Báo chí quốc ngữ Nam Kỳ dùng làm chứng liệu thế nào?

Báo chí quốc ngữ Nam Kỳ bắt đầu từ đâu?

Từ tờ báo quốc ngữ đầu tiên ra ở Sài Gòn năm 1865, với Trương Vĩnh Ký viết chính nhiều năm và Huình Tịnh Của góp bài. Từ đó tới đầu thế kỷ 20 có thêm nhiều tờ, mỗi tờ một lĩnh vực, và Sài Gòn là nơi ra báo nhiều nhất Nam Kỳ.

Những tờ báo nào đáng đọc cho từ Nam Bộ?

Tờ 1865 cho lớp từ sớm nhất. Tờ báo kinh tế ra năm 1901 cho từ buôn bán và nông nghiệp. Tờ báo Lục tỉnh ra năm 1907 cho từ đời sống các tỉnh. Tờ báo phụ nữ ra năm 1929 cho từ gia đình, ăn mặc và cách nói của phụ nữ thành thị. Tờ báo phụ nữ đầu tiên ra năm 1918 cũng đáng đọc.

Vì sao báo là chứng liệu định niên đại tốt nhất?

Vì mỗi số có ngày in trên đầu trang. Sách chỉ có năm, và bản in lại có thể sửa. Báo cho ngày, và bản chụp của báo cũ giữ nguyên từng chữ. Một từ tìm thấy trên số báo ngày nào là có mốc muộn nhất chính xác tới ngày ấy.

Báo cho lớp từ nào?

Bốn lớp: tin tức và đời sống thường ngày, quảng cáo và giá cả, thư bạn đọc với cách nói của người thường, và lớp từ của chính nghề báo: nhựt trình, tòa soạn, mục, kỳ, cáo bạch. Quảng cáo đặc biệt quý vì ghi tên đồ vật đúng lúc đồ vật ấy mới tới.

nhựt trình

Tờ báo, cách gọi cũ; nhựt là nhật đọc theo lối Nam Bộ.

cáo bạch

Thông báo in trên báo; nay là lời cũ.

kỳ

Một lần ra báo, một phần của truyện đăng nhiều lần.

Tìm báo cũ ở đâu?

Ở thư viện lớn có kho báo cũ và ở các bộ sưu tập chụp lại của thư viện. Với người nghiên cứu, chọn một tờ và một khoảng năm rồi đọc trọn hiệu quả hơn tìm rải rác, vì mỗi tờ có giọng và lớp từ riêng.

Đọc bản chụp hay bản đánh máy lại?

Bản chụp, vì giữ nguyên chính tả gốc. Bản đánh máy lại thường đã sửa chơn thành chân, đặt lại dấu hỏi ngã, và đôi khi bỏ quảng cáo. Bản đánh máy dùng để tìm nhanh, rồi kiểm lại trên bản chụp trước khi trích.

Trích báo thế nào cho đúng?

Ghi tên báo, số, ngày, trang, và chép nguyên văn giữ chính tả gốc. Nếu bài có tác giả thì ghi tác giả. Nếu là quảng cáo thì ghi rõ là quảng cáo, vì lời quảng cáo có sắc thái riêng.

Báo cũ có thể đánh lừa ở đâu?

Ở bốn chỗ: lỗi in của thời ấy, chính tả chưa ổn định nên một từ có nhiều dạng, bài dịch từ tiếng Pháp mang cách nói không phải của người Nam Bộ, và bút danh khiến không biết tác giả gốc vùng nào. Đọc cả bài, không đọc một câu, là cách tránh phần lớn.

Chính tả trên báo cũ có gì đáng chú ý?

Dạng Nam Bộ ở từ Hán Việt dùng đều: chơn, nhơn, sanh, nhựt. Dấu hỏi ngã đặt khác hôm nay ở nhiều từ. Từ mượn tiếng Pháp viết theo nhiều cách trước khi ổn định. Tất cả là chứng liệu về cách viết của thời ấy, nên không sửa khi trích.

Tiểu thuyết đăng báo có dùng làm chứng liệu được không?

Được, và tốt, vì có ngày của từng kỳ. Hồ Biểu Chánh và nhiều tác giả đăng truyện nhiều kỳ trên báo trước khi in sách, và bản đăng báo đôi khi giữ chính tả gốc hơn bản sách in lại sau. Ghi cả tên báo lẫn tên truyện khi trích.

Báo cho thấy tiếng Sài Gòn thời ấy ra sao?

Gần lời nói hơn bất kỳ thời nào sau này, vì người viết chưa có văn viết riêng để theo. Câu ngắn, xưng hô như ngoài chợ, nhiều từ đời sống. Báo cũng là nơi lớp từ mới của in ấn và nghề giấy tờ xuất hiện lần đầu.

Một từ chỉ thấy trên báo, không thấy trong sách, có tính không?

Có, nếu thấy ở ít nhất hai số hoặc hai tờ. Báo là nguồn sơ cấp như sách. Một từ thấy một lần trên một số thì ghi là mới thấy ở một chỗ, như với mọi nguồn.

Từ điển VietLayers dùng báo thế nào?

Lấy chứng liệu có ngày cho phần niên đại của mục từ, và lấy quảng cáo cũ làm chứng liệu cho tên đồ vật. Mỗi chứng liệu ghi tên báo, số, ngày, trang. Chứng liệu từ bản đánh máy chưa kiểm trên bản chụp được đánh dấu là cần soát.

Người nghiên cứu nên bắt đầu với tờ nào?

Với tờ 1865 qua bản chụp vài số đầu để thấy tiếng Sài Gòn khi mới lên mặt chữ, rồi với một tờ đầu thế kỷ 20 đúng lĩnh vực của đề tài. Đọc khảo cứu của Bùi Đức Tịnh trước để biết tờ nào ra năm nào và nói về gì.

Báo cũ dạy gì về cách tiếng Nam Bộ đổi?

Dạy rằng tiếng đổi theo đồ vật và nghề: mỗi lớp quảng cáo mới là một lớp từ mới, và mỗi nghề mới trên mục rao vặt là một lớp từ nữa. Đọc báo theo năm là xem tiếng Sài Gòn lớn lên từng năm.