Bộ mục từ tiếng Việt, tiếng Sài Gòn và Nam Bộ đã qua quy trình biên tập công khai.
VietLayers – dữ liệu từ điển tiếng Việt đã biên tập
Kho mục từ tiếng Việt đã qua biên tập, gồm định nghĩa theo nét nghĩa, biến thể vùng, ví dụ song ngữ và lớp nguồn gốc khi có chứng cứ.
Âm công là cách gọi cũ ở Nam Bộ về cửa tiệm hoặc cơ sở lo việc chôn cất; tùy câu, tên ấy còn bao gồm người chủ và nhơn viên làm các việc tang táng. Trong Vợ già chồng trẻ, nhà âm công lo xe tang, quan tài và đồ dùng, tẩn liệm, đào huyệt, cùng việc khai tử–xin phép chôn trong chính cảnh truyện; chú thích nguồn giải gọn là `cửa tiệm lo việc chôn cất`. Không vì một cảnh văn mà mặc định mọi nhà âm công đều cung cấp toàn bộ dịch vụ ấy, và không đồng nhất âm công với thầy cúng, người hành lễ hay mọi nhà tang lễ hiện đại. Từ nguyên của đầu mục chưa được nguồn trực tiếp xác nhận, nên VietLayers không tự gán ngôn ngữ vay mượn hoặc chữ Hán–Nôm.
Vì anh quen với chủ đồ âm công nên họ tính với giá rẻ, lại cho chôn trong đất riêng của họ nữa.
Nhơn viên của nhà âm công khiêng hòm và đồ vô nhà xác mà liệm Hai Túc, trước mặt vợ anh đứng khóc dầm và hai người bạn rất cảm xúc.
Ấm hiểm là tính từ gặp trong văn Nam Bộ cũ, nghĩa là ấm hoặc khá ấm. Từ có thể tả sữa, nước, hơi nóng, máu, thân thể hay ánh đèn tạo cảm giác ấm tùy câu; nhiều cảnh cho thấy độ ấm còn lưu lại hoặc vừa đủ dễ chịu, nhưng bản thân từ không ấn định một mức nhiệt. Không nên dịch máy móc thành lukewarm, vì lukewarm thường gợi chỉ hơi ấm hoặc chưa đủ nóng, trong khi chú giải nguồn ghi ấm, khá ấm. Phải phân biệt ấm hiểm với âm hiểm nghĩa thâm độc, với chuỗi đấm hiểm do ranh từ khác và với ấm hỉnh là một đầu mục được từ điển Nam Bộ ghi riêng nhưng chưa có chứng cứ để xem là biến thể. Cảm giác thân thể còn ấm hiểm cũng không tự chứng minh người ấy an toàn hay còn sống; mọi kết luận y khoa phải dựa vào dấu hiệu và người chuyên môn.
Thái vừa ăn cơm rồi, anh ngó thấy, anh liền bước lại bàn lấy hai ve sữa còn ấm hiểm đưa cho vợ mà nói: “Thôi để thủng thẳng rồi sẽ tính lại.
Đèn trong xe ấm hiểm, soi sáng nhiều gương mặt thịt đang cóc cần nghệ thuật một cách đế vương.
Nghệ thuật tổ chức âm thanh và khoảng lặng bằng giai điệu, nhịp điệu, hòa âm, giọng hát hoặc nhạc cụ; cũng dùng để chỉ các tác phẩm âm nhạc nói chung.
Ông Kinh với Vĩnh Xuân mừng rỡ mời ngồi cùng nhau uống vài chung trà ngon, rồi cụ Huấn Trai xuy tiêu họa thêm với hai bạn, gây ra một dạ hội âm nhạc du dương mà tao nhã, nhàn lạc mà hùng hào, năng cang năng nhu, càng nghe càng say sưa mê mẫn.
Nhưng một số đông thích âm nhạc,tập đàn hát những bản ăn Pháp phần lớn ca ngợi tình yêu trai gái của nhạc sĩ đang ăn khách là Tino Rossi.
Thiếu âm nhạc, thiếu truyện tâm tình, thiếu dạo phố để mua sắm lẩm cẩm, con người như chới với, đứng trên mảnh đất dốc trơn trợt mà không có nơi bám víu tạm thời.
- Học làm gì, bà Nam Thành cà rỡn, mấy đứa nầy nữa chúng nó ru con bằng âm nhạc hò lờ, lúa vàng, và hò dô ta ấy mà !
Âm nhạc hiện đại chỉ âm nhạc có những cách sáng tác, biểu diễn, sản xuất hoặc tiếp nhận mới của thời gần đây, và trong một số ngữ cảnh âm nhạc học còn là tên gọi rộng cho nhiều khuynh hướng nhạc nghệ thuật có cách biểu đạt mới.
Âm nhạc truyền thống là các hình thức âm nhạc được cộng đồng lưu truyền qua nhiều thế hệ, gắn với lối diễn xướng, nhạc cụ và tiết mục đã có từ lâu.
Thành ngữ nói về lối sống coi trọng cái thiết thực, ổn định và dùng được lâu hơn vẻ hào nhoáng, xa xỉ hoặc lựa chọn nhiều rủi ro; không đồng nghĩa với keo kiệt.
Hân thích làm quen với anh Toan, nhưng anh Toan của tôi là hạng đàn ông ưa ăn chắc mặc bền, không ưa loại văn nghệ văn gừng .
- Thôi, tau ưa đứa mô có hàm răng vàng hơn, ăn chắc mặc bền mà .
Nhưng đối với dân "cá gỗ" thích ăn chắc mặc bền, vải đó đã là thứ vải che thân hoàn hảo rồi.
`Ăn cơm hớt` là quán ngữ Nam Bộ mang ý chê, chủ yếu có hai nét: (1) nhanh nhảu chen lời, trả lời thay hoặc giành nói điều người khác đang định nói; (2) giành phần, cơ hội hay lợi ích trước khi tới lượt hoặc khi phần ấy không thuộc về mình. Không nên diễn giải mọi lần phát biểu nhanh, bổ sung thông tin hay nhận phần được mời là ăn cơm hớt; phải có dấu hiệu chen quyền nói hoặc giành phần. Đây là nhãn đánh giá hành vi cụ thể, không dùng để hạ nhục con người và không tự chứng minh hành vi trộm cắp, gian lận hay vi phạm pháp luật.
Chúng ta trà trộn vào chốn giang hồ ăn cơm hớt thiên hạ, dù trộm cắp lừa gạt cũng không sao, nhưng chẳng thể đắc tội với hảo bằng hữu.
`Áng chừng` là ước lượng đại khái dựa vào quan sát, kinh nghiệm hoặc thông tin đang có, chưa đo đếm hay tính chính xác. Có thể nói `tôi áng chừng...` hoặc đặt trước số lượng như `áng chừng hai giờ`. Cụm không ấn định mức sai số và không có nghĩa là con số chắc chắn sai. Có trong danh sách từ Nam Bộ nhưng cũng dùng trong tiếng Việt rộng hơn, không chỉ riêng miền Nam.
Con sư tử nhỏ nhất há miệng tôi áng chừng rộng độ hai gang tay.
`Ảnh` là đại từ ngôi thứ ba trong lời Nam Bộ, tương ứng với `anh ấy`, dùng để nhắc đến người nam được gọi là anh. Vai trò trong câu quyết định cách dịch: chủ ngữ thường là he, bổ ngữ là him, còn `của ảnh` là his. Người nói và người nghe cần biết ảnh chỉ ai qua ngữ cảnh. Không tự suy người được nhắc đến là anh ruột hoặc lớn tuổi hơn người nói. Mục này không giải danh từ đồng âm `ảnh` trong `tấm ảnh`, `chụp ảnh`; cũng không dùng ảnh thay cho anh khi trực tiếp gọi người nghe.
- Sao anh Ba ảnh nói cái gì kỳ vậy hả anh?
`À nha` là tổ hợp tình thái ở cuối lời nói, dùng để người nghe chú ý, ghi nhớ hoặc coi trọng điều vừa nói; thường gặp sau lời nhắc, lời ngăn hoặc lời cảnh báo. Giọng nhẹ có thể thân tình, giọng gắt có thể bộc lộ sự không hài lòng. Không dịch rời từng tiếng thành một câu hỏi, và không coi mọi câu có à nha là lời đe dọa. Phân biệt tổ hợp này với nha chỉ cơ quan hành chính hoặc các thành tố trong nha khoa.
- Ngồi vịn vào cho kỹ nghe nhỏ, rủi có té đừng có đổ thừa ai à nha !
Ăn quà hoặc món làm sẵn mua ở hàng quán, chợ hay gánh bán rong, thường ngoài bữa chính; trong tư liệu tiếng Nam Bộ xưa, còn có nghĩa đi mua hoặc lấy hàng về bán lại.
- Con gái gì mà chỉ thích ngồi lê ăn hàng.
- Tụi bay đừng có ăn hàng chợ dọc đường.
“Anh chị em” chỉ những người có quan hệ anh, chị hoặc em do cùng cha, cùng mẹ, cùng một trong hai người đó, hoặc do được thừa nhận là anh chị em nuôi; từ này cũng dùng để gọi thân tình một nhóm người.
Cha mẹ tôi sanh có một mình tôi, bởi vậy tôi không có anh chị em nào hết.
Vậy tôi nói rõ cho bà con cùng anh chị em biết tôi không nhìn nhận con Oanh là dâu của tôi nữa.
- Bà con cô bác ơi, mấy năm nay Ban Trị Sự khổ sở nhứt, không phải vì vấn đề tài chánh, thường là bài toán bể đầu đối với các hội nho nhỏ như ta, không có cơ sở kinh tài, chỉ đứng vững tương đối và tạm bợ dựa vào tiền niên liễm của anh chị em hội viên, mà khổ sở vì một chuyên lặt vặt mới kỳ cho chớ!
- Thưa cô, má nó đi mót củi mỗi ngày kiếm chỉ được lối mười đồng bạc thôi, mà nó tới bốn anh chị em lận.
Danh xưng Nam Bộ dùng cho anh trai hoặc người đàn ông thân thuộc được gọi theo số thứ tự hay tên Hai; trong nhiều gia đình là anh cả, nhưng cách đánh số không hoàn toàn giống nhau ở mọi nhà.
Anh Hai của cháu muốn quàn cái quan tài chờ khi nào cháu đem mấy chục lượng vàng ra chia với ảnh, chừng đó ảnh mới cho động quan.
Đứa con đầu lòng được gọi là thằng Hai, đàn em gọi đó là anh Hai, mặc dầu đó là đứa thứ nhất.
Anh hai con ảnh không đi đâu khác hơn là đến nhà cô Thu Nguyệt.
`Ăn hiếp` là cậy sức, quyền, vai vế, số đông hoặc một lợi thế khác để lấn lướt, đe nạt, ép hay đối xử bất công với người yếu thế hơn; thường tương ứng `bắt nạt`, `ức hiếp`. Hành vi có thể bằng lời nói, quan hệ xã hội, kinh tế hoặc thân thể, nên phải đọc tình huống chứ không thu hẹp vào đánh nhau. Thành ngữ `ma cũ ăn hiếp ma mới` chê việc người đến trước lấn lướt người mới, không phải lời khuyên. Khi trẻ báo bị ăn hiếp, người lớn cần nghe và kiểm tra an toàn, không mặc định đó là mách lẻo.
Cha tôi không chịu cưới vợ khác, nói sợ mẹ ghẻ họ ăn hiếp tôi, mà có lẽ cha tôi mắc lo trồng mía làm đường có lợi to quá nên không có thì giờ rảnh mà tính tới sự chấp nối, cha con hủ hỉ với nhau, đến tôi khôn lớn mới gả tôi lấy chồng rồi mua cái nhà nầy cho vợ chồng tôi ở.
- Bà đừng quen thói ăn hiếp tá điền, rồi bà tưởng ai cũng sợ bà hết.
- Chắc ở làng này con nít chăn trâu bị ăn hiếp nên ông thần mới bị phiêu bạt làm vậy.
Đàn ông con trai gì mà hỏng bảnh tỏn, anh muốn để cho người ta ăn hiếp sao?
Ăn kết là cách nói cũ ở Nam Bộ, vay French `enquête`, chỉ cuộc hoặc việc tra xét, điều tra, đi hỏi và lấy lời khai trong bộ máy làng–tổng–quận thời trước. Từ có thể đứng sau `đi`, `làm`, `mắc`, `lấy` và thường gắn với chức dịch hoặc quan thanh tra. Đây là một đơn vị vay nguyên khối, không phân tích thành động từ `ăn` cộng với `kết`. Nghĩa lịch sử không đồng nhất máy móc với mọi thủ tục điều tra hay tố tụng hiện nay; việc một người bị hỏi trong ăn kết cũng không tự chứng minh họ có tội. Dạng `ăng kết` được từ điển Việt–Pháp dẫn về cùng đầu mục.
Chẳng hiểu Hương quản đặt rặp-bo thế nào, mà chừng làm xong rồi bèn kêu Phó lý Hề biểu dẫn Hương hào Hội lên để lấy ăn kết.
- Thưa, ba cháu nói đi chiều nay về, bởi vì mai còn mắc đi ăn kết trong làng nào đó không biết.
- Dạ, quan thanh tra muốn"ăn kết" theo cách nào?
Tôi nghi thẩy làm “ăn kết” dân lạ mặt, thí dụ như ông Năm xay lúa.
Quán ngữ chỉ việc làm ăn thuận lợi, sinh kế phát triển và đời sống ngày càng khá giả; cũng thường dùng trong lời chúc. Có biến thể đảo trật tự “ăn ra làm nên”.
Nhất định con ông sẽ học giỏi, sẽ ăn nên làm ra, sẽ thoát khỏi cảnh sống vất vả như vợ chồng ông.
- Cảm ơn bà, tôi cũng chúc bà năm nay phát đạt, ăn nên làm ra.
Thực sự trong nhà cũng không ai biết rõ Thuấn bị mất tiền vì vụ mua bán đô-la, hay vì hứng chí đem ra cờ bạc hy vọng chuyến này vận hên mà rồi ăn nên làm ra không biết chừng.
Tụ họp để ăn uống và thường có rượu bia như một hoạt động giao lưu; là cách nói khẩu ngữ, có thể trung tính, vui vẻ hoặc mang ý chê trách tùy mức độ và hậu quả.
Chiều cũng vậy, hễ làm việc mãn giờ thì tuốt về nhà ăn cơm, chớ không dám ta bà ăn nhậu với chúng bạn.
Hào thuật lại chuyện thất đại đồn Chí Hòa rồi dọn cơm lên chủ khách ăn nhậu vui cười dến trưa ông Bá hộ với Phó Tha mới về.
Chú hối hận vô cùng vì một vài câu nói lơ đễnh, thốt ra lúc ăn nhậu với thầy đội Bình.
- Thôi đi anh, mấy cha nội ở đây suốt ngày đêm cứ lo đập chó, vật gà ăn nhậu lu bù hoài chớ mấy chả mà đánh giặc cái mốc xì họ!
Đây là lời nhắc phải biết ơn những người đã tạo ra hoặc góp phần tạo ra thành quả mà mình đang được hưởng.
Ăn quả nhớ kẻ trồng cây, người cư xử có thủy chung tiền hậu.
Kiểu áo cánh dài tay, cài nút dọc thân trước, thường không cổ và có tà xẻ ngắn hai bên, quen thuộc trong trang phục Nam Bộ; thường mặc với quần dài và không chỉ dành cho phụ nữ.
Áo bành tô là cách gọi cũ, gặp nhiều trong văn Nam Bộ, cho một loại áo ngoài kiểu Tây; bành tô vay French paletot. Từ áo đứng trước làm rõ đây là y phục, chứ không tạo một kiểu áo khác với bành tô. Tùy thời kỳ và hiện vật, áo có thể dài ngắn, dày mỏng, bằng nỉ hay chất liệu khác, nên không nên đồng nhất máy móc với vest, blazer, trench coat hoặc mọi áo khoác dài hiện nay. Tên áo bành tô cũng không tự cho biết giới tính, màu sắc, xuất xứ, thương hiệu, địa vị hay mức giàu của người mặc.
Đồng hồ gõ một giờ, Trường Khanh mặc quần lãnh đen, áo bành tô nỉ đen, mang giày tây đen, đội kết cũng đen, đi theo ông Sen qua dinh quan Phủ.
Hắn mặc áo bành tô vàng, miệng ngậm ống vố, hất hàm lên:
Áo củng xá là tên áo cũ được Hồ Biểu Chánh ghi trong cảnh y phục: áo không nút, hai vạt bắt chéo và cột ở lưng. Chiếc áo trong cảnh còn được may bằng xá trắng, vạt khách, tay rộng, cổ trịt và có viền, nhưng đó là chi tiết của một chiếc cụ thể chớ không phải toàn bộ định nghĩa. Đầu mục hiện chỉ có một chú giải trực tiếp nên không tự chốt nguồn gốc tên gọi, giới người mặc, chất vải, màu, độ dài hay dịp sử dụng. Cần giữ nguyên tên trong văn bản cũ và giải cấu tạo, không sửa đoán thành áo cứng hoặc một kiểu áo hiện đại.
Cẩm Vân ngủ trưa, nên mặc cái quần lãnh đen, một cái áo củng xá trắng may vạt khách tay rộng xùng xình, cổ với hò đều có viền xanh.
Áo pyjama là chiếc áo thuộc kiểu quần áo mặc nhà hoặc mặc ngủ gọi là pyjama. Trong văn Việt thế kỷ XX, cụm này thường chỉ riêng phần áo, có thể đi với một chiếc quần được tả riêng; vì vậy không nên dịch mặc định thành cả bộ pyjama. Pyjama là từ vay qua tiếng Pháp, bên cạnh các dạng phiên âm pi-gia-ma, pi-da-ma và py-gia-ma trong tư liệu. Tên áo tự nó không cho biết chất liệu, kiểu cổ, độ dài tay, giới người mặc hay người ấy có đang ngủ không. Không nhập áo pyjama với quần pyjama, áo choàng ngủ hoặc áo bà ba.
Đăng Cao thọc hai tay vào túi áo pyjama đi lên đi xuống một hồi, rồi nói nữa rằng: „Hứ!
Chồng Minh Tú từ trên lầu mặc áo pyjama, tay cầm quyển sách, bước xuống mấy bực cầu thang, hỏi:
Áo u-hoe là tên áo cũ trong văn Nam Bộ, được chú thích là `áo khỉ may theo lối người Pháp`. Hai cảnh cho thấy đây là áo ngoài: một người cởi áo u hoe rồi vơ tay áo sơ-mi bên trong, còn một người đặt may áo u-hoe riêng với sơ-mi, quần tây và giày. Chứng cứ đủ để gọi là áo khoác ngắn kiểu Tây thời ấy, nhưng chưa đủ chốt dạng tiếng Pháp nguồn, chất liệu, màu, hàng nút, kiểu cổ, chiều dài, giới người mặc hay địa vị xã hội. Không đồng nhất máy móc với áo sơ-mi, toàn bộ âu phục hoặc áo khỉ bảo hộ hiện đại.
Bà Hội đồng biểu thằng Hai đi kêu thợ may lại, bà đặt cho thằng Được với thằng Bĩ mỗi đứa một cái áo u-hoe, một cái áo sơ-mi, một cái quần tây và một đôi giày đen.
Phùng Xuân cởi áo u hoe ra mà máng trên ghế xích đu, rồi đi lại bàn ăn mà ngồi, vơ tay áo sơ mi lên tới cáng chỏ, coi bộ chẩm hẩm lắm.
Ạp-la-cam là cách phiên âm cũ trong lời Việt Nam Bộ của tiếng Pháp arbre à cames, nay gọi là trục cam: trục quay có các vấu cam phối hợp việc đóng mở van trong máy. Hồ Biểu Chánh đặt từ này trong lời giải thích vì sao chiếc xe chạy lại được, bên cạnh đíp-răn-xên, cho thấy đây là tên bộ phận cơ khí chớ không phải một động tác. Dạng hiện nay là trục cam; đôi khi thợ máy gọi cốt cam. Không nhập ạp-la-cam với mọi thứ trục, vấu cam, trục khuỷu, cốt máy hoặc bộ vi sai. Chỉ thấy tên bộ phận trong một câu cũng chưa đủ kết luận nó bị hư, xe dùng cấu tạo nào, cần chỉnh ra sao hay việc sửa có an toàn hay không.
- Để đâu chạy lại không được, ăn thua tại ạp-la-cam, với đíp-răn-xên, làm cho rút mấy bánh phải lăn, chớ phải là đẩy đâu.
`Áp phe`, cũng viết `áp-phe`, là danh từ chỉ một vụ làm ăn, giao dịch hoặc việc dàn xếp nhằm kiếm lợi, thường được nhắc như một vụ đáng kể. Trong văn cũ có thể nói cả việc xoay xở để được tiền hay tài sản, không chỉ mua bán hàng hóa. `Một áp phe`, `vụ áp phe ấy` gọi sự việc; `làm áp phe` gọi hành động. Cụm có thể nghe trung tính hoặc dè chừng tùy cảnh, không tự chứng minh lừa đảo, phạm pháp hay có lợi nhuận. Từ điển cộng đồng ghi quan hệ với tiếng Pháp affaire; không dịch thành chuyện tình chỉ vì tiếng Anh có từ affair.
Áp phe nầy thuộc trong khuôn khổ hoạt động của ông Thông, bởi vậy nghe nói rồi thì ông đốc vợ đi.
Ắt chất là cụm bổ nghĩa gặp trong văn Nam Bộ cũ, nổi bật trong hỏi cho ắt chất, hỏi ắt chất: hỏi cho rõ ràng, chắc chắn, biết đích xác sự việc đang nói. Từ thường diễn tả mục đích hoặc kết quả mong muốn của việc hỏi–tra–xác nhận, không phải một lời bảo đảm rằng người đáp nói thật, chứng cứ đã đủ hay kết luận có giá trị pháp lý. Chưa có chứng cứ vững để tách nghĩa theo ắt và chất hiện nay hoặc dựng một từ nguyên; vì vậy phải giữ toàn cụm. Không nhập ắt chất với ắt hẳn, vật chất, chất vấn hay cách nói chắc như đinh đóng cột.
Để mai tôi dắt con Mỹ ra dáp mặt thím mà hỏi cho ắt chất .
- Bẩm, hồi hôm tôi qua nhà, có đủ vợ chồng chú, tôi hỏi ắt chất rồi.
Đại từ ngôi thứ ba trong khẩu ngữ Nam Bộ, là dạng hòa đúc gần với “bà ấy”, dùng khi người phụ nữ được nhắc đã rõ; sắc thái thân mật hay thất lễ tùy quan hệ, giọng nói và cách gọi phù hợp với người ấy.
" Không chừng ổng bả chưa thấy đèn điện hoặc chiếc xe hơi.
Danh xưng dành cho người giữ vai bác lớn nhất trong một nhánh gia đình; bác có thể là anh, chị của cha hoặc mẹ, hay vợ/chồng của người đó, tùy cách gọi của gia đình.
Trong truyện kể dân gian, nhân vật yêu quái nữ có hình dạng hoặc hành vi đáng sợ; theo nghĩa chuyển, lời chê một phụ nữ là hung dữ, độc đoán hay quá khắt khe. Nghĩa chuyển mang định kiến giới và không nên dùng thay cho mô tả hành vi cụ thể.
Tôi trả lời là hình ấy cũng là của tôi và định giằng lấy, nhưng cái bà chằn ấy không chịu, đẩy tôi ra làm tôi đau điếng.
Em xấu như ma, như bà chằn mà nói đẹp bạo tàn.
Bà giám thị này được tiếng dữ như bà chằn, cũng được gọi là bà giáo già khó chịu.
- Anh không thích con gái dữ như bà chằn đâu nhé!
`Bà chằn lửa` trong nghĩa chỉ người là cách gọi chê một phụ nữ bị xem là rất dữ dằn, hay quát tháo hoặc khó chịu. `Lửa` nhấn mạnh mức độ. Cách gọi này có thể xuất hiện trong lời giỡn, nhưng vẫn mang hình ảnh miệt thị và dễ làm tổn thương; không phải mô tả trung tính về phụ nữ. Nghĩa đang xét không gọi một con vật, hiện tượng thời tiết hay người mang tên Chằn. Không coi một người phản đối hoặc bảo vệ quyền lợi của mình đương nhiên là dữ dằn.
- Biết đâu sao này lấy chồng chị sẽ trở thành một bà chằn lửa ?
Tiếng lóng khen mạnh, quen thuộc trong lời nói Sài Gòn–Nam Bộ, dùng khi món ăn rất ngon hoặc một người, sự việc, trải nghiệm rất hay, rất ấn tượng; nghĩa cụ thể phải theo đối tượng được khen.
`Ba chớp ba nháng` chỉ cách nhìn, nghe, đọc hoặc làm việc hấp tấp, qua loa, chưa nắm rõ hay chưa làm kỹ. Cụm thường đi sau động từ và mang ý chê hoặc nhắc nhở. Trong `coi/nghe ba chớp ba nháng`, trọng tâm là tiếp nhận thiếu đầy đủ; không chỉ nói tốc độ nhanh. Lời nhận xét ấy không tự chứng minh thông tin sai, người nghe kém thông minh hay có ý nói dối. Đây là cả một cách nói cố định, không dịch ba thành số lần chính xác.
Mầy coi ba chớp ba nháng rồi nói bậy hoài !
Thức uống gắn với văn hóa quán nước Sài Gòn–Chợ Lớn, lấy sữa làm nền và thêm một lượng cà phê tương đối ít để tạo mùi thơm cùng vị đắng nhẹ; có thể uống nóng hoặc với đá.
Bạ điền là cách gọi cũ của bộ điền, tức sổ hoặc hồ sơ ghi việc đất ruộng để quản lý theo thể lệ từng thời: có thể gồm tên người đứng bộ, diện tích, loại đất và số thuế. Trong Ai làm được, quan phủ kiếm một thầy ký bạ điền rồi giao bộ điền cho người ấy chép; chú giải của ấn bản ghi thẳng ‘hay bộ điền, hồ sơ đất ruộng’. Vì vậy, đầu mục chỉ bộ hồ sơ, còn thầy ký bạ điền là người làm việc với bộ ấy. Nội dung, cơ quan lập, hiệu lực và cột mục thay đổi theo thời kỳ; không được tự đổi bạ điền thành sổ đỏ, giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, cơ sở dữ liệu địa chính hiện nay hoặc bằng chứng đủ để xác nhận quyền sở hữu. Trật tự chữ và chữ Hán–Nôm của toàn cụm chưa có nguồn trực tiếp đủ chắc, nên hồ sơ không dựng chữ theo suy đoán.
Bên phủ đang kiếm một thầy ký bạ điền và nhựt ký trát giấy.
- Điền bộ, gọi nôm na là bộ điền, chỉ ghi tên người chủ đất, diện tích, loại đất, đặc biệt là số thuế phải đóng.
Làng xóm, điền đất và người dân thời đàng cựu
`Ba gai` là tính từ khẩu ngữ, quen trong lời Nam Bộ, tả cách cư xử bướng bỉnh, ngang ngạnh, khó chịu hoặc hay sinh chuyện gây gổ: `ăn nói ba gai`, `tánh ba gai`, `anh chàng ba gai`. Mức nghĩa tùy câu, từ lời chê thái độ cộc/cự nự đến nhận xét một người khó trị và thích gây sự; không phải mọi lần phản đối, nói thẳng hay giữ lập trường đều là ba gai. Đây là nhãn đánh giá dễ hạ thấp con người, nên nêu hành vi cụ thể thay vì đóng khung phẩm chất, và không suy phạm pháp, bạo lực, bệnh lý, giới hay năng lực. Các nguồn đề xuất liên hệ French *pagaille* ‘lộn xộn’ hoặc *bagarre* ‘ẩu đả/gây gổ’; hướng vay Pháp có cơ sở nhưng hình thức nguồn trực tiếp còn tranh luận. Phân biệt `ba gai` với số từ `ba` + danh từ `gai`, với cây ba gai và với `ba ba gai` là tên một loài rùa mai mềm.
Lũ ba gai, thằng thì cười ngất, thằng thì la lối om sòm, trong khi Thới lại nghe đau một niềm đau thứ nhì nữa, trong sự im lặng triền miên của chàng.
- Anh đừng có ba gai với người khuất mặt.
Chàng hơi ba gai trong đề nghị nầy, bởi nàng có thể nói láo và phép lịch sự cấm chàng tò mò về đời tư của người không thân.
Ỷ là con một sĩ quan cao cấp anh tân binh rất ba gai, không chịu tuân kỹ luật.
Dải đất hoặc bãi mới hình thành và lớn dần do phù sa, cát hay bùn được sông hoặc biển bồi đọng theo thời gian.
Bãi buôi là tính từ cũ/Nam Bộ tả vẻ vui vẻ, niềm nở, lanh lẹ trong lời ăn tiếng nói và khéo tiếp chuyện, tiếp khách hoặc mua bán. Dạng bải buôi xuất hiện dày trong văn Hồ Biểu Chánh và được nối tra cứu cùng mục. Từ thường đi với vui vẻ, nhậm lẹ, bặt thiệp, tiếp đãi; nó tả cách biểu hiện và giao tiếp đang thấy, không tự chứng minh người ấy chân thành, tử tế, hướng ngoại ở mọi lúc hay có kỹ năng nghề nghiệp. Có cảnh nhân vật cố làm mặt bãi buôi để giữ hòa khí, nên phải lấy sự thành thật từ toàn câu. Không nhập bãi buôi với đãi bôi/đãi buôi thiên về lời xã giao lấy lệ hoặc thiếu thành thật khi chưa có đủ chứng cứ đồng nhất hai từ.
Còn chị Hòa là vợ anh thì chị bãi buôi nhậm lẹ, chị giỏi nghề mua bán, tay bằng miệng miệng bằng tay.
Nàng vừa có vẻ nhu mì của con nhà, vừa lanh lợi con mắt và cái miệng như những tay buôn bán bải buôi.
Bài sanh ý là tên lịch sử của giấy môn bài hoặc giấy được cấp riêng cho việc làm ăn, buôn bán, hành nghề trong chế độ Nam Kỳ đương thời. Sanh ý là dạng cũ và Nam Bộ của sinh ý 生意 ở nghĩa làm ăn; bài trong cụm gọi chứng thư hoặc giấy phép của thể chế lúc ấy. Cụm không đồng nhất với mọi giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp, giấy phép con hay nghĩa vụ thuế hiện nay. Từ riêng tên bài sanh ý không thể suy ngành nghề, hạng bài, mức thuế, thời hạn, người cấp hoặc hiệu lực pháp lý; những chi tiết đó phải có trong hồ sơ và niên đại cụ thể.
Vợ khuất sớm, anh ta có vốn ít chục đồng bạc, nên lãnh bài sanh ý rồi mua hàng vặt chút đỉnh như trầu cau, thuốc giấy, dầu lửa, bánh in mà bán với đứa con gái.
Dì lập tiệm, lãnh bài sanh ý , treo bảng và rao trong báo, thì người ta mới biết mà đặt may đồ chớ.
Danh từ chỉ loài giáp xác nhỏ gần với cua, thường sống ở vùng rừng ngập mặn; trong ngữ cảnh ăn uống, từ này còn chỉ ba khía đã được muối hoặc trộn gia vị.
Năm tới, chắc tôi trở lại nghề móc cua, bắt ba khía ở bờ biển.
Ông già Hy kéo tay anh, chỉ ngay gốc cây mắm trước mặt, hàng trăm con ba khía bao quanh gốc cây, lúc nhúc.
Bờ biển từ Rạch Giá (vàm sông Cái Lớn) ăn về phía Nam là khu rừng sác với cây mắm, cây giá, cây cóc, loại cây tạp không đem huê lợi gì đáng kể, trừ huê lợi sáp và mật ong, hoặc cua, ba khía sống nhun nhúc trong bãi bùn (khu vực của cây đước chỉ ở về phía cực Nam tận mũi Cà Mau).
Nó chỉ biết họ ra biển để bắt cua và bắt ba khía, một năm mấy kỳ.
`Ba lá` trong mục này là cách gọi gọn của `xuồng ba lá`, loại xuồng nhỏ quen thuộc ở miền sông nước Nam Bộ, kiểu truyền thống ghép một tấm ván đáy và hai tấm ván be. `Lá` trong tên gọi này gắn với những tấm ván, không phải xuồng làm bằng lá cây. Cần có văn cảnh ghe xuồng để nhận ra nghĩa; `ba lá thư`, `ba lá bài`, `ba lá thuốc` là các tổ hợp đếm khác, không thuộc mục này. Tên gọi không tự cho biết kích thước, sức chở hay mức an toàn của một chiếc xuồng cụ thể.
Thôi thì tạm thời buộc chặt chiếc xuồng ba lá nọ vào bến của quán chạp phô, bên dòng rạch ngoằn ngoèo.
