Hiểu cho đúng
Tui, qua, bậu nghĩa là gì và còn ai dùng?
Tui, qua, bậu là ba đại từ mà nghe một chữ là biết Nam Bộ. Tui là tôi trong giọng thường ngày, không thô, không xa. Qua và bậu là cặp xưng hô cũ, qua là tôi và bậu là em, mình, nay gần như chỉ còn trong ca dao, cải lương và lời người rất lớn tuổi.
Viết cho người viết lời thoại và cho người học muốn xưng cho đúng giọng.
Tui là gì?
Tui là tôi nói theo giọng Nam Bộ, đại từ ngôi thứ nhất dùng hằng ngày với người ngang vai, người quen, và cả người lớn hơn khi không cần trang trọng. Tui không thô và không xa cách, nó là mức xưng bình thường của lời nói Nam Bộ.
Tui khác tôi ở chỗ nào trong cách dùng?
Ở mức trang trọng. Tui là lời nói thường ngày, tôi là lời nói trong họp hành, giấy tờ, phát biểu. Cùng một người nói tui với bạn bè và tôi với đối tác, và không ai thấy hai chữ ấy là hai con người.
Tui có dùng với người lớn tuổi được không?
Được, nếu quen và không trang trọng. Một người trẻ nói tui với ông bà trong nhà là bình thường ở nhiều gia đình Nam Bộ. Với người lớn tuổi mà lạ, nên xưng con hoặc cháu thay cho tui, vì đó là lễ.
Tui có ở Sài Gòn không, hay chỉ ở miền Tây?
Có ở khắp Nam Bộ, kể cả Sài Gòn. Ở thành phố, người trẻ nói tui trong nhóm bạn và trên mạng rất thường. Ở miền Tây, tui dùng ở mọi lứa tuổi và mọi chỗ ngoài giấy tờ.
Qua là gì?
Qua là tôi trong lời cũ của Nam Bộ, người nói tự xưng với người nhỏ hơn hoặc với người thương. Qua mang sắc thái ân cần và hơi trên vai, kiểu anh với em. Nay qua gần như chỉ còn trong ca dao, cải lương, và lời người rất lớn tuổi ở miền Tây.
Bậu là gì?
Bậu là em, mình, người được gọi trong lời cũ, thường là người thương. Bậu đi thành cặp với qua: qua nói với bậu. Bậu mang sắc thái thân và dịu, và cũng như qua, nay sống chủ yếu trong ca dao và cải lương.
Qua và bậu xuất hiện ở đâu nhiều nhất?
Trong ca dao Nam Bộ và trong cải lương. Câu bậu về, qua ở lại, thương bậu qua đứng ngồi không yên là một trong những câu quen thuộc nhất. Cải lương giữ cặp này trong lời ca và lời thoại của nhân vật thời xưa.
Qua và bậu còn ai dùng trong đời thường không?
Rất ít. Người rất lớn tuổi ở miền Tây đôi khi còn dùng qua khi nói với cháu, và bậu thì gần như không còn ngoài câu hát. Nghe ai dùng qua trong đời thường hôm nay là gặp một người giữ lời cũ.
Qua và bậu có nguồn gốc từ đâu?
Chưa rõ. Có cách giải thích cho rằng qua mượn từ tiếng Triều Châu chỉ tôi, và bậu có gốc từ một từ chỉ bạn, vợ. Cả hai đều là cách giải thích, chưa có chứng cứ đủ để kết luận, và từ điển ghi nguồn gốc của hai từ này là chưa rõ.
Ghi tui trong lời thoại thế nào?
Ghi đúng tui khi nhân vật nói giọng Nam Bộ, không đổi thành tôi. Và giữ nhất quán: nhân vật đã xưng tui thì không tự nhiên xưng tôi ở chương sau, trừ khi bối cảnh đổi sang chỗ trang trọng. Tui là chỗ giọng lộ rõ nhất trong một câu.
Ghi qua và bậu trong lời thoại thế nào?
Chỉ ghi khi bối cảnh đúng là thời xưa hoặc nhân vật là người rất lớn tuổi giữ lời cũ. Cho một người trẻ hôm nay xưng qua với bậu là làm nhân vật giả, và người đọc Nam Bộ nhận ra ngay. Với ca dao và lời ca, giữ nguyên.
Tui đi với ai ở ngôi thứ hai?
Với anh, chị, em, cô, chú tùy vai, hoặc với mày khi rất thân, hoặc với ông bà theo kiểu bạn bè trêu nhau. Tui không đi cặp cố định như qua với bậu; nó ghép với bất kỳ cách gọi nào đúng vai.
Mình có phải đại từ Nam Bộ không?
Mình là từ chung của tiếng Việt, nhưng ở Nam Bộ mình dùng rất rộng giữa vợ chồng, người yêu và khi kể chuyện chung: mình đi chợ nghen. Mình mềm hơn tui và thân hơn tôi, và đứng giữa hai chữ ấy trong bậc thân.
Tao thì sao?
Tao là xưng thân hoặc xưng trên vai, dùng với bạn rất thân hoặc với người dưới. Với người mới quen, tao là thô. Trong lời thoại, tao cho biết hai nhân vật rất thân hoặc một bên đang nóng, nên dùng nó là đang nói điều gì đó về quan hệ.
Nên học ba chữ này từ đâu?
Tui thì học từ lời nói thật ngoài chợ và trong nhà, nghe một buổi là quen. Qua và bậu thì học từ ca dao và cải lương, vì đó là nơi chúng còn sống nguyên. Từ điển ghi ba chữ với nhãn văn phong: tui là thân mật, qua và bậu là lời cũ.
Từ nào ở đây đã có trong từ điển?
Từ nào đã có mục riêng thì bấm được và mở thẳng mục từ đó. Từ chưa bấm được là từ đang chờ biên tập, chưa có mục.
Cùng giải thích cho bài Xưng hô Nam Bộ gọi sao cho đúng vai, còn bài nào?
Một bước trong hành trình hiểu Tiếng miền Nam.