Lớp từ Khmer ở miền Tây gồm những từ nào?

Vì sao tiếng miền Tây có nhiều từ Khmer?

Vì người Khmer ở miền Tây trước, và người Việt tới sau học đất, học cây, học nghề từ họ. Ở đâu học nghề từ ai thì mượn từ của người ấy, và miền Tây là nơi hai cộng đồng sống chung lâu nhất trong Nam Bộ.

Lớp Khmer khác lớp Hoa và lớp Pháp ở chỗ nào?

Ở tuổi và mức Việt hóa. Lớp Khmer cũ nhất, vào qua đường nói, và Việt hóa sâu tới mức có thanh điệu và mặt chữ hoàn toàn Việt. Lớp Hoa và lớp Pháp mới hơn, còn giữ dấu vết âm gốc. Nhìn một từ Việt hóa sâu mà không giải thích được bằng tiếng Việt, hãy nghĩ tới Khmer trước.

Từ về cây và đất gồm gì?

Thốt nốt là cây và đường thốt nốt. Bòn bon và vài tên trái được cho là gốc Khmer. Nhiều tên đất chỉ chỗ trũng, chỗ cao, chỗ nước đen. Với nhóm cây, mức chắc cao vì cây có thật và tên Khmer còn đối chiếu được.

thốt nốt

Cây thốt nốt và đường nấu từ nó, đặc sản vùng biên giới An Giang.

Từ về đồ dùng và món ăn gồm gì?

Cà ràng là bếp lò đất đặt được trên ghe. Xà rông là váy quấn. Bò hóc là mắm cá của người Khmer, nay là món chung ở nhiều tỉnh. Nhóm này mức chắc cao vì đồ vật và món ăn đi thẳng từ nhà người Khmer sang nhà người Việt.

cà ràng

Bếp lò bằng đất nung, có thành chắn gió, dùng trên ghe và trong bếp.

xà rông

Váy quấn của người Khmer, nay là từ chung cho loại váy ấy.

bò hóc

Mắm cá lên men của người Khmer, gốc của nhiều món bún nước lèo.

Từ về làng xóm và lễ gồm gì?

Sóc và phum là đơn vị làng xóm của người Khmer, còn trong tên đất và trong cách nói ở vùng biên. Lục là cách gọi sư của người Khmer, người Việt ở vùng ấy cũng dùng. Tên các lễ lớn của người Khmer được người Việt trong vùng gọi bằng tên Khmer.

sóc

Xóm, làng của người Khmer; còn trong tên Sóc Trăng.

phum

Xóm nhỏ, cụm nhà của người Khmer.

lục

Sư, nhà sư trong chùa Khmer; người Việt vùng biên cũng gọi vậy.

Tên đất gốc Khmer gồm những tên nào?

Sóc Trăng, Trà Vinh, Sa Đéc, Cà Mau, Mỹ Tho, Cần Giờ và nhiều tên huyện, tên rạch được các nhà địa danh học cho là gốc Khmer. Mỗi tên có một cách giải thích được dẫn nhiều nhất, và mức chắc khác nhau tùy có văn bản cũ hay không.

sóc trăng

Thường được giải thích là kho bạc; có văn bản cũ đối chiếu.

cà mau

Nước đen, chỉ vùng nước rừng tràm; cách giải thích được chấp nhận rộng.

sa đéc

Chợ sắt, theo cách giải thích thường gặp.

Từ Khmer được Việt hóa ra sao?

Bằng ba bước: cắt thành âm tiết đơn, thay âm không có trong tiếng Việt, gán thanh điệu. Từ nhiều âm tiết của Khmer thường rụng bớt hoặc gộp lại. Sau Việt hóa, từ có mặt chữ hoàn toàn Việt, và người dùng không còn cảm là mượn.

Làm sao kiểm một từ có thật gốc Khmer không?

Bằng ba điều: đối chiếu với từ Khmer hiện đại có nghĩa trùng hoặc gần; có đường tiếp xúc thật, tức là từ thuộc lĩnh vực mà người Việt học từ người Khmer; và từ ấy không giải thích được bằng tiếng Việt. Thiếu một điều thì ghi là có thể, không ghi là mượn.

Từ nào hay bị gán nhầm gốc Khmer?

Những từ Việt gốc có âm lạ, hoặc từ gốc Hoa ở vùng có đông người Khmer. Nghe giống một từ Khmer chưa phải là mượn. Từ điển VietLayers ghi chưa rõ cho những từ chỉ có tiếng giống mà không có ba điều trên.

Người Việt ở vùng biên có nói tiếng Khmer không?

Nhiều người biết cả hai, nhất là ở An Giang, Kiên Giang, Sóc Trăng, Trà Vinh, nơi hai cộng đồng sống chung. Tiếng Việt ở đó có thêm lớp từ về chùa, lễ, cây thốt nốt mà nơi khác không có, và người nói chuyển giữa hai tiếng rất tự nhiên.

Lớp Khmer có ở Sài Gòn không?

Rất ít, ngoài vài tên đất cũ và những từ đã thành từ chung như thốt nốt, cà ràng theo món ăn lên phố. Lớp Khmer là lớp của miền Tây, và Sài Gòn nhận nó qua người miền Tây lên chứ không trực tiếp.

Từ Khmer có bị coi là kém chuẩn không?

Không. Cà ràng, thốt nốt, xà rông là từ Việt đã hàng trăm năm, đứng trong văn bản nào cũng được. Từ mượn đã Việt hóa sâu là từ Việt, và lớp Khmer là lớp Việt hóa sâu nhất.

Từ điển ghi lớp Khmer thế nào?

Ghi tiếng gốc là Khmer, dạng gốc nếu tìm được, lĩnh vực tiếp xúc, và mức chắc chắn. Với địa danh, ghi cách giải thích được dẫn nhiều nhất và nói rõ còn tranh luận hay không. Với từ chưa đủ chứng cứ, ghi là chưa rõ.

Nên đọc gì thêm?

Lê Trung Hoa về địa danh, Sơn Nam về việc người Việt học nghề và đất từ người Khmer, và với từng từ, phần nguồn gốc trong mục từ. Người muốn đi sâu nên học đọc tiếng Khmer đủ để đối chiếu, vì đó là bước mà mọi công trình nghiêm túc đều phải làm.

Nghe lớp từ này ở đâu?

Ở chợ và bếp vùng biên giới An Giang, ở các tỉnh có đông người Khmer, và ở người bán đường thốt nốt, bún nước lèo. Nghe người Việt vùng ấy nói là nghe được lớp Khmer sống, không phải trong sách.