Ba láp là tiếng lóng khẩu ngữ quen ở Nam Bộ và một số vùng miền Trung, dùng để chê lời nói, câu chuyện, ý tưởng hoặc cách làm là nhảm nhí, không đâu vào đâu, thiếu căn cứ hay thiếu nghiêm túc. Dạng bá láp cùng nghĩa và được liên kết tra cứu. Ba láp ba xàm là cụm tăng cường đã có đầu mục riêng; mục nền này không bị chuyển về cụm dài. Từ không tục, nhưng là lời đánh giá có thể coi thường người khác; khi cần phản biện nên chỉ rõ phần nào sai, vô ích hoặc chưa có chứng cứ. Ba láp không tự chứng minh nội dung hoàn toàn sai: trong cảnh bạn bè, nó có thể chỉ chuyện tếu táo, linh tinh kể cho vui. Nhiều tài liệu nối từ với French palabre, nhưng có phản biện cho rằng bá láp đã tồn tại trước tiếp xúc Pháp; VietLayers ghi hướng vay Pháp ở mức tranh luận, không trình bày như kết luận chắc chắn.
Cụm khẩu ngữ quen thuộc ở Nam Bộ và một số vùng miền Trung, dùng để chê lời nói, câu chuyện, ý kiến hoặc cách làm là nhảm nhí, không đâu ra đâu, thiếu căn cứ hay thiếu nghiêm túc. Cụm có sắc thái chê nhưng bản thân không phải lời tục. Ba láp và bá láp nay là đầu mục nền riêng; cụm dài này chỉ giữ các dạng toàn cụm ba láp ba xàm/bá láp bá xàm.
`Ba lỗ` trong mục này gọi kiểu áo không tay, cổ và nách khoét rộng, thường nói đầy đủ `áo ba lỗ` hoặc `áo thun ba lỗ`. Ba chỗ mở tương ứng với cổ và hai bên cánh tay; không phải áo bị rách ba lỗ. Nguồn từ điển mô tả áo lót, còn văn cảnh sinh hoạt có thể cho thấy người mặc khi ở nhà hoặc làm việc. Không tự suy giới tính, tính cách hay thân phận người mặc từ kiểu áo. Phân biệt dấu thanh với `ba lô` là túi đeo lưng.
Minh nhìn lại Hai Lọt mặc áo thun ba lỗ ngồi sau quầy thâu tiền, mặt nặng như trời đêm mưa.
`Ba lơn` tả lời nói, giọng điệu hoặc thái độ đùa cợt bị người nói xem là thiếu đứng đắn, thiếu nghiêm túc; gần nghĩa `bông lơn`. Có trong `nói ba lơn`, `giọng ba lơn`, `tính ba lơn`. Sắc thái có thể là nhắc nhẹ hoặc trách, tùy chuyện đang nói và quan hệ giữa những người đối thoại. Không tự suy người bị gọi như vậy có bệnh, kém trí hay thiếu đạo đức nói chung. Nguồn từ điển đánh dấu khẩu ngữ, ít dùng; không đủ căn cứ gọi đây là từ chỉ có ở Nam Bộ.
`Bầm dập` có nghĩa thân thể bị va đập, đánh hoặc tác động mạnh đến mức nhiều chỗ thâm tím, đau đớn; theo nghĩa bóng, chỉ tình trạng chịu nhiều tổn thương, tủi cực hoặc thất bại. Cần tách hai nghĩa: `chân tay bầm dập` không giống `cuộc đời bầm dập`. Từ là cách tả thông thường, không phải chẩn đoán hay mức độ thương tích được đo chính xác. Cách viết `bầm giập` có trong nguồn từ điển ở nghĩa chịu đau đớn, tủi nhục; không kết luận cách viết ấy là sai chỉ vì một bản văn dùng dập.
Kiếp nầy người ta lấy cái thói giả dối bội bạc mà làm cho thân em bầm dập, làm cho trí em rối rấm.
`Bặm trợn` tả vẻ mặt, dáng vóc hoặc điệu bộ trông dữ dằn, hung hăng, khiến người khác có thể e ngại. Trọng tâm là ấn tượng bên ngoài; người trông bặm trợn vẫn có thể nói năng nhẹ nhàng và cư xử tử tế. Không lấy vóc dáng, râu tóc hay vẻ mặt làm bằng chứng về tội phạm hoặc tính nết. Từ có trong lời Nam Bộ và văn Lê Xuyên, nhưng không vì vậy mà chỉ người miền Nam mới dùng được.
Tui coi bộ vó bặm trợn như vậy chứ cũng biết đối xử mềm mỏng với đàn bà.
Bần phải được tách ít nhất hai nét đồng âm. Trong cảnh sông rạch, bãi bồi và rừng ngập mặn Nam Bộ, bần là tên chung cho các cây thuộc chi Sonneratia; bần chua/bần rạch thường chỉ Sonneratia caseolaris, nhưng tên trần bần chưa đủ để khóa mọi trường hợp vào một loài. Trái bần của những loại được nhận diện phù hợp có thể được ăn hoặc dùng trong món Nam Bộ, song tên cây không tự cho biết trái đã chín, vị chua đến mức nào hay có an toàn để dùng hay không. Ở lớp Hán–Việt, bần 貧 nghĩa là nghèo hoặc thiếu, thường gặp trong bần hàn, bần cùng, bần dân, thanh bần; nghĩa này không riêng Nam Bộ và không cho phép suy phẩm hạnh, năng lực hay lỗi của người đang thiếu thốn. Phải tách cả hai nét khỏi bần tiện khi toàn cụm mang nghĩa đánh giá riêng.
Ngặt vì thân tôi côi cúc, phận tôi bần cùng, đã không có thế lực, mà cũng không có tiền tài, bởi vậy dầu thương cô tôi cũng chẳng biết làm sao giúp cô, thế thì cô theo tôi cô đã nhơ danh mà lại không có ích gì.
Nếu ở Thị Nghè mà ngó thẳng xuồng cầu kinh Thanh Đa thì thấy mấy đám dừa nước xơ rơ, gió chiều thổi tàu lá xổng lên rồi oặt xuống như chào khách nhàn du, lại có mấy cây bần rạch đứng chần ngần theo mé xẻo, dưới gốc lác mọc bao chung quanh như lác trìu mến không nở bỏ bần, còn bần như tiếc nước ròng nên đứng ngóng trông nước mau lớn lại.
- Xóm Biển của mình đây hồi năm ngoái còn là bãi bùn; cây bần, cây vẹt mọc um tùm.
năm, bãi bùn đã hết với mấy cái rễ bần, gốc bần nằm trên đất khô – khô chỉ là một lối nói, để đối chọi với bùn, chớ đám mưa vừa rồi đã làm ướt tất cả mọi vật.
Bần dùng, cũng ghi bần-dùng, tả trạng thái còn do dự, ngập ngừng, chậm quyết hoặc chưa chịu làm liền vì ý chưa dứt. Hồ Biểu Chánh dùng từ khi nhân vật chần chừ tới mức lỡ chuyến tàu, khi một người dậy rồi chưa chịu đi ngay, và khi người cha ngập ngừng trước lúc nói chuyện giấu kín; Bình Nguyên Lộc dùng có bộ bần dùng, tỏ vẻ bần dùng và bần dùng là vì... Nghĩa cốt lõi nằm ở sự chưa quyết hoặc chưa hành động ngay, còn lý do phải lấy từ toàn câu. Không được tự suy người ấy sợ, mắc cỡ, có tội, lười, kém hiểu biết hoặc phản đối; bần dùng cũng chưa phải lời từ chối dứt khoát.
Hiển Vinh nghĩ nàng là phận gái, để nàng bơ vơ một mình tại Mỹ Tho tội nghiệp, nên chàng còn bần dùng thì tàu Sa Đéc mở dây chạy tuốt.
Thể-Hùng bần-dùng một hồi rồi nói rằng: “Đến nước nầy còn giấu-giếm mà chi nữa.
Nhưng người cao niên thì châu mày tỏ vẻ bần dùng lắm.
Thấy chú rể hờ cứ im lặng có bộ bần dùng, ông Hoạch cũng phát ghét nên bỏ đi ngủ.
Bằng Thành Chung là văn bằng lịch sử của hệ thống giáo dục Pháp–Việt thời thuộc địa, thường được người Việt đương thời gọi bằng Diplôme. Cụm này nhấn vào tấm bằng hoặc tư cách đã đậu kỳ thi tương ứng; Thành Chung đứng riêng còn có thể gọi rộng hơn bậc học, chương trình hoặc trình độ liên quan. Cơ cấu trường lớp và tên French thay đổi theo thời kỳ, nên không được quy đổi máy móc bằng Thành Chung thành đúng một lớp, một bằng trung học cơ sở hay một văn bằng hiện hành. Trong văn Hồ Biểu Chánh, các kiểu thi lấy bằng Thành Chung và có bằng Thành Chung là dấu mốc học vấn của nhân vật, không phải tên một kỳ thi còn tổ chức ngày nay.
Còn người nhỏ tên Thọ, 17 tuổi, học tại trường Petrus Trương Vĩnh Ký dưới Sài Gòn 4 năm, thi lấy bằng Thành Chung rồi mới đi Tây hôm tháng trước mà học thêm.
Lúc bấy giờ học sinh đỗ bằng Cao-đẳng tiểu học Pháp-Việt, hay gọi là bằng Thành chung, có thể thi vào trường Cao-đẳng Hà-Nội, không cần có bằng Tú-tài.
Tính từ khẩu ngữ dùng để khen người ăn mặc chỉnh tề, sáng sủa, có phong thái hoặc khen món đồ trông đẹp, gọn và có vẻ sang; quen thuộc trong tiếng Nam Bộ và nay được dùng rộng hơn.
`Bần hàn` (`貧寒`) là từ Hán–Việt, thường mang sắc thái văn chương hoặc cũ, chỉ tình trạng nghèo khó, thiếu thốn tiền bạc và điều kiện vật chất. Từ có thể tả người, gia đình, nhà cửa, cảnh sống, quần áo hay một giai đoạn đời; trong `cảnh/kiếp/cuộc sống bần hàn`, `sống trong bần hàn` và `lúc còn bần hàn`, nó gọi cả tình trạng nghèo khó. Tùy câu, tiếng Anh là `poor`, `impoverished`, `of limited means`, `poverty-stricken` hoặc `poverty`. `Bần hàn` không tự cho biết một người thiếu ăn, vô gia cư, mắc nợ, thuộc chuẩn nghèo pháp lý hay đủ điều kiện nhận trợ cấp; càng không nói họ kém phẩm giá, ít học, có lỗi hoặc mang tánh nết nào. Trong văn bản hành chính, nghiên cứu hay hỗ trợ xã hội, nên nêu chỉ báo cụ thể thay vì dùng một nhãn văn chương chung.
Em sực nhớ lại cô Băng Tâm, tuy là con nhà bần hàn côi cút, mà cô trọng trinh tiết hơn là tiền bạc, thuở nay chưa thấy con gái nhà ai tánh nết được như cô vậy.
Mắc mừng vui với đứa con nằm ngoa ngoe, ngủ thì mụ bà dạy cười, thức thì huơi tay chòi cẳng, vợ chồng say sưa hạnh phúc, quên hết cảnh hẩm hiu, bần hàn.
Mình ăn cướp tiền bạc của Tây tà, đem phân phát cho kẻ bần hàn...
Trần Đại hiểu và chua sót cho kiếp sống bần hàn của giai cấp thợ thuyền.
Tên một họ bánh ngọt Việt Nam làm chủ yếu từ bột gạo, chất ngọt và quá trình tạo nở hoặc lên men để ruột bánh có độ xốp; có dạng hấp, nướng cùng nhiều biến thể như bánh bò thốt nốt. Công thức, màu, độ dai và cấu trúc ruột thay đổi theo từng loại, còn nguồn gốc tên gọi chưa có một cách giải thích được đồng thuận hoàn toàn.
Bà mới chịu khó chỉ cho nó tập may áo may quần, dạy cho nó biết làm bánh bò bánh men.
Cỏ pha sương ướt ngọn, lúa dợm trổ xóng lưng, cô Đào, là con ghẻ của hương trưởng Tồn, gánh một gánh bánh ú với bánh bò, xung xăng đi lên chợ mà bán.
Con Bảy đành sống một mình, hằng đêm chuyên nghề bán bánh bò cho ghe xuồng qua lại để độ nhựt; sau đó, đưa đò.
Tao kêu mầy lại dặn mầy chút nữa có đi dìa nhớ ghét tạt qua chòi của tao, tao cho thêm một cái tỉn không đem về đổi bánh bò ăn chơi.
Tên gọi Nam Bộ của loại bánh chiên tròn, thường có vỏ bột nếp, nhân đậu xanh ngọt và có thể phủ mè hoặc áo đường. Bánh có nhiều cách làm; tên “cam” gợi hình dáng hoặc màu bên ngoài, không có nghĩa công thức bắt buộc dùng trái cam hay hương cam.
Mặc dầu gió vào tứ phía, bụi mưa bay khắp nhà, Hồng cũng nghe thấy ấm, nhứt là ấm trong lòng cô, giữa sự xúm xít nầy, ông chủ lò rèn, hai ông lão đánh cờ, ba nông dân trai tráng, và hai đứa con gái bán bánh ít trần, bánh cam.
Bà thử đi bán bánh cam một lúc cho tôi xem thử cái đã.
- Không phải , anh ăn cái bánh cam chiên bằng dầu thực vật nên bây giờ miệng mồm mới trơn tru được thế này .
Tên vừa chỉ loại sợi to, mềm hoặc dai làm từ bột gạo, bột khoai mì/bột năng hay hỗn hợp bột, vừa chỉ món nước dùng nấu với loại sợi ấy. Bánh canh có nhiều kiểu như bánh canh cua, cá lóc, giò heo hoặc chả cá; tên món không mặc định một loại nước lèo, độ sánh hay đồ ăn kèm duy nhất.
Chị nghĩ ở đất Saigon ai cũng như nấy, có ai biết ai đâu mà sợ xấu hổ, chị mới nấu chè thưng, bánh canh mà bán đặng kiếm lời độ nhựt.
Bánh ngọt hấp thành nhiều lớp mềm, dẻo và hơi dai, thường làm từ bột năng hoặc hỗn hợp bột, nước cốt dừa, đường, lá dứa và đậu xanh; công thức còn có thể dùng khoai môn, lá cẩm hay nguyên liệu tạo màu khác. Tên bánh không có nghĩa là bánh chứa da heo. “Bánh da heo” quen ở Nam Bộ; “bánh da lợn” là tên gọi phổ biến ở nhiều nơi khác.
Loại bánh từ bột gạo gồm những sợi rất nhỏ đan hoặc ép sát thành miếng, thường được thoa dầu hành hay dầu hẹ rồi ăn với thịt nướng, thịt quay, lòng heo, hải sản hoặc món khác tùy vùng. Bánh hỏi không mặc định là bánh hỏi lòng heo và không phải bánh nguyên khối như tên tiếng Anh “rice cake” dễ gợi.
Bà lại dặn chị mua thịt, cá, gà về nấu ít món thêm đặng đãi khách, ăn bánh hỏi thịt quay rồi ăn cơm với cà ri và đồ mặn.
Sáng bữa sau chị tiệm trà mua bánh hỏi thịt quay đãi mẹ con Thu Vân ăn no nê rồi mới đưa xuống tàu.
Bàn thứ nhứt đầy chuối chát; bàn thứ nhì, khế chua; bàn thứ ba, bánh hỏi; bàn thứ tư, bánh tráng; bàn thứ năm, mắm nêm; bàn thứ sáu, muối tiêu.
Trước khi đến thăm Quí, nàng đã mua bánh hỏi thịt quay, rồi về trễ quá không kịp nấu nước để hấp bánh lại thành thử trong bữa ăn, Hòa trợn trạo nuốt bánh khô, nghe nó khác thường, không dẻo như mọi khi, nhưng chẳng rõ sao mà như vậy.
Tên một họ bánh nhỏ làm chủ yếu từ bột nếp, thường có nhân rồi hấp hoặc làm chín; phổ biến ở miền Trung và Nam Bộ. Có bánh ít gói lá, bánh ít lá gai, bánh ít trần cùng các loại nhân ngọt hay mặn. Hình dáng, màu vỏ, lá gói và nhân thay đổi theo vùng nên không thể lấy một công thức làm nghĩa chung duy nhất.
- Nếu mua được thứ bánh ít (ích) bột khoai báng, lền xơ khoai, mình cũng sướng chán.
Tối hôm ấy cả mấy chị em đều bị bắt làm khổ dịch gói bánh tét bánh ít để cúng giỗ ngày mai, trừ cô Hồng ra vì khi sáng cô làm cá bị đứt tay.
"Có lý nào, trời ơi, mà một ngày kia, mình lại ăn nghe ngon hết sức ngon một chiếc bánh ít bột báng của ngày thơ ấu ?
Bánh mặn nhỏ làm chủ yếu từ bột gạo, đổ chín trong từng lòng khuôn tròn có dầu rồi ăn với rau và nước chấm. Bánh khọt nhân tôm nổi tiếng ở Vũng Tàu, nhưng còn có nhân thịt, mực, sò điệp, chả cá hoặc cách làm khác; không nên định nghĩa toàn bộ món bằng một công thức hay xem bánh chỉ là bánh xèo thu nhỏ.
Quán cóc, xe đẩy, hàng rong, xôi mặn, xúc xích, vịt lộn, thịt nướng, cháo lòng, cháo cá, bánh khọt, giò chá quẩy, nghêu luộc, sò nướng, ốc xào dừa.
Từ vừa chỉ bánh mì nói chung, đặc biệt ổ bánh kiểu baguette đã được Việt hóa, vừa chỉ món bánh mì kẹp khi ngữ cảnh rõ. Ổ bánh có thể ăn không, chấm hay dùng với món khác; món kẹp có nhân rất đa dạng. Không được mặc định mọi “bánh mì” đều có pa-tê, thịt, đồ chua hoặc rau.
Tuần lễ đầu tháng, họ mua đem về từng ký lô xà bông, từng cái áo thun con nít, đôi ba ổ bánh mì.
Những khi tàu hỏng giữa bể khơi, trôi nổi bình bồng từ tháng này qua tháng khác, những chuyến đắm tàu, thủy thủ trôi dạt lên hoang đảo, hoặc năm ba anh thoát thân trên một chiếc xuồng nhỏ với một ít lương thực, những khi ấy thì họ giết nhau vì một miếng bánh mì, vì một chén nước uống là chuyện thường xảy ra.
Tôi có mang theo bánh mì, lạp xưởng và nước trà nóng đựng trong bình thủy, nên khỏi phải làm việc.
Họ ăn bánh mì nguội hôm qua, hấp lại và muối mỡ hành.
Bàn hột xoài là kiểu bàn có mặt hoặc đường bao uốn cong gợi hình hột xoài. Trong *Kẻ làm người chịu*, toàn cụm `bàn cẩm thạch hột xoài` được chú thích là bàn có đường cong tương tự hột xoài; `cẩm thạch` chỉ chất liệu của chiếc bàn trong cảnh ấy, không phải đặc trưng bắt buộc của tên loại. Không nhập `hột xoài` đứng riêng làm tên bàn, không đồng nhất với mọi bàn bầu dục, bàn trái xoan hay bàn hình giọt nước, và không tự suy số chỗ, kích thước, thời đại hoặc công dụng.
Cẩm Vân lên trên lầu, thấy nào là tủ kiếng một mặt, nào là tủ áo hai cửa, nào là bàn cẩm thạch hột xoài , nào là ghế tô nê thượng hạng, nào là bàn bu rô, nào là bàn rửa mặt, thứ nào coi cũng mắc tiền.
Anh trở lại bưng tách nước đem để trên bàn hột xoài rồi kéo ghế ngồi chống tay ngó hai bên vách cây, ngó bên nầy thấy giấy nhựt trình dán theo vách đã cũ rồi nên đổi màu vàng khè day bên kia nghe tiếng ngáy khò khò, ấy là người lân cận đương ngon giấc điệp.
Nhà của Phước Đằng phía sau dọn dẹp thứ lớp, chánh giữa lót bộ ván đôi để tiếp khách đàn bà, kế đó đặt bàn hột xoài để ăn cơm.
Duy Linh mắc lo viết nên không hay con Sảnh với thằng Cử đang làm lộn xộn, đứa mở cửa, đứa quét nhà và cũng không dè cô Hai Thanh và cô Ba Kiềm đang ngồi dựa bàn hột xoài trong buồng, người thêu khăn, người đọc „Đại Đồng Nhựt Báo“, một lát day mặt ra dòm ngoài trước một cái.
Loại bánh có vỏ bột nhiều lớp, gắn nổi bật với cộng đồng Hoa Triều Châu và nghề làm bánh pía ở Sóc Trăng. Nhân bánh hiện rất đa dạng như đậu xanh, khoai môn, sầu riêng, hạt sen, các loại đậu, trứng muối hoặc loại chay. “Pía” là từ vay qua tiếng Triều Châu mang nghĩa bánh, không phải âm Hán–Việt; không mặc định mọi chiếc bánh đều có sầu riêng hay trứng muối.
Loại bánh nếp gói thành đòn hình trụ trong lá rồi luộc chín, phổ biến ở miền Trung và Nam Bộ, nhất là dịp Tết; nhân có thể mặn như đậu xanh–thịt hoặc ngọt như chuối.
Ăn trộm ghe xuồng, lu hũ, ăn trộm nồi thịt kho, cái nồi bánh tét trên bếp sôi sùng sục.
thí dụ như lửa Tết, lửa đêm ba mươi nấu bánh tét, quanh lò lửa lớn ấy có mặt đông đủ cả nhà, ai đi mần ăn xa ở đâu, cũng phải về, đông đủ cả nhà mà đôi khi đông đủ cả họ nữa, vì có những bà con nghèo, không gia đình, không nhà cửa, họ xin hưởng ké sự ấm cúng của bất cứ người nào trong họ mà có được một bếp lửa.
Hình như người miền Trung và miền Nam chỉ biết gói bánh tét thôi chứ ?
Bành tô là tên cũ, quen trong văn Nam Bộ đầu thế kỷ XX, chỉ một kiểu áo ngoài theo lối Tây, thường cài phía trước và có thể may bằng nỉ, bố hoặc vải khác. Từ vay French paletot. Trong ngữ liệu, áo bành tô có nhiều màu và được mặc ngoài áo trong; tên gọi không tự cho biết áo dài tới đâu, dành cho giới nào, may bằng chất liệu gì hoặc tương đương hoàn toàn với vest, blazer, jacket hay overcoat hiện nay.
Khách đi rồi dì Ba Thới biểu Quí xách giỏ mây để trên ván và cởi áo bành tô cho mát.
`Bảnh tỏn` là tính từ khẩu ngữ Nam Bộ, dùng để khen người trông đẹp ra dáng, chỉnh tề, chưng diện hoặc có vẻ ngoài nổi bật. Cụm thường mang giọng thân mật, vui hay pha đùa và mạnh hơn một lời nhận xét trung tính về quần áo. Văn liệu cũng ghi dạng biểu cảm `bảnh toỏng`. Nghĩa được xác định từ toàn cảnh về dáng vẻ; không tự suy người ấy giàu, giỏi, đứng đắn, hấp dẫn với tất cả mọi người hay đồng ý cho người khác chú ý, chạm vào hoặc tán tỉnh. `Bảnh` là đầu mục liên quan nhưng có phạm vi rộng hơn, dùng được cả cho đồ vật; không nhập hai trang chỉ để tăng khớp tìm kiếm.
Tên gọi miền Trung–Nam cho họ bánh mỏng được tráng từ bột, thường là bột gạo, rồi làm khô; thành phần, độ dày và cách dùng thay đổi theo loại. Có bánh dùng để cuốn sau khi làm mềm, bánh nướng ăn giòn, bánh phơi sương, bánh mè, bánh tráng trộn và nhiều biến thể khác. Tiếng Anh thường dịch là rice paper nhưng không phải loại nào cũng chỉ gồm gạo hoặc dùng như giấy cuốn.
Bá nhựt là dạng cũ và Nam Bộ của bách nhật 百日, nghĩa đen là một trăm ngày. Trong văn Nam Bộ, từ chủ yếu gặp trong làm bá nhựt, tuần bá nhựt, đám cúng bá nhựt: lễ tưởng niệm hoặc cầu nguyện vào khoảng ngày thứ một trăm sau khi một người mất. Tên gọi không tự cho biết gia đình theo tôn giáo nào, nghi thức gồm những gì, tổ chức lớn hay nhỏ hoặc mọi cộng đồng đều tính ngày và hành lễ giống nhau. Không lẫn bá nhựt với sanh nhựt.
Em làm tuần bá nhựt cho bà già em rồi em qua Mỹ Tho ở gần nửa tháng không gặp cô, em mới tuốt lên Sài Gòn.
Ngày 12 tháng 5 tới ngày làm tuần bá nhựt cho bà Kế hiền Lý Thị Nho.
Bánh mặn Việt Nam làm chủ yếu từ bột gạo pha loãng, đổ trên chảo nóng cho thành lớp bánh rồi thêm nhân tùy kiểu; thường ăn với rau và nước chấm. Bánh xèo miền Trung và Nam Bộ có nhiều khác biệt về kích thước, bột, nhân, độ giòn cùng cách ăn. Màu vàng thường đến từ nghệ chứ tên bánh không nói tới trứng; “xèo” gợi tiếng bột gặp chảo nóng.
Nếu bầu chưa xong, bàn cãi tốn thì giờ, bày ra ăn bánh Xèo (xèo, nghĩa đen là xẹp, héo, xì hơi như trường hợp quả bóng mất hơi).
Các cô ăn chả giò, cô nào cũng ngốn rau xọp và rau chiết, độn no hai má, y như là loài khỉ, còn các cô ăn bánh xèo thì chảy nước mắt sống với lại le lưỡi vì nước mắm chanh làm riêng để ăn bánh xèo rất cay, cay như cà-ry Ấn độ chứ không phải vừa.
- Bữa nay tao mới hiểu tại sao bánh xèo mà người Huế gọi là bánh khói.
Tôi nhớ hàng bánh xèo ở đường Tăng Bạt Hổ, buổi tối nào chúng ta cũng đến đó, ngồi bên nhau xoa tay bên lò than hồng chia chút hơi ấm chờ phần ăn của mình.
Bán mão là bán gọn cả mớ, cả lô hoặc phần hàng còn lại theo sự ước lượng chung và một giá thỏa thuận, thay vì chia nhỏ rồi cân, đếm hay định giá từng món. Trong văn Hồ Biểu Chánh, người đánh tôm cá bán mão cho người đàn bà mang ra chợ bán lại; trong sinh hoạt chợ miền Tây, cách nói còn đi cùng `mua mớ bán mão`. Từ này không tự cho biết hàng bán chịu hay trả liền, rẻ hay mắc, bán sỉ theo hợp đồng, chất lượng có đồng đều hay không. Nguồn gốc của tiếng `mão` trong tổ hợp hiện chưa đủ chắc để kết luận.
- Chắc ảnh làm tôm cá, ảnh đem về xóm đó bán mão cho đàn bà đặng họ bưng ra chợ ngồi bán, Chị nọ mua tôm cá của ảnh, hai đàng làm quen với nhau rồi ảnh xin mà ở đậu.
`Bao` có ba lớp chính cần tách. (1) Danh từ chỉ vật chứa mềm hoặc lớp bọc: `cái bao`, `bao gạo`, `bao đựng`; loại và sức chứa theo bổ ngữ. (2) Động từ chỉ bọc/quanh, gồm chứa trọn hay nhận chi trả trong văn cảnh: `bao quanh`, `bao gồm`, `bao ăn ở`, `bao trọn chi phí`; không tự suy điều kiện hay giới hạn. (3) Yếu tố nghi vấn/phiếm chỉ đi trước từ chỉ lượng, thời gian, khoảng cách hoặc mức độ: `bao nhiêu`, `bao lâu`, `bao giờ`, `bao xa`, `bao cao`, `bao sâu`, `bao lớn`. Đây là cấu trúc tạo cụm, nên `bao cao/bao sâu/bao lớn` không mặc nhiên là ba từ ghép. Văn cũ Nam Bộ còn ghi `bao lăm`, `bao nả` (bao nhiêu), `bao hơi` (không bao nhiêu/không mấy), `bao nài` (chẳng nài), `bao nỡ`, `bao đành` (đâu nỡ) và `bao thuở` (thuở nào); phải gắn nhãn cũ, giải theo cả câu và không dùng như phép thay chữ hiện đại.
Quan Kinh lý nói chuyện hơi phang ngang , nhưng lời nào nghe cũng bao hàm đạo nghĩa.
- Qua có thằng em ruột ở trên, nó biểu qua lên đặng nó bao bọc cho qua làm ăn.
Từ Hán–Việt 寶貝: vật quý hoặc đồ vật có phép năng trong truyện; theo nghĩa chuyển, phương tiện, bí quyết hay nguồn lực được ai đó xem là đặc biệt hữu hiệu và thường giữ kỹ để dùng khi cần. Tiếng Việt không mặc định dùng từ này để gọi người yêu hay em bé như một số cách dùng tiếng Hán hiện đại.
- Trước khi ta cho thi sĩ mượn chiếc đũa vạn năng để làm bảo bối giết chết lũ thuồng luồng hay đàn hổ dữ, thi sĩ hãy dùng kim này – (con sói giơ lên một chiếc kim dài đen nhánh) – chích vào cánh tay cha hay mẹ, hay anh chị em, hứng cho lão chín giọt máu vào hồ rượu này.
- Triển huynh có khí giới bảo bối, xin huynh cứ giữ lại để tự dùng.
- Trong mình gia gia chỉ có ba thứ bảo bối: Một là Huyền băng bích hoa?
Hạ Thiên Tường thấy tình hình như vậy, trong bụng mừng thầm tin rằng có thể cậy uy lực món bảo bối của sư môn tránh thoát được tình thế nguy hiểm hiện tại, bèn nhướng cao đôi mày mặt mũi vênh váo thủng thẳng bước về phía đông nơi có Ngô Vinh trấn giữ.
`Bao đồng` có ba lớp phải tách. (1) Nói/viết `bao đồng` là nói dông dài, lung tung nhiều chuyện hoặc lạc khỏi điều đang bàn. (2) Khẩu ngữ hiện nay dùng `lo/làm chuyện bao đồng` để chê việc ôm chuyện không thuộc trách nhiệm mình hay can dự quá mức; nhãn này là nhận xét của người nói, không tự chứng minh ác ý và không được dùng để ngăn việc cứu giúp, báo nguy, tố giác hoặc can thiệp đúng trách nhiệm. (3) Trong truyền thống Công giáo Việt Nam có các tổ hợp lịch sử `xưng tội bao đồng`, `rước lễ bao đồng`; phải tra nghĩa nghi lễ của toàn tổ hợp theo thời kỳ và cộng đoàn, không diễn giải thành nói lan man hay xen chuyện người khác. Từ nguyên toàn cụm chưa đủ chắc để gắn mặt chữ Hán–Nôm.
Lúc ấy mặt trời đã chen lặn, Chúa tàu chơn đi thủng thẳng, mắt ngó bao đồng, thấy trước mặt hòn núi Sam đồ sộ xanh um, còn xa xa thì là dãy núi Thất Sơn, khói tỏa mây vần, trông ra phát ngậm ngùi tâm sự.
Chị Hòa không ưa lo việc bao đồng, mà lúc nầy chị mắc sanh, nếu nói cho chị biết thì rộn trí chị chớ không ích gì.
- Má sao cứ lo bao đồng hoài, bộ ai đau rồi cũng chết hết sao!
Bảo kiết là từ Hán–Việt cũ 保結, với kiết là biến âm/biến thể Nam Bộ của kết trong tổ hợp này. Là động từ, nó có nghĩa đứng ra bảo chứng, cam đoan hoặc nhận trách nhiệm về một người, một lời khai hay một việc. Trong tờ bảo kiết, cụm chỉ văn bản ghi lời bảo đảm ấy, thường gặp trong ngữ cảnh hành chính–pháp lý cũ. Dạng bảo kết cùng nguồn và cùng nghĩa được liên kết về đây. Không được tự quy bảo kiết thành bảo lãnh ngân hàng, bảo hiểm, tại ngoại, thế chấp hay một hiệu lực pháp lý hiện đại cụ thể; người bảo, phạm vi trách nhiệm và giá trị văn bản phải lấy từ chế định và câu thực tế.
- Chị hứa là hứa làm mai, còn sự nói được hay không được làm sao chị dám bảo kiết
- Tù phạm ở Lục tỉnh, ai mộ được một đội hoặc một thôn (50 người) thời cho làng chúng nó bảo kiết, sẽ tha tội rồi đưa đến vùng kinh Vĩnh Tế (thuộc tỉnh An Giang) hoặc vùng rạch Giang Thành (tỉnh Hà Tiên) để cày ruộng, tùy theo công việc kết quả tới đâu, hạnh kiểm ra sao sẽ liệu định mà giải quyết.
