Văn nói và văn viết đòi hỏi gì ở từ Nam Bộ?

Văn nói và văn viết khác nhau ở điều gì với từ Nam Bộ?

Ở người nhận. Văn nói có người nghe trước mặt, cùng vùng, cùng bối cảnh, nên mọi từ đều đi được. Văn viết có người đọc ở xa, ở vùng khác, ở thời khác, không hỏi lại được, nên từ phải tự đủ nghĩa. Từ Nam Bộ nào tự đủ nghĩa với người xa thì vào được văn viết.

Văn viết có mấy bậc?

Bốn bậc theo độ xa của người đọc: lời thoại và bài kể chuyện có giọng người kể; tản văn và bài đăng cho người đọc quen; bài giải thích, bài tin cho người đọc rộng; và giấy tờ, biên bản, văn bản trang trọng. Mỗi bậc nhận ít từ vùng hơn bậc trước.

lời thoại, bài kể

Nhận gần hết: tui, hổng, dữ, hén, chớ.

tản văn, bài đăng

Nhận từ có sắc thái khi người đọc quen giọng.

bài giải thích, bài tin

Nhận từ đã vào văn viết chung: miệt vườn, ghe, xuồng.

giấy tờ, biên bản

Chỉ nhận dạng chuẩn và tên riêng.

Từ nào đi được xa nhất?

Từ chỉ đồ vật, địa lý và đời sống mà nơi khác không có từ thay: miệt vườn, chợ nổi, ghe, xuồng, rạch, cù lao, mùa nước nổi, bánh xèo. Chúng vào bài tin và cả giấy tờ, vì cả nước cần gọi tên những thứ ấy và tên Nam Bộ là tên đúng.

Từ nào dừng ở lời thoại?

Từ phủ định, nhấn mạnh và tiếng đệm cuối câu: hổng, hôn, dữ, quá trời, dễ sợ, hén, nghen, chớ. Chúng mang giọng rất mạnh, và giọng là thứ văn viết bậc cao không có chỗ. Trong lời thoại chúng là vàng, trong biên bản chúng là lỗi.

hén

Tiếng đệm cuối câu, tìm sự đồng tình: đi hén.

nghen

Tiếng đệm cuối câu, dặn dò nhẹ: nhớ nghen.

chớ

Chứ, dùng để nhấn hoặc để phủ định ý ngược.

Chuyển một câu nói sang câu viết thì làm gì?

Giữ từ mang nghĩa, bỏ tiếng đệm, và chỉnh xưng hô theo bậc. Câu nói mai tui ghé chợ nổi mua ít trái cây nghen thành câu viết ngày mai tôi ghé chợ nổi mua ít trái cây. Chợ nổi và trái cây ở lại vì mang nghĩa; tui và nghen đổi hoặc bỏ vì mang giọng.

Bỏ giọng đi thì bài có mất chất Nam Bộ không?

Không, nếu giữ từ mang nghĩa và giữ cách nhìn. Một bài về miền Tây viết bằng dạng chuẩn vẫn rất Nam Bộ khi nó nói về ghe, về mùa nước nổi, về cách người ta gọi nhau theo thứ. Chất vùng nằm ở điều được kể nhiều hơn ở tiếng đệm.

Lời thoại trong bài viết bậc cao thì sao?

Là ngoại lệ: lời thoại và câu trích giữ nguyên giọng ở mọi bậc, kể cả trong bài tin. Người đọc hiểu phần trong ngoặc kép là lời người nói, và tui, hổng ở đó là đúng chỗ. Chỉ phần dẫn của người viết mới theo bậc.

Người đọc ở đâu quyết định bậc nào?

Người đọc càng xa vùng và càng xa thời thì bậc càng cao. Bài cho người Nam Bộ đọc hôm nay chịu được nhiều giọng. Bài cho cả nước hoặc bài sẽ được đọc lại sau nhiều năm thì cần dạng chuẩn ở phần dẫn, vì người đọc không hỏi lại được.

Tin nhắn là văn nói hay văn viết?

Là văn nói ghi bằng chữ. Tin nhắn có người nhận cụ thể, cùng bối cảnh, hỏi lại được ngay, nên nhận mọi từ như lời nói. Chỉ tin nhắn công việc với người xa mới lên một bậc, và bài về công việc trong cụm này nói rõ.

Mạng xã hội là bậc nào?

Tùy người đọc. Bài đăng cho bạn bè là văn nói. Bài đăng cho người theo dõi rộng là tản văn hoặc bài giải thích, tùy nội dung. Người viết nên hỏi ai sẽ đọc trước khi chọn từ, không nên coi mọi bài đăng là một bậc.

Có từ nào nằm giữa hai bậc không?

Có, và đó là chỗ người viết cần cân nhắc nhất: thiệt, dữ, quá trời. Chúng mang giọng nhưng cũng mang nghĩa, đi được vào tản văn và bài đăng, dừng trước bài tin. Với từ như vậy, cách an toàn là giữ trong lời thoại và dùng dạng chuẩn ở phần dẫn.

Từ điển giúp gì ở đây?

Bằng nhãn văn phong: thân mật cho từ dừng ở lời thoại, lời cũ cho từ chỉ người lớn tuổi dùng, và không nhãn cho từ đã vào văn viết chung. Tra nhãn là biết từ đi được tới bậc nào. Từ điển VietLayers ghi nhãn ở từng nét nghĩa.

Người biên tập sửa từ Nam Bộ thế nào?

Theo bậc của bài, không theo ý thích. Bài kể chuyện thì giữ giọng, chỉ sửa chỗ lẫn dạng. Bài tin thì đưa phần dẫn về dạng chuẩn và giữ lời thoại. Không đổi giọng của tác giả ở bậc mà giọng ấy được phép.

Lỗi thường gặp nhất là gì?

Hai lỗi ngược nhau: đưa tiếng đệm vào bài tin, và xóa hết từ mang nghĩa khỏi bài kể chuyện vì tưởng đó là giọng. Ghe thành thuyền, miệt vườn thành vùng cây ăn trái là lỗi thứ hai, và nó làm bài mất chất mà không được gì.

Nên học phân bậc từ đâu?

Từ việc đọc cùng một chuyện kể ở ba bậc: một bài đăng, một bài tin, một biên bản về cùng sự việc ở Nam Bộ. So ba bản là thấy từ nào ở lại, từ nào đổi, từ nào biến mất. Sau vài lần so, quy tắc tự vào tay.