Khi nào chọn cách viết nào cho một từ có hai dạng?

Ba câu hỏi để chọn cách viết là gì?

Một: người đọc chính ở đâu, Nam Bộ hay cả nước. Hai: văn bản thuộc loại nào, lời thoại và bài kể chuyện hay giấy tờ và bài tin. Ba: chữ ấy có phải tên riêng không. Câu ba quyết trước, rồi câu hai, rồi câu một.

Vì sao câu về tên riêng quyết trước?

Vì tên riêng không có hai dạng để chọn: nó chỉ có dạng chủ nhân đã đặt. Huỳnh, Võ, Phước, Bình Chánh, Tân Thạnh giữ nguyên trong mọi văn bản, kể cả văn bản theo chuẩn nghiêm nhất. Nếu chữ là tên riêng thì dừng ở đây, không hỏi tiếp.

Câu về loại văn bản quyết thế nào?

Giấy tờ, biên bản, hợp đồng, bài thi, sách giáo khoa: dạng chuẩn hiện hành, không bàn. Lời thoại, câu trích, bài kể chuyện có giọng người kể: dạng Nam Bộ được và thường nên. Bài giải thích, bài tin, bài đăng rộng: dạng chuẩn ở phần dẫn, dạng Nam Bộ ở lời thoại và câu trích.

giấy tờ, bài thi

Dạng chuẩn: chân, nhất, sinh, chính.

lời thoại, câu trích

Dạng Nam Bộ: chơn, nhứt, sanh, chánh.

bài đăng rộng

Chuẩn ở phần dẫn, Nam Bộ ở lời thoại.

Câu về người đọc quyết thế nào?

Nếu người đọc chính là người Nam Bộ và bài muốn có giọng, dạng Nam Bộ dùng được ở cả phần dẫn. Nếu người đọc là cả nước, dạng chuẩn ở phần dẫn để ai cũng theo được, giọng vùng giữ ở chỗ nó mang nghĩa. Câu này chỉ cần hỏi khi hai câu trước chưa quyết xong.

Chọn xong rồi thì làm gì?

Giữ nguyên dạng đã chọn trong cả bài. Một bài vừa chơn vừa chân, vừa nhứt vừa nhất ở cùng nghĩa sẽ bị đọc là viết lộn, dù mỗi dạng đứng riêng đều đúng. Nhất quán quan trọng hơn chọn dạng nào.

Nếu đã chọn dạng Nam Bộ thì phải chọn cả nhóm không?

Phải. Chơn, chánh, nhơn, sanh, thiệt, nhứt cùng một lớp âm, và một câu chơn chánh nhưng nhân nghĩa là câu gãy giọng. Đã chọn lớp Nam Bộ thì mọi từ trong lớp ấy đi cùng. Đây là chỗ người viết hay sót nhất.

Câu trích thì có theo quy tắc này không?

Không. Câu trích giữ đúng bản gốc bất kể bài chọn dạng nào. Một bài viết theo chuẩn vẫn trích Hồ Biểu Chánh bằng chơn, nhơn, sanh, vì đó là lời tác giả và là chứng liệu. Cần thì chú thích dạng chuẩn ngay sau câu trích.

Tên món, tên quán, tên hiệu thì sao?

Là tên riêng nên theo câu ba: giữ dạng đã đặt và giữ nhất quán trên mọi mặt in. Nếu đang đặt tên mới thì chọn dạng Nam Bộ khi muốn tên nói ngay là từ Nam Bộ, chọn dạng chuẩn khi thương hiệu định đi khắp nơi.

Từ nào có hai dạng, từ nào không?

Từ Hán Việt đi theo các đường âm quen mới có hai dạng: ân với ơn, ất với ứt, inh với anh, ênh với inh, oa với uê, và các chữ kiêng tên. Từ Việt gốc như má, tui, hổng chỉ có một dạng, không có dạng chuẩn thay vào, nên không áp quy tắc này.

chơn, nhơn

Hai dạng, đường ân với ơn.

nhứt

Hai dạng, đường ất với ứt.

sanh, chánh, tánh

Hai dạng, đường inh với anh.

huê

Hai dạng, đường oa với uê.

tui, hổng, dữ

Một dạng, từ Việt gốc.

Làm sao kiểm cả bài sau khi viết?

Tìm từng cặp trong bài: tìm chơn rồi tìm chân, tìm nhứt rồi tìm nhất. Nếu cả hai cùng xuất hiện ngoài câu trích và tên riêng thì có chỗ lẫn. Với bài dài, lập danh sách các cặp đã dùng và kiểm một lượt cuối.

Biên tập bài của người khác thì theo dạng nào?

Theo dạng tác giả đã chọn, chỉ sửa chỗ lẫn. Nếu tác giả chưa chọn, hỏi ba câu thay họ và đề xuất một dạng, nhưng không tự đổi giọng của bài. Đổi chơn thành chân trong một bài kể chuyện Nam Bộ là đổi giọng tác giả.

Dịch từ tiếng khác sang thì chọn dạng nào?

Theo văn bản đích: dịch giấy tờ thì dạng chuẩn, dịch tiểu thuyết có nhân vật Nam Bộ thì dạng Nam Bộ trong lời thoại. Người dịch chọn như người viết, bằng đúng ba câu hỏi.

Quy tắc này có áp cho i và y không?

Có, nhưng nhẹ hơn, vì i y không gắn với vùng: chọn một lối cho cả bài và giữ nguyên là đủ. Không cần hỏi câu về người đọc, chỉ cần câu về tên riêng, vì tên riêng vẫn giữ dạng chủ nhân đã đặt.

Còn hỏi ngã thì sao?

Không thuộc quy tắc này, vì hỏi ngã không phải hai dạng của một từ mà là hai từ khác nhau. Mỗi từ chỉ có một dấu đúng, tra là ra. Quy tắc chọn dạng chỉ dành cho từ thật sự có hai cách viết cùng đúng.

Có bảng tóm tắt để dán trước bàn viết không?

Có, gồm bốn dòng: tên riêng giữ nguyên; giấy tờ dùng dạng chuẩn; lời thoại và câu trích dùng dạng gốc; phần dẫn theo người đọc, rồi giữ nguyên cả bài. Bốn dòng này giải quyết gần hết mọi trường hợp gặp trong thực tế.