Bảo vệ thông tin, tài khoản, hệ thống hoặc liên lạc khỏi truy cập, tiết lộ, sửa đổi, mất mát hay gián đoạn trái phép; cũng chỉ trạng thái và hoạt động bảo vệ ấy.
Về tổ chức, Hội kiểm soát kỹ từng người, lại còn kỷ luật nghiêm nhặt về bảo mật phòng gian.
Anh Em Kết Nghĩa, Hoạn Nạn Tương Cứu, Sanh Tử Bất Ly
- Dĩ nhiên, vì anh ấy làm việc tại những cơ quan mà sự bảo mật là điều bắt buộc.
Theo nguyên tắc phòng gian bảo mật, kỷ luật Đảng đề ra thì tôi không được phép tiết lộ.
– Cho anh biết thì cũng được rồi nhưng sau này tui sợ cha nội Hồng Phụng lại phê bình kiểm thảo tui là quen thói buông thùa, làm việc vô nguyên tắc và hổng biết bảo mật.
Báo quán 報館 là danh từ Hán–Việt gặp trong lời báo chí và văn chương cũ, chỉ cơ quan hoặc nơi làm việc của một tờ báo. Tùy cách tổ chức, báo quán có thể gồm bộ phận biên tập, quản lý, phát hành và cả nhà in, nhưng tên gọi tự nó không cho biết đủ các bộ phận ấy. Vì vậy, không nên thu hẹp báo quán thành quầy bán báo, riêng phòng tòa soạn hay một xưởng in độc lập; cũng không suy tư cách pháp nhân, quy mô hoặc chủ sở hữu nếu văn cảnh không nêu.
Báo quán dọn lai một cái nhà lầu rộng lớn ngó ra đại lộ Norodom.
Mỗi trưa Dũng tới chực ở cửa báo quán, lãnh một số báo rồi phóng xe đi giao cho các nhà.
Thiết chế sưu tầm, gìn giữ, nghiên cứu, diễn giải và trưng bày hiện vật hoặc tư liệu có giá trị văn hóa, lịch sử, nghệ thuật, khoa học hay tự nhiên; cũng thường chỉ tòa nhà của thiết chế ấy.
Trong viện bảo tàng nói trên - có thể thiết lập ở Sài Gòn và Cần Thơ - chúng ta sẽ chưng bày những kiểu cày bừa, phãng phát cỏ, dụng cụ bắt cá, ghe xuồng, tô chén, vòng gặt .
Ở viện bảo tàng, trước 1975, chưng bày cái giường, nguyên là cái Long đỉnh ở núi Tượng, thờ thần thánh khuất mặt.
Cụ Vương Hồng Sển nguyên là quản thủ Bảo tàng viện Sài Gòn, là một nhà chơi đồ cổ có tiếng, cụ có cho chúng tôi thấy một thứ hộp bằng sứ chế tạo bởi những lò sứ ở Thanh Hóa của người Hoa kiều đời Đường, đời Tống.
2. Những sai lầm căn bản của quý ông H. Maspéro, L. Aurousseau...
Nhưng nếu đứa trẻ nào cũng được đi học ít nhất là tới hồi hai mươi tuổi, được thong thả vô các đại học, thư viện, viện bảo tàng chứa những bảo vật tinh thần và nghệ thuật của nhân loại thì kết quả sẽ tốt đẹp biết bao.
XIII. Loài Người Có Thực Sự Tiến Bộ Không?
`Bao thơ` là lớp bao bằng giấy hoặc vật liệu phù hợp dùng đựng thư, thiệp hay giấy tờ để trao hoặc gởi, tương ứng `phong bì`, `bao thư`, tiếng Anh *envelope*. Trong lời Nam Bộ, `thơ` ở đây là thư. Tên gọi không tự cho biết bao đã dán kín, có tem, đủ cước, chống nước, bảo mật hay phù hợp để gởi vật cứng; phải xem loại bao và yêu cầu của dịch vụ chuyển phát. Không nhập bao thơ với bưu kiện, túi hồ sơ hoặc chính lá thư nằm bên trong.
Mở bao thơ ra, tôi đếm những mười tấm giấy năm trăm.
Nhưng anh phu xe mở tờ báo đã xếp đôi, đem ra một cái bao thơ, trao cho chàng:
Với lại có một cái ngân phiếu đặc biệt, mà em niêm phong kỹ trong một bao thơ, cũng ở dưới gối.
Người tùy phái ngồi ở đầu ngoài hành lang, xếp bao thơ và vào sổ các văn kiện nhận được và gởi đi.
Giữ gìn và duy trì loài, môi trường sống, hiện vật, công trình, tập quán hoặc tri thức để giá trị cốt lõi của chúng không bị mất đi theo thời gian.
- Theo ý em thì nên để y nguyên như vầy đặng bảo tồn kỷ niệm về cuộc nói chuyện của chúng ta hôm nay.
Vì thế mà ta thấy cóc đẻ dưới nước, ba ba lại đẻ trên mặt đất để bảo tồn nòi giống.
Ông Nguyễn văn Nhan với tấm lòng nồng nhiệt yêu mến quê hương đất nước đã khôi phục và bảo tồn tục lệ cổ truyền giàu ý nghĩa ấy.
Nó che giấu, bảo tồn những điều mà nhà cầm quyền phong kiến hay thực dân giấu giếm, không dám cho phổ biến trên sách vở, báo chí.
Bảo tồn di sản là hoạt động bảo vệ, gìn giữ, tu bổ và quản lý các giá trị văn hóa hoặc thiên nhiên có ý nghĩa để chúng được duy trì lâu dài cho các thế hệ sau.
Trong tiếng Nam Bộ, “bắp” thường chỉ cây ngô, hạt ngô hoặc món làm từ ngô, đồng thời có thể chỉ một trái ngô; trong tiếng toàn dân, từ còn chỉ phần cơ phình như bắp chân, bắp tay và phần thịt tương ứng.
Mới đây, trong xóm lại xuất hiện một tay"anh hùng mới," gọi nôm na là Tư Cồ, vì hắn to lớn xác, vai u thịt bắp.
Ba rọi có hai lớp nghĩa cần tách. Là danh từ ẩm thực Nam Bộ, ba rọi là thịt heo ở vùng bụng có các lớp da, mỡ và nạc xen nhau, tương ứng thịt ba chỉ và fresh pork belly. Là tính từ khẩu ngữ/cũ, ba rọi nhận xét một cách nói hoặc việc làm nửa đùa nửa thật, chắp vá hay pha tạp không ra một thể thống nhất; nét này rõ nhất trong tiếng Tây ba rọi, nghĩa là tiếng Pháp nói không rành, tiếng được tiếng mất. Hai nghĩa có cùng hình thức nhưng không được suy nghĩa bóng trực tiếp từ số lớp thịt nếu nguồn không chứng minh lịch sử ấy. Nhãn nghĩa bóng mang đánh giá, nên không dùng để hạ thấp năng lực hoặc trí tuệ của người khác.
Tôi biết tánh ông ưa ăn thịt heo luộc nên mua hồi hôm qua tới nửa cân thịt ba rọi.
Ăn hết con gà, con vịt, anh ta không ngần ngại gắp mấy miếng thịt ba rọi heo, nhai ngấu nghiến với rau sống, nhai liền miệng:
Nó chỉ sành cái ngôn ngữ ba rọi của má nó thôi.
Lê văn Thanh thông ngôn lại, bằng mấy "câu tiếng tây ba rọi":
Ba sồn ba sựt là cách nói gợi cái còn sống, còn sượng, chưa chín tới hoặc làm chưa tới độ. Với món ăn, cụm này có thể tả đồ nướng còn sống, cơm còn sượng hay vật giã chưa nhuyễn; theo nghĩa chuyển, nó chê việc làm, ý kiến hoặc hiểu biết còn lở dở, chưa đâu vào đâu. Hồ Biểu Chánh dùng trong lời dặn nướng cho chín; một số nguồn từ điển còn ghi dạng `ba sốn ba sụt`. Không được lấy cụm từ làm thước đo an toàn thực phẩm, quy trình nấu nướng, hoặc phân tích `ba` như số đếm.
Dì Ba kêu Hường mà nói: “Hường à con đốt lửa cho có than rồi cho má hay đặng má nướng cho con nghe không, con hkông biết con nướng ba sồn ba sựt ăn không ngon”.
Từ lóng thường để trêu hoặc chê người hay tò mò, bàn tán và truyền chuyện riêng của người khác; đôi khi được bạn bè tự gọi vui, nhưng có thể gây khó chịu nếu gán cho người không thân.
`Bất nhơn` là dạng cũ/Nam Bộ của `bất nhân` 不仁, nhưng phải đọc theo ba lớp nghĩa. Thứ nhất, từ chê một người, hành vi hoặc cách đối xử không có lòng thương, nhẫn tâm hay trái đạo nghĩa: `ăn ở bất nhơn`, `việc bất nhơn`, `bất nhơn thất đức`. Đây là lời đánh giá mạnh, cần gắn với hành vi cụ thể; một lời nhân vật nói chưa tự chứng minh bản chất suốt đời hoặc trách nhiệm pháp lý. Thứ hai, trong khẩu ngữ Nam Bộ, `Bất nhơn quá!`, `Bất nhơn dữ không!` có thể chỉ là lời trách vì ai quên, sơ ý, mời ăn trễ, không để phần hoặc làm người thân hụt hẫng. Giọng điệu và hậu quả quyết định câu là đùa thân tình hay lên án thật; không dịch mọi trường hợp bằng `inhuman`. Thứ ba, văn y học cũ dùng `bất nhân/bất nhơn` cho tình trạng tê mất cảm giác hoặc tê liệt; đó là thuật ngữ lịch sử, không phải tên chẩn đoán đủ chính xác trong y học hiện hành và không được tự đồng nhất với bệnh phong hay một nguyên nhân cụ thể. `Nhơn` trong cả ba nét là dạng đọc cũ/vùng của `nhân` 仁, không phải 人 nghĩa người.
Bà giáo ngó dĩa trái cây rồi nói: ”Bầy trẻ bất nhơn quá, nó không thèm kiếm coi thơm chín nó hái ít trái cho ông giáo sư ăn tráng miệng chớ”.
Nên hay hư chắc chắn là tại số mạng, tại ông trời, bởi vậy nuôi thiện chí vượt lên địa vị giàu sang thì tốt, còn làm điều bất nhơn phạm nghĩa mong đạt đến mục đích đó, thì bậy lắm.
…- Ông nên suy nghĩ kỹ, ông đừng để tiền bạc xui giục ông làm chuyện... bất nhơn thất đức. Ông có nghe người ta nói, gái nhờ đức cha hôn? Ông ám hại người ta thì trời trả báo nhãn tiền à ông. Ông nên nhớ mình còn đứa con gái kia kìa. Bao nhiêu tội lỗ…
…- Trời, bộ mầy tưởng nó không biết đói hả? Sao mời bất nhơn vậy? Xuất thường trực chót ở các rạp lớn, ra khỏi rạp là đã gần chín giờ rồi.…
Tội nghiệp nó quá, căn bịnh bất nhơn lại trồi lên vào thế hệ của nó Hay nó bị truyền nhiễm do người ngoài không biết chừng, vì không nghe nói ông bà hồi trước có ai bị phong đơn.
`Bất nhơn dữ hôn` là thán ngữ Nam Bộ/văn cũ bật ra khi người nói sửng sốt, xót xa, lo lắng, bất bình hoặc vừa biết một chuyện ngoài dự liệu. Nghĩa cảm xúc phải đọc theo câu sau: `vậy mà...`, `ai dè...`, `sao mà...`, câu hỏi về người đau hay một tin bất ngờ có thể làm lời gần `trời đất ơi`, `thiệt tình`, `tội nghiệp quá`, chứ không chỉ có một cảm xúc cố định. Corpus có 19 đoạn/10 tác phẩm Hồ Biểu Chánh dùng nguyên dạng `bất nhơn dữ hôn`; dạng rộng `bất nhơn dữ` có 25 đoạn/13 tác phẩm Hồ Biểu Chánh và một đoạn VietMessenger, gồm biến thể `bất nhơn dữ không`, `bất nhân dữ hôn`. Thành tố `bất nhơn` bắt nguồn từ `不仁`, nhưng toàn thán ngữ đã có chức năng ngữ dụng riêng: không mặc định người nói đang kết tội ai thiếu lòng nhân, tàn nhẫn, phạm luật hay có bản chất xấu. `Hôn` ở đây là dạng khẩu ngữ vùng của `không` trong câu hỏi–cảm thán; không liên quan `hôn` nghĩa hôn môi hoặc hôn nhân.
Bất nhơn dữ hôn! Vậy mà má tính ra hỏi coi có cần dùng thứ gì má đi mua cho chớ.
Bất nhơn dữ hôn! Sao mà tới đánh vợ nó lận?
Bất nhơn dữ hôn! Vậy mà tôi không biết chớ!
Bất nhơn dữ không? Mà tụi nó nóng ruột… để làm gì vậy a bà Tư?
Ba ton là cách gọi cũ vay French bâton, chỉ cây gậy cầm tay, thường dùng để chống khi đi hoặc làm vật tựa: a stick or walking cane. Trong văn liệu gặp ba ton, ba-ton, ba tông và ba tong. Khi câu kể bổ, đập hay đánh bằng ba ton, chính cây gậy ấy được dùng để đánh; khả năng đó không biến nghĩa cơ bản thành một loại vũ khí chuyên dụng. Không nhập ba ton với baton chỉ huy, dùi trống, gậy tiếp sức hay mọi loại gậy nghiệp vụ hiện đại nếu ngữ cảnh không nói rõ.
Ngài chưa quên chiếc xe ấy, bỗng có một ông già đầu bạc trắng mà bộ tướng còn mạnh mẽ, tay chống một cây ba ton lớn, ở hướng Bãi Trước đi lại, đi thủng thẳng, vừa đi vừa ngó ngoài biển mà chơi.
Quan Đốc-Phủ Thần do dự một chút rồi chống ba-ton đi vòng ra cửa ngõ mà qua sân của Ba Có.
Thành ngữ chê việc cố nhận quen, nhận họ hoặc làm ra vẻ có quan hệ gần gũi với một người khi không có căn cứ thật, thường nhằm dựa danh tiếng, địa vị hay lợi ích của họ. Không dùng cho trường hợp xác minh được quan hệ họ hàng thật.
Người ta bắt quàng làm họ với một tay triệu phú, nhưng không ai lại khoe mình là một ngôi sao lu, trừ phi người ta quả là ngôi sao đó thật.
`Ba trợn` là lời chê cách ăn nói, cư xử hoặc tư cách bị xem là không đàng hoàng, khó tin cậy, ngông nghênh hay gây khó chịu. Nét chê cụ thể tùy hoàn cảnh, không bắt buộc hội đủ mọi đặc điểm ấy. Có thể đứng sau danh từ hoặc làm vị ngữ; trong `đồ ba trợn` nó dùng để gọi người bằng một lời miệt thị. Không đồng nhất từ này với một chứng bệnh, một tội danh hoặc con số ba đi trước động từ trợn. Cụm `ba trợn ba trạo` là tổ hợp mở rộng, không tự nhập toàn bộ vào cùng một dạng viết.
Cụm phương ngữ Nam Bộ dùng để chê người hoặc cách hành xử là thiếu đứng đắn, cẩu thả, ngang ngược, ba hoa hay khó tin cậy. Đây là nhãn đánh giá mạnh; muốn rõ nghĩa phải nêu hành vi cụ thể đang bị chê.
Bất tử có hai lớp đồng hình phải tách theo câu. Lớp Hán–Việt 不死 nghĩa đen là không chết, sống mãi; khi nói tên tuổi, tác phẩm hay hình tượng bất tử, từ thường mang nghĩa bóng là còn được nhớ hoặc còn giá trị lâu dài, chớ không xác nhận một cơ thể thật sự không thể chết. Trong lời Nam Bộ cũ, bất tử lại làm trạng ngữ, nghĩa là thình lình, đột ngột hoặc làm, nói, nhận, hứa khi chưa kịp ngó trước tính sau. Hồ Biểu Chánh dùng đi bất tử, nói bất tử, nhìn bất tử, trả lời bất tử và đặt bất tử; nét này hoàn toàn không nói về cái chết. Văn cảnh còn phải cho biết hành động có sai, nguy hiểm, ác ý, trái luật hay gây hậu quả hay không; riêng tiếng bất tử chưa đủ để kết luận.
Tôi chưa gởi thơ biểu xuống mà lại đi bất tử như vậy?
- Bởi vì việc đó quan hệ, tôi trả lời bất tử vậy sao được.
Hôm nay thình lình Công Cẩn nói bất tử, mà Thu Hà mắc cỡ, chớ không phải kháng cự, bởi vậy thầy lấy làm vui lòng.
Huynh nói đời gian tà, giả dối, cướp giựt, tham lam huynh muốn tìm nơi an tịnh ở một mình mà ung đức ”tinh, khí, thần“ đặng biết quá khứ vị lai và được trường sanh bất tử.
Ưng hay không đều tự ý con, má đừng có ừ bất tử.
- Nếu ổng về bất tử, anh sẽ chun xuống sàn.
- Đứng im, đừng chạy bất tử cọp khinh dễ.
Người nào có được thần dược đó thì sẽ trường sinh bất tử.
V. Tư Tưởng Và Nghệ Thuật Hồi Giáo Phương Đông 632-1058
Đại từ ngôi thứ hai nghĩa là bạn/em/mình trong lời nói thân mật kiểu cũ, thường đối ứng với “qua”; nay chủ yếu gặp trong dân ca, văn chương, sân khấu và lời gợi không khí xưa, không chỉ dùng cho phụ nữ hay người phối ngẫu.
Bậu bạn là cách nói cũ, gặp dày trong văn Nam Bộ, vừa làm danh từ chỉ bạn bè hoặc người bầu bạn, vừa làm động từ nghĩa kết bạn, giao du hay ở bên làm bạn với ai. Dạng bầu bạn hiện quen hơn và cùng hai khung nghĩa này. Cụm có thể chỉ một người, một nhóm hoặc cả vật được nhân hóa làm bạn, nhưng riêng tên gọi không cho biết mức thân, thời gian quen, sự tin cậy, quan hệ yêu đương hay việc hai bên có cùng cách hiểu về mối quan hệ. Bậu trong bậu bạn không được nhập với đại từ bậu dùng để gọi người đối diện.
Lửa nhánh cây khô của những người đi rừng như bác Thụ đây, lửa hải đăng, nguồn hy vọng độc nhứt của kẻ hành thuyền ngoài khơi, lửa thuyền chài nhấp nhái trong sương, lửa câu dầm trên ruộng vắng, lửa lò sưởi của kẻ bới mớ tro lòng, tất cả đều là bậu bạn, hay an ủi, vỗ về ta.
Hai người lân la bậu bạn với nhau đã được năm năm, tính ra thì Thủ Nghĩa ở tù đã được mười năm rồi, còn Mạc Tiển thì được 25 năm.
Bậu cửa là phần nằm ngang ở phía dưới khung cửa đi hoặc cửa sổ. Trong nhà gỗ truyền thống, tên này còn có thể chỉ thanh ngang ở lối vào liên kết các bộ phận của khung nhà; trong công trình hiện nay thường gặp `bậu cửa sổ`, `tì tay lên bậu cửa`, `bước qua bậu cửa`. Khi dịch phải nhìn đúng vật: `windowsill` cho bậu cửa sổ, `doorsill` hoặc `threshold` cho phần dưới cửa đi; không mặc định là bậc thềm, toàn bộ khung cửa hay cánh cửa. `Bậu` trong đầu mục kiến trúc này khác đại từ `bậu` trong cặp `qua–bậu` và khác động từ vùng `bậu` nghĩa là đậu/bám vào.
Thay áo quần xong, Vũ trở ra đứng tì cằm vào bậu cửa sổ nhìn mưa xuyên qua ánh đèn đường, cho đến lúc thấy Thông xuất hiện ở đầu hẻm.
Hùng bước lên thềm, vướng mũi dép vào bậu cửa.
`Ba xạo` là cách nói khẩu ngữ mang ý chê, gần với xạo: không thật thà, nói bịa, khoác lác hoặc nói điều bị xem là không đáng tin. Có thể nhận xét lời nói (`chuyện ba xạo`) hay người và cách cư xử (`người ba xạo`). Mức độ nặng nhẹ tùy giọng: có khi chỉ là lời ghẹo lúc nghe bạn nói quá. Không tự đồng nhất với một sai sót vô ý, mọi chuyện hư cấu, sự thiếu bằng chứng hay tội lừa đảo. Khi thuật lại cần rõ ai gọi ai là ba xạo; tránh biến lời gán nhãn thành kết luận về cả con người.
Từ láy khẩu ngữ dùng để chê lời nói, ý nghĩ hay hành động là sai trái, thiếu đứng đắn; cũng có thể chỉ cách làm tùy tiện, không có căn cứ hoặc không chọn lọc. Nghĩa cụ thể do từ đi kèm và tình huống quyết định.
Động từ ghép có hai nét nghĩa chính: dựng ra chuyện không có thật, thường với ý xấu; hoặc, trong khẩu ngữ, làm thêm điều mà người nói cho là không cần thiết, kiểu cách hay khách sáo quá mức.
- Khéo bày đặt cho tốn tiền, chủ nó ăn uổng quá.
- Anh bày đặt, cô đỡ cổ nói, báo hại em sợ quá.
Tui dư biết là anh bày đặt chuyện này để tống khứ anh Thế đi.
Tính từ khẩu ngữ chỉ trạng thái vừa dơ vừa không gọn gàng, thường dùng cho nhà cửa, bàn ghế, đồ đạc, quần áo hoặc vẻ ngoài; nặng hơn nghĩa chỉ “bừa bộn”.
Ổng đã phản bội ngay trong lúc mình còn xuân sắc, giữa lúc mà hạnh phúc gia đình đang ấm êm, chớ nào phải nhan sắc mình đã sa sút, nào phải vì mình đã đùm đề con dại, bầy hầy vì lũ con, già héo vì sanh nở đâu.
Bên cạnh trang chủ có xác một con mèo, máu bê bết, da thịt bầy hầy.
– Cái thân của đại ca bầy hầy như vậy mà đại ca còn ham đàn bà nữa sao?
Bầy trẻ trong nhiều truyện Nam Bộ cũ là lời gọi gộp nhóm người giúp việc, người làm trong nhà hoặc tại một sở: chủ nhà `biểu bầy trẻ` dọn cơm, nấu nước, chèo ghe, khiêng đồ hay đóng cửa. Đây là cách gọi theo quan hệ xã hội của thời đoạn được kể, không cho biết từng người bao nhiêu tuổi, giới nào, làm việc gì, được trả công ra sao hoặc có tự nguyện hay không. Trong câu hiện đại, `bầy trẻ` vẫn có thể chỉ đơn thuần một nhóm trẻ em; phải nhìn động từ, nơi chốn và vai người nói. Khi nói về lao động ngày nay, nên dùng cách gọi cụ thể, tôn trọng hơn như `nhân viên`, `người giúp việc` hoặc `người làm`, tùy đúng công việc.
Tôi có biểu bầy trẻ dọn chỗ cho trò em rồi đây.
- Nó mới đi xuống dưới sở mía, để tôi biểu bầy trẻ chạy kêu nó về.
Từ đồng tự đa nghĩa: trong khẩu ngữ vùng, “bể” tương ứng “vỡ”, chỉ vật nứt, tan hay mất tính nguyên vẹn, rồi mở rộng sang việc hư hỏng hoặc thất bại; ở lớp danh từ, “bể” là vật lớn chứa chất lỏng hoặc cách nói cũ của “biển”.
Tôi leo lên mái nhà để xem lại các bể nước.
Bể hụi là cách nói Nam Bộ chỉ một dây hụi bị đổ vỡ, ngưng giữa chừng hoặc không còn thực hiện được việc thu góp và giao phần hụi như đã thỏa thuận: a rotating savings group collapses or defaults. Cụm có thể dùng như vị ngữ trong dây hụi bị bể hoặc như tên sự việc trong vụ bể hụi. Nguyên nhân có thể là mất khả năng thanh toán, thành viên không đóng, quản lý sai, tranh chấp hoặc hành vi gian dối; riêng hai tiếng bể hụi chưa đủ kết luận ai phạm tội. Dạng vỡ hụi dùng rộng hơn ở văn viết; hụi xạ là một cách cũ/vùng đã gặp trong hồ sơ tư pháp. Khi có thiệt hại phải đối chiếu thỏa thuận, sổ, biên nhận, các kỳ đã góp–đã lĩnh và kết luận của cơ quan có thẩm quyền.
`Bèn` là từ nối tự sự, thường đặt trước động từ hoặc vị ngữ để đưa ra hành động/sự việc kế tiếp và đồng thời gắn nó với cảnh vừa kể như một phản ứng, quyết định, cách xử trí hoặc hệ quả: `nghe vậy bèn hỏi`, `thấy cửa mở bèn bước vào`, `không đợi được nữa bèn ra về`. Từ này phổ biến trong văn kể và có sắc thái sách vở hơn lời trò chuyện hiện nay. `Bèn` không tự cho biết khoảng cách thời gian chính xác, không luôn đồng nghĩa `liền/ngay lập tức`, không chứng minh việc sau là tất yếu, hợp lý, đúng hay đã được lên kế hoạch. Phần đứng sau là vị ngữ tự do, nên `bèn kêu`, `bèn đứng`, `bèn hỏi`, `bèn đi` không phải những mục từ riêng. Từ nguyên hiện chưa được VietLayers xác nhận đủ chắc; không gán chữ Hán–Nôm hoặc nguồn vay chỉ vì có chữ đồng âm/gần âm.
Té ra ông ngồi đợi chót giờ mà không thấy bèn kêu Chú Lỳ mà hỏi rằng:
Cô hàng tạp hóa trông thấy vẻ sợ sệt của người con trai, bèn nở một nụ cười rực rỡ bằng cả một mùa xuân năm đó.
Nhưng khi nhìn đến mo cơm tòn ten dưới tay Tư Cầu cô ta bèn đổi ý gật đầu :
Từ chỉ nơi chốn trong khẩu ngữ Nam Bộ, nghĩa là bên ấy, bên đó hoặc ở phía/nơi đã được ngữ cảnh xác định; thường gặp trong “ở bển”, “qua bển”, “bên bển”.
Mấy ảnh ở bển đang mong đợi tụi mình dữ lắm.
Bễ nghễ tả tâm trí ngây ngất, ngơ ngẩn, bâng khuâng hoặc xao động mạnh vì điều vừa nghe hay vừa trải qua. Trong Cay đắng mùi đời, người nghe đờn ca trở nên mày mặt ngáo ngơ, lòng ngần ngại bâng khuâng như thương nhớ ai; chú thích nguồn giải `mê khoái`. Một câu khác dùng cho tâm chí đang thống khổ, cho thấy trạng thái không chỉ có vui sướng mà có thể pha buồn, nhớ và rối lòng. Không nhập nghĩa Hán văn `睥睨` là nhìn xéo/ngạo nghễ, không coi đây là chẩn đoán bệnh và không dựng chữ Hán–Nôm khi chưa có nguồn trực tiếp.
Chú lái tuy là người lam lụ làm ăn, xưa nay ở nhà làm ruộng thì mảng sợ mạ tim lúa háp, ngồi nghe đi buôn thì mảng lo bán đắt mua may, chớ chưa biết thú vị phong lưu là thể nào, nhưng mà chú ngồi nghe đờn ca một hồi rồi tâm thần bễ nghễ, mày mặt ngáo ngơ, nếu lúc ấy ai cắc cớ hỏi chú vậy chớ đờn ca như vậy mà hay dở thế nào, thì chắc chú nói nghe thì là hay, mà sao trong lòng ngần ngại bâng khuâng, dường như thương ai, nhớ ai, khó mà nói rõ ra cho được.
Đã vậy mà Quí có sẵn tâm hồn tôn kính và tin cậy thầy, lại gặp lúc đang thống khổ vế tinh thần bễ nghễ về tâm chí, bởi vậy được nghe những lời ấy Quí cảm động tận đáy lòng, rồi dường như khối buồn đã tan dần, nỗi khổ đã nhẹ bớt.
Động từ vùng có nghĩa véo/kẹp nhẹ da thịt bằng ngón tay; trong giao thương chợ nổi miền Tây, còn chỉ việc treo hoặc phô mẫu hàng trên cây sào để báo cho khách biết ghe đang bán gì.
Bẹo hình bẹo dạng, cũng gặp bẹo hình bẹo dáng, là cách nói Nam Bộ chỉ việc phô bày, đi tới lui hoặc làm nổi dáng vẻ để gây chú ý, thường mang giọng chê. Đây là lời diễn giải ý định của người nói; trang phục, trang điểm, vóc dáng hay việc xuất hiện trước mặt ai không đủ chứng minh người ấy cố quyến rũ, đồng thuận, có quan hệ tình dục hoặc có phẩm hạnh thế nào. Trong văn cũ, cụm có thể phản ánh cái nhìn ghen tuông và khuôn phép giới của nhân vật; bản dịch nên giữ khoảng cách bằng seem to show off hoặc accusatorily, không lặp lại định kiến như sự thật.
Bác coi nó bẹo hình bẹo dạng trước mắt mình như vậy mà hổng tức sao được!
Con gái người ta là con nhà nền nếp, nên ra rót nước têm trầu cho mầy có dịp thấy vậy thôi, chớ bộ mầy biểu có phải bẹo hình bẹo dạng, qua lại trước mặt mầy năm lần bảy lượt như là đi.
Bẹo má là dùng ngón tay kẹp, véo hoặc kéo nhẹ phần má của một người: pinch someone's cheek. Đây là kết hợp quen dùng của động từ vùng bẹo, gần nghĩa véo má. Cử chỉ có thể biểu lộ âu yếm, ghẹo vui hoặc răn nhẹ, nhưng riêng cụm từ không cho biết lực mạnh hay nhẹ, người kia có đồng ý hay thấy dễ chịu không. Khi mô tả trẻ em hoặc người không muốn bị chạm, câu chuẩn phải tôn trọng ranh giới cơ thể; không biến bẹo má thành dấu hiệu mặc định của tình thương.
Người đàn ông cười xoà, bẹo má thằng bé rồi chào mẹ con người đàn bà, lật đật bước đi.
Bẹo tai là cách nói vùng, rất tự nhiên trong lời Nam Bộ, chỉ việc dùng ngón tay kẹp phần vành tai rồi kéo hoặc xoay; gần nghĩa véo tai, nhéo tai. Cử chỉ có thể là ghẹo, răn hoặc trừng phạt tùy lực, quan hệ và tình huống, nên không được mặc định là âu yếm hay vô hại. Toàn cụm không đồng nghĩa với bợp tai hoặc tát tai, vì hai động tác sau là đánh bằng bàn tay. Khi người bị chạm không muốn, đang đau hoặc là trẻ nhỏ, phải tôn trọng phản ứng và dừng lại.
Bê rê là dạng vay trực tiếp từ tiếng Pháp béret, chỉ loại mũ mềm có chóp tròn, dẹt và không vành: beret. Trong tiếng Việt gặp các dạng bê rê, bê-rê, mũ bê rê và mũ bê-rê; mũ nồi là tên gọi hiện nay được hiểu rộng. Từ này từng xuất hiện nhiều trong văn xuôi miền Nam khi tả trang phục dân sự lẫn quân phục, nhưng bản thân tên mũ không cho biết người đội thuộc quân đội, ngành nào, giới nào hoặc mang lập trường chính trị nào. Không nhập bê rê với mọi mũ dạ, mũ lưỡi trai hay mũ có vành.
Trường với Phúc mặc quần vắn, áo sơ-mi cụt tay, đầu đội bê rê , chơn mang giày vớ thể thao, đặng đi đường cho gọn gàng.
Ông Tổng với ông Hội đồng ngó lại, thì thấy một người trai chừng 20, 21 tuổi, mặc một bộ đồ Tây nỉ xám, may thiệt kéo, chơn mang giày vàng, đầu đội bê rê đen.
Từ đồng tự đa nghĩa: trong tiếng Nam Bộ, danh từ thường chỉ túi, bao hay gói; nghĩa cũ chỉ đồ đựng lớn đan bằng tre nứa; “bịch” còn mô phỏng tiếng vật nặng rơi hoặc đập vào bề mặt và có thể làm động từ chỉ đấm mạnh.
Bi-da là dạng ghi cũ của `bi-a`, vay từ tiếng Pháp `billard`: trò dùng cây cơ đánh những viên bi trên bàn chuyên dụng, hoặc theo hoán dụ là chiếc bàn dùng để chơi. Tân Phong nữ sĩ ghi trong nhà có `chỗ thọc bi-da`, đủ khóa nghĩa trò chơi. Dạng không gạch `bi da` và dạng hiện hành `bi-a/bi a` có thể nối tra cứu, nhưng khi quét văn liệu phải loại `bi-da-ma/bi da ma` là pyjama. Tên gọi không tự xác định pool, carom hay một thể thức khác, số bi, luật tính điểm, tiền cược hoặc trình độ người chơi.
