Từ mới của người trẻ Sài Gòn sinh ra thế nào?

Từ mới của người trẻ sinh ra bằng cách nào?

Bằng ba cách: đổi nghĩa từ cũ, ghép từ cũ thành cụm mới, và mượn rồi nói gọn. Chảnh, bao, quẩy đi đường đổi nghĩa. Sang chảnh, cà khịa đi đường ghép. Nhiều từ tiếng Anh nói gọn đi đường thứ ba. Ba đường này cũng là ba đường mọi tiếng nói vẫn dùng, chỉ khác là người trẻ đi nhanh hơn.

Đổi nghĩa là thế nào?

Là lấy một từ có sẵn và cho nó một nghĩa mới, thường bằng cách mở rộng hoặc lật ngược. Bao từ nghĩa trả tiền thành nghĩa chắc chắn: bao ngon là chắc chắn ngon. Chảnh từ nghĩa kén thành nghĩa kiêu. Quẩy từ nghĩa khuấy thành nghĩa chơi hết mình.

bao

Chắc chắn, đảm bảo: bao ngon, bao rẻ, bao đẹp.

chảnh

Kiêu, làm cao, ra vẻ hơn người.

quẩy

Chơi, nhảy, vui hết mình.

bèo

Rẻ, thấp: giá bèo, lương bèo.

Ghép mới là thế nào?

Là lấy hai từ cũ ghép thành một cụm có nghĩa mới: sang chảnh, cà khịa, bá cháy, dữ chưa, ăn hành. Cụm mới thường mang sắc thái đùa, và nghĩa của cụm không phải cộng nghĩa hai từ.

cà khịa

Trêu, gây sự cho vui, chọc cho người ta bực.

bá cháy

Rất tốt, rất hay, tới mức khen hết lời.

xàm

Nói bậy, nói không đâu vào đâu.

Mượn rồi nói gọn là thế nào?

Là lấy một từ tiếng Anh hay tiếng khác, cắt ngắn, gán thanh, và dùng như từ Việt trong câu. Đây là đường tiếng Sài Gòn đã đi với tiếng Pháp và tiếng Quảng Đông trước kia, nay đi với tiếng Anh. Từ đi đường này mất nhanh nhất, vì nhiều từ chưa kịp Việt hóa đã bị thay.

Từ nào của người trẻ đã ở lại?

Chảnh, xịn, quẩy, bao, nhây, cà khịa, lầy, chất, đỉnh. Chúng ở lại vì gọi được một thứ chưa có tên gọn, và vì đi lên báo chí và quảng cáo. Xịn đã vào văn viết chung và không còn ai thấy là từ người trẻ.

Từ nào sống vài năm rồi mất?

Phần lớn từ gắn với một trào lưu, một bài hát, một đoạn phim ngắn. Chúng sống trong lúc trào lưu còn, rồi mất khi người ta đổi trò. Từ điển ghi chúng với năm gặp và nhãn nhất thời, không xóa, vì sau này người nghiên cứu cần biết năm ấy người trẻ nói gì.

Từ mới có sắc thái gì chung?

Đùa, thân, và hơi quá lên. Bá cháy, dữ chưa, quá xá là cách khen quá lên cho vui. Từ mới ít khi trung tính, vì người trẻ tạo từ để chơi chứ không để tả. Vì thế phần lớn từ mới nằm ở nhãn thân mật và không vào văn trang trọng.

Người lớn tuổi hiểu từ mới bằng cách nào?

Bằng nghe cả câu và hỏi thẳng con cháu. Từ mới thường lộ nghĩa qua ngữ cảnh, và người trẻ rất sẵn lòng giải thích. Tra từ điển cũng được, vì từ điển VietLayers ghi lớp này với nhãn người trẻ và ví dụ.

Từ mới của Sài Gòn có lan ra cả nước không?

Có, nhanh hơn lớp từ nào trước đó, nhờ mạng và nhờ Sài Gòn là nơi làm nhiều nội dung giải trí. Xịn, chảnh, bao, quẩy nay được hiểu ở khắp nơi, dù sinh ở Sài Gòn. Ngược lại, từ mới từ nơi khác cũng vào Sài Gòn nhanh.

Từ điển nên ghi từ mới khi nào?

Khi từ đã sống hơn một hai năm và có ở nhiều người, nhiều nhóm. Ghi sớm quá thì từ điển đầy từ chết; ghi muộn quá thì mất năm sinh của từ. Từ điển VietLayers ghi vào hàng chờ ngay khi gặp, và chỉ công bố khi có đủ chứng cứ.

Từ điển ghi từ mới thế nào?

Ghi nghĩa mới cạnh nghĩa cũ nếu là từ đổi nghĩa, đánh dấu nghĩa nào cũ hơn, ghi năm bắt đầu gặp nghĩa mới, và ghi nhãn thân mật, người trẻ. Với từ chỉ có ở một nhóm, ghi rõ nhóm.

Từ mới có làm tiếng Sài Gòn kém đi không?

Không. Từ mới là dấu hiệu một tiếng nói đang sống. Tiếng Sài Gòn từng nhận từ Pháp, từ Quảng Đông, và không kém đi; nay nhận từ của người trẻ cũng vậy. Cái cần giữ là từ cũ đừng mất, không phải từ mới đừng sinh.

Người viết dùng từ mới thế nào?

Dùng trong lời thoại của nhân vật trẻ, trong bài đăng hướng tới người trẻ, và trong quảng cáo cho đúng khách. Không dùng trong phần dẫn của bài giải thích, và không dùng từ đã qua trào lưu, vì nó làm bài lộ tuổi rất nhanh.

Từ mới có liên quan gì tới từ cũ đang mất không?

Cùng một dòng chảy: tiếng nói đổi khi đời sống đổi. Từ cũ mất theo đồ vật cũ, từ mới sinh theo trò chơi và cách sống mới. Ghi cả hai đầu là ghi được tiếng Sài Gòn đang đi tới đâu.

Nên nghe từ mới ở đâu?

Ở nhóm bạn trẻ ngoài quán, trên mạng, và trong nội dung giải trí làm tại Sài Gòn. Nghe một tuần là bắt được lớp từ của tháng ấy. Ghi kèm ngày, vì với lớp này ngày ghi quan trọng như từ.