Điền dã và ghi âm làm thế nào cho đúng?

Điền dã là gì?

Là đi tới nơi người ta nói tiếng mình nghiên cứu, ngồi với họ, nghe và ghi lại. Điền dã cho tư liệu sơ cấp mạnh nhất về tiếng đang sống: giọng thật, từ đang dùng, cách xưng hô thật. Sách không thay được, vì sách không có giọng và không trả lời câu hỏi thêm.

Chuẩn bị gì trước khi đi?

Ba thứ: một bộ câu hỏi dẫn chuyện, không phải hỏi từ; một máy ghi âm có pin và thẻ nhớ dự phòng, điện thoại là đủ; và một người quen trong xóm giới thiệu mình. Không có người giới thiệu thì người ta nói giọng khách, không nói giọng nhà.

Câu hỏi dẫn chuyện là gì?

Là câu hỏi mở về đời và nghề, để người ta kể và từ tự ra trong chuyện: hồi đó bác làm gì, làm bằng cái gì, mùa nào cực nhất, đi chợ nào, nấu bằng gì. Không hỏi bác có biết từ này không, vì từ không sống rời và người ta không nhớ từ rời.

chuyện nghề

Làm gì, bằng gì, mùa nào, với ai.

chuyện chợ

Chợ nào, mua gì, trả bằng gì.

chuyện nhà

Nhà lợp gì, nấu bằng gì, để đồ ở đâu.

Chọn người cung cấp tư liệu thế nào?

Theo ba lứa tuổi và cả hai giới, người sinh ra và lớn lên tại chỗ, đủ ít nhất năm người mỗi nhóm nếu muốn so nhóm. Ưu tiên người làm nghề mà đề tài quan tâm. Ghi tiêu chí chọn vào bài, để người đọc biết kết luận đúng cho ai.

Xin phép thế nào?

Nói thật mình là ai, ghi để làm gì, và xin ghi âm buổi nói chuyện. Hỏi họ có muốn được nêu tên không. Nói rõ họ có thể dừng bất cứ lúc nào. Người Nam Bộ thường vui khi thấy tiếng nói của mình được quý, và sự thật thà lúc xin phép quyết định độ cởi mở cả buổi.

Trong buổi ghi thì làm gì?

Để máy chạy suốt và để người ta kể, không ngắt. Từ quý bật ra ở phút thứ bốn mươi, khi người kể quên máy. Ghi chép bên cạnh chỗ mình chưa hiểu để hỏi cuối buổi. Nếu hai người trong nhà cùng kể thì càng tốt, vì họ gọi nhau và sửa nhau bằng từ thật.

Cuối buổi hỏi gì?

Đọc lại từ mình chưa hiểu, hỏi nghĩa, hình dáng, cách dùng, và còn ai gọi vậy không. Câu cuối cho biết từ đang ở tầng nào của việc mất. Hỏi thêm tuổi, nơi sinh, nơi sống lâu nhất, nghề, nếu chưa biết. Không ra về khi chưa có bối cảnh đủ.

Ghi bối cảnh gồm gì?

Mã hoặc tên người nói, tuổi, giới, nơi sinh, nơi sống lâu nhất, nghề, ngày ghi, nơi ghi, người ghi, số tệp. Thiếu tuổi hoặc nơi sinh là bản ghi gần như vô dụng cho phương ngữ học, vì không biết tiếng ấy của ai và của đâu.

Chép lời thế nào?

Chép bằng chữ quốc ngữ đúng chính tả để tra được, mỗi lượt nói một dòng, đầu dòng mã người nói và mốc thời gian. Đánh dấu chỗ nghe không rõ thay vì đoán. Với đề tài về âm, phiên âm bằng ký hiệu ngữ âm ở đoạn cần, ghi cả thanh điệu.

Ghi âm ở đâu cho rõ?

Trong nhà, chỗ yên, máy đặt gần người nói và tránh quạt. Ngoài chợ thì ghi được từ và xưng hô nhưng khó phân tích âm. Nếu đề tài về âm, cần một buổi trong nhà cho mỗi người; nếu về từ và xưng hô, ngoài chợ cũng tốt.

Bao nhiêu buổi là đủ?

Với đề tài nhỏ: mỗi người một buổi hai giờ, ba mươi người là ba mươi buổi, tức khoảng một tháng. Buổi đầu với mỗi người cho nhiều từ nhất; buổi hai chỉ cần khi đề tài về âm và cần lặp lại.

Lỗi hay gặp nhất là gì?

Bốn lỗi: hỏi từ rời, không ghi bối cảnh, ngắt lời người kể, và đi không có người giới thiệu. Cả bốn đều làm bản ghi nghèo hoặc vô dụng, và cả bốn đều tránh được bằng chuẩn bị nửa ngày.

Người nghiên cứu là người trong vùng có lợi gì?

Vào được bếp và bữa cơm, nơi người lạ không vào được, và nghe được giọng nhà thay vì giọng khách. Cái cần dè chừng là quen tới mức không thấy lạ: người trong vùng nên ghi cả những từ mình thấy thường, vì thường với mình có thể là hiếm với vùng khác.

Ghi xong thì làm gì với bản ghi?

Sao lưu ngay hai nơi, lập bảng mô tả, chép lời, rồi đưa vào kho ngữ liệu nhỏ của đề tài. Gửi lại bản ghi cho gia đình người nói nếu họ muốn. Và gửi từ đã chép kèm bối cảnh vào từ điển, để bản ghi có ích ngoài đề tài của mình.

Nên đi chuyến đầu ở đâu?

Ở nhà mình hoặc nhà người quen, với người lớn tuổi mình đã biết. Chuyến đầu là để tập hỏi và tập ghi bối cảnh, không phải để có số liệu. Sau một buổi tập, chuyến thật ở nơi lạ sẽ trôi chảy hơn nhiều.