Nhà tuy không lớn mà kiểu coi đẹp đẽ, trong chia phòng ngủ, phòng ăn, phòng rước khách, phòng làm việc, có chỗ thọc bi-da , có chỗ tắm rửa.
Theo thời trang,giàu nghèo gì đều vừa đi vừa ăn,hãnh diện đến các điểm thụt bi da,vừa xem vừa ăn.
Phòng ăn của tiệm Sư Tử Vàng lúc ấy còn vắng tanh, chỉ có dăm bác lái heo đang đánh ‘‘bi da’’, vừa uống rượu, vừa thọc bi, vừa cười nói ầm ỹ, bà Ba Bủng than phiền vì chuyến xe về chậm, vừa thắc mắc vì bọn lái heo đùa cợt tục tằn, ồn ào, sợ hai ông khách ăn cơm tháng là ông Xếp Phan và thầy Ký Lợi không bằng lòng.
Một bàn bi-da, mặt nỉ đã rách, chỉ còn lại một vài cây cơ và không còn một trái bi nào, chiếm một căn nhỏ bỏ trống.
- À, khi trời mưa thì hắn chơi bi-da, đánh ping-pong, chán rồi lại uống cà phê, đọc báo.
Sau đó, lên xe về thị xã rủ một đứa em đi thọc bi da.
Biến đổi khí hậu là sự thay đổi kéo dài của nhiệt độ và các kiểu thời tiết như lượng mưa, gió, mùa và hiện tượng cực đoan ở quy mô toàn cầu hoặc địa phương, hiện nay phần lớn liên quan đến khí nhà kính do con người làm tăng.
Biến đổi khí hậu đột ngột như thế này, chỉ có thể quan niệm được là do sự thay đổi của trục trái đất, làm cho Bắc cực hồi xưa ở chỗ khác, thình lình dời tới chỗ của nó bây giờ.
Tiểu Phi Lạc Náo Sài Gòn 2 (Ngàn Năm Một Thưở III)
`Biệt tích` chỉ tình trạng không còn thấy tung tích, không biết ở đâu hoặc không có tin tức về một người hay vật đang được tìm. Hay gặp trong `đi biệt tích`, `bỏ đi biệt tích`, `trốn biệt tích`. Có thể là sự mất dấu nghiêm trọng hoặc lời nói quá, trách nhẹ người lâu không liên lạc. Không phải cứ vắng mặt một lúc là biệt tích; từ không tự xác nhận người ấy cố tình trốn, đã chết hay gặp nạn. Có trong văn Nam Bộ nhưng không chỉ dùng riêng ở miền Nam.
Chị nói chị không dám gặp mặt anh, chị sẽ đi xứ khác mà ở cho biệt tích.
Trong khẩu ngữ Nam Bộ, “biểu” gần nghĩa “bảo”, dùng để thuật lời hoặc bảo ai làm gì. Cùng cách viết còn có lớp Hán–Việt 表: bảng/biểu, bày tỏ hoặc nêu ra, và bài biểu dâng lên vua trong văn cảnh lịch sử.
Tao biểu mầy đi kiếm cho được con trâu pháo.
`Bí lù` tả tình trạng không biết trả lời hoặc không tìm ra cách giải quyết điều đang gặp, có nét nhấn mạnh so với bí. Có thể dùng để tự nhận mình chưa làm được hoặc để trêu người khác. Phải đọc cùng vấn đề cụ thể, không biến lời trêu thành kết luận một người kém trí hay không có khả năng học. Mục này không nói về rau bí, và không lấy các âm tiết giống nhau trong tả bí lù làm chứng cứ cho nghĩa đang xét. Chưa đủ căn cứ xác định nguồn gốc riêng của lù trong tổ hợp.
- Để giảng toán cho những người bí lù chứ chi.
`Bịnh` là dạng cũ và dạng Nam Bộ của `bệnh` (`病`), dùng để nói tình trạng đau ốm hoặc bệnh tật. Trong lời nói Nam Bộ, `đau bịnh`, `mắc bịnh`, `thăm bịnh`, `chữa bịnh` vẫn tự nhiên; `bịnh viện`, `bịnh nhơn`, `bịnh án` thường gặp trong tư liệu cũ, còn văn bản y tế hiện hành viết `bệnh viện`, `bệnh nhân`, `bệnh án`. Đây là khác biệt âm/dạng viết, không tạo ra một chẩn đoán riêng. Agent phải giữ nguyên lời người bệnh, tên riêng và câu trích, nhưng chuẩn hóa trường dữ liệu hành chính theo quy ước hiện hành. Không suy loại bệnh, mức nặng, khả năng lây hoặc cách chữa chỉ từ chữ `bịnh`.
Không khéo, lại lao lực sanh bịnh tim, bịnh phổi mà mang khốn.
Cây thân gỗ nhỏ thường mọc ở nơi đất ẩm và quả của cây ấy; trong Phật giáo, từ này còn chỉ bát nhà sư dùng để nhận thức ăn cúng dường.
Tại như vậy nên, người Thổ tu theo tiểu thừa, sớm mơi mấy ông lục mới mang bình bát đi cùng trong sốc mà khất thực.
Ngoài sân kia hàng cây bình bát như không còn nữa.
Lập tức nó xuống bến, bơi theo, mãi đến khi xuồng thằng Lợi ghé bên bờ đìa, kế gốc cây bình bát.
Thỉnh thoảng, một con sóc nhảy lên vế Ngài, vài con chim nhỏ, đến đậu trên miệng bình bát để bên cạnh Ngài, chúi mỏ xuống mổ những hạt cơm Ngài để dành cho chúng.
Từ Hán–Việt 平民: danh từ chỉ người dân thường, đối lập với tầng lớp đặc quyền; tính từ chỉ thứ dành cho số đông, giản dị hoặc giá vừa túi tiền. Trong văn cảnh lịch sử, còn dùng nói tắt cho bình dân học vụ.
Hiện nay đời sống của hạng bình dân trong nước mình còn vất vả quá.
Món ăn bình dân, đem về bán lẻ dễ hơn khô cá gộc.
Tác phong bình dân ấy có sức thu hút mạnh.
Cao Vọng Của Thanh Niên Trong Bối Cảnh Đặc Thù Của Miền Nam
Khi họ lên tới lầu, bà ấy đẩy cửa một căn buồng hẹp té thì Hà ngạc nhiên hết sức mà thấy buồng trang hoàng như một căn nhà bình dân với nào tranh gà, tranh lợn, tranh Tàu trên vách, đặc biệt nhất là một bàn thờ tạm dọn trên chiếc bàn con với gần đủ đồ thờ, bình hương, độc bình, đèn, nhang.
`Bịnh hoạn` là dạng Nam Bộ/văn cũ của `bệnh hoạn` `病患`. Nghĩa chính nói tình trạng hay đau ốm, sức khỏe kém hoặc bệnh kéo dài: `mẹ già bịnh hoạn`, `nghỉ vì bịnh hoạn`, `bịnh hoạn liên miên`. Nghĩa chuyển dùng với sắc thái chê để gọi một ý nghĩ, hành vi, bầu không khí, màu sắc hay dáng vẻ là ám ảnh, méo mó hoặc không lành mạnh; đây là nhận xét chủ quan theo văn cảnh, không phải thuật ngữ chẩn đoán. Hồ Biểu Chánh có 54 đoạn/20 tác phẩm và VietMessenger có 168 đoạn/84 tác phẩm chứa dạng `bịnh hoạn`; phần lớn chứng tích Nam Bộ cũ mang nghĩa đau ốm, trong khi kho rộng hơn cũng cho thấy nghĩa chuyển và phép nhân hóa vật–máy móc. `病` có âm Hán–Việt `bệnh`, còn `bịnh` là dạng đọc/Nôm cũ và vùng; `患` là `hoạn`, có lớp nghĩa mắc phải, bệnh tật hoặc mối lo. Không dùng `bịnh hoạn` để tự chẩn đoán, gọi tên một bệnh cụ thể, quy kết bản chất con người, xu hướng tính dục hay mặc định người được nói đến không có năng lực.
Bác già cả mà lại bịnh hoạn, nếu đem nó về thì càng rối thêm cho bác.
Nó có một mẹ một con, mẹ nó thì bịnh hoạn hoài, mà con nầy nó làm giỏi lắm.
Đường dài thăm thẳm, lội nước băng rừng, rủi khi bịnh hoạn thì trâu đành bỏ mạng nơi xứ lạ quê người.
Những chiếc ghe biển nằm nghiêng trên bãi bùn, giương đôi mắt bịnh hoạn.
`Bi nhiêu` là cách nói rút gọn Nam Bộ, gần `bây nhiêu/bấy nhiêu`, dùng để chỉ lượng đang có, đang thấy, vừa nêu hoặc được người nói khoanh lại: *this much, this many, this amount*. Thường gặp trong `chỉ có bi nhiêu`, mang sắc thái số lượng ít so với mong đợi, nhưng bản thân cụm không mã hóa ít hay nhiều và không cho biết con số chính xác. Phải phân biệt `bao nhiêu` thường dùng để hỏi lượng, `bấy nhiêu` hồi chỉ một lượng đã nêu, và `nhiêu` có thể làm dạng rút gọn tùy ngữ cảnh. Không sửa lời nhân vật thành dạng toàn dân nếu mục đích là giữ giọng Nam Bộ.
`Bình thủy` là tên gọi Nam Bộ của phích nước, đồ đựng có khả năng giữ nhiệt để nước đã nấu hay đồ uống bên trong lâu nguội. Có thể viết `bình thuỷ` theo cách đặt dấu khác. Không đồng nhất với mọi bình nước, bình thủy tinh hoặc bình tích pha trà; tên gọi tự nó không nói vật chứa có bộ phận đun điện. `Bình Thủy` khi là địa danh phải được xét riêng theo văn cảnh.
Quí xin lỗi bạn, đi vào buồng và trở ra với một bình thủy và hai cái tách.
`Bình trà` trước hết là chiếc bình dùng để pha, đựng và rót trà: `rửa bình trà`, `bình trà bị vỡ`, `rót nước vào bình trà`. Theo phép lấy vật chứa gọi phần chứa, cụm còn chỉ một bình/lượt trà đã pha: `chế một bình trà`, `kêu một bình trà`, `uống hết một bình trà`, `bình trà nóng`. Động từ và tính từ quanh cụm giúp phân biệt vật với đồ uống; nhiều câu cho phép hai lớp cùng hiện diện. `Bình` nối với 瓶 và `trà` nối với 茶, nhưng trật tự danh từ tiếng Việt là kết hợp trong tiếng Việt, không trình bày toàn cụm như khoản vay Hán văn nguyên khối. Riêng tên gọi không cho biết chất liệu–hình dáng–dung tích của bình, nhiệt độ–loại trà–độ đậm, bình đầy hay vơi, chất lượng hoặc độ an toàn.
Cô Huyền kêu người nhà nấu nước sôi cho mau đặng chế bình trà mới mà đãi khách.
Cô Huyền bưng bình trà nóng bước vô phòng.
Ông Hội đồng uống hết một bình trà rồi ông lần lần đi lại bàn viết.
Anh bồi chánh hiệu vừa đem bình trà lên, anh tỏ ra băn khoăn:
`Bí rợ` là tên gọi Nam Bộ của loại bí thường tương ứng `bí đỏ`, `bí ngô` hoặc *pumpkin*, dùng làm thức ăn và cũng chỉ cây hay trái tùy câu: `dây bí rợ`, `trái bí rợ`, `canh bí rợ`, `chè bí rợ`. Tên dân gian không tự chốt loài hay giống trồng; cần mẫu, nguồn nông học hoặc nhãn giống nếu phải định danh chính xác. Cách ví von cũ `bụng bí rợ` có chứng tích nhưng dễ chê bai ngoại hình, nên chỉ giải khi gặp trong tư liệu, không dùng làm mẫu giao tiếp trung tính.
Bí rợ hầm nước dừa, ăn với mắm chưng vào buổi trưa, dưới cơn mưa lất phất khi cấy lúa gần rồi công.
Đồng Bằng Sông Cửu Long Và Miền Hậu Giang Với Nếp Sống Cực Khổ Nhưng Nhàn Rỗi
Lại chưng bài vài sản phẩm tượng trưng cho sự bội thu: củ khoai mì nặng cân ít thấy, trái bí rợ to đếnmức kỳ dị, con trăn, con rùa to, khó gặp.
Để ý thấy cạnh nền nhà có một đám bí rợ tươi tốt, nó ngó trước ngó sau không ai trông thấy, nó đặt đứa hài nhi trên một lá bí, rồi lật đật chạy về.
`Bít bùng` tả trạng thái bị đóng, che hoặc bao kín quanh, không còn chỗ hở để thông ra ngoài; cũng gặp cách viết `bịt bùng`. Thường dùng trong `cửa đóng bít bùng`, `căn phòng bít bùng`, `xe bít bùng`. Nhấn sự kín và ngăn cách, không tự xác nhận khả năng cách âm, kín khí hoặc vật liệu che chắn. Trong một số truyện, xe bít bùng được dùng chở người bị bắt, nhưng không phải mọi đồ vật bít bùng đều liên quan đến việc giam giữ.
Vừa lúc ấy một chiếc xe “bít bùng” chạy đậu lại trước đám đông.
Bít-tông là dạng ghi cũ của `pít-tông`, vay từ tiếng Pháp `piston`: bộ phận chuyển động tới lui trong xi-lanh để truyền lực, nhận áp lực hoặc nén chất lưu tùy máy. Văn Hồ Biểu Chánh tả bốn bít-tông trong máy xe trồi lên sụt xuống khi xăng cháy, phù hợp với nghĩa cơ khí. Tên gọi không tự xác định máy xăng, máy dầu, bơm, vật liệu, kích thước hoặc tình trạng tốt–hư; cũng không được biến câu văn thành hướng dẫn sửa máy. Nét tiếng lóng `có pít-tông` nghĩa có thế lực nâng đỡ và nghĩa liên quan nhạc cụ phải tách theo văn cảnh, không nhập vào nét cơ khí này.
Dầu xăng bên nầy phà qua, gặp điển khí nó nổ, làm cho bốn bít-tông ở trong phải trồi lên sụt xuống.
- Những chiếc xe đang đậu trước mặt đều được sửa lại nòng "xi-len" và thay "pít-tông" gì đó…
`Bí xị` tả vẻ mặt xị xuống, buồn hoặc không vui, thường khi thất vọng, giận dỗi hay gặp chuyện không vừa ý. Hay đi với `mặt`, `mặt mày`, `cái mặt`; có thể nói gọn người ấy `bí xị`. Không phải mọi nỗi buồn đều có vẻ mặt này, và nhìn mặt không đủ biết nguyên nhân. Mục này giữ đúng dấu của bí xị, không tự nhập các dạng gần chữ hoặc suy từ nguyên từ từng âm.
Danh từ đa nghĩa: đồ đựng lớn đan bằng tre nứa để chứa thóc gạo; người yêu trong khẩu ngữ; hoặc bạn thân trong cách gọi suồng sã, đặc biệt quen thuộc ở tiếng Nam Bộ trước đây.
Mục đồng tự đa tầng: trong câu hỏi Nam Bộ, “bộ” đứng đầu mệnh đề để nêu điều người nói đang đoán hoặc ngờ và muốn người nghe xác nhận; từ Hán–Việt 部 chỉ phần, nhóm, bộ sưu tập hay cơ quan; chữ 步 tạo lớp nghĩa bước chân/đường đất trong các tổ hợp như đi bộ, đường bộ.
Từ đa nghĩa: nghĩa cũ chỉ chung những đồ đựng như bồ và bịch; trong khẩu ngữ hiện nay, thường chỉ người yêu, những mối quan hệ yêu đương hoặc việc có quan hệ tình cảm, với sắc thái suồng sã hay chê trách. Từ này có thể nói về hẹn hò hoặc quan hệ không nghiêm túc, nhưng không tự nó chứng minh một người đã ngoại tình.
Đâu phải là nhân tình hay bồ bịch mà sợ.
`Bộ coi` là cấu trúc thường gặp trong văn Nam Bộ cũ, trong đó `bộ` chỉ dáng vẻ bộc lộ qua nét mặt, tư thế hay cử chỉ, còn `coi` nối dáng vẻ ấy với lời nhận xét phía sau: `bộ coi mệt`, `bộ coi ngại ngùng`, `bộ coi nghiêm nghị`, `bộ coi như người già`. Khi dịch, thường đổi cả cấu trúc thành *looks...*, *seems...*, *has a ... look* hoặc *looks like...*, không dịch từng chữ. Phải phân biệt `bộ coi` với `coi bộ`: `bộ coi mệt` đặt dáng vẻ làm đề tài rồi tả nó trông mệt, còn `coi bộ cổ mệt` là lời người nói suy từ dấu hiệu rằng cổ có vẻ mệt. Nó cũng không phải `bộ` đầu câu hỏi trong `Bộ anh mệt hả?`. Dù dáng vẻ có thể gợi mệt, buồn, ngại, thân thiết hay nghiêm nghị, từ này chỉ ghi ấn tượng bên ngoài; không tự xác nhận bịnh trạng, cảm xúc thật, ý định, tính nết, quan hệ hay độ chính xác của điều người quan sát suy ra.
Quan Phủ Lê Xuân Thới tuổi mới vừa bốn mươi bốn mà vì ông nầy có bịnh hút nên hình vóc gầy mòn, nước da huỳnh đản, bộ coi như người già năm mươi lăm tuổi.
Bây giờ sắc mặt chàng xanh dờn, và bộ coi mệt nên thở lung lắm.
Người trai đứng ngó dáo dác, bộ coi ngại ngùng lắm.
Triều thủng thẳng đứng dậy, bộ coi rất nghiêm nghị, mắt ngó tấm thêu trên bàn rồi nói lớn.
Bộ ghế sa lông là bộ đồ ngồi tiếp khách, thường gồm ghế dài hoặc ghế bành cùng các ghế hay bàn đồng bộ tùy kiểu. Sa lông/xa lông vay French salon; từ tên căn phòng tiếp khách, tiếng Việt dùng hoán dụ cho đồ đạc đặt ở đó. Các dạng bộ ghế xa lông và bộ ghế salon dẫn về cùng mục, nhưng salon nguyên chữ còn nhiều nghĩa hiện đại nên không tự làm bí danh trong mọi câu. Tên bộ ghế sa lông không chốt số món, chất liệu, kiểu Tây cụ thể, tay vịn, nệm, thương hiệu, xuất xứ hay mức giàu của chủ nhà; cũng không phải tên căn phòng hoặc salon tóc.
Cẩm Vân vô trước, Trọng Quí theo sau, chàng mời nàng ngồi tại bộ ghế sa lông giữa, rồi kêu bồi om sòm.
Cha nàng bán luôn cả đồ đạc nữa nên bộ ghế sa lông Lu Y thập tứ vẫn còn ngự trị giữa nhà.
Bổi là vật khô dễ bén lửa như rơm, lá, cỏ, chà hoặc nhánh nhỏ, được gom để làm mồi hay chất đốt. Văn Hồ Biểu Chánh có cảnh chở bổi, ôm bổi để đánh hỏa công; văn Bình Nguyên Lộc ghi mang đồ bổi tới chỗ ghe đang trét; nguồn khác còn nói chặt bổi bán cho lò gạch. Đây là từ cũ hoặc còn dùng theo vùng, không phải tên chung của mọi thứ củi. Khi quét corpus phải loại lỗi nhận chữ `bởi`, `buổi`, `bối`, tên ải Bổi Quan và các tổ hợp khác nghĩa.
Mấy thuyền chở bổi để dùng đánh hỏa-công tiếp-tục theo sau.
Vừa được nửa canh hai, Thanh Tòng dẫn binh ra, sắp hàng sắp ngũ, hễ một tốp cằm khí giới thì một tốp ôm bổi với hỏa hổ, dặn rằng khi đến trại giặc tốp cầm hỏa hổ thì cứ phóng bổi đốt trại, còn tốp cầm khí giới thì giao chiến cho tận tâm, phải la ó cho hung đặng binh ngụy tưởng mình đông người, nhứt là phải hô rằng: ''Có công tử Thân Thanh Tòng đến đây.
Đên ấy tới phiên hắn canh công trường trét ghe, và nhơn biết được đôi tình nhơn kia hẹn hò nhau ở lùm cây kế cận đường hầm, hắn mang đồ bổi đến để đốt mấy mươi chiếc ghe khô ấy rồi khi lửa bắt cháy hắn chạy lên bờ, thình lình nhảy đến xé áo của Nghi trong lúc Nghi và Bích-Lệ thấy cháy, toan chạy xuống bãi để chữa lửa.
"Mình bán đủ củi cho lò bánh xong, thì đi chặt bổi bán cho lò gạch".
Bò lăn bò lóc là bị bỏ mặc, không có người săn sóc đàng hoàng nên phải sống vất vưởng, thiếu thốn hoặc lâm cảnh tội nghiệp. Hồ Biểu Chánh dùng cụm này nhiều lần khi người lớn lo trẻ nhỏ bị bỏ đói, bỏ học, không nhà cửa hay không ai nuôi. Sắc thái là thương xót hoặc trách người bỏ bê; không nên tách thành hai động tác bò nghĩa đen, cũng không tự biến một lời than trong truyện thành kết luận pháp lý về hành vi ngược đãi.
- Trong, xóm người khá thì họ không chịu nuôi, còn người nghèo như họ chịu thì mình sợ họ bỏ tháng nhỏ bò lăn bò lóc tội nghiệp.
Ảnh không có nhà cửa chi hết, ảnh bắt thằng nhỏ đây, chi khỏi ảnh bỏ bò lăn bò lóc tội nghiệp nó.
Anh ăn của cháu tôi bạc muôn mà anh bỏ nó bò lăn bò lóc, nhịn đói nhịn khát như con ăn mày.
Bom-bê là tên kiểu tóc cũ vay French `bombé`, dùng trong các cụm `tóc hớt bom-bê`, `tóc cắt bom-bê`, `để bom-bê`. Chú thích văn Hồ Biểu Chánh tả phần tóc phía trước hớt phủ trán và vòng tới trái tai; từ điển Việt–Pháp giải `mái tóc bom-bê` là `chevelure bombée`. Các tác phẩm khác cho thấy tóc ngắn, có dáng tròn và phủ quanh tai, nhưng tên gọi không tự khóa chiều dài chính xác, đường cắt gáy, ngọn tóc hai bên hay kỹ thuật uốn. Không đồng nhất mọi kiểu tóc bob hiện nay với bom-bê, không liên quan `bom` là chất nổ và không dùng kiểu tóc để suy tuổi, giới, tính nết hoặc địa vị người để tóc.
Con Hào mặc bộ đồ hàng đen, tóc hớt bom-bê , ngặt mày sáng rỡ, giống hệt mẹ nó.
Có một cô dung nhan tuấn tú, cặp mắt như sao, tóc hớt bom bê, mặc y phục theo đầm, được khách mời khiêu vũ thường hơn hết, mà mỗi lần cô nhảy rồi thì ai nấy đều vỗ tay khen.
Công lại làm quen với một cô Nhan sáu năm về trước, tóc hớt bom-bê, má phính, trông cứ muốn cắn một cái.
Thấy có người đi thẳng lại phía mình, Châu Tiếp sẽ đưa tay vuốt lại mớ tóc hớt theo điệu "bom bê" có ngọn vắt lên hai bên mép tai.
Đức hỗn dữ từ ngày còn để bom-bê nhưng đôi khi vắng nàng vài ba hôm, tôi cũng cảm thấy lớp học thiếu tiếng động.
Cụm động từ thương mại khẩu ngữ chỉ việc giao hoặc cung ứng hàng cho tiệm, sạp hay người bán khác để họ bán lại, thường theo mối làm ăn và tuyến giao quen. Từ không tự cho biết hàng được trả ngay, trả chậm hay ký gửi; điều đó phải do hợp đồng hoặc văn cảnh xác định.
Chị định khi nào bé Lộc lớn thì làm bánh đem bỏ mối ở các tiệm đấy.
- Còn tôi có mấy khách quen nầy: một con mẹ đi bỏ mối mắm Châu Đốc cứ một tuần lễ thì lên một chuyến.
Còn tôi, mỗi ngày tôi cố dậy sớm, hấp ít bánh ú, bỏ mối cho bạn hàng ngoài chợ, kiếm ít tiền lời.
`Bổn` là âm Hán–Việt của `本`, bên cạnh âm `bản`. Trong văn Nam Bộ cũ, `một bổn` có thể là một bản chép/cuốn văn bản, còn `bổn chánh` là bản chính hoặc bản gốc để đối chiếu. Là thành tố, bổn góp nghĩa gốc, vốn, chính mình hoặc thuộc phía mình trong `bổn thân`, `bổn xứ`, `bổn quán`, `bổn ý`; nhưng nghĩa thực phải đọc theo toàn từ. Không phải mọi tổ hợp đều đổi sang bản trong văn hiện hành: `bổn phận` là dạng chuẩn rất thông dụng; `bổn đạo`, `bổn mạng` có phạm vi tôn giáo riêng. Ngược lại, `bổn chất` và `bổn tánh` là dạng cũ/vùng thường đối chiếu với `bản chất`, `bản tính`; `bổn chánh` đối chiếu `bản chính`. Không được dùng bảng bổn↔bản để sửa tên riêng, câu trích hay tự sinh các dạng như bổn đồ, văn bổn khi không có chứng cứ.
- Bổn phận em là phải cho anh biết rõ việc nhà của em, không nên giấu chi hết.
Tên cây thủy sinh thuộc chi hương bồ mọc ở vùng đất ẩm, phèn hoặc nước lợ; đồng thời chỉ phần lõi non màu trắng được tách ra làm rau. Bồn bồn tươi có thể nấu canh chua, xào hoặc làm gỏi; bồn bồn ngâm chua gọi rõ là dưa bồn bồn. Sản vật đặc biệt nổi tiếng ở Cà Mau, nhưng tên cây không đồng nghĩa riêng với món dưa.
Còn đám cỏ bồn bồn đằng kia, nó dẹp lép quả thật là rắn lá.
Như dây choại, cỏ bồn bồn, nhánh củi khô rất ích lợi cho con người.
`Bổn chánh` là cách nói cũ/Nam Bộ tương ứng `bản chính`, và theo từng câu có thể gần `bản gốc`: bản được giữ làm chuẩn để chép lại, so sánh, tu chỉnh hoặc xác nhận bản sao. Trong `sao y bổn chánh`, cụm nói việc sao đúng theo bản được coi là chính; riêng tên gọi không chứng minh thủ tục đã hợp pháp hay bản sao đã được cơ quan có thẩm quyền chứng thực. `Bổn chánh` cũng không tự cho biết đó là bản tác giả viết tay, bản đầu tiên, bản chưa sửa, hàng chính hãng, văn bản còn hiệu lực hay bản duy nhất. Trật tự `bổn + chánh` theo cú pháp tiếng Việt gồm hai yếu tố Hán–Việt 本 và 正; không nên dựng một khoản vay nguyên khối từ Hán văn nếu chưa có chứng cứ đúng trật tự.
Lần thứ ba, quan tham biện đến nhờ cụ sửa lại bộ thơ Lục Vân Tiên mà quan đã sao lục để cho đúng bổn chánh.
`Bổn chất` là dạng cũ/vùng của `bản chất` (`本質`), chỉ tính chất cơ bản, cái làm nên đặc trưng hoặc phần được xem là vốn có của sự vật, chất liệu, hiện tượng, vấn đề hay con người. Tùy lĩnh vực, tiếng Anh có thể là `nature`, `essence`, `substance` hoặc `underlying character`; không có một bản dịch dùng cho mọi câu. Khi nói về người, từ không mặc định là phẩm chất đạo đức và không chứng minh đặc điểm ấy bẩm sinh hay bất biến. Trong khoa học, tên gọi cũng không thay cho thành phần, cấu trúc hay dữ liệu đo. Dạng hiện hành là `bản chất`; không đổi mọi tiếng `bổn` thành `bản` ngoài từng tổ hợp đã chứng thực.
Nhưng chỉ tiếc thay bổn chất hơi yếu ớt, chân lực không được sung túc, bằng không.
- Tuy bổn chất của Thương lão đệ hơi yếu ớt thật, nhưng lão đệ là người rất thông minh, chắc thể nào cũng đoán ra được sau khi lão truyền thụ Thanh Bình Độn Kiếm cho Cổ Thanh Phong rồi, lão đang bận làm việc gì ?
`Bông bụp` là cách gọi Nam Bộ của hoa hoặc cây thường được gọi `hoa dâm bụt`, hay gặp ở dạng cây bụi trồng làm hàng rào hoặc làm cảnh. Đối chiếu thực vật thường dẫn `Hibiscus × rosa-sinensis`, nhưng tên dân gian một mình không đủ xác định giống lai, màu hoa hay toàn bộ loài trong chi Hibiscus; khi cần định danh phải dựa mẫu và nguồn thực vật. Trong câu, `bông bụp` có thể chỉ một đóa hoa, còn `cây bông bụp`, `hàng rào bông bụp` chỉ cây hoặc dãy cây.
Bờ phóng ngang qua đám ruộng, hai bên không có trồng cây cối chi hết, đầu trong đi ngay vô giữa vườn, không có cửa ngõ, nhưng phía nầy mỗi bên có trồng một hàng cây bông bụp để làm hàng rào.
Nàng thấy có một cái bông bụp đã rụng rời mà màu còn tươi nàng nghĩ phận nàng chẳng khác nào cái bông ấy, thì nàng bát ngát trong lòng.
Phía trước mặt tiền không sợ trâu bò tuôn phá, mình sẽ trồng bông bụp coi cho đẹp.
Châu rào đất bằng hàng rào bông bụp chớ không phải bằng tre chết như nhiều nhà khác, nên trông nhà cửa chàng sung túc và tràn ứa sinh khí.
Bồng chành là tính từ trong lời Nam Bộ cũ, chỉ dáng vẻ, cách ăn ở hoặc tính nết bồng bột, dễ làm theo hứng và chưa chín chắn. Chú thích của ấn bản Ái Tình Miếu giải thẳng bồng chành là bồng bột; ngay trong câu, tác giả đối lập bề ngoài bồng chành với bề trong sâu sắc. Cha con nghĩa nặng lại đặt tánh bồng chành cạnh bốc chách, hay đi dạo xóm và ít chăm việc nhà, cho thấy nét thiếu ổn định trong hành vi chớ không phải một phán quyết về toàn bộ con người. Từ này không tự có nghĩa lẳng lơ, thất đức, ngu dốt, mắc bệnh, còn trẻ tuổi hoặc không biết suy nghĩ; muốn nói mức độ và hậu quả phải dựa vào việc được kể. Không nhập với bồng chanh là tên chim, chòng chành là nghiêng lắc, hay bồng bềnh là nổi nhẹ theo sóng.
- Chị Lý tuy bề ngoài bồng chành , song bề trong sâu sắc lắm.
Còn Thị Lựu tánh bồng chành, bốc chách, cứ ăn no dạo xóm tối ngày, không lo giúp đỡ cho chồng mà cũng ít lo việc trong bếp.
Bông màu vàng của cây điên điển, thường được hái làm rau và chế biến món ăn ở Nam Bộ, nhất là vào mùa nước nổi ở Đồng bằng sông Cửu Long.
Rồi mùa nắng,rồi mùa nước lụt năm sau,bông điên điển hoang dã sẽ trổ vàng ngời soi bóng nước từ đầu nguồn tuôn về.
Bông hổ là cách gọi trong văn Nam Bộ cũ của bông tai có gắn hổ phách. Bông ở đây là bông tai; chú giải văn bản xác nhận hổ quy về hổ phách, từ Hán–Việt 琥珀. Tùy câu, một đôi bông hổ có thể nói cả cặp, còn chiếc bông hổ nói một chiếc. Tên gọi không tự cho biết kiểu khoen hay nút, kim loại làm khung, số hột, màu, kích thước, tuổi món đồ, giá tiền hoặc hổ phách thật hay vật liệu mô phỏng; các chi tiết ấy phải theo hiện vật. Không hiểu hổ là hình con hổ hoặc đá mắt hổ, và không gọi mọi bông tai màu vàng nâu là bông hổ.
Vừa bước ra cửa buồng, cô nhớ lại mình không có đồ nử trang nên tay đeo một chiếc đồng, cổ đeo một sợi dây chuyền nhỏ cũng được; mà mình có một đôi bông hột thủy xoàn không lẽ giấu hoài, nên cô trở vào cởi đôi bông hổ cất, rồi lấy bông thủy xoàn đeo vô.
giồi phấn, không thoa son, không cạo chơn mày lông mặt, không đeo đồ nữ rang, tai trái chỉ đeo một đôi bông hổ nhưng mà nước da cô trắng lại ửng hồng, gương mặt cô tròn lại điềm đạm, môi cô mỏng mà lại đỏ, mắt cô sáng mà lại nghiêm, hai bàn chân nhỏ mà no vun hai bàn tay dài mà dịu nhiễu, nên ai thấy cô thì cũng trầm trồ gái đẹp.
