Từ đổi nghĩa qua hai đời là thế nào?

Từ đổi nghĩa qua hai đời là gì?

Là từ mà lớp người lớn tuổi dùng theo một nghĩa và lớp người trẻ dùng theo nghĩa khác, hai nghĩa cùng sống một lúc, và người dùng mỗi nghĩa thường không biết nghĩa kia. Từ không mất, nó đổi việc, và việc cũ với việc mới chồng lên nhau trong vài chục năm.

Từ đổi nghĩa theo những đường nào?

Bốn đường thường gặp: mở rộng, thu hẹp, lật ngược, và chuyển từ nghĩa đen sang nghĩa bóng. Bao mở rộng từ bao thầu ra bao đảm. Quậy chuyển từ nghĩa đen khuấy sang nghĩa bóng nghịch phá. Chảnh chuyển từ kén sang kiêu, gần với lật sắc thái.

chảnh

Cũ: kén chọn, khó tính. Mới: kiêu, làm cao.

bao

Cũ: trả tiền cho người khác, bao thầu. Mới: chắc chắn, đảm bảo.

quậy

Cũ: khuấy, quấy. Mới: nghịch, phá, chơi hết mình.

ghiền

Cũ: nghiện, thường là thuốc. Mới: mê, thích không bỏ được.

Vì sao từ đổi nghĩa khó ghi hơn từ mất?

Vì cả hai nghĩa đều đang được dùng và không ai thấy thiếu gì. Từ mất tạo ra khoảng trống, người ta nhận ra. Từ đổi nghĩa không tạo khoảng trống, mỗi lớp người dùng nghĩa của mình và tưởng đó là nghĩa duy nhất. Chỉ khi hai lớp nói chuyện với nhau mới lộ ra.

Nhận ra từ đổi nghĩa bằng cách nào?

Bằng một câu hỏi hai đời: hỏi ông bà và hỏi cháu nghĩa của cùng một từ, rồi so. Nếu hai câu trả lời khác nhau mà cả hai đều tự tin, từ đang đổi nghĩa. Bữa cơm nhà ba thế hệ là chỗ làm việc này dễ nhất.

Nghĩa cũ có mất không?

Thường mất chậm hơn nghĩa mới lan. Nghĩa cũ ở lại ở người lớn tuổi và trong sách, nghĩa mới lan ở người trẻ và trên mạng. Có khi nghĩa cũ mất hẳn sau một hai đời, có khi cả hai cùng sống lâu vì dùng ở hai chỗ khác nhau.

Đổi sắc thái có phải đổi nghĩa không?

Là một dạng đổi nhẹ hơn: nghĩa giữ nguyên nhưng cảm giác đi kèm đổi. Mập và ốm từng là lời tả bình thường, nay nhiều người trẻ tránh dùng trước mặt. Sến từng chỉ một kiểu văn hóa, nay là lời chê. Từ điển ghi đổi sắc thái ở nhãn văn phong, không ở nét nghĩa.

Từ nào ở Nam Bộ đang đổi nghĩa rõ nhất?

Chảnh, bao, quậy, ghiền, bèo, lầy, sến. Phần lớn đi theo đường mở rộng và chuyển sang nghĩa bóng, và phần lớn sinh nghĩa mới ở Sài Gòn rồi lan ra. Người trẻ Sài Gòn là nơi từ đổi nghĩa nhanh nhất.

Hai đời hiểu lầm nhau vì từ đổi nghĩa thế nào?

Bà nói con nhỏ đó chảnh theo nghĩa kén ăn, cháu hiểu là kiêu. Cháu nói bao ngon theo nghĩa chắc chắn ngon, ông hiểu là ai đó trả tiền. Hiểu lầm nhỏ nhưng thật, và là chứng cứ tốt nhất rằng từ đang đổi.

Từ điển ghi từ đổi nghĩa thế nào?

Ghi cả hai nghĩa như hai nét, đánh dấu nét nào cũ hơn, ghi năm bắt đầu gặp nét mới, và ghi nhãn tuổi hoặc nhãn người trẻ cho nét mới. Không xóa nét cũ khi nét mới lan, vì nét cũ vẫn sống ở người lớn tuổi và trong sách.

Nét nào xếp trước trong mục từ?

Nét thường gặp hơn trong chứng liệu xếp trước, không phải nét cũ hơn. Nếu nghĩa mới đã lan rộng, nó xếp trước và nghĩa cũ xếp sau với nhãn cũ. Từ điển VietLayers xếp theo mức thường gặp, và ghi năm để người đọc thấy chiều thời gian.

Người viết dùng từ đổi nghĩa thế nào?

Chọn nghĩa theo người đọc và nhân vật. Cho một cụ già dùng chảnh theo nghĩa mới là sai tuổi. Cho một người trẻ dùng bao theo nghĩa bao thầu trong câu vui là lạc giọng. Biết hai nghĩa là biết cho ai nói nghĩa nào.

Từ đổi nghĩa có làm tiếng nói kém đi không?

Không. Đổi nghĩa là cách tiếng nói lấy từ cũ dùng cho việc mới thay vì tạo từ mới, và là cách rất tiết kiệm. Mọi tiếng nói sống đều làm vậy. Điều cần làm là ghi cả hai nghĩa, không phải giữ một nghĩa.

Người nghiên cứu đo từ đổi nghĩa ra sao?

Hỏi cùng một từ với nhiều người ở ba lứa tuổi, ghi nghĩa mỗi người cho, rồi lập bảng tuổi với nghĩa. Bảng ấy cho thấy nghĩa mới bắt đầu ở tuổi nào và nghĩa cũ dừng ở tuổi nào. Mười từ và ba mươi người là đủ cho một bài nhỏ có kết quả thật.

Ghi từ đổi nghĩa ở đâu trong nhà?

Ở chính những chỗ hai đời hiểu lầm nhau. Mỗi lần ông bà và cháu hỏi nhau ý là gì, đó là một từ đang đổi nghĩa vừa lộ ra. Ghi từ, ghi hai nghĩa, ghi tuổi hai người. Một năm trong một nhà ghi được vài chục từ như vậy.

Nên bắt đầu từ từ nào?

Từ bốn từ chảnh, bao, quậy, ghiền, hỏi ông bà và hỏi cháu. Bốn từ ấy gần như chắc chắn cho hai câu trả lời khác nhau, và sau lần đầu thấy hiện tượng, người ta nhận ra nó ở khắp nơi.