Thứ bậc trong nhà Nam Bộ tính thế nào?

Thứ trong nhà là gì?

Là số thứ tự của một người con trong nhà cha mẹ, bắt đầu từ Hai cho con đầu lòng, rồi Ba, Tư, Năm, Sáu, và Út cho con sau cùng. Thứ được dùng thay tên khi gọi và khi kể về người ấy, trong nhà và ngoài xóm.

Vì sao bắt đầu từ Hai mà không có Cả?

Vì nếp Nam Bộ không dùng Cả cho con đầu. Có hai cách giải thích thường nghe: kiêng chữ Cả vì hương cả là chức lớn nhất trong làng xưa, hoặc con cả ở lại quê cũ khi ông bà đi mở đất nên con đầu ở đất mới gọi là Hai. Cả hai đều là lời kể dân gian, chưa cách nào được chứng minh.

Thứ tính cho cả con trai lẫn con gái không?

Có, tính chung theo thứ tự sinh, không tách trai gái. Con đầu là Hai dù trai hay gái, con kế là Ba. Vì thế chị Hai và anh Ba trong một nhà là chị lớn và em trai kế, và anh Hai với chị Ba là ngược lại.

Con nuôi, con riêng tính thứ thế nào?

Tùy nhà. Nhiều nhà tính con nuôi và con riêng vào thứ chung theo tuổi, để trong nhà không ai bị tách ra. Một số nhà giữ thứ theo con ruột và gọi con nuôi bằng tên. Không có lệ chung, nên khi viết về một nhà cụ thể thì hỏi chính nhà ấy.

Út là gì?

Út là con sau cùng, và cũng là một cách gọi trìu mến cho người nhỏ nhất trong bất kỳ nhóm nào. Một nhà chỉ có một Út thật, nhưng có thể gọi Út cho đứa được cưng, và có thể có Út Lớn, Út Nhỏ khi hai đứa sau cùng sinh gần nhau.

út

Con sau cùng trong nhà.

út lớn

Đứa lớn hơn trong hai đứa sau cùng.

út nhỏ

Đứa nhỏ nhất, khi nhà có hai Út.

Nhà đông con thì thứ đếm tới đâu?

Đếm tới hết: Bảy, Tám, Chín, Mười, rồi Mười Một, Mười Hai, và Út cho đứa sau cùng. Nhà xưa mười con là thường, nên chú Mười, dì Mười Một không hiếm. Đứa sau cùng vẫn là Út dù thứ của nó là mười mấy.

Thứ ghép vào vai thế nào?

Vai đứng trước, thứ đứng sau: anh Ba, chị Tư, chú Năm, dì Sáu, cậu Bảy, cô Út. Vai cho biết quan hệ với người nói, thứ cho biết người ấy là con thứ mấy trong nhà cha mẹ họ. Hai phần ghép lại là một cách gọi hoàn chỉnh.

Thứ của cha mẹ mình gọi ra sao?

Cha mẹ thì gọi ba má, không gọi bằng thứ. Nhưng thứ của cha mẹ hiện ra khi người ngoài gọi: ông Ba, bà Tư là cha mẹ mình theo cách xóm gọi. Vì thế mỗi người có thứ riêng trong nhà cha mẹ mình, và con cái không dùng thứ ấy để gọi cha mẹ.

Người ngoài họ có gọi theo thứ không?

Có, và rất thường. Xóm gọi nhau bằng thứ ghép với vai ước chừng: ông Hai bán bánh, bà Ba tạp hóa, anh Bảy lái đò. Với người ngoài họ, thứ thay cho tên, và có người cả đời trong xóm chỉ được biết là chú Sáu.

Thứ có thay được tên khai sinh không?

Trong lời gọi hằng ngày thì có: thứ được dùng nhiều hơn tên. Trong giấy tờ thì không: thứ không nằm trong tên khai sinh, dù nhiều nhà đặt tên con trùng thứ như Hai, Ba, Út. Khi viết về người thật, ghi cả tên lẫn thứ nếu xóm gọi bằng thứ.

Thứ có đi theo người ta khi lập gia đình không?

Có, thứ giữ cả đời theo nhà cha mẹ. Một người là Ba trong nhà mình thì về nhà chồng vẫn là Ba, và con cái nhà chồng gọi là dì Ba hay thím Ba theo vai. Vợ chồng có hai thứ khác nhau, mỗi người theo nhà mình.

Ghi thứ bằng chữ hay bằng số?

Bằng chữ và viết hoa khi đứng như tên: anh Hai, chị Ba, chú Út. Viết anh 2, chị 3 là cách của tin nhắn nhanh, không dùng trong bài viết. Út không phải số nên luôn viết chữ.

Thứ có ở Sài Gòn không, hay chỉ ở miền Tây?

Có ở khắp Nam Bộ, kể cả Sài Gòn. Ở thành phố, thứ dùng nhiều trong nhà và ít hơn ngoài xóm vì hàng xóm ít biết nhau. Ở miền Tây, thứ dùng cả trong nhà lẫn cả xóm, và nghe được nhiều nhất ở chợ và trên ghe.

Người mới đến thì làm sao biết thứ của ai?

Hỏi thẳng: chú thứ mấy? Ở Nam Bộ đây là câu hỏi lịch sự và rất thường, người được hỏi sẽ nói thứ của mình ngay. Từ đó gọi bằng vai ghép với thứ, và người ta sẽ thấy mình đã hòa vào xóm.

Dựng một gia đình Nam Bộ trong truyện thì gán thứ thế nào?

Lập bảng con cái theo thứ tự sinh, gán Hai cho đứa đầu, Út cho đứa sau cùng, rồi để mọi cách gọi trong truyện đi theo bảng ấy. Sai một chỗ, ví dụ anh Hai lại nhỏ hơn chị Ba, là người đọc Nam Bộ nhận ra ngay. Bảng thứ là thứ đầu tiên phải dựng.