Bông ơi-dê là cách gọi cũ trong văn Nam Bộ của bông cẩm chướng, vay từ tiếng Pháp `œillet`. Chị Đào, Chị Lý ghi người đi mua bông hường, bông ơi-dê và bông cờ-lay-dơn về cắm lọ trang hoàng phòng khách, phòng ăn; từ điển Pháp giải œillet là nhóm cây hoa thơm họ Cẩm chướng, trong đó œillet des fleuristes là cẩm chướng trồng làm hoa. Đầu mục không tự chốt màu, giống trồng, số lượng, mùi mạnh–nhẹ hay dịp lễ. Không được hiểu `ơi dê` như một lời gọi hoặc hai tiếng Việt ghép tự do.
Đào với Lý lo chưng dọn phòng khách và phòng ăn đặng xem cho có vẻ tươi cười nên cậy Tòng đi mua bông hường, bông ơi-dê , bông cờ-lay-dơn đem về cắm mấy lục hình hực hỡ.
`Bông sứ` là tên Nam Bộ quen dùng cho hoa hoặc cây sứ thuộc nhóm `Plumeria`, thường đối ứng `hoa đại` hoặc `hoa sứ`; nhiều cây trồng phổ biến liên hệ `Plumeria rubra`. Tuy nhiên, tên có chữ sứ còn được dùng trong những tên cây khác như sứ Thái/sứ sa mạc, nên không được gán mọi `bông sứ` vào một loài chỉ từ lời gọi. `Bông sứ` trong câu thường là hoa; `cây sứ`, `cây bông sứ` chỉ cây. Không suy hoa có thể ăn hay làm thuốc chỉ vì thấy một công dụng dân gian.
Bóng trăng rọi mấy nhành cây chấp chóa, ngọn gió đưa mùi bông sứ thơm tho.
Cha, bộ mấy chậu bông sứ của thầy trồng nở bông rộ lên hay sao mà thơm nhột mũi như vậy cà!
Rớt nhìn hàng bông sứ trồng trước nhà, Rớt tin tưởng:
Bông sứ trắng nở trong bụi mưa mờ nom như những tuyết vỡ.
Tên hoa hoặc cây súng sống dưới nước; trong ngữ cảnh chợ và món ăn Nam Bộ, còn dùng để gọi những cọng súng được tước, cắt và ăn như rau.
`Bộ ngựa` là đồ dùng bằng ván gỗ dày, mặt phẳng khá rộng, kê trên chân hoặc mễ để ngồi, nằm nghỉ hay bày sinh hoạt trong nhà; gần với phản, bộ ván ngựa. Cả cụm gọi một bộ đồ dùng, không phải một đàn ngựa. Không lẫn với `bọ ngựa` là côn trùng, hay tổ hợp tự do nói một bộ đồ chơi ngựa. `Bộ ngựa gõ` nói chất gỗ gõ trong câu cụ thể, không có nghĩa mọi bộ ngựa đều làm bằng loại gỗ ấy.
Một hôm bà đang ngồi trên bộ ngựa gõ têm trầu thì Châu gánh một gánh rau bước vô, nét mặt lo lắng.
Bông vông là hoa của cây vông trong cách gọi Nam Bộ. Chú giải Hồ Biểu Chánh tả cây gỗ xốp, lá to, hoa đỏ, thân đôi khi có gai và lá được dùng gói nem; chính văn dùng `bông vông` làm mốc so sánh đôi môi đỏ và tên một màu nhuộm đỏ. Vì tên dân gian `vông` có thể chỉ hơn một loài, đầu mục không tự khóa vào một danh pháp khoa học. Cũng không nhập `bông vông vang`, không suy mùi, mùa nở, độ ăn được hay công dụng làm thuốc từ riêng tên hoa.
Lúc đó tấm màn che cửa phòng vùng khoát lên, trong phòng bước ra một cô chơn mày vẽ cong vòng nguyệt, hai môi tô đỏ tợ bông vông , chơn mang giày cao gót, mình mặc áo rằn ri, tay ôm bóp xám xám.
Chị ta đứng sau lưng chồng coi, hai tay đeo hai đôi vàng chạm nhuộm màu bông vông đỏ dệ, dưới mặc quần lãnh đen, trên mặc áo khỉ trắng, lòi lưng quần màu huỳnh anh vàng khè.
Cụm động từ khẩu ngữ chỉ việc nói riêng hoặc nói nhỏ cho ai biết một thông tin, lời khuyên hay gợi ý ngắn, thường với ý không muốn người ngoài cùng nghe.
Năm Sún thấy Tư Cầu đi cái nước đó biết anh ta muốn trả đũa, nên bỏ nhỏ :
`Bổn phận` (`本分`) là phần việc, trách nhiệm hoặc điều một người được xem là phải lo, phải làm theo vai trò, quan hệ, cam kết, quy định, chuẩn mực hay lương tâm trong một hoàn cảnh cụ thể. Tiếng Anh có thể là `duty`, `responsibility`, `obligation` hoặc `one's part`; phải chọn theo nguồn của yêu cầu. Đây là từ chuẩn cố định trong tiếng Việt hiện nay, không phải dạng vùng cần đổi thành `bản phận`. Việc một nhân vật gọi điều gì là bổn phận chưa tự chứng minh đó là nghĩa vụ pháp lý, yêu cầu đạo đức đúng đắn, vai giới nên duy trì, hay người không làm đã có lỗi; các căn cứ ấy phải kiểm riêng.
Khi đứa con còn nhỏ, bổn phận của người cha là hoạn dưỡng nó, lo cho nó ăn học.
Khánh cám ơn, cậu nói bổn phận làm trai phải đi xe máy cho giãn gân cốt.
Ông Anh cứ nhường cái bổn phận đó cho em.
Đoạn day ra sau, chàng mời người tài xế của bạn mà chàng có bổn phận trọng đãi.
Boong có hai lớp nghĩa đồng âm cần tách rõ. Ở nghĩa danh từ hàng hải, boong là sàn trên tàu thủy: có thể là sàn lộ thiên phía trên hoặc một sàn phân chia tàu thành tầng, tùy cấu trúc chiếc tàu; nghĩa này vay từ French pont. Ở nghĩa tượng thanh, boong mô phỏng tiếng chuông hoặc vật kim loại phát ra âm trầm, vang và ngân, thường lặp thành boong boong. Không vì thấy boong mà gọi mọi khoang, hầm, lòng tàu hay cầu bắc qua sông là boong. Cũng không nhập hai nghĩa này với tiếng lóng đúng boong ‘đúng ngay, chính xác’ trong một số văn liệu, vì lớp tiếng lóng cần chứng cứ và đầu mục riêng.
Mẹ con Thu Vân trải chiếu nằm trên "boong" đắp mền mà ngủ.
Gà trong xóm gáy vang rân; thầy chùa ở đằng chùa Phật thức dậy công phu, dộng chuông boong boong.
Từ đa nghĩa: động từ bóp chỉ dùng tay ép, nắn hoặc làm vật biến dạng; có thể chuyên biệt thành xoa nắn cơ thể hay trộn, nhào nguyên liệu bằng tay. Trong tiếng Nam Bộ, danh từ bóp còn chỉ chiếc ví nhỏ đựng tiền, thẻ hoặc giấy tờ; trong văn liệu cũ, một danh từ đồng âm khác chỉ đồn hay cơ quan cảnh sát. Hai danh từ được ghi nhận có lớp vay tiếng Pháp, còn động từ không được gán chung nguồn gốc ấy.
Hễ mỏng thì Tây với đầm xài cái bóp mau rách hoặc sợi dây nịt mau đứt.
Bốp phơi là cách gọi ví/bóp đựng tiền giấy và giấy tờ trong lời Nam Bộ cũ, có các dạng `bóp phơi`, `bốp-phơi`, `bóp-phơi`, vay từ tiếng Pháp `portefeuille`. Văn liệu cho người ta móc, mở, phành bốp phơi để lấy hoặc cất tiền, giấy nợ, thơ, danh thiếp và ảnh; vì vậy nghĩa rộng hơn riêng túi đựng tiền xu. Tên vật không cho biết chắc chất liệu, kích thước, số ngăn, số tiền, chủ sở hữu hay giá trị món bên trong. Phải tách khỏi động từ bóp/phơi và các nghĩa hiện đại khác của portefeuille như danh mục đầu tư hay chức vụ bộ trưởng.
Chánh Tâm Châu mày dụ dự một chút rồi móc bóp phơi lấy một tấm danh thiệp mà đưa.
Thầy Hội đồng xếp thơ mà bỏ vô bốp phơi, bộ thầy giận lung lắm.
Dạng từ cũ, thường gặp trong tiếng Nam Bộ và văn liệu lịch sử, gồm nhiều từ vay mượn tiếng Pháp trùng âm: bót cảnh sát/đồn bót là trạm hay đồn nhỏ; bót đánh răng là bàn chải; bót thuốc là ống ngậm giữ điếu; bót lái/bót số là hộp hoặc cơ cấu truyền động trong cách gọi kỹ thuật cũ.
Chúng tôi tịch thu va-li bạc này và xin mời cô về bót.
Món ăn đường phố quen thuộc ở Sài Gòn–Chợ Lớn: khối bột gạo hoặc hỗn hợp bột đã hấp/chín được cắt miếng rồi áp chảo cho vàng, thường chiên cùng trứng và hành lá, ăn với đu đủ ngâm cùng nước chấm pha từ xì dầu. Công thức thay đổi theo quán; không hiểu tên món theo nghĩa đen là bột rời đổ vào dầu.
Tiếng lóng thân mật, quen thuộc trong lời nói Sài Gòn–Nam Bộ, dùng để gọi hoặc nhắc một người bạn khá thân, thường ngang hàng và có thể cùng nhóm chơi; tự nó không chỉ người yêu.
Nè, ngoéo tay một cái cho ăn chắc đi bồ tèo !
Nếu "ông Nghị" là bồ tèo của Khiết, không đem theo không xong, vậy cứ đem theo.
`Bột ngọt` là tên gọi rất quen ở Nam Bộ cho gia vị monosodium glutamate (`MSG`), thường đối ứng `mì chính`; công dụng là làm nổi rõ vị sẵn có của món ăn chứ không phải đường dù có chữ ngọt. MSG có chứa natri và góp vào tổng natri ghi trên nhãn, nên lượng dùng hoặc yêu cầu ăn uống phải theo công thức, nhãn sản phẩm và hướng dẫn chuyên môn phù hợp, không suy chỉ từ tên gọi. Không được coi mọi loại hạt nêm là bột ngọt nguyên chất vì thành phần có thể khác.
Mới vô mỗi người ăn một chén yến Nha Trang cho bổ rồi mới tới cá Vượt Phước Hải nhúng giấm, măng hộp nấu cua Gò Công, vịt ta tiềm có nấm Đông Cô, có bột ngọt Nhựt Bổn, công Bình Thuận đút lò, sau chót còn cho ăn đồ Việt nấu theo điệu gọi là “đổ bát” nữa, bởi vậy ê hề ăn không hết.
Cháo cá ngọt cái chất ngọt của cá đen ở đồng chớ không phải ngọt ngay nhờ bột ngọt hóa học như cháo trên bờ.
Những Bước Lang Thang Trên Hè Phố Của Gã Bình Nguyên Lộc
Nếu có thêm muối tiêu, bột ngọt còn tốt hơn nữa.
Tôi chạy ra sau đổ thêm nước vào nồi cháo gà cho thêm chút bột ngọt, lấy thìa múc tí nước nếm chạy vào nói bô bô:
`Bộ tướng` có hai nghĩa đồng hình. Trong văn Nam Bộ cũ, cụm chỉ dáng vẻ, hình vóc, y phục, cử chỉ hoặc ấn tượng bề ngoài tổng thể của một người: `bộ tướng quê mùa`, `bộ tướng mạnh mẽ`, `coi bộ tướng hẳn hòi`. `Bộ` và `tướng` ở đây cùng hướng tới cái biểu hiện ra ngoài; tùy câu, dịch là `appearance`, `look`, `bearing` hoặc `figure`. Tính từ đi kèm là lời quan sát hoặc đánh giá trong cảnh, không tự chứng minh tính nết, đạo đức, sức khỏe, địa vị, nghề nghiệp, nguồn gốc hay số phận. Nghĩa thứ hai là từ Hán–Việt `部將`: viên tướng thuộc quyền chỉ huy của một chủ tướng hoặc lực lượng lớn hơn trong văn sử–quân sự. Nghĩa này có thể dịch `subordinate commander` hoặc `general under someone's command`; không phải tên chung cho mọi sĩ quan, mọi cấp tướng hiện đại hay toàn bộ thuộc hạ. Hai nghĩa phải được phân bằng văn cảnh, không dùng chữ `部將` làm nguồn gốc cho cụm dáng vẻ Nam Bộ.
Mua đồ rồi chừng trở về ngang qua nhà ga xe lửa Chợ Lớn, Bạch Tuyết ngó thấy một cô độ chừng mười lăm hoặc mười sáu tuổi, mình mặc áo quần vải đen, đầu choàng khăn lụa đỏ, tuy bộ tướng quê mùa song mặt mày sáng rỡ, một tay ôm dù, một tay xách gói, ở trên xe bước xuống đứng bợ ngợ, giáo giác, dường như không biết đi ngã nào.
Chừng xe ngừng, mở tấm bố phủ rồi người ấy bước ra, thì thấy một người đàn ông trạc chừng 32 hoặc 35 tuổi, mặt mày sáng láng, bộ tướng gọn gàng, đầu đội nón nỉ màu xám, mình choàng áo mưa màu "nu", không rõ mặc áo gì.
Bộ tướng của Trí Bá chỉ còn sót có một người là Dự Nhượng.
Ông liền ra lịnh cho hai bộ tướng, mỗi người đem một ngàn binh xuống vây bắt hết bọn phiến-loạn đem về trị tội.
Bộ ván là món đồ gỗ quen thuộc trong nhà truyền thống Nam Bộ, gồm mặt nằm hoặc mặt ngồi ghép từ những tấm ván lớn và đặt trên chân đỡ. Tùy gia đình và hoàn cảnh, người ta dùng bộ ván để ngồi chuyện trò, tiếp khách, nghỉ lưng hoặc ngủ. Từ này gọi cả món đồ như một chỉnh thể, không phải bất kỳ nhóm ván rời nào. Không nên đoán loại gỗ, số tấm, tuổi đời hay hoàn cảnh kinh tế của chủ nhà chỉ từ tên gọi.
Bộ ván dầu là một loại bộ ván làm bằng gỗ cây dầu, gặp trong nếp nhà và văn xuôi Nam Bộ cũ. Như bộ ván nói chung, món đồ này có mặt rộng để ngồi, nằm, nghỉ, tiếp khách hoặc bày mâm; dầu bổ nghĩa cho chất gỗ chứ không nói món đồ được thoa dầu. Tên gọi không đủ để xác định một loài cây dầu cụ thể, số tấm ván, kích thước, tuổi đồ, giá trị hay mức giàu nghèo của chủ nhà. Khi văn bản chỉ nói bộ ván dầu nhỏ, tính từ nhỏ thuộc riêng hiện vật trong câu chứ không phải đặc điểm bắt buộc của mọi bộ ván dầu.
Trời vừa xế qua, hai đứa đi tới mé kinh Mang Thít, thấy có một nhà bốn phía không có vách mà chính giữa lại có lót một bộ ván dầu.
Phía ngoài một bên có lót một bộ ván dầu nhỏ để nằm chơi, còn một bên để bàn lóc nhóc, với hai cái ghế đẩu để có ai tới thì mời ngồi nói chuyện.
Bộ ván gõ là một loại bộ ván làm bằng gỗ cây gõ, quen thuộc trong miêu tả nội thất nhà Nam Bộ xưa. Món đồ có thể dùng ngồi, nằm, tiếp khách, uống trà hay bày mâm tùy cảnh. Gõ trong cụm này là tên gỗ, không phải động từ phát ra tiếng bằng cách đập vào vật. Vì gõ có thể là cách gọi rộng cho hơn một loại gỗ trong thực tế, tên cụm không tự chốt loài cây, màu gỗ, số tấm, kích thước, niên đại, giá tiền hay địa vị của chủ nhà. Những chi tiết như đỏ, lớn, dày hoặc cẩn chạm chỉ được ghi khi văn bản nói rõ.
Phía ngoài, mà chánh giữa thầy để một bộ ghế xa lông , còn hai bên thầy lót hai bộ ván gõ đỏ.
Trong lúc ông Hăngri nằm trên bộ ván gõ, đọc báo Lục Tỉnh Tân Văn thì thầy phó hương quản trèo cây dừa xiêm hái xuống trọn quày.
Tính từ khẩu ngữ nghĩa là to hoặc lớn, đặc biệt tự nhiên trong tiếng Nam Bộ; thường nói kích thước vật thể và có thể mở rộng để nhấn mức độ hay tầm quan trọng trong hội thoại.
Bữa có nhóm nghĩa ăn uống và nhóm nghĩa thời gian. Bữa cơm có thể nói về phần ăn được dọn; ngày ba bữa đếm những lần ăn. Trong bữa nay, bữa trước, vài bữa nữa, từ này chỉ ngày hoặc hôm theo ngữ cảnh. Một bữa khổ sở lại nói về một phen trải qua việc khó chịu. Không đổi mọi bữa thành meal, cũng không lẫn bữa với động từ bửa.
Sáng bữa sau, anh ta thức dậy sớm, rửa mặt rồi bước ra trước hiên mà xem kiểng.
Mục này giải `bửa` trong nhóm nghĩa động từ tách vật ra: dùng tay bẻ hoặc tách, hay dùng dao, rìu để bổ, chẻ trong cách nói phương ngữ. Công cụ và cách làm phải theo vật được nhắc tới; không áp riêng động tác tay vào bửa củi. Phân biệt dấu hỏi của bửa với dấu ngã của bữa. Những lần ghi bửa nay, bửa sau trong văn bản cần xét chính tả hoặc bản chép, không dùng để chứng minh nghĩa bổ. Tính từ trong nói bửa, tính bửa nằm ngoài nhóm nghĩa động từ này.
Thủ Nghĩa liếc mắt một cái, Thu Thủy hội ý bèn dạy tên bạn ra nhà sau mà bửa củi.
Cụm thời gian khẩu ngữ Nam Bộ chỉ một khoảng bắt đầu ở quá khứ gần và kéo dài hoặc còn liên quan tới hiện tại; có thể tương ứng “dạo này, mấy hôm nay, từ nãy đến giờ” tùy độ dài do văn cảnh xác định.
Cụm thời gian khẩu ngữ Nam Bộ chỉ một ngày hoặc dịp trong quá khứ tương đối gần, thường đã được hai bên biết hoặc có thể nhận ra từ ngữ cảnh; gần với “hôm nọ”.
Tôi nói cho thầy nghe hồi bữa hổm rồi mà.
Bữa hổm, nó dẫn tôi lên rừng, tôi giả làm cọp rống rồi trốn thoát.
Má anh có nói chuyện với ổng rồi, cho nên bữa hổm, ổng kêu anh dìa cạo sát ván.
`Bữa kia` có hai cách dùng phải đọc theo cấu trúc. Trong hệ đếm ngày tương lai Nam Bộ `hôm nay – mai – mốt – bữa kia`, nó chỉ ngày cách hôm nay ba ngày; vì tiếng toàn dân có thể dùng `ngày kia` cho ngày mốt, hai cụm này không nên thay máy móc. Trong lời kể `một bữa kia`, cụm có thể mở một sự việc vào một ngày không xác định, gần *one day/a certain day*. Ngoài hai khung rõ ấy, người nói có thể dùng lỏng theo điểm quy chiếu; khi đặt lịch, phải nói ngày tháng cụ thể thay vì đoán. Không mặc định `bữa kia` là một ngày quá khứ chỉ vì tiếng Anh có *the other day*.
Mỏa tính mốt hoặc bữa kia mỏa lên Đà Lạt ở nghỉ vài tuần.
Bữa kia, nàng bẻ một nhánh Kỳ Nam, đọc thần chú rồi thả nhánh nọ xuống biển.
Chợt một bữa kia không biết nhờ gì gợi ý bà nhà tôi đi mua chậu, đi tìm đất, ra đặt mấy cái chậu đất ấy ở sân trong, giữa nhà trên và nhà bếp.
Cụm thời gian nghĩa là hôm nay, tức ngày đang diễn ra khi người nói lên tiếng; rất tự nhiên trong khẩu ngữ Nam Bộ nhưng không phải chỉ Nam Bộ mới dùng.
- Bữa nay không xong thì chờ ngày mai, ngày mốt không xông thì ngày nọ, ngày kia.
- Bữa nay cháy khá hơn hôm qua, thấy mà mừng.
Nhưng em giữ bí mật cho đến ngày chót cũng như anh đã giữ bí mật hôn nhơn của anh cho tới bữa nay.
Cụm thời gian cũ còn dùng ở Nam Bộ và miền Trung, chỉ những ngày hoặc khoảng gần đây kéo đến hiện tại; thường gặp dưới dạng “mấy bữa rày, ba bốn bữa rày”, gần “mấy hôm nay, dạo này”.
Tây hoảng hồn nhìn ra đó là chưn vịt của chiếc ca nô tuần biển đi mấy bữa rày chưa thấy về.
Thế mà mấy bữa rày lại thèm, và hôm nay mua được, ăn nghe ngon lạ lùng.
Cách gọi khẩu ngữ, giàu hình ảnh nhưng có nguy cơ miệt thị, chỉ người — thường là trẻ em hoặc thanh thiếu niên — sống lang thang, thiếu nơi ở và chỗ dựa ổn định; cũng dùng trong “kiếp/sống bụi đời” để nói cuộc sống bấp bênh ấy. Từ không mặc định người được gọi phạm tội.
trẻ có kết nối với đường phố / người không có chỗ ở ổn định
Kim Anh chỉ là con nhà nghèo nhưng lại ham se sua chưng diện nên theo nhập băng cùng bọn bụi đời.
Ngày xưa khi chàng yêu Jane, con bé mới lớn, vừa tròn tuổi dậy thì, bỏ nhà đi bụi đời với thật nhiều ước vọng.
Viên không biết nghĩ, bỏ lớp trốn học đi bụi đời ngoài đường là nghĩa lý gì!
Khi ông Thành về nhận đứa con trai, bà Liễu khóc hết nước mắt vì nỗi hối hận giày vò, còn Triều sau đó bỏ học vì biết được sự thật mà anh không tài nào chịu đựng nổi, Triều không ở với mẹ trong ngôi nhà đó nữa, cũng không chịu về ở với ông Thành mà bỏ đi bụi đời, sống lang thang với bạn bè.
`Bụm` trong nhóm nghĩa thường gặp về tay và miệng gồm: vốc bằng hai bàn tay khum; lấy tay che hoặc bịt; chúm miệng hay môi. Danh từ `một bụm` gọi lượng chứa trong hai bàn tay ấy. Vì vậy, không dịch mọi bụm miệng thành cùng một động tác: câu có lấy tay nói rõ là che bằng tay, còn bụm môi có thể chỉ khép môi. Các cách dùng danh từ khác như bụm cỏ, bụm khói cần xét riêng, không áp nghĩa vốc bằng tay vào đó.
Duy Linh đứng trong nghe mấy lời tức cười nôn ruột, song sợ thất lễ nên lấy tay bụm miệng không dám cười.
Bùm sụm là tên một loài cây bụi hoặc cây gỗ nhỏ, tên khoa học được chấp nhận hiện nay là Ehretia microphylla Lam.; Carmona microphylla và Carmona retusa là các tên đồng nghĩa thực vật học cũ. Cây có lá nhỏ, mặt lá ráp, hoa nhỏ màu trắng và quả chín đỏ; nhánh dẻo, chịu cắt tỉa nên thường được trồng làm kiểng hoặc bonsai. Các tên Việt đã được nguồn ghi gồm cùm rụm lá nhỏ, cùm rụm răng, chùm rụm, cườm rụng và ruối huầy, nhưng phạm vi từng tên có thể khác theo vùng. Trong văn Hồ Biểu Chánh, bùm sụm thường đứng cùng kim quít, cần thăng hay mai trong cảnh sân nhà có chậu kiểng. Không hiểu bùm sụm là một tính từ chung chỉ cây cối rậm rạp.
Dài theo đường vô cửa cái thì để hai hàng chậu, nào là kim quít, nào là bùm sụm, nào là bạch mai, nào là cần thăng, cây nào gốc cũng bằng bắp tay, mà nhánh lại uốn như lân như phụng.
Ông Huyện với bà Huyện đi ra vườn hoa, ông cầm cái kéo mà hớt đọt sửa nhánh cho những cặp kim quít, cần thăng, quỳnh mai, bùm sụm trồng trong những chậu lớn, còn bà thì đi vòng theo mấy bụi hường và mấy liếp huệ mà coi chừng cho hai đứa gia dịch tưới bông.
Cụm tên món gồm bún và bò, có thể chỉ chung món bún dùng với thịt bò theo nhiều lối nấu, hoặc là cách gọi rút gọn của bún bò Huế khi ngữ cảnh đã rõ. Không được mặc định mọi “bún bò” đều là bún bò Huế; khi chỉ món Huế nên ghi đủ tên ở lần nhắc đầu.
Bên ngoài hàng rào, tiếng rao lảnh lót của bà hàng bún bò ngon nhất xóm.
Một tô bún bò ớt cay xé miệng để lót lòng trước khi lên đường.
Động từ chỉ nâng, giữ và đưa một vật bằng tay, thường bằng cả hai tay như bưng mâm, bưng chén. Trong phương ngữ Nam Bộ, danh từ “bưng” còn chỉ vùng đất thấp, trũng, ngập nước theo mùa; không được trộn hai nghĩa này.
Họ chưa tấn công, chưa định cư được trên vùng sình lầy, vùng rừng trầm thủy, bưng biền.
Danh từ Nam Bộ chỉ vùng đất thấp, sình lầy hoặc ngập nước, thường có cỏ cây rậm; trong văn cảnh lịch sử và văn học, từ còn gợi những vùng căn cứ kháng chiến xa đô thị ở Nam Bộ.
Lúc hai anh em nó rủ nhau vô Bưng Biền, tôi ở nhà một mình vẫn lo buôn bán.
`Bùng binh` có hai nghĩa cần đọc theo văn cảnh. Trong giao thông, đó là vòng tròn hoặc đảo ở giữa các đường giao nhau, lấy làm mốc cho dòng xe đi vòng; lời nói có thể dùng tên ấy để chỉ cả khu vực vòng xoay. Trong một nghĩa phương ngữ, đó là đồ đất nung rỗng, thân phình và có khe để bỏ tiền dành dụm. `Qua bùng binh` và `bỏ tiền vô bùng binh` không cùng một nghĩa. Không lấy sự giống âm giữa hai nghĩa để tự suy nguồn gốc chung; mục này cũng không hướng dẫn quyền ưu tiên hoặc thao tác lái xe.
Nó lượn qua nhiều ngã tư, nhiều bùng binh để ngừng lại trước một cao ốc mới xây cất ở đường Nguyễn Huệ.
Cụm quen dùng trong lễ hỏi và lễ cưới Nam Bộ: mang các mâm hoặc hộp có nắp đựng lễ vật từ nhà trai sang nhà gái và thực hiện việc trao nhận; cũng dùng trong các cụm đội bưng quả, đi bưng quả để gọi nhóm người hay hoạt động ấy. “Quả” ở đây là đồ đựng lễ, không đồng nhất với trái cây.
Bữa cưới, Kỳ-Tâm mặc áo rộng, bưng quả, ngồi xe đi với Tế-Thế và bốn thầy giáo mà vô nhà bà Phủ.
Người nào cũng hớn hở, nhất là các cô con gái đi từng bọn năm, ba, khăn vuông mỏ quạ tùm hụp, mồm nhai trầu bỏm bẻm, áo tứ thân, má ba, mớ bẩy, tay bưng quả lễ, trông tưng bừng rõ ra cảnh Tết.
Bùng thụng là từ gợi hình tả gương mặt nặng ra, phụng phịu hoặc xụ xuống vì dỗi, bực hay không vừa ý. Văn Hồ Biểu Chánh có mặt bùng thụng, bùng thụng mặt, bùng thụng gương mặt và dùng nó cạnh cử chỉ ngoe ngoảy, lầm bầm; một từ điển phương ngữ còn đối chiếu bùng thụng, bùng thịu với mặt phụng phịu. Từ chỉ vẻ mặt nhìn thấy trong một cảnh, không tự cho biết người ấy giận vì lý do nào, có đúng hay sai, cố làm nũng, có tính khó chịu, còn nhỏ tuổi hoặc mắc bệnh. Không nhập với bùng thùng là rộng lụng thụng, bụng thụng, phù thũng hoặc mặt sưng do nguyên nhân y khoa.
Cô bùng thụng gương mặt, rồi ngoe ngỏay bỏ đi lại đứng soi kiếng mà uốn mái tóc.
Hạ ngồi xuống xích đu mặt bùng thụng dỗi hờn khi nhớ tới thái độ Thiệu Dân lúc nãy .
Món bún nước Nam Bộ, đặc biệt gắn với Đồng bằng sông Cửu Long, có nước lèo nấu và nêm từ mắm cá lên men rồi lọc tùy cách làm. Món có thể dùng cá, tôm, mực, thịt heo, chả và nhiều loại rau; thành phần thay đổi theo vùng, quán và gia đình. “Mắm” trong tên không chỉ nước mắm dùng để chấm.
Bún nước lèo là món bún nước Nam Bộ, đặc biệt gắn với Sóc Trăng, có nước lèo nấu từ mắm cá, thường là mắm bò hóc, ăn với bún tươi, cá hoặc thịt và rau tươi.
- Về cách nấu nướng, người Việt bắt chước món bún nước lèo (bún giắt từng con dẹp), món kèn lá nhàu (lá nhàu xắt nhỏ, nấu với cá, nghệ, nước cốt dừa), kỹ thuật làm món cá đồng (mắm ốp) của người Miên được điều chỉnh lại.
Những anh chàng lái buôn sồn sồn có, trẻ tuổi có, luôn luôn gọi mấy gánh hàng linh động trên mặt nước để dùng vài tô bún nước lèo, hoặc bánh canh mặn dằn bụng sáng và luôn thể chọc ghẹo, cùng hái những nụ cười tươi của mấy cô gái bán hàng.
Một hôm, buồn quá, tôi theo một người hàng xóm ra chợ Châu Đốc chơi, nhơn đói bụng, tôi mua vài đồng xu “bún nước lèo” mà ăn, không dè ở đó nhiễm cái tục nêm bún nước lèo bằng mắm bò hóc.
Món bún nước có phần riêu mềm nổi hoặc kết thành mảng trong nước dùng; riêu cua đồng là kiểu phổ biến nhất, ngoài ra còn có biến thể từ tôm, cá hoặc nguyên liệu khác. Cà chua và vị chua thường gặp nhưng đồ ăn kèm thay đổi theo vùng, quán và gia đình; không mặc định mọi tô có đủ đậu hũ, ốc, huyết hay chả.
Cơm nhìn không muốn ăn, tôi muốn ăn quà vặt như con Vân sợ ăn cơm nhiều mập ù, bữa ăn nhịn, xế chiều mua trái xoài, trái ổi về nhai, hay gọi hàng bún riêu vào ăn ngấu nghiến.
Mỗi lần đi chợ về, chị thường kể cho Rớt nghe những món bán ngoài chợ như bún riêu, bánh canh lòng heo, cháo huyết.
Ăn bún riêu vào rồi lại được uống một ly nước đá chanh nữa thì thật là tuyệt.
Món bún khô gồm bún, thịt heo ướp rồi nướng và rau; thường có thêm đồ chua, đậu phộng, mỡ hành cùng nước mắm pha hoặc loại nước chan/chấm theo vùng. Thành phần và cách dọn khác nhau giữa Nam Bộ, miền Trung và từng quán. Không gọi món này là bún nước và không đồng nhất với bún chả Hà Nội.
Quít trộn cho bạn một chén bún thịt nướng có đủ mỡ nước, đậu phọng, rau ghém rồi kể về lai lịch của con Ương và lịch sử cuộc kết bạn của nàng với nó.
Bươn bả tả dáng đi, chạy hoặc xoay xở vội vã, hăm hở, như đang bị công việc hay lòng mong ngóng thúc tới. Từ thường đứng trước hoặc sau động từ `đi`, `chạy`, `bước`, `theo`, `kiếm`, `làm`; nó nhấn vào cách hành động chớ không tự cho biết tốc độ đo được, cảm xúc, sự nguy hiểm hay kết quả. Có cảnh người bươn bả vì lo, vì mừng, vì gấp, cũng có cảnh chỉ siêng năng chạy vạy. Không dùng từ này để kết luận người ấy hoảng loạn, bất cẩn hoặc thất bại.
Một buổi chiều chúa nhựt, trời chuyển mưa, dông gió ầm ầm mây kéo đen kịt, người đi ngoài đường sợ mắc mưa nên ai cũng bươn bả đi riết.
Ông Từ bươn bả ra cửa, vừa chạy vừa tri hô.
Cụm khẩu ngữ dân dã chỉ việc chắt chiu, dành dụm hoặc góp nhặt từng khoản nhỏ trong một thời gian dài. Lời nói có thể khen sự cần kiệm, bền lòng, nhưng cũng có thể chê lối quá chi li hoặc tự ép mình thiếu thốn; phải đọc mục đích và hậu quả trong câu. Tùy ngữ cảnh dịch scrimp and save, save up bit by bit, painstakingly put aside hoặc, khi có sắc thái chê, pinch pennies. Cụm không tự chứng minh người đó keo kiệt, tích trữ vô ích hay đã dành dụm được nhiều tiền; không khẳng định từ nguyên tượng thanh khi chưa có chứng cứ chắc chắn.
Từ khẩu ngữ dùng để tả câu hỏi, yêu cầu, cách làm hoặc tình huống oái oăm, trái khoáy hay làm khó một cách không cần thiết. Khi chỉ người, từ thường đánh giá hành vi đang diễn ra chứ không phải phẩm chất cố định. Không đồng nhất mọi việc khó với “cắc cớ”: từ này còn hàm ý sự bất hợp lý, tréo ngoe hoặc cố ý gây vướng.
Hồi nãy anh ta tưởng con Phấn muốn chọu tức mình nên mới hỏi những câu cắc cớ như vậy.
Từ khẩu ngữ miền Nam và một phần miền Trung dùng để chê lời nói, cách làm hoặc người là thiếu đứng đắn, không đáng tin, cợt nhả hay gây bực mình tùy ngữ cảnh. Từ có sắc thái hạ thấp; nên nói rõ hành vi bị chê thay vì gán nhãn con người. Nguồn gốc từ còn nhiều cách giải thích, không được khẳng định một gốc vay duy nhất.
- Cái đồ cà chớn, đừng có chọc tới tui mà không xong đâu đó.
Lúc lớn lên, có tí nhan sắc bả còn đòi gả cho thằng cháu cà chớn tối ngày cờ bạc, rượu chè.
Với lại lúc trước ảnh bạn bè với tụi cà chớn thành ra hư, giờ đỡ rồi, biết mẹ, biết em, biết thương, biết nhớ.
Thằng cà chớn đó mà dụ dỗ, hại đời cô gái kia là tôi nhất định can thiệp đấy!
`Cà cưởng` là dạng phương ngữ/chính tả vùng của `cà cưỡng`, tên chim `sáo sậu` hay `sáo cổ đen`, loài *Gracupica nigricollis* thuộc họ Sáo (Sturnidae), tiếng Anh *black-collared starling*. Không nhập với mọi loài sáo, nhồng/yểng hoặc cà cuống; khi tài liệu chỉ ghi tên dân gian mà cần định danh khoa học, phải kiểm tra hình thái, địa điểm và nguồn chuyên môn. Tên loài không tự cho biết cá thể biết bắt chước tiếng người, giới tính, tuổi, nguồn gốc nuôi hay tình trạng bảo tồn/pháp lý.
Những câu hoặc bài thơ dân gian Việt Nam, thường giàu tính trữ tình và được lưu truyền bằng lời nói, dùng để bộc lộ tình cảm, kinh nghiệm và cách nhìn đời sống.
Cụm động từ khẩu ngữ rất tự nhiên ở Nam Bộ, nghĩa là hai hay nhiều bên lời qua tiếng lại trong lúc bất đồng, thường có giọng bực bội hoặc gay gắt; gần với “cãi nhau”. Tùy mức độ, dịch argue, quarrel, have a row hoặc bicker. Chữ “lộn” trong toàn cụm không làm từ mang nghĩa đánh lộn: nếu có xô xát, câu phải nói riêng. Cũng cần phân biệt cãi lộn với tranh luận có quy tắc, nơi người tham gia phản biện ý kiến mà không công kích nhau.
Xe ngừng khi mình đứng dang nắng muốn rụt giò là mình và họ tranh nhau mà lên xe, cãi lộn om trời.
Nho đã biết chắc việc ấy, do miệng bà xác-nhận lúc cãi lộn với chồng, Nho không thể không kể lại cho Liên nghe, ít lắm là chi-tiết đó.
Hết dỡn với bạn ỏ đâu kéo về, lại cãi lộn với vợ.
Từ Hán–Việt viết là 改良, nghĩa gốc là sửa đổi để tốt hơn. Trong tiếng Việt hiện đại, nghĩa nổi bật nhất là tên loại hình sân khấu ca–nhạc–kịch hình thành ở Nam Bộ đầu thế kỷ XX, phát triển từ đờn ca tài tử và ca ra bộ. Nghĩa “cải tiến, sửa đổi” nay chủ yếu gặp trong văn liệu cũ hoặc ngữ cảnh học thuật–chính trị. Không dịch loại hình nghệ thuật chỉ bằng opera; nên dùng “cải lương” kèm giải thích Southern Vietnamese musical theatre.
Động từ khẩu ngữ chỉ việc trò chuyện hoặc kể chuyện dông dài, lần lượt kéo qua nhiều chi tiết và đề tài. Từ có thể gợi sự thân tình khi người nói có thời gian, nhưng mang ý chê khi câu chuyện làm chậm việc chính. Không đồng nhất với “kề cà”, vì “kề cà” nhấn vào việc kéo dài thời gian, còn “cà kê” thường nhấn vào lời nói.
có chuyện gì cần thì nói phứt đi rồi tui dìa, chớ hổng ai rảnh đâu mà lội vô đây để nói chuyện cà kê dê ngỗng đó nghen!
Tên gọi quen thuộc ở Nam Bộ của một loại cá nhỏ, thân thuôn dài, sống sát đáy bùn ở vùng nước lợ và cửa sông, đặc biệt gắn với Đồng bằng sông Cửu Long. Trong ngữ cảnh ẩm thực, từ vẫn chỉ con cá hoặc nguyên liệu ấy, không phải tên của riêng món lẩu. Khi cần định danh sinh học chính xác phải dựa vào loài cụ thể, không dịch mọi trường hợp chung chung thành goby.
"Rượu Bồ Đào, chúng nó nói, là một thứ rượu của dân nhậu cá kèo.
Động từ khẩu ngữ chỉ việc cố ý dùng lời nói, thái độ hoặc hành động để châm chọc, trêu tức, khiêu khích hay kéo người khác vào va chạm. Có thể là đùa trong nhóm thân nhưng cũng có thể gây tổn thương hoặc cãi vã. Từ quen ở Nam Bộ trước khi lan rộng trên mạng; không đồng nhất mọi lời trêu với cà khịa.
Dân trong thành phố bắt đầu đi cà khịa và ẩu đả với lính Nhật ở ngoài đường.
Còn cụ Hay Rượu thì chếch choáng vài ba tợp rượu xông lại trước mặt Ba Con Nhất mà cà khịa.
III. Các nhà văn đứng tuổi: Tố Hữu, Nguyễn Tuân
Nhưng Tuấn không trả lời ông Rossignol, và không hiểu tại sao dạo này ông Tây thương chính thường kiếm chuyện " cà khịa " với mình ?
Có khi đi một mình tao bị chúng nó cà khịa tức hộc máu mồm mà không dám làm gì.
Món cá được kho liu riu với nước mắm, đường và gia vị trong tộ hoặc nồi nhỏ đến khi cá thấm và nước kho đậm lại, thường ăn với cơm.
Hai bên là lộ xe,nhà cửa san sát,nhiều quán,tiệm bán trái cây ngon,thêm cơm ,cá kho tộ,canh chua; Ðất quá tốt,chuối mọc bên nhà xanh tươi,mấy giàn khổ qua,bầu mướp tươi tốt,nước dưới rạch dâng lên,không cao không thấp,rõ ràng cây cỏ mạnh khỏe,không cần chăm sóc.
Không một nơi nào tìm ra món ăn đặc thù địa phương, thơm, bùi, ngọt ngào, bằng nơi này: Cơm thố nấu với nước dừa ăn với “cá kho tộ” thì “nhất”!
Đọc thư Thiều đột nhiên tôi thèm trở về Sài Gòn, nói chuyện với người Việt Nam bằng tiếng Việt Nam, ăn hột cơm trắng với món cá kho tộ của dân Nam chúng ta và nghe đứa em gái nói chuyện tình yêu của nó…
Từ khẩu ngữ quen ở Nam Bộ chỉ hiện tượng nói lặp âm hoặc tiếng, kéo dài âm hay có lúc bị tắc nên lời không ra theo nhịp người nói muốn; tùy câu dịch stutter hoặc stammer. Cà lăm nói về độ lưu loát, khác nói ngọng là phát âm một số âm không đúng và khác việc cố ý ấp úng để né trả lời. Hiện tượng có thể thường xuyên hoặc nổi rõ trong một tình huống, nhưng không cho phép người nghe tự kết luận nguyên nhân, năng lực suy nghĩ hay tính trung thực. Khi nói về người thật, ưu tiên cách diễn đạt tôn trọng và cho họ đủ thời gian nói.
Cà-lang là từ nhà nông Nam Bộ cũ, trước hết chỉ một đống lúa bó được chất thành lớp có thứ tự ngoài sân; trong cụm chất cà-lang, từ chỉ cách xếp các bó lúa thành đống lớp lang. Văn liệu cho thấy có thể chất riêng cà-lang lúa đồng và cà-lang lúa rẫy, rồi leo lên cây cà-lang để lấy từng bó xuống đạp lúa. Từ không đồng nghĩa mọi đống rơm, đống lúa hột hay kho lúa, và không cho biết một hình dạng, chiều cao, dung lượng hoặc kỹ thuật duy nhất. Phải giữ dấu và gạch nối để tách khỏi cá lăng, địa danh Cà Lang và những chuỗi gần âm. Nguồn gốc của từ chưa được xác minh nên không dựng ngôn ngữ vay.
Thà tối ngày mắc đi coi gặt, chiều phải coi gánh lúa bó đem về sân đặng chất cà-lang.
Đến mùng 10 thì lúa đã chở hết về sân, chất riêng một cà-lang không cho lộn với lúa đồng.
Cà-la-oách là cách gọi cũ vay French `cravate`, nghĩa là cà vạt: dải phụ kiện quàng quanh cổ và thường thả phía trước áo. Văn Sài Gòn và Nam Bộ có nhiều cách ghi theo tai nghe, gồm `cà ra oách`, `cà ra hoách`, `cà là hoách`, `ca la oách`, `cà rahoách`; Gerflint ghi trực tiếp `cà ra hoách — cravate`. Đây là các biến thể của cùng đơn vị, không được sinh nhiều trang. Dạng `cà-dạc` chỉ mới có ở một bảng đối chiếu nên tiếp tục để mức cần kiểm chứng, không làm bí danh. Từ không đồng nghĩa với nơ cổ, khăn choàng hay mọi dải vải; bản thân tên gọi không cho biết chất liệu, kiểu thắt, giới người mặc hoặc quy định trang phục.
– Chị Mai nói thì kiến ở trong lỗ nghe cũng phải thắt “cà ra oách” mà bò ra trả lời.
Trần Văn Phong mình mặc một bộ đồ u học trắng, có thắt cà ra hoách xanh, chơn mang giày da vàng, đầu đội nón nĩ xám, tay xách va ly nhỏ, ở trên xe bước xuống, mắt ngó dáo dác, mà mặt lại nghiêm chỉnh, dường như muốn hỏi: “ Tôi thi đậu rồi nên về đây, không ai thấy hay sao?
Dĩ nhiên là trò Tuấn may chịu cả cái cà la oách gía tiền thêm hai đồng nữa, vì chưa có tiệm nào bán cà-la-oách cả.
Tên gọi một số loài cá nước ngọt nhỏ thuộc hệ thống sông Mê Kông, theo dòng nước vào đồng nhiều trong mùa nước nổi và được dùng phổ biến trong ẩm thực Nam Bộ.
Chờ khi nó nằm ngủ trưa, lão đổ cơm trở vào nối, thảy xuống nước vài hột để nhìn bầy cá linh bu lại giành mồi, phóng mình lên.
Món cá mòi này có ngon bằng món cá linh không?
Về giang-sản thì bất-tất phải có nhiều, vì ai mà chẳng biết miền tây Nam-Việt chi-chít sông ngòi kinh rạch có vô số cá tôm, dư sức nuôi sống mấy triệu gia-đình quanh năm sống bằng lọp, câu, chài, lưới và dư sức cung-phụng cá-mòi, cá linh, cá cơm cho kỹ-nghệ nước mắm.
3- Ba giạ cá linh, cắt đầu cắt đuôi xong còn già hai giạ.
Tên gọi thông dụng ở Nam Bộ của cá nước ngọt thân dài thuộc nhóm cá quả/cá chuối/cá tràu ở các vùng khác, thường được dịch khái quát là snakehead fish. Từ có thể chỉ con cá sống, cá làm thực phẩm hoặc nguyên liệu trong món ăn; không mặc định là cá lóc nướng trui và không suy tên vùng thành một loài khác nếu chưa có định danh sinh học.
Và trước sân là một cái hồ nhỏ, cẩn xi măng để nuôi thử vài loại cá lóc, cá trê.
Cụm khẩu ngữ giàu sắc thái, quen trong lời Nam Bộ và cũng được hiểu rộng hơn. Khi bổ nghĩa cho cách làm, cà lơ phất phơ chỉ sự thiếu chú tâm, làm qua loa hoặc không theo việc tới nơi; dịch carelessly, half-heartedly hoặc in a slapdash manner. Khi nói về tác phong, cụm gợi vẻ không ổn định, không ràng buộc hoặc thiếu nghiêm túc; dịch aimless, feckless hay drifting only khi văn cảnh cho đủ hành vi. Đây là lời đánh giá, không phải chẩn đoán, nghề nghiệp hay bản chất cố định; cần nêu việc đã bỏ lửng, lời hẹn không giữ hoặc hậu quả cụ thể.
Cầm bánh là cách nói cũ chỉ tự tay lái xe hơi, hình thành từ việc người lái cầm cái bánh lái tròn giống bánh xe. Hồ Biểu Chánh dùng rất tự nhiên các cấu trúc tập cầm bánh, cầm bánh xe hơi, lên xe cầm bánh và cầm bánh chở người khác. Nghĩa này thường quy về xe hơi trong văn cảnh giao thông đầu thế kỷ XX; nếu câu nói tới tàu thuyền thì cầm bánh lái là một tổ hợp rộng khác và phải đọc đúng phương tiện. Từ riêng cầm bánh không chứng minh người lái là chủ xe, sốp phơ chuyên nghiệp, có bằng lái, lái giỏi, tỉnh táo hoặc đi đúng luật; các thông tin ấy phải có trong câu. Cũng phải tách chuỗi nghĩa đen như cầm cái bánh trên tay.
Trường đích thân đem xe ra rồi cầm bánh chở hai cô đi một vòng, cố ý muốn kiếm Phúc.
Có xe đặng tôi tập cầm bánh rồi chiều chiều tôi chở má lên Mỹ chơi chớ.
Tôi cầm bánh xe hơi cho ông thầy kiện Tô Lê ngoài Sài Gòn.
- Có nhiều chủ xe họ cầm bánh, chớ không mướn sốp phơ.
Nè, hễ anh cầm bánh rành, rồi anh dạy cho em cầm bánh nữa, nghe hôn.
Cẩm lai là tên Việt được sổ tay nhận dạng CITES gắn với loài cây gỗ Dalbergia oliveri thuộc họ Đậu Fabaceae, đồng thời là tên phần gỗ dùng trong đồ mộc. Kew chấp nhận D. oliveri và xếp Dalbergia bariensis là tên đồng nghĩa, nên không dựng cẩm lai Bà Rịa thành một loài thứ hai chỉ từ tên cũ. Trong văn tả đóng bàn ghế, cẩm lai thường nghĩa là gỗ cẩm lai; tuy vậy, một tên gỗ trong lời kể không tự xác nhận mẫu vật đúng loài, nguồn khai thác, tuổi gỗ, chất lượng, giá trị, tính hợp pháp hoặc tình trạng bảo tồn.
Nếu trại có khách hàng đông phải làm đồ gấp, thì ông kêu thợ giùm cho, ban đầu đóng đồ bằng cây dầu, cây sao mà bán cho dễ, sau khá rồi sẽ đóng đồ gõ hoặc cẩm lai .
Còn phía ngoài thì có để một bộ ghế xa lông bằng cẩm lai, trên bàn có để một cái lục bình nhỏ cắm bốn bông cẩm nhung, và mỗi cái ghế đều có để gối dựa thêu rồng, thêu phụng.
Cam lộ là từ Hán–Việt 甘露, nghĩa mặt chữ là sương ngọt, được dùng trong từ vựng Phật giáo để chuyển tải Sanskrit amṛta/Pali amata: thứ nước thiêng gắn với hình ảnh không chết và, theo nghĩa biểu tượng, giáo pháp làm mát dịu khổ đau. Nước cam lộ là cụm mở rộng cùng trường nghĩa, thường gặp trong hình tượng Quan Âm và lời văn tôn giáo. Từ đó, văn chương có thể ví một lời an ủi, niềm hy vọng hoặc sự cứu giúp đúng lúc như cam lộ tưới vào lòng khô héo. Đây là biểu tượng tôn giáo–văn học, không phải tuyên bố một chất uống có công dụng trường sinh hay chữa bệnh. Phải phân biệt đầu mục này với địa danh Cam Lộ ở Quảng Trị và những tên riêng khác. Ghi chú cách dùng (không dùng làm bí danh): Phân biệt: Cam Lộ, Quảng Trị; thuốc trường sinh; nước chữa bệnh. Địa danh và các suy diễn y khoa không thuộc nghĩa từ vựng ở đây.
Tiếng cô khuyên chồng thiệt là dịu ngọt, tiếc vì tiếng ấy nói với Thượng Tứ chẳng khác nào nước cam lộ mà rót trên cục đá, rót thì uổng nước, chớ đá có biết mùi ngon ngọt chút nào đâu.
Cô Xuyến tuy nước mắt chưa ráo, song cô nhìn Giao và nhích miệng cười rất hữu duyên mà nói: “Tôi rất cám ơn em, cảm cái ơn rót nước cam lộ vào lòng tôi đương khô khan xào héo.
Cam nhông là cách gọi cũ trong lời Nam Bộ, vay tiếng Pháp camion, thường chỉ xe tải hoặc xe cơ giới lớn dùng chuyên chở. Văn liệu đầu thế kỷ XX cũng có cam nhông chở hành khách, nên không thể rút nghĩa thành xe chở hàng trong mọi câu. Từ không tự cho biết tải trọng, thùng xe, số người, giấy phép, tình trạng máy hoặc mức an toàn; cũng không đồng nghĩa mặc định với xe buýt, xe van hay cam-nhông-nét.
Có một vựa ở chợ Ông Lãnh chịu mua giá cao hơn hết là một ngàn 200 đồng 100 kílô, lại chịu cho xe cam nhông đến lò mà chở.
Vừa ra khỏi châu thành bỗng có một chiếc xe cam nhông chở hành khách ở trong châu thành chạy ra.
Động từ gợi âm điệu lặp lại, chỉ việc nói đi nói lại sự không vừa lòng, bực bội hay than phiền về một chuyện. Người càm ràm có thể lẩm bẩm một mình, than với người nghe hoặc nhắc dai một người; vì vậy bản dịch thường là grumble/keep complaining, chỉ dùng nag khi lời lặp lại nhằm thúc hoặc trách một đối tượng. Từ đánh giá cách nói, không mặc định nội dung phàn nàn vô lý; một vấn đề bị bỏ qua nhiều lần có thể cần được giải quyết thay vì chỉ chê người nói càm ràm.
`Cẩn` trong nghĩa nghề thủ công là khảm: gắn các mảnh vật liệu trang trí vào những chỗ đã tạo hình trên bề mặt đồ vật. Thường gặp `cẩn xà cừ`, `tủ cẩn`, `bàn cẩn`, `hộp cẩn`. Vật được nói là bàn cẩn hay tủ cẩn đã có trang trí bằng cách ấy; không có nghĩa làm toàn bộ đồ vật bằng xà cừ. Cần tách động từ này khỏi thành tố trong cẩn thận, cẩn trọng, cẩn bái và khỏi tên người. Không tự gán chữ Hán cho nghĩa nghề chỉ từ các mục đồng âm.
Chính giữa có một cái bàn tròn, cốt bằng cẩm lai mặt bằng cẩm thạch, chung quanh thành cẩn ốc xa cừ.
Can cập là cách nói cũ trong văn Nam Bộ, chỉ việc có liên can, dính líu, liên hệ hoặc quan hệ tới một người hay sự việc. Cụm thường đi trong mẫu `can cập gì đến/tới…`, `không can cập đến…` để phủ nhận mối liên hệ hoặc sự liên quan cần quan tâm. Một số bản in ghi can cặp. Từ này không phải cần cấp hay khẩn cấp. Có can cập chỉ xác nhận một quan hệ theo văn cảnh; nó không tự chứng minh ai có trách nhiệm, có lỗi, đồng lõa, biết trước, bị ràng buộc pháp lý hoặc cần can thiệp. Ngược lại, lời nhân vật nói `không can cập` cũng chỉ là phát ngôn, chưa đủ làm bằng chứng sự việc thực tế hoàn toàn không liên quan.
Con gái hư, thấy trai nó trết thì nó chịu, can cập gì đến mình mà lo”.
Kỳ-Tâm cười và nói rằng: “Tôi lấy chánh lý nói nghe chơi đó thôi, chớ ai làm sao thì làm, can cập gì đến tôi mà tôi cãi”.
Từ vùng có hai nét. Nét phổ biến hơn nằm trong “đi cà nhắc”, tả dáng bước chân cao chân thấp hoặc nghiêng lệch vì một chân không chịu lực như bình thường; tùy cảnh dịch limp, walk with a limp hoặc hobble. Ở nét dáng đi, cà nhót và cà thọt là những cách gọi vùng gần nghĩa, không phải hai nghĩa mới cần tách trang. Một nét Nam Bộ hẹp hơn chỉ cách làm cầm chừng, mỗi lần một ít, không liên tục; dịch in dribs and drabs, little by little hoặc intermittently. Cà nhắc không đồng nghĩa “cân nhắc”. Dáng đi có thể do đau tạm thời, chấn thương, thói quen hoặc tình trạng lâu dài; không dùng từ để chế giễu hay tự chẩn đoán nguyên nhân. Giả thuyết liên hệ Khmer chỉ nên nêu khi có chứng cứ từ nguyên đủ chắc, nên lô này không khẳng định.
Cọp bước cà nhắc, lông rụng khá nhiều, trông thiểu não như ông tướng trong tuồng hát bội mặc áo giáp lủng lỗ.
Quan thầy thuốc nói chừng ổng mạnh chắc ổng phải đi cà nhắc.
Tên một họ món canh có vị chua chủ đạo, tạo bằng me, trái chua, lá chua hoặc chất tạo chua khác tùy vùng và gia đình. Canh chua Nam Bộ thường nấu với cá hoặc thủy sản cùng nhiều loại rau, nhưng cũng có bản chay và công thức khác; vì vậy không dịch mặc định thành sour fish soup. Cốt nghĩa là món canh chua, còn nguyên liệu chính phải đọc từ phần sau của tên hoặc từ văn cảnh.
Cá tra,cá vồ,cá bông đều to con và bụng có mỡ,nấu canh chua khá ngon.
Lá của nó dùng để nấu canh chua, Nó chua như lá me.
Em nấu canh chua ngon lắm, anh ăn một lần thì biết.
Em đãi anh một bữa canh chua cá rô với mắm nêm cho anh đổi vị.
Cánh liếp là một tấm liếp được dùng như bộ phận đóng mở hoặc che chắn ở cửa ra vào, cửa sổ, đầu hè, quầy hay miệng hầm. Liếp truyền thống thường đan bằng tre, nứa hoặc vật liệu tương tự, nhưng câu phải cho biết vật liệu, kích thước và vị trí cụ thể. Cụm này thuộc nét kiến trúc–che chắn của `liếp`, không phải liếp đất hay luống trồng cây. Các động từ `khép`, `mở`, `hé`, `buông`, `kéo`, `đẩy`, `buộc`, `đập` mô tả cách vận hành trong từng căn nhà; không phải cánh liếp nào cũng có bản lề, dựng đứng, kín mưa hay đủ chắc làm cửa an ninh.
Ông Năm Hên khép kín cánh liếp, nói nhanh:
Từ khẩu ngữ vùng Nam Bộ chỉ việc đi rong chỗ này chỗ kia, chơi ngoài đường hoặc lảng khỏi việc đang phải làm; thường gặp trong đi/chạy cà nhỏng và có thể dịch roam around, gad about hoặc hang around theo cảnh. Lời nói thường mang sắc thái nhắc nhở hay chê nhẹ, nên câu cần cho biết người ấy đáng lẽ ở đâu hoặc làm gì. Cà nhỏng không đồng nghĩa mọi cuộc đi dạo, chuyến thăm hay giờ nghỉ đã được đồng ý; cũng không nên biến một lần rong chơi thành nhãn cố định cho con người.
Chi bằng mình giả dạng thường dân, chạy cà nhỏng ra sau ruộng, chắc ăn hơn.
Em đừng quên anh đây cũng thân tù tội như người ta, chớ bộ là ông nội họ sao mà ra đây cứ đứng cà nhỏng nói chuyện hoài.
Chớ con mẹ Huỳnh Mai ở đây cà nhỏng chơi chớ được tích sự gì?
- Vậy là xong rồi hén, từ bây giờ em là vợ anh, anh khỏi lo gì hết á, em sẽ nuôi anh, anh sẽ chơi cà nhỏng tối ngày.
Động từ chỉ việc nói đi nói lại lời trách, nhắc hoặc phê phán một người bằng giọng khó chịu, dai dẳng; thường tương ứng nag, keep scolding, keep on at someone hoặc complain repeatedly. So với càm ràm, cằn nhằn thường làm nổi rõ người bị nhắc/trách hơn, nhưng ranh giới có giao nhau. Không nên gọi mọi lời nhắc lặp lại là cằn nhằn: cảnh báo an toàn, nhắc việc chăm sóc hay phản ánh vấn đề chưa xử lý cần được xét theo nội dung, mức độ và cách nói.
Lâu lâu nhờ mầy dọn chén ra mà mầy cằn nhằn hả?
Chưa chi, cậu Cẩu đã cằn nhằn : - Tụi nầy hỗn láo.
Tàn buổi tiệc rùa, chú Bảy Đặng bị vợ cằn nhằn tới lui.
Thỉnh thoảng nếu bị ông cằn nhằn, rầy rà oan ức, cậu lơ cau mày rồi bỏ qua, như ngày xưa người cha áp dụng kỷ luật "phu xử tử vong", "áo mặc không qua khỏi đầu".
Cằn sảy là cách nói cũ, có chứng liệu Nam Bộ, lấy việc nhặt nhạnh hoặc gom từng phần thừa, phần vụn làm nghĩa nền. Từ đó cụm có thể tả việc chắt chiu, vét góp từng ít một, một số lượng ít ỏi gom được, hoặc cách đòi hỏi tới những khoản nhỏ nhặt. Dạng cằn sãy có cùng nghĩa và được liên kết về đây. Sắc thái thiếu thốn, vụn vặt hoặc chê quá chi li do câu quyết định; từ không tự chứng minh người được nói tới nghèo, tham, keo kiệt, bóc lột hay số lượng bằng không. Phải tách cằn sảy khỏi sảy căng chỉ rơm có mút lớn và khỏi cằn cỗi, cằn nhằn.
Tới mùa gặt đầu năm 1931, bà Cả Hoàng thâu góp cằn sãy hết sức, mà chỉ được có năm ngàn giạ lúa.
Cha mẹ tôi không giàu bao nhiêu, song cũng không túng rối đến nỗi cằn sảy mà đòi tiền của người nghèo như vậy.
Cần thăng là tên Việt đa chiếu trong tài liệu thực vật: vừa được dùng cho Feroniella lucida, một cây họ Cam thường gặp trong mạch cây kiểng, vừa được dùng cho Limonia acidissima, còn gọi là quách. Vì vậy, khi văn cũ chỉ nói một chậu cần thăng được hớt đọt, sửa nhánh hoặc uốn dáng, ta có thể chắc đó là cây kiểng mang tên cần thăng nhưng chưa đủ dữ kiện để chốt loài. Mỗi định danh phải dựa vào nguồn thực vật, mẫu cây hoặc đặc điểm hình thái đi kèm. Không dựng từ nguyên bằng lối chơi chữ cần cù–thăng tiến; cũng không suy công dụng thuốc, quả ăn được hay độ an toàn chỉ từ tên cây.
Cây mai chiếu thủy (còn gọi là mai hoằng), cây cần thăng, cây kim quít, thậm chí tới cây gừa được chọn lực vì lá đẹp, vóc dáng xinh.
Thành phố trực thuộc trung ương ở Đồng bằng sông Cửu Long, là một trung tâm đô thị, giáo dục, thương mại và giao thông quan trọng của vùng.
Cô đi tàu Lục Tỉnh lên tới Cần Thơ, tàu vưa cập cầu, bỗng thấy một thầy trạc chừng vài mươi tuổi, da trắng môi son, mình mặc đồ Lang Sa, tay cầm dù lục soạn, bước xuống tàu rồi đi thẳng vào phòng nhì, sau lưng có một đứa nhỏ theo xách va ly.
Non trăm năm về trước, làn sóng người Việt Nam từ Cần Thơ, Vĩnh Long đổ xuống Rạch Giá, Cà Mau để khai khẩn đất hoang.
Nồi trách, cà ràng ở Hòn Ðất giá rẻ, chở về Cần Thơ bán lại lời gấp ba gấp tư.
Tôi ngạc nhiên, chẳng hiểu tại sao giữa rừng mà lại có ngôi nhà ngói ba căn hai chái, cất theo kiểu xưa, giống như nhà mấy ông cai tổng ở vùng Cần Thơ.
Căn xông là nhãn bố cục nhà trong văn và lời Nam Bộ cũ, thường nằm trong mẫu `nhà hai căn xông`, `nhà ba căn xông`. Chứng liệu xác nhận cụm dùng ổn định, nhưng lời giải còn mâu thuẫn: chú thích đi kèm một số bản Hồ Biểu Chánh nói `xông: chái; ba căn một chái`, trong khi Bình Nguyên Lộc viết thẳng `ba căn xông, tức không chái`. Vì chưa có tư liệu kiến trúc đủ mạnh để phân xử, VietLayers giữ nguyên cụm, ghi cả hai cách giải có dẫn nguồn và không chốt mặt bằng. Đây không phải phép cộng chắc chắn số phòng hiện đại; cũng không cho biết diện tích, vật liệu, chất lượng, giá trị hay độ an toàn. Không nhập với động từ xông vào, xông đất hoặc xông hơi.
Cách hai mươi mấy năm trước, dựa bên đường quản hạt Sài Gòn đi Tây Ninh, ở giữa đường Chí Hòa, có một có một cái nhà ba căn xông , lợp lá, vách ván: nhà cất tuy nhỏ, song cao ráo khoảng khoát.
Dì Năm sống một mình trong một nếp nhà ngói nhỏ ba căn xông, tức không chái.
`Cao ráo` có hai nét chính. Với đất, nền, chỗ ở, nhà cửa hoặc đường sá, từ tả nơi tương đối cao, ít ẩm thấp và thường có cảm giác thoáng: `đất cao ráo`, `nền cao ráo`, `nhà cao ráo mát mẻ`. Từ chỉ đặc điểm nhìn thấy hoặc được nhận xét, không tự bảo đảm nơi ấy không bao giờ ngập, nền–nhà an toàn, sạch, thông gió tốt hay phù hợp cho mọi người. Với người, `cao ráo` tả vóc cao, gọn hoặc trông khá cân đối, thường mang sắc thái thuận mắt: `người cao ráo`, `dáng cao ráo`, `cao ráo khỏe mạnh`. `Ráo` trong nét này không có nghĩa thân thể khô; toàn từ cũng không cho số đo chiều cao–cân nặng, sức khỏe, sức mạnh, giới, tuổi hay một chuẩn đẹp khách quan. Đây là từ toàn dân, không độc quyền Nam Bộ, nhưng xuất hiện dày trong văn Nam Bộ khi tả nhà cửa, giồng đất, cảnh cư trú và vóc người.
nhà cất tuy nhỏ, song cao ráo khoảng khoát.
lại có người đẹp tuyệt trần vóc đáng cao ráo, nước da trắng mịn
Cạp trong mục này là động từ cắn, ngoạm vào vật, thường gặp khi nói ăn bắp, khoai hoặc trái cây bằng cách cắn. Ngữ cảnh cho biết vật được cắn, không tự thêm ý hung dữ hay tham ăn. Phải tách nghĩa này khỏi danh từ cạp quần, cạp rổ, các động từ làm viền hoặc đắp thêm đất, và thành tố trong bò cạp. Những nghĩa khác đó chưa được triển khai trong mục động tác cắn này.
Phúc liếc cặp mắt kiêu ngạo mà ngó Trường, rồi đưa trái thơm vào miệng mà cạp, không thèm cãi lẽ nữa.
Cà phê pha với sữa, thường là sữa đặc có đường, rồi rót hoặc khuấy cùng đá; thức uống này đặc biệt quen thuộc ở Sài Gòn và Nam Bộ nhưng hiện phổ biến rộng rãi.
Thế mà Liên ngồi mãi nơi đó, không buồn uống ly cà phê sữa đá, cũng chẳng hay rằng ẩm khách đã ra vào năm bảy lớp người rồi.
Phương gọi một vắt mì nhỏ, một ly cà phê sữa đá, tôi nói tôi không ăn gì, anh mới ăn với Phương.
Chiều xuống, bụng đói, Hoàng Guitar chỉ xin giám thị Hai một ly cà phê sữa đá.
- Thôi, ngượng làm gì cô chủ quán, cho tôi ly cà phê sữa đá đi, nhiều nhiều nước đá, đập nhỏ ra nhé.
Cặp rằn là cách gọi cũ ở Nam Bộ dành cho người cai hoặc người giám sát trực tiếp một nhóm thợ trong hãng, bến bãi, sở vận tải, đồn điền hay công trường. Văn Hồ Biểu Chánh thường viết cặp rằng hoặc cặp-rằng và cho thấy người này phân việc, coi thợ, có thể nhận hoặc cho thôi việc và làm trung gian giữa chủ với lao động. Trong lịch sử nhà tù, cập rằn/cặp rằn còn chỉ tù nhân kỳ cựu được bộ máy cai ngục giao coi, thúc hoặc kiểm soát tù nhân khác. Từ vay qua French caporal, vốn là một cấp bậc quân đội, rồi được mở rộng theo tổ chức lao động và nhà tù thuộc địa. Không dịch máy móc mọi cặp rằn thành hạ sĩ; cũng không mặc định người mang chức này hung dữ, tham nhũng, có quyền pháp lý vô hạn hay là lính/cảnh sát. Phải đọc nơi làm việc và quan hệ quyền lực trong từng câu.
Anh tính sáng mai vô sở anh mượn với Cặp-Rằn Tư mà xổ số chiếc xe của anh.
Thím này có chồng hồi trước làm cặp rằng coi cho mướn xe kéo, chồng theo vợ bé đi đâu mất hơn một năm rồi, không ai gặp, bỏ thím ở lại với một đứa con trai 12 tuổi và một đứa con gái mới 3 tuổi, thím mua bán rau cải ở bên chợ Bến Thành.
Anh Lý-trường-Mậu, làm Cặp-rằng phụ trong một hãng vận tải dưới Xóm-Chiếu, đạp xe máy chạy chậm-chậm trên bờ kinh này.
Bây giờ cặp rằng bảo họ tạm nghỉ, chừng có việc làm hãy hay.
Năm Hương xuất thân là một tên cặp rằng nhỏ ở đồn điền cao su Quản Lợi.
Cặp tàu có hai lớp nghĩa được văn liệu Nam Bộ chứng thực. Trong hàng hải, ghe `cặp tàu` là cho ghe áp sát mạn tàu để đón người, nhận hàng hoặc làm việc liên quan; không tự đồng nhất với cập bến, va tàu hay neo đậu. Trong khẩu ngữ cũ, một người `cặp tàu` là đi theo hoặc nhập theo người khác; có câu chỉ đi ké cho vui, có câu chê người bám theo để được ăn uống, nhờ cậy hay hưởng lợi. Vì vậy phải theo thái độ của người kể, không lấy riêng cụm này làm bằng chứng người ấy trộm cắp, lừa đảo, lệ thuộc hay có phẩm chất xấu.
Người ấy than bữa nay gió dông nên biển động, bởi vậy chừng tàu tới sợ ghe khó ra mà cặp tàu.
Người anh đi tới đâu cũng có vài ba gã “cặp tàu.
`Cà rá` là cách gọi nhẫn đeo ở ngón tay trong lời Nam Bộ. Nguồn sưu tầm nhấn vào nhẫn có mặt; nguồn từ điển cộng đồng giải rộng là nhẫn. Văn liệu được chọn tả một chiếc bằng vàng có nhận hột ngọc, nên hỗ trợ rõ trường hợp nhẫn gắn mặt đá nhưng không buộc mọi cà rá đều cùng chất liệu. Thường gặp trong `chiếc cà rá`, `cà rá vàng`, `cà rá hột xoàn`, `đeo cà rá`. Không tự suy đó là nhẫn cưới, đồ có phép hoặc bằng chứng giàu sang chỉ từ tên gọi.
Xuân với Quan ngó tay cô, thiệt cô đeo một chiếc cà rá vàng nhận hột ngọc đỏ bầm.
Động từ phương ngữ chỉ việc quanh quẩn, nấn ná hoặc đi sát bên một người hay một nơi mà chưa chịu rời hoặc chưa đi thẳng vào việc; tùy câu dịch linger around, hover near, hang around hoặc stay close. Cà rà nhấn vị trí gần và việc chưa rời đi; chậm chạp chỉ là hệ quả có thể có, không phải lúc nào cũng là nghĩa chính. Câu cần cho biết người/vật cà rà ở đâu, bên ai và vì sao nếu đã rõ. Không mặc định người ấy quấy rối, theo dõi hay lười biếng khi chưa có hành vi tương ứng.
Sáng hôm sau đi dạy về, Quí ghé qua nhà sách Xuân-Thu và cà rà trước mấy quầy chưng sách thật lâu, thành thử chàng về đến nhà thì đã gần mười một giờ rưỡi.
Bếp lò truyền thống bằng đất nung, quen thuộc ở Nam Bộ và trong cộng đồng Khmer, có chỗ đặt nồi cùng buồng đốt củi hoặc than; nhiều kiểu có đáy rộng để đặt trên sàn nhà hay ghe. “Cà ràng” là khoản vay Khmer đã đi vào tiếng Việt Nam Bộ, không phải tên chung cho mọi loại bếp hiện đại.
Tư Cầu đi thẳng xuống dưới bếp và thấy bác Hai gái đang lui cui bên mấy chiếc cà ràng ông táo, dưới ánh đèn dầu lù mù.
Sơn Nhỏ mỉm cười một mình và chợt thấy nãy giờ mình mân mê một nhánh cũi trên tay, anh ta vội bẻ ra thành từng đoạn nhỏ chất vào cà ràng để lật đật lo nhúm, lửa lên.
Từ khẩu ngữ Nam Bộ chỉ cách làm, sửa soạn hoặc di chuyển chậm chạp, dây dưa lâu hơn tình huống đòi hỏi; dịch dawdle, drag one's feet hoặc take forever theo câu. Cà rề nhấn nhịp độ; cà rà thường nhấn quanh quẩn, nấn ná gần một nơi/người; cà rịch cà tang có hình thức dài và thường gợi tiến độ nặng nhọc hoặc kéo dài mạnh hơn. Không gọi thao tác phải chậm vì an toàn, chăm sóc hay độ chính xác là cà rề nếu người nói không có ý sốt ruột/chê.
Hễ có khát thì ực đại một tô nước lạnh cho xong chớ hơi sức đâu mà ngồi cà rề ở đó nhâm nhi hết chén này đến chén khác, đã chát quánh mà còn mất thời giờ nữa!
Tên khẩu ngữ Nam Bộ, nay gợi sắc thái xưa, dùng để gọi kem lạnh hoặc món kem đông đá; vật thể cụ thể có thể là viên kem, cây kem hay loại bán dạo tùy ngữ cảnh. Có biến thể “cà lem”. Từ thường được liên hệ với tiếng Pháp crème nhưng đường vay và biến âm chưa đủ chắc để khẳng định tuyệt đối.
Được gặp bé Hạnh và biết Bình còn ở đây, Thảo thấy vui vui, nhưng nước mắt cũng muốn trào ra khi nhớ lại những kỷ niệm xưa, đến cụ Lâm và chiếc xe thổ mộ, đến những buổi rong chơi với Bình, cùng hương vị cây cà rem ngoài bãi đá bóng.
Nhưng cuộc cướp giựt ấy lại diễn trước nhà chàng lên chú chệt bán cà rem chú ta biết chàng, và những lần sau chú ta nhứt định không chịu múc cà rem cho chàng nữa.
Nghe tiếng chuông leng keng của anh bán cà rem cây trước cửa nhà nàng thì nàng biết đã hơn chín giờ rồi.
Dzũng gọi cà rem mua 2 cây ăn cho đở khát nước.
Cà rem cây là cách gọi Nam Bộ, nay thường gợi Sài Gòn và đời sống miền Nam cũ, chỉ món ngọt đông lạnh thành một khối quanh que cầm. Món có thể làm từ sữa, đậu, nước trái cây, nước đường hoặc hỗn hợp khác; tên gọi không tự cho biết công thức, hàm lượng sữa, loại trái cây, màu tự nhiên, chất gây dị ứng, lượng đường hay giá trị dinh dưỡng. Cà rem cây gần kem cây và ice pop; kem que cũng dễ hiểu trong tiếng Việt hiện nay, còn Popsicle là nhãn hiệu đã được dùng rộng như tên thường trong một số vùng tiếng Anh nên bản dịch trung tính ưu tiên ice pop. Phải tách cà rem cây khỏi cà rem nói chung vì cà rem còn có thể là kem múc hoặc loại bán trong ly/hộp. Từ cà rem trong cụm kế thừa khoản vay đã xác minh từ French crème; cây ở đây gợi que cầm và dạng món, không phải cây thực vật.
Tao và em chở nhau ra bờ sông, vừa mút cà rem cây vừa bàn chuyện tương lai hai đứa.
Cụm khẩu ngữ Nam Bộ tả cách làm, cách đi hoặc tiến độ chậm chạp, kéo dài, thường như không bắt được nhịp; tùy cảnh dịch at a snail's pace, drag along, plod along hoặc rattle along. Với xe cộ cũ, cụm còn có thể gợi chuyển động nặng nhọc, chậm và không êm. Người nói thường sốt ruột hoặc chê nhẹ, nên không dùng cho thao tác chậm vì an toàn, chăm sóc hay làm kỹ nếu văn cảnh không có ý phàn nàn. Cà rịch cà tàng là biến thể chính tả được gặp; lô này lấy cà rịch cà tang làm đầu mục và không khẳng định một từ nguyên duy nhất.
Chiếc xe đò lại cà rịch cà tang tiếp tục cuộc hành trình.
Ờ, qua quên dặn chú Tư nó điều nầy nữa: ở đây, trừ ra công tác vệ sinh ở trại thì không kể, mọi công việc lao công hay cỏ-vê gì khác, mình cứ cà rịch cà tang làm tới đâu hay tới đó.
– Thôi em liệu rửa mặt rửa mũi để lên nhà chớ cà rịch cà tang ở dưới nầy hoài sao?
Dầu cho gặp mấy ông đi nữa, mấy ông cà rịch cà tang cầu đến mai mới nơi.
`Cà riềng` là động từ/cách nói phương ngữ chỉ việc cằn nhằn, lải nhải, đay nghiến trách móc, hoặc nói lăng nhăng/lôi thôi như muốn gây sự. `Cà riềng cà tỏi` là dạng mở rộng nhấn sự lặp đi lặp lại, kéo dài; tiếng `tỏi` chơi theo trường tên gia vị của danh từ `riềng`, không có nghĩa người nói đang bàn về củ. Đây là lời nhận xét có tính chê; không dùng để phủ nhận mọi phản ánh lặp lại, khiếu nại chính đáng hay lời nhắc an toàn. Cụm không tự cho biết nội dung đúng/sai, mức xúc phạm, quan hệ quyền lực hoặc hành vi quấy rối.
Nguyên Hành Giả là cốt khỉ, tánh không chịu ai ngầy, thấy Tam Tạng nói nhỏ nói to, cà riềng cà tỏi, nín hoài không đặng, trợn con mắt giộc mà nói rằng:
Từ khẩu ngữ Nam Bộ chỉ việc nói hay làm theo lối đùa giỡn, bông lơn, không nghiêm; có thể vui và thân mật trong cảnh phù hợp, nhưng cũng là lời nhắc khi ai làm việc thiếu nghiêm túc: “đừng cà rỡn nữa”. Tùy câu, dịch joke around, kid, fool around, mess around hoặc not be serious. Không mặc định cà rỡn là hài hước vô hại: trêu người không đồng thuận, làm nhục người khác hay đùa ở chỗ nguy hiểm vẫn phải gọi đúng hành vi.
Để cà rỡn chơi, mà cũng để thực hiện chiến thuật làm bộ cần, Quí lừa thế nào mà thình lình hôn được lên miệng của Thu một cái, khiến nàng phải chịu thua và cười ngất vì sự bướng bỉnh của bạn.
Cà tàng tả đồ vật cũ kỹ, tồi tàn hoặc có vẻ xuống mã, hay dùng với xe cộ và vật dụng. Sắc thái có thể chê nhẹ hoặc tự trào tùy lời nói. Không đồng nhất với hoàn toàn hư hỏng, vô dụng hay không an toàn; từ này cũng không tự chứng minh người sở hữu nghèo. Mục này ưu tiên nghĩa đồ vật được từ điển và văn học cùng hỗ trợ; nét quê mùa trong nguồn sưu tầm chưa được tách thành nghĩa riêng.
- Vậy đi bằng chiếc xe bốn bánh cà tàng của chú.
`Cà tăng` là tấm đan dạng phên/cót, thường từ tre, nứa hoặc vật liệu thực vật, dùng làm vách, che, lót, khoanh hay chứa tùy hoàn cảnh. Văn liệu Sài Gòn gọi trực tiếp cà tăng là loại cót làm vách; nghiên cứu ngôn ngữ nối với Chăm *ratăng*. Không coi `phên`, `cót`, `mê bồ`, `bồ` luôn đồng nhất: kích thước, cách đan, độ cứng và công dụng có thể khác. Tên gọi không tự cho biết vật liệu, khả năng chịu lực, chống nước, chống cháy, vệ sinh hay an toàn kết cấu; phải xem hiện vật và mục đích sử dụng.
`Cà tô-mát` là cách gọi cũ/vùng của `cà chua`, vay tiếng Pháp *tomate*, chỉ cây hoặc quả thuộc loài `Solanum lycopersicum`; hiện `cà chua` phổ biến hơn. Có thể gặp dạng `cà tô mát`, `cà tô-mát`, `cà tômat` trong văn bản khác thời. Tên chung không cho biết giống, màu, độ chín, nguồn gốc canh tác, dư lượng hay an toàn ăn sống; `tomato` là bản dịch thông thường, còn tên khoa học dùng khi cần định danh loài.
Nương Nương không uống rượu bao giờ, quanh năm chỉ uống một thứ nước cà tô-mát.
Cụm khẩu ngữ vùng tả dáng người cao gầy, khẳng khiu hoặc rất ít thịt, thường gợi tay chân dài mảnh; tùy câu dịch lanky, skinny hoặc gaunt. Cụm giàu hình ảnh nhưng dễ thành lời chọc ngoại hình, nhất là khi nói trực tiếp trước nhiều người. Cà tong cà teo chỉ dáng quan sát được, không tự chứng minh suy dinh dưỡng, bệnh, nghèo hay yếu; nếu câu nói về sức khỏe phải có thông tin riêng. Trong mô tả trung tính, ưu tiên cao gầy, người mảnh hoặc nêu số đo phù hợp mục đích.
Cụm khẩu ngữ miền Nam và miền Trung tả cách làm thiếu chính xác, cứ trật chỗ, chệch nhịp, vuột tay hoặc thử hoài chưa thành; tùy cảnh dịch clumsily, fumblingly, haphazardly hoặc keep missing. Cụm thường có ý sốt ruột hay chê, nhưng cũng có thể là lời tự trào khi đang học một thao tác. Muốn dùng đúng, câu phải cho thấy cái gì bị trật/vuột hoặc kết quả nào chưa đạt; không biến một lần vụng về thành kết luận về trí tuệ hay năng lực lâu dài của người làm.
Tính từ khẩu ngữ Nam Bộ tả lời nói hoặc cách làm bị người nói thấy là thất thường, bốc đồng, nghịch ngợm lạ đời hay khó đoán. Từ có thể là lời trêu thân mật nhưng cũng dễ hạ thấp người bị gọi. Bản dịch tùy hành vi là erratic, eccentric, impulsive, madcap hoặc unpredictable; không dịch máy móc thành crazy và không lấy cà tưng làm chẩn đoán tâm lý hay thần kinh. Khi viết chính thức, nên mô tả hành vi cụ thể thay vì gắn nhãn người.
Liễu đứng dậy, chạy ra cầm lấy hai cánh tay của cha, vừa nhảy cà tưng như trẻ con năm tuổi, vừa hỏi:
Cẩu trong mục này là cách nói cậu ấy, dùng để nhắc người được gọi là cậu trong lời Nam Bộ. Người đó có thể là người thân được gọi cậu hoặc người mang cách gọi cậu theo quan hệ xã hội; phải dựa vào văn cảnh, không tự dịch mọi cẩu thành uncle. Đây là cách nhắc người thứ ba, không phải cứ thay cậu khi đang gọi trực tiếp người đối thoại. Tách khỏi cẩu chỉ chó, máy cẩu, động tác nâng hàng và các thành tố Hán–Việt đồng âm.
May có cậu Hai ở nhà cẩu nghe nói cẩu rầy rồi cẩu lấy cho mượn đó đa”.
Câu giờ là cố ý kéo dài thời gian hoặc làm chậm tiến độ một việc nhằm có thêm thời gian hay đạt mục đích khác. Có thể dùng trong sinh hoạt, thi đấu hoặc thương lượng. Lời đừng câu giờ thường kèm sự sốt ruột, nhưng muốn khẳng định ai cố tình trì hoãn phải xét bằng chứng và văn cảnh. Không đồng nhất mọi sự chậm trễ với câu giờ, cũng không nhập căn giờ hay giết thời gian.
- Được mà, em phải tranh thủ ngay đi, đừng có câu giờ nữa, sốt ruột lắm cô bé ơi.
Cầu đi bộ rất hẹp và đơn sơ, thường làm bằng một hoặc vài thân tre, cây hay tấm gỗ, bắc qua mương rạch; đặc biệt quen thuộc trong cảnh quan nông thôn Đồng bằng sông Cửu Long. Người đi thường phải giữ thăng bằng và có thể vịn một tay vịn nhỏ. Không gọi mọi cầu gỗ hoặc cầu nông thôn là cầu khỉ: kết cấu hẹp, thô sơ và cách đi thăng bằng là nét phân biệt.
Hai người qua cây cầu khỉ, đến miếu ông Tà rồi theo đường mòn giữa hai hàng tre già mát rượi.
Chập sau, hai người đi qua cầu khỉ, dạo bên kia bờ rạch.
Cây quỳ bò ra mặt nước nên ông Ký khỏi phải xuống, đợi Thu ngồi xong ông theo cây mà ra giữa suối như đi cầu khỉ.
Vì thứ cầu khỉ nầy không có tay vịn nên ban đầu Ba Lành phải chống vào một cây sào ngắn để lần bước từng bước nhỏ nhưng chỉ vài lần sau, anh ta có thể bỏ sào và băng ngang qua cầu một cách dễ dàng.
Danh xưng Nam Bộ chỉ anh hoặc em trai của mẹ được gia đình gọi theo số thứ tự hay tên Năm.
Câu rê là cách câu trong đó người câu quăng hoặc thả mồi rồi kéo, rê mồi trên mặt nước hay qua khoảng có cỏ để dụ cá đớp, thường nhắm cá lóc. Cách làm, loại mồi, bộ cần và tên gọi gần có thể đổi theo địa phương; vì vậy câu rê không đồng nhất với mọi kiểu câu quăng, cũng không bị giới hạn vào một địa hình duy nhất. Tên kỹ thuật không bảo đảm bắt được cá và không thay cho quy định địa phương về nơi, mùa hoặc phương tiện được phép câu.
Kẻ nông phu không có công việc làm, nên vác cần câu ra ruộng câu rê , đầu đội nón lá, vai mang giỏ tre, dầm mưa phơi nắng tối ngày, mà bắt cá đổi gạo vợ con ăn không đủ bữa.
Một buổi sớm mai, Thị Tố đi chợ, Cai tuần Bưởi vác cần câu vô bưng mà câu rê .
Câu tôm là tên một trò bài Nam Bộ cũ dùng bộ bài tứ sắc. Tư liệu phong tục xếp trò này cạnh câu cá và nói cách chơi gần giống câu cá, nhưng không ghi đủ luật để VietLayers tự dựng số người, cách chia, cách ăn bài hay tính thắng. Từ có thể làm danh từ trong bài câu tôm, ván câu tôm, hoặc động từ trong ngồi câu tôm, ở lại câu tôm. Văn Hồ Biểu Chánh cho thấy có lúc người chơi ăn thua bằng tiền, nhưng điều đó không chứng minh mọi ván đều đánh bạc hoặc một mức cược là luật cố định. Phải phân biệt đầu mục đã từ vựng hóa với câu tôm theo nghĩa đen là dùng cần, dây hay dụng cụ để bắt tôm; câu cá là tên trò gần cách chơi nhưng không phải bí danh hoàn toàn của câu tôm.
Phi Phụng xách giỏ vừa đi khỏi bộ ván thì bà đốc phủ dở ô trầu lên lấy bộ bài đặng câu tôm với bà Phán.
Danh từ khẩu ngữ, thường gặp trong cà vẹt xe, chỉ giấy chứng nhận đăng ký xe: giấy tờ ghi thông tin nhận diện phương tiện và người/đơn vị đứng tên đăng ký; dịch vehicle registration certificate hoặc vehicle registration theo hệ thống đích. Tên chính thức trong văn bản là giấy chứng nhận đăng ký xe hoặc giấy đăng ký xe. Cà vẹt không phải bằng lái, biển số, giấy bảo hiểm hay giấy kiểm định. Dạng cavet/cavet xe cũng gặp trong chữ viết không chính thức. Từ thường được giải thích là dạng Việt hóa liên quan tiếng Pháp carte verte, nhưng màu sắc, mẫu giấy và thủ tục có thể thay đổi; nghĩa hiện nay phải xác định bằng chức năng giấy tờ, không bằng màu xanh hay một mẫu lịch sử.
`Cà xóc` là từ vùng, gần `lấc xấc, xấc láo, xấc xược`, dùng chê lời nói hoặc cách cư xử hỗn, trịch thượng, thiếu lễ độ với người khác. Nên nói rõ hành vi — cắt lời, mỉa mai, quát nạt, dùng cách xưng hô thất lễ — thay vì gắn nhãn cả con người. Không nhập `cà xóc` với `xóc/xốc` nghĩa rung lắc, nâng vật hay lao tới; cũng không xem mọi phản biện, bất đồng, giọng vùng hoặc cách nói thẳng là vô lễ. Từ có sắc thái chê khá mạnh, cần thận trọng trong giáo dục và giao tiếp công việc.
Cây bẹo là cây sào dựng cao trên ghe ở chợ nổi miền Tây, trên đó người bán treo một hoặc vài mẫu hàng để khách nhìn từ xa biết ghe bán gì: a floating-market sample-display pole. Tên gọi có thể chỉ cây sào hoặc cả phương thức báo hàng bằng cây sào ấy. Quy tắc quen thuộc là bẹo món gì thì bán món đó, nhưng phải đọc theo thực tế: đồ dùng sinh hoạt phơi trên ghe không mặc nhiên là hàng bán, còn ghe bán chính mình hoặc ghe dịch vụ có thể báo theo cách khác. Không gọi mọi cây sào, mái chèo hay cọc buộc ghe là cây bẹo.
Cây nọc trong lớp nghĩa canh tác Nam Bộ là nông cụ cầm tay có đầu nhọn, dùng chọc hoặc xoi lỗ trên nền ruộng còn cứng rồi đặt tép mạ xuống: a pointed rice-transplanting dibble. Có nơi gọi rõ là `nọc cấy`; hình dáng, chiều dài, tay cầm và loại gỗ thay đổi theo vùng, đất và thời kỳ. Văn Sơn Nam và tài liệu khẩn hoang giải vì đất không cày bừa nên phải dùng nọc tạo lỗ trước khi cấy. Tuy nhiên, `cây nọc` còn có nghĩa rộng là cây cọc dùng buộc ghe, làm nò, làm hàng rào hoặc chống đỡ; phải nhìn các từ `cấy, mạ, ruộng, chọc lỗ` mới chọn nghĩa nông cụ. Tên gọi không tự cho biết người cấy là nam hay nữ, tốc độ, năng suất hoặc nguồn gốc lịch sử của từng kiểu nọc.
Mỗi người đều chăm chú về công việc của mình, hễ tay đâm cây nọc , thì tay rút tép mạ mà giâm liền, làm rất lẹ làng, làm hoài không mỏi.
Vì không cày bừa cho đất mềm nát nên phải dùng cây nọc khá to để xoi đất, sau đó mới cấy mạ xuống.
`Cây viết` là cách gọi rất tự nhiên ở Nam Bộ của dụng cụ để viết, tương ứng `cây bút`. Tùy bổ ngữ, từ có thể chỉ `viết bi`, `viết máy`, `viết chì`, `viết mực`; vì vậy không nên dịch cố định là pen hay pencil khi câu chưa nói loại. `Viết bi` là cách rút quen của `cây viết bi`; `cây viết máy` là fountain pen trong nhiều ngữ cảnh Sài Gòn cũ. Phải tách `cây viết` là dụng cụ khỏi `cây viết` tên một loài cây gỗ khi văn cảnh thực vật học nói rõ.
Tôi ngạc nhiên, chẳng hiểu tại sao A Ốn còn có tên là "xí chảy", bèn viết lên giấy, mấy chữ Vương An, bà Phò lắc đầu, mượn cây viết viết nhanh lên giấy, hai chữ "tiểu tử".
Bữa đó má bắt chước,nhờ con Cà Xúc,(tên của bà ta)mua cây viết,bình đựng mực,cái tập giấy để cho con tới đó bỏ xuống,trước bàn Phật,lấy phước trong cõi đời nầy.
Mạnh chợt hiểu, chạy vào lấy giấy và một cây viết chì ra trao cho bạn.
Một người bạn văn, ao ước một cây viết máy EV đã ba năm rồi, mà vẫn chưa mua được.
Chả chỉ người nam đã được xác định trong câu chuyện, thường có sắc thái suồng sã, đôi khi coi nhẹ người được nhắc tới. Không dùng như cách gọi kính trọng người cha. Đầu mục này chỉ giải đại từ Nam Bộ; chả trong tôi chả biết là phủ định, còn chả cá là tên món ăn. Thằng chả và mấy chả là cách kết hợp trong lời nói, không phải biến thể chính tả.
Phải mà, hai chiếc đi Sàigòn và Nam Vang đậu khít nhau, giờ chạy cũng xê xích nữa nên chả mới dễ bị lộn...
Từ khẩu ngữ Nam Bộ dùng để nhấn mạnh kích thước rất lớn, thường trong các cụm “to chà bá”, “bự chà bá” hoặc dạng tăng cường “chà bá lửa”. Sắc thái thân mật, có thể ngạc nhiên hay đùa vui; không phù hợp văn bản trang trọng. Có nhiều giả thuyết nguồn gốc Chăm, Khmer hoặc tiếng Hoa, chưa nên đóng đinh một giả thuyết.
Tên gọi quen thuộc ở Nam Bộ cho thực phẩm làm từ thịt, cá hoặc tôm đã nấu chín, nêm vị, xé hay giã thành sợi nhỏ rồi sao cho khô, tơi và nhẹ. Chà bông không mặc định làm bằng thịt heo: cần gọi rõ chà bông heo, gà, cá hoặc tôm khi nguyên liệu có ý nghĩa. Miền Bắc thường gọi loại thực phẩm này là “ruốc”; phải dựa vào văn cảnh để không nhầm với mắm ruốc là sản phẩm lên men dạng mắm. Bản dịch phù hợp là meat floss hoặc pork/chicken/fish/shrimp floss, không phải cotton wool hay mọi loại shredded meat.
Gắp một miếng cá chà bông Vũ Vi cười nói.
Cháo trắng thật nóng, món cải xào với thịt thật thơm, ngoài ra còn trứng rán đậu phụ, thịt chà bông khiến bữa điểm tâm trở nên thịnh soạn.
Bên ngoài có tiếng gõ cửa, Phục ra mở cửa, bà cô hiền hậu của chàng đang đứng đấy nở nụ cười hiền lành, trên tay bà là một tô mì thịt chà bông nóng hổi.
“Vừa giúp má làm món thịt chà bông để bới cho anh Chính.
Cụm khẩu ngữ có hai cách dùng gần nhau. “Việc/kết quả này chắc ăn” nói điều được xem là khá chắc chắn, đáng tin hoặc có nhiều khả năng thành công; “làm cho chắc ăn, để chắc ăn” nói việc kiểm tra thêm, dự phòng hoặc chọn phương án ít rủi ro hơn. Tùy câu dịch sure, dependable, a safe bet, likely to work, make sure hoặc to be on the safe side. Từ biểu đạt mức tin của người nói chứ không bảo đảm sự thật tuyệt đối; phải nêu căn cứ thay vì dùng “chắc ăn” để che một dự đoán thiếu dữ liệu.
Như vậy chắc ăn hơn là đào cái nền nhà sau hè.
Hồng chợt tỉnh, dè đâu Hai Tỵ tử tế mức ấy, nhưng đối với nàng, chừng nào cá vào tay thì mới chắc ăn.
Giới đại điền chủ ở Nam Kỳ lúc bấy giờ chọn lực con đường chắc ăn hơn: dư tiền thì mua thêm đất ruộng, thâu thêm địa tô, đất không bị mất mát.
- Nhưng các anh có chắc ăn lắm hay không mà dám dùng đến phương tiện lớn như vậy?
Món cuốn có nhân thịt, tôm, rau củ hoặc nguyên liệu khác, bọc bằng bánh tráng hay vỏ mỏng rồi chiên giòn; ở nhiều vùng miền Bắc thường gọi là nem rán.
Khi Tuấn ra tới đầu hành lang thì một cảnh tượng bắt chàng dừng chơn lại: Chín cô me Huê kỳ đang xúm xít ăn chả giò với lại ăn bánh xèo điểm tâm mà hai chị hàng rong gánh vào nhà lúc nào chàng không hay.
- Phải, tôi phải để các cô lo món chả giò đặng đãi khách chớ.
Hiếu và chị hai Tâm đang châu đầu nhau để cùng cuốn chả giò.
Kế món chả giò, Liên đãi chàng món nem chính tay nàng làm, ăn với bánh tráng nhưng nem nhiều mà bánh thật ít.
Động từ phương ngữ Nam Bộ chỉ việc lê la, quanh quẩn hoặc đi tới lui hết chỗ này đến chỗ khác mà không có công việc rõ ràng; thường là lời chê vì người ấy mất thời giờ, làm phiền hoặc cứ bám theo một nơi hay một nhóm. Tùy câu có thể dịch hang around, loiter, wander about, keep turning up hoặc trail after. Không giải máy móc là bò/lết vì mệt: nghĩa cốt lõi ở mục này là cách đi lại và hiện diện lê la. Khi hành vi chỉ là đứng chờ hợp pháp hoặc nghỉ ngơi, không nên tự gán sắc thái chê của chà lết.
Phan Đức Lợi thấy bà không được vui nên không dám hở môi, song cũng chà lết ở đó chớ không chịu về.
Bữa nào cũng ra chà lết làm mất thì giờ của người ta quá.
Chần dần tả dáng lộ rõ ngay trước mắt, khó không nhìn thấy. Trong lời Nam Bộ có thể đi với đứng, đưa mặt hoặc nằm. Nguồn sưu tầm dẫn chình ình; văn học xác nhận cách dùng khi đứng lộ mặt. Không đọc thành chần chừ hoặc suy ra nghĩa chậm chạp từ âm chần. Chỉ riêng từ này chưa nói người đó làm sai hay cố ý gây chú ý.
Chằng chằng là từ biểu cảm nhấn sự liên tục và không rời. Đi với `ngó, dòm, canh`, nó tả mắt hoặc sự chú ý ghim vào một đối tượng; đi với `giữ, ôm, nắm`, nó tả việc giữ riết, bám chắc hoặc không buông. Mức độ và ý định phải theo động từ cùng tình huống: ngó chằng chằng có thể vì chờ nhận mặt, tò mò hay canh chừng; giữ chằng chằng có thể để bảo vệ, ngăn đi hoặc cưỡng giữ. Không tự suy thù ghét, ám ảnh, theo dõi trái phép, bạo lực hay đồng thuận chỉ từ từ này.
Chúa tàu biết đó là Kỉnh Chi nên trong lòng hồi hộp, mắt ngó chằng chằng, đợi ngước mặt lên đặng xem coi có quả là Kỉnh Chi hay không.
Hồi sáng tới giờ, tôi giữ chằng chằng mấy đứa nhỏ, sợ tụi nó đi bậy.
Từ khẩu ngữ tả tư thế hai chân dang rộng, thường trong cấu trúc đứng/ngồi chàng hảng; tùy câu dịch stand with one's legs wide apart, sit with legs splayed hoặc straddle. Từ có thể chỉ miêu tả vị trí cơ thể, nhưng lời nhận xét thường kèm ý vướng lối, kém gọn hoặc ra vẻ; phải nêu hoàn cảnh thay vì biến tư thế nhất thời thành tính cách. Các dạng chàng hãng, chảng hảng có được ghi nhận như biến thể phát âm/chính tả vùng, nhưng lô này lấy chàng hảng làm đầu mục. Không suy từ nguyên trực tiếp từ “giạng háng” nếu chưa có chứng cứ lịch sử.
Thằng Phùng với một người nữa Thị Tố không biết tên, đương ngồi chàng hảng ngoài hàng tư mà chùi chơn đèn thau, còn cậu Hai Nghĩa thì ngồi tại bộ ghế trường kỷ ở trong đương lọ mọ biên chép giống gì đó không biết.
Ðứa con nít có thể ngồi chàng hảng cưởi trên đuôi của nó được.
Thầy bắt tôi giăng thẳng tay, đứng thẳng, chàng hảng mà đo rồi đi tới đi lui, đi qua đi lại cho thầy nhìn.
`Chánh` có ít nhất hai lớp Hán–Việt cần tách. Với `正`, từ chỉ cái ngay, đúng, chính hoặc bậc đứng đầu; dạng này còn chuẩn hiện hành trong `chánh án`, `chánh văn phòng`, `chánh điện`, bên cạnh các dạng cũ/vùng như `chánh nghĩa`, `chánh thức`, `chánh gốc`. Với `政`, `chánh` chỉ việc cai trị/chính sự và từng xuất hiện rộng trong `chánh phủ`, `chánh trị`, `chánh sách`; văn hiện hành dùng `chính phủ`, `chính trị`, `chính sách`. Vì các từ đã phân hóa, không thể đặt quy tắc đổi mọi `chánh` thành `chính`: `chánh án` là từ chuẩn, không sửa thành `chính án`; ngược lại, văn bản hành chính hiện nay không viết `chánh phủ`. Tên riêng có Chánh phải giữ theo giấy tờ.
Vợ tôi htấy rõ ràng hắn đang"sao y bổn chánh" , lúc tôi vắng mặt.
Tính từ khẩu ngữ, có gốc dùng vùng Nam Bộ và nay phổ biến rộng, dùng để chê người tỏ ra làm cao, ta đây, lạnh nhạt hoặc khó gần dù không nhất thiết có lý do. Trong nhóm thân, từ có thể dùng trêu nhẹ; với người lạ, nó là đánh giá tiêu cực. “Sang chảnh” là một tổ hợp riêng thiên về vẻ sang trọng, không làm cho “chảnh” đứng một mình tự động thành lời khen.
Bây giờ Hạ mới vỡ lẽ nghĩ thầm "anh chàng này chảnh dễ sợ ".
Chánh Chung là tên cũ trong văn liệu Việt Nam thời Pháp thuộc cho lễ Quốc khánh Pháp ngày 14 tháng Bảy, ngày nay thường được biết bằng tên Bastille Day hoặc le 14 Juillet. Trong truyện Hồ Biểu Chánh, dịp này có cảnh dân chúng đi coi diễn binh; hồi ký và tư liệu khác cũng ghi lễ chánh chung/chánh trung gắn với ngày 14-7. Đây không phải tên một quốc lễ của Việt Nam và cũng không phải danh từ chung cho mọi cuộc diễn binh, hội hè hay lễ kỷ niệm Cách mạng Pháp. Dạng viết hoa phản ánh cách trình bày tên lễ; chánh chung viết thường và chánh trung là các dạng hỗ trợ tra cứu. Nguồn đã đối chiếu chưa đủ để chốt từ nguyên sâu hay gán Hán tự cho toàn tên, nên mục từ không dựng chữ nguồn.
Tới lễ Chánh Chung , hai chị em nghe lời bà Sáu nói việc “diễn binh“ ngộ lắm, mới năn nỉ bà nghỉ bán một bữa đặng dắt giùm hai chị em đi coi.
Năm ấy, dịp lễ 14 Juillet, tục gọi là lễ Chánh Chung, ông cai tổng đánh xe ra chợ tham dự.
`Chánh tâm` là dạng văn cũ/Nam Bộ của `chính tâm` (`正心`). Tổ hợp có hai cách dùng liên hệ. Khi tả người, lòng hoặc ý định, từ nói lòng dạ ngay thẳng, không chủ ý lợi dụng hay làm điều trái nghĩa trong việc đang xét. Trong văn luân lý–tu dưỡng, `chánh/chính tâm` là làm cho hoặc giữ tâm ý, động cơ được ngay chính, thường đi với `thành ý`, `tu thân`, `dưỡng tính`. Lời nhận xét một người `chánh tâm` vẫn là đánh giá trong ngữ cảnh, không tự chứng minh mọi lời họ nói đều thật, mọi hành động đều đúng, không bao giờ vụ lợi hoặc đã đạt một địa vị đạo đức tuyệt đối. Phân biệt `chánh tâm` với `thành tâm` là thật lòng/chân thành, `chơn tâm` là lòng thật theo hệ nghĩa riêng, và `chú tâm` là tập trung. Corpus thô có 495 đoạn Hồ Biểu Chánh nhưng phần lớn là tên người `Lý Chánh Tâm` hoặc tên chùa `Chánh Tâm tự`; chỉ câu thật sự dùng như từ mới được làm chứng liệu. Cũng phải loại ranh `đảo chánh | tâm trí`, `chính tâm hồn` và tên riêng viết hoa.
Nếu làm thầy đờn mà không chánh tâm, không trọng nghĩa, thì thiếu chi dịp làm cho bọn quần thoa mất tiết mất trinh.
Như mày đã chánh tâm quy thuận thì ta sẽ cứu nể tàn sanh, vậy phải nhắm mắt chờ xem, để ai gia tác pháp.
Người xưa thường dùng đàn để chính tâm dưỡng tính, để khuyến thiện, răn ác với mục đích sửa cho ngay lòng người.
Trong con người thì tâm sâu hơn trí, vì vậy mà tu thân khởi đầu từ chính Tâm thành ý.
Từ dùng nhiều ở Sài Gòn–Nam Bộ để chỉ đơn vị vận chuyển hàng đường bộ hoặc địa điểm của đơn vị ấy, nơi nhận, gom, xếp chuyến và giao hàng theo tuyến. Trong câu “gửi qua chành xe”, từ thường thiên về dịch vụ/nhà vận chuyển; trong “ra chành xe lấy hàng”, từ thiên về địa điểm. Không đồng nhất với bến xe khách, nhà xe chở người hay kho bất kỳ. Nguồn gốc từ có nhiều cách giải thích tiếp xúc ngôn ngữ, chưa nên khẳng định một đường vay.
`Chán ngán` diễn tả trạng thái đã giảm mạnh hoặc không còn thiết tha, hứng thú hay muốn tiếp tục đối với người, việc, cảnh hoặc cách sống nào đó, thường do thất vọng, phải chịu điều khó chịu hoặc gặp đi gặp lại quá lâu: `chán ngán thói đời`, `chán ngán cảnh chờ đợi`, `nghe mà chán ngán`. Từ mạnh hơn `chán` trần và có thể dịch là `fed up`, `weary`, `disenchanted` hay `sick of` tùy mức và đối tượng. Khi bổ nghĩa cho `giọng`, `vẻ`, `nét mặt`, từ chỉ trạng thái được biểu lộ qua cách nói hoặc dáng vẻ, không chứng minh chắc nội tâm hay nguyên nhân. `Chán ngán` không tự đồng nghĩa với trầm cảm, kiệt sức nghề nghiệp, ghê tởm, căm ghét, tuyệt vọng hoàn toàn hoặc quyết định bỏ việc vĩnh viễn. Đây là từ tiếng Việt dùng rộng; mật độ cao trong văn Nam Bộ chỉ là chứng cứ cách dùng, không phải lý do gắn độc quyền phương ngữ. Từ nguyên và chữ Hán–Nôm của toàn tổ hợp chưa được VietLayers xác nhận đủ chắc nên để trống.
- Đời nầy có nhiều việc để làm cho người ta chán ngán quá.
Ngày trước thầy ao ước ham làm thông ngôn bao nhiêu, bây giờ chán ngán muốn bỏ mà về bấy nhiêu.
Hoạt động và ngành nông nghiệp gây giống, nuôi dưỡng, cho ăn, chăm sóc và quản lý vật nuôi để lấy thực phẩm, nguyên liệu, sức kéo, con giống hoặc mục đích khác.
Ông muốn như thế để có thời giờ rảnh rỗi lo việc chăn nuôi, lập vườn.
Họ hỡi ơi, tiếc công một năm dài chăn nuôi và mấy tháng trường băng rừng vượt suối để đến đây.
Bây giờ quan chức trong tỉnh tới lui nườm nợp, ai cũng khen ông biết cải tà qui chánh và nhứt là thành công trong nghề khó khăn, nghề chăn nuôi.
Chăn nuôi an toàn là việc nuôi gia súc, gia cầm theo các biện pháp vệ sinh, phòng dịch, sử dụng thức ăn và thuốc hợp lý, đồng thời xử lý chất thải để giảm rủi ro cho người, vật nuôi và môi trường.
Đây là phương thức nuôi vật nuôi nhằm duy trì hiệu quả kinh tế lâu dài, bảo vệ sức khỏe vật nuôi và hạn chế tác động xấu đến môi trường.
Chăn nuôi chuyên sâu là hình thức nuôi tập trung vào một hoặc vài loại vật nuôi, áp dụng kỹ thuật, con giống, thức ăn, phòng bệnh và quản lý có kế hoạch để đạt năng suất hoặc chất lượng cao.
Chăn nuôi hiện đại là phương thức nuôi vật nuôi áp dụng thiết bị, quy trình quản lí và biện pháp an toàn sinh học để tăng hiệu quả, kiểm soát dịch bệnh và giảm tác động đến môi trường.
Mục đồng tự gồm nhiều lớp không được trộn: (1) chao là đậu hũ lên men, thường nằm trong nước có muối và gia vị, dùng làm món chấm, gia vị hay nguyên liệu; (2) động từ chao chỉ chuyển động nghiêng, đưa qua đưa lại hoặc lượn nhanh; (3) trong bếp, chao thức ăn qua nước hay chất lỏng là nhúng/đảo nhanh rồi lấy ra; (4) chao đèn là bộ phận che quanh bóng đèn để hướng hoặc làm dịu ánh sáng. Bản dịch phải theo nét: fermented tofu/fermented bean curd, sway/tilt/swoop, swish/rinse/blanch briefly, hoặc lampshade. Không lấy cách viết Quốc ngữ giống nhau làm bằng chứng cho một nguồn gốc Hán–Nôm chung.
Gió thổi mát mẻ, phía sau lưng, từng luồng mát lạnh, sức cầm giữ của anh có hạn, đôi khi tàu lá đảo qua đảo lại, chiếc xuồng chao đảo, nước tạt vào.
Cháo chang là lối nói Nam Bộ xưa, thường làm trạng ngữ sau biết, hiểu hoặc thuộc, nghĩa là rõ ràng, rành rẽ, có đầu có đuôi. Hồ Biểu Chánh dùng từ này cho cả việc biết các bờ ruộng lẫn biết trọn một sự tình rồi thuật lại có đầu có đuôi. Vì vậy, nét nghĩa cốt lõi là mức độ hiểu biết tường tận, không phải tên món cháo và cũng không tự mang nghĩa lỏng, nhão, bề bộn hay ngập nước. Dạng cháo-chang trong văn bản cũ chỉ là chính tả có gạch nối của cùng một lối nói. Nguồn gốc sâu hơn chưa đủ chứng cứ để khẳng định, nên không suy diễn từ hai tiếng cháo và chang theo nghĩa hiện nay.
Nó biết mấy bờ ruộng ở đây cháo-chang mà”.
Còn việc của Cẩm Nhung, bà biết cháo chang.
`Chạp phô` là tạp hóa: những thứ hàng khác nhau phục vụ sinh hoạt thường ngày, thường bán lẻ ở tiệm hoặc sạp. `Tiệm chạp phô` gọi tiệm tạp hóa, `sạp chạp phô` gọi sạp bán các hàng ấy. Loại hàng cụ thể tùy nơi và thời; tên gọi không bảo đảm có mọi món, không có nghĩa cửa hàng bách hóa lớn hay siêu thị. Đây là cách gọi gặp trong lời Nam Bộ và văn bản cũ; không suy dân tộc của người bán chỉ từ tên loại hàng.
Vợ tôi giữ cái sạp "chạp phô" để tôi về lo cho A Ốn.
Chắt mót là nhín nhút, tiện tặn và gom góp từng ít để dành, thường trong cảnh tiền của có hạn hoặc phải lo lâu dài. Từ nhấn vào quá trình dành dụm từng chút chứ không tự chứng minh người ấy nghèo, keo kiệt, tích trữ vô ích hay có phẩm hạnh hơn người. Trong các chứng liệu đang dùng, chắt mót mang nét tiết kiệm–để dành; không nên tự mở rộng thành mọi hành động mót nhặt ngoài đồng nếu câu không cho nghĩa ấy.
Tôi sợ ở Long Hồ không yên mà may tôi bán mía chắt mót để dành được ít đồng bạc nên tôi mới lên đây.
Chắt mót để dành chút đỉnh vốn liếng nuôi con, bây giờ chúng giựt hết, mẹ biết làm sao?
Cụm khẩu ngữ chỉ việc ở ngoài rìa, đứng/ngồi xem hoặc quanh quẩn bên một cuộc chơi, công việc hay nhóm người mà không được hoặc không thể tham gia. Có khi người ấy tự chọn quan sát, có khi thiếu chỗ, thiếu phần, không đủ điều kiện hoặc bị bỏ ra ngoài. Bản dịch thường là sit/stand on the sidelines, look on, be left out hoặc be kept on the fringes. Chỉ dịch third wheel khi văn cảnh thật sự là một người đi cùng một cặp đôi và thấy thừa; không coi đó là nghĩa mặc định.
Sẽ có những ông tỷ phú, những ông triệu phú, những ông vạn phú, đổ tiền ra giành người đẹp và nàng muốn gây thảm kịch nữa, dễ dàng lắm, cứ cho mấy ông triệu phú chầu rìa mà lại gật đầu với những công chức cấp cao.
Cũng như Tổng thống Diệm, ông Cẩn, luôn luôn có những bọn khúm núm mất tác phong chầu rìa bên cạnh, thì chung quanh bà Nhu cũng thế.
Hiển nghĩ nếu cán bộ thuần một giống bò sát như thế thì muôn kiếp dân tộc ở vào vị trí chầu rìa để làm cái công việc tung hô và ngưỡng mộ vô cùng đơn bạc hèn kém (Như mấy anh hùng quân đội trong chuyến sang thăm Liên Sô với chàng).
Giữa phòng là bàn chắn hoặc tổ tôm với năm người chính và thường kém theo năm chân chầu rìa (họ được quyền đánh tổ tôm như vậy, cỗ bài do người nhà gửi vào).
Người Đàn Bà Bên Kia Vĩ Tuyến - Khu Rừng Lau 2
Người cháu có quan hệ huyết thống trực tiếp: có thể là con của con mình hoặc con của anh, chị, em ruột mình, tùy điểm nhìn của người nói.
Bà Phủ thấy con ghẻ là Bạch Tuyết, từ nhỏ chí lớn, tính nết dè dặt, ít nói ít cười mà còn là cháu ngoại Khiếu Nhàn, hễ Khiếu Nhàn qua đời rồi thì cô hưởng trọn gia tài rất lớn, nên thuở nay bà để ý gả Bạch Tuyết cho thằng cháu ruột của bà tên là thằng Đồ, con xã trưởng làng Tân Thuận.
Ông biết cháu là người chí cao bụng tốt, bởi vậy từ ngày gặp cháu đến nay, ông yêu mến cháu cũng như cháu ruột của ông vậy.
Người lạ họ không biết gốc tích con nhỏ, ai thấy cách bà đối đãi với nó như vậy thì cũng tưởng nó là con cháu ruột của bà.
- Con nuôi là người dưng, sao cho bằng cháu ruột là người trong thân tộc.
Chau vau là tính từ biểu cảm gặp trong văn Nam Bộ cũ, thường đứng sau mặt, mặt mày hoặc cặp mắt để tả vẻ xanh xao, dã dượi, mỏi mệt và thiếu sinh khí. Hai bản chú giải Hồ Biểu Chánh cùng quy từ về một diện mạo xuống sức: một bản nói xanh xao, dã dượi như người sắp bệnh; bản kia nhấn vẻ mất tinh thần, dã dượi như người mất ngủ. Vì đây là lời tả dáng nhìn, từ không đủ để chẩn đoán bệnh, xác định người ấy thiếu ngủ, mang thai, đói, buồn hay có tính khí nào. Chau vau cũng không phải chau trong chau mày, không phải chao đảo và không nên hiện đại hóa thành một nhãn miệt thị ngoại hình.
Vừa mới ra khỏi cửa ngỏ, thì nàng thấy có hai người đàn bà Thổ với ba đứa con nít đang nhoi dưới vũng nước mà bắt cá, đàn bà thì mặt mày đen thui, mình mẩy lắm lem, còn con nít thì ở truồng ở lổ, tay chơn ốm nhách, cặp mắt chau vau .
Người vợ nước da tuy trắng, song mặt có mụn, miệng lại hô, tay chân lại cứng còng, bụng lại có nghén thè lè, nên cặp mắt coi chau vau .
Động từ khẩu ngữ mang sắc thái chê, chỉ việc cậy cục, cầu cạnh hoặc tìm người có quan hệ để tác động không chính thức nhằm xin một chỗ, một quyền lợi hay làm cho công việc được giải quyết theo hướng có lợi. Chạy chọt có thể đi cùng lo lót, quà cáp hoặc tiền, nhưng bản thân từ không đủ để khẳng định đã hối lộ; câu phải nêu hành vi nếu có. Tùy ngữ cảnh dịch pull strings, seek favours, use connections, lobby informally hoặc try to get something fixed. Không gán nhãn này cho việc hỏi thông tin, nộp đơn đúng quy trình, nhờ người đại diện hợp pháp hay xin hỗ trợ chính đáng.
Dường như bà chủ chẳng chú ý nhiều đến công việc "chạy chọt" của chồng.
Không ai còn nhớ làng nầy lập ra đã mấy trăm năm rồi, những người thông minh, hoặc có óc khoa học có thể suy luận rằng ngày xưa có lẽ nó là một cái ấp của làng kế cận là một làng trù mật, rồi một họ nào đó trong làng ấy, vì bất mãn với chánh quyền thôn ổ địa phương, chạy chọt để xin tách ra, thà làm đầu gà, hơn là làm đuôi trâu.
Sắm xe, hắn cũng chạy chọt xin cho được một con số mà hắn gọi là hên, số gì cũng được, miễn các con số cộng lại ra chín là hắn sung sướng như trúng độc đắc.
Hay là chị nghĩ coi mình có thể chạy chọt lo lót ông nào được không?
Danh từ có hai lớp cần tách. Thứ nhất, chè là họ món ngọt Việt Nam nấu hoặc kết hợp đường với đậu, hạt, bột, trái cây, thạch, nước cốt dừa hay nguyên liệu khác; có loại lỏng, sánh, đặc, ăn nóng hoặc lạnh, nên không định nghĩa bằng một công thức và không luôn dịch là soup. Tùy món có thể giữ nguyên chè, dùng Vietnamese sweet dessert, sweet pudding hoặc mô tả cụ thể. Thứ hai, chè có thể chỉ cây chè, lá chè hoặc nước chè, đặc biệt quen trong lời miền Bắc; ở Nam Bộ, “trà” thường là cách gọi thông dụng cho đồ uống từ lá trà, còn “chè” dễ được hiểu trước hết là món ngọt. Nghĩa vùng không phải ranh giới tuyệt đối và phải đọc theo kết hợp từ.
Khiêu khích -"Cu kêu ba tiếng cu kêu, cho mau tới Tết dựng nêu ăn chè.
Món chè ngọt của Nam Bộ, thường nấu với các loại củ, đậu và nước cốt dừa; thành phần cụ thể có thể thay đổi theo nhà hoặc quán.
`Chèm nhẹp` trong nghĩa đang xét nhấn tình trạng ướt nhiều, sũng hoặc nhẹp nước, thường đi cùng `ướt`. Có thể tả tay, quần áo hay đồ bị dính nước tùy câu. Đây là lời tả mức độ trong sinh hoạt, không phải thước đo độ ẩm. Văn liệu được chọn là lời bác Tám nói sau khi tưới kiểng. Những cách dùng có thể mang nghĩa thất bại, say hoặc nghĩa bóng khác phải đối chiếu riêng, không tự nhập vào nghĩa ướt chỉ vì cùng mặt chữ.
… qua mới đi tưới kiểng nên ướt chèm nhẹp hết, …
Mục đồng âm gồm hai lớp chính. Danh từ “chén” chỉ đồ đựng nhỏ dùng ăn cơm, múc canh, đựng nước chấm, trà hay rượu; ở Nam Bộ và miền Trung, “chén cơm” thường đối ứng với “bát cơm” ở miền Bắc. Kích thước và công dụng quyết định dịch là bowl hay cup, không dịch cứng một từ. Động từ khẩu ngữ “chén” nghĩa là ăn hoặc uống ngon lành, thường hàm ý ăn hết hay ăn nhiều; sắc thái vui, thân mật và không phù hợp văn bản trang trọng.
Trên nắp quan tài ông ta yêu cầu chủ nhà đặt một miếng vàng bạc, trên miếng vàng bạch, có chén rượu tràn đầy.
`Chén cơm` trước hết là cái chén/bát có đựng cơm hoặc phần cơm tính theo chén: `bới một chén cơm`, `ăn nửa chén cơm`, `để chén cơm xuống`. Theo cảnh, cụm còn gợi một bữa ăn đơn sơ hay lời mời dùng bữa: `ghé ăn chén cơm`. Từ hình ảnh phần ăn nuôi sống con người, cụm được dùng hoán dụ cho miếng ăn và kế sinh nhai: `kiếm chén cơm`, `giữ chén cơm`, `giựt chén cơm của người khác`, `chén cơm manh áo`. Ở nghĩa sau, phải dịch theo quan hệ là `livelihood`, `living`, `means of support` hoặc `daily bread`, không máy móc là một cái tô cơm. `Chén` chỉ bát ăn cơm rất tự nhiên trong lời Nam Bộ và nhiều vùng Trung Bộ; `bát cơm` phổ biến ở nhiều vùng phía Bắc, nhưng đây là khuynh hướng chứ không phải đường ranh tuyệt đối. Một chén cơm không phải đơn vị đo chuẩn và riêng cụm này không đủ để kết luận người nói nghèo, đói, có quan hệ lao động, có quyền sở hữu, bị sa thải hay có hành vi trái luật.
Bữa nay nó đã khá nhiều. Ông về thưa lại với bác rằng hồi chiều nó rán ăn được nửa chén cơm.
Nhà nước Pháp làm cách đó chẳng khác nào giựt chén cơm của dân.
Tư Cồ cười dòn, xô chén cơm ra xa, rồi ho sặc sụa:
Không phải mỗi lúc mà tìm ra được một chén cơm trắng, cơm thơm như thế nầy
Thán từ đặc trưng trong lời Nam Bộ, gần “trời ơi”, dùng để bật ra phản ứng trước điều vừa thấy, nghe hoặc nhớ tới. Tùy ngữ điệu và câu sau, chèng ơi có thể biểu lộ bất ngờ, trầm trồ, lo, bực, không tin nổi hay xót xa; bản dịch phải chọn oh my goodness, goodness, wow, oh no hoặc một lời cảm thán tự nhiên theo tình huống. Đây là lời thân mật, không tục, nhưng dễ thiếu trang trọng trong văn bản hành chính hay nghi lễ. Không nên gán một cảm xúc cố định và không tự tạo từ nguyên Hán–Nôm cho tiếng cảm thán này.
Chén kiểu là chén nhỏ bằng đồ sứ trong lời Nam Bộ và văn cũ, dùng uống trà, ăn cơm hoặc đựng món tùy hình dáng và văn cảnh. `Kiểu` ở đây thuộc lớp tên đồ gốm sứ cũ, không đơn thuần là ‘kiểu dáng’. Lịch sử `đồ kiểu/đồ ký kiểu` có liên quan việc người Việt gửi mẫu đặt làm, nhưng phạm vi khẩu ngữ của `chén kiểu` có thể rộng hơn đồ sứ ký kiểu cung đình. Vì vậy không tự kết luận chiếc chén được đặt làm cho vua quan, sản xuất tại Trung Hoa, có men lam, là đồ cổ, quý giá hoặc xác định niên đại chỉ từ tên gọi. `Chén sứ` là cách giải hiện nay, không nhập làm bí danh tuyệt đối vì phạm vi lịch sử và sắc thái không hoàn toàn trùng.
Nó trở vô rồi bưng ra một mâm nữa có ba chén trà, chén kiểu bịt bạc, dưới có chưn, trên có nấp.
chạm vào một vật gì cứng và bén, Moi lên, chú trố mắt: đó là miểng chén kiểu, tráng men xanh.
Chèo queo thường đi sau nằm, gợi dáng nằm nghiêng và co người lại. Trong lời kể có thể đi cùng một mình, một góc để làm rõ cảnh nằm lẻ loi. Mục này không coi buồn, bệnh hoặc nghèo là nghĩa bắt buộc của từ. Chèo queo cũng không phải ngồi chồm hổm hay động tác chèo ghe.
Tôi nằm chèo queo một mình, thiệt buồn hết sức.
Danh xưng Nam Bộ dùng cho chị gái hoặc người phụ nữ thân thuộc được gọi theo số thứ tự hay tên Ba; con số là thành phần của tên gọi gia đình, không luôn phản ánh chính xác thứ tự khai sinh.
Chiên trong nấu ăn là rán: làm chín thức ăn bằng dầu hoặc mỡ nóng. Thường gặp chiên cá, chiên trứng, đậu hũ chiên, cơm chiên. Từ không tự cho biết phải ngập dầu, dùng loại dầu nào hay chiên bao lâu. Mục động từ này tách khỏi danh từ con chiên, chăn chiên, tên cá chiên và các lần chép chính chiên hoặc dóng chiên trong tư liệu cũ.
Hai Thình nhúm lửa nướng lạp xưởng, chiên hột vịt rồi dọn cơm ra vợ chồng ăn với mẹ con Thu Vân.
Chim bỉm là cách nói Nam Bộ cũ tả một người im lặng, ít nói hoặc ngồi yên không góp chuyện. Trạng thái có thể do tính trầm, mắc cỡ, buồn, e dè, giận, đang suy nghĩ hoặc không muốn can dự; bản thân từ không xác định nguyên nhân. Vì vậy không nên tự nâng chim bỉm thành câm, kém hiểu biết, đồng ý, chống đối hoặc che giấu điều gì. Từ thường đứng sau ngồi, cứ, càng hoặc dùng làm vị ngữ tả tính nết.
Bổn tánh nó trầm tịnh, ít hay nói, ít hay cười, mà từ ngày mẹ nó chết, cha nó mất rồi, thì nó càng chim bỉm, không chịu chơi bời với con nít lối xóm.
Qua tới đàng gái, Thượng Tứ ngồi chim bỉm, không muốn nói chuyện với ai hết, chỉ trông nàng dâu ra làm lễ đặng coi năm nay dung nhan có khác hơn năm trước hay không.
Chình ình tả người hoặc vật hiện ra rõ rệt ngay trước mắt, có dáng chiếm chỗ, thường khiến người nói chú ý vì vướng hoặc bất ngờ. Dùng sau nằm, ngồi, đứng, đậu hoặc để. Không chỉ riêng tư thế nằm và không tự có nghĩa lười biếng; muốn biết có cản lối hay không phải đọc cả câu.
Chừng quanh vô sân còn thấy một chiếc xe nữa đậu chình ình, thì lòng càn thêm rộn rực.
Cụm khẩu ngữ dùng để khen, trêu hoặc đôi khi chê một người dám chi khá rộng, làm tới hoặc nhận một việc táo bạo hơn mức thường thấy vì cuộc vui, sự hiếu khách hay mục tiêu họ đã chọn. Có thể tách hai trọng tâm gần nhau: hào phóng/chịu chi và dám làm/chơi lớn. Tùy câu dịch generous, willing to go big, game, adventurous, daring hoặc willing to put money and effort behind something. Chịu chơi không mặc định giàu, phung phí, ăn chơi hay liều bất chấp; ví dụ phải nêu họ đã chi hoặc làm gì và hậu quả thực tế.
Ông lính hôm nọ về phép, mang dùm thư đến nhà lại ca tụng anh chàng là “ Trung úy nghiêm lắm, nhưng lại chịu chơi với đệ tử nên ai cũng mếm”.
- Được, tao cho tụi bay vài phút để cho tụi bay biết du đãng bến xe là Bốn lơ xe đây "chịu chơi" cả võ lẫn văn.
Mấy ông Cự Đà này không có chức tước hay địa vị gì trong chánh quyền, các ông chỉ là nhà giàu chịu chơi, quen giao du toàn với các ông có chức việc.
Ông vốn là vị Tướng “chịu chơi” chẳng kém Trần Văn Đôn.
6 .Đệ Tam Người Hùng: Tướng Tôn Thất Đính
Cụm động từ cũ có hai nét. Trong lời kể săn thú, con vật “chịu đèn” là không chạy ngay khi bị ánh đèn của người săn rọi vào. Nghĩa chuyển, còn gặp trong khẩu ngữ cũ và lời Nam Bộ, nói một người có vẻ ưng, đáp lại hoặc không từ chối sự tán tỉnh; tùy câu dịch be receptive to someone's advances, return someone's interest hoặc be interested. Nghĩa chuyển dễ mang cái nhìn vật hóa và trong tư liệu cũ thường đặt phụ nữ làm đối tượng bị theo đuổi. Khi dùng hiện nay phải tôn trọng mọi giới và phân biệt rõ: chịu nghe lời tỏ tình không đồng nghĩa đồng ý yêu, quan hệ thể xác hay bất kỳ bước nào khác.
Cụm khẩu ngữ rất tự nhiên ở Nam Bộ, nghĩa là không thể chịu nổi hoặc xoay xở nổi vì mùi, tiếng, nóng lạnh, đau, khối lượng việc, chi phí, thái độ hay tình cảnh đã vượt sức chịu đựng của người nói. Tùy bổ ngữ dịch cannot stand, cannot bear, cannot take, cannot cope with hoặc cannot manage. “Thấu” trong cụm không mang nghĩa hiểu thấu. Chịu không thấu có thể là lời than, lời đặt giới hạn hay lý do xin thay đổi; không mặc định người nói đã ngất, mắc bệnh hoặc hoàn toàn mất khả năng hành động.
Nỗi nhớ nhà nầy được mùa ốc gạo gợi lên, thành ray rứt quá, nó chịu không thấu, khi nó thấy ốc gạo bán đầy các vỉa hè cho bợm nhậu nhắm rượu.
Nói tới đây sao mà tao bắt nhớ nhà chịu không thấu nữa !
Hoa ngứa ngáy quá chịu không thấu nữa, xác định:
Dạng từ còn tự nhiên trong lời nói Nam Bộ và miền Trung, có quan hệ với “chứ”. “Chớ” có thể làm liên từ để đối lập hoặc sửa lại hai khả năng, và có thể làm tiểu từ cuối câu để nhấn điều người nói xem là đương nhiên, mong đợi hay cần được xác nhận. Không thay máy móc mọi “chứ” bằng “chớ”: phải xét chức năng của cả câu. Trong văn bản trung tính hiện nay thường dùng “chứ”, còn “chớ” nên được giữ khi phản ánh đúng giọng nhân vật hay ngữ liệu vùng.
- Tôi nghèo vì muốn sống ngang dọc chớ nếu cần làm giàu như thiên hạ thì mấy hồi.
`Chớ biết làm sao` là lời Nam Bộ và văn cũ, hiện nay thường tương ứng `chứ biết làm sao`. Sau một sự việc khó đổi, cụm có thể cho biết người nói chưa thấy cách nào hơn và đành chịu hoặc tạm chọn cách đang nói: `phải rán mà chịu, chớ biết làm sao`. Nó cũng có thể giữ lực hỏi, nhất là khi người nói thật sự chờ một phương kế: `Không có ghe thì chớ biết làm sao qua sông?` Dấu hỏi, ngữ điệu và câu sau quyết định hai cách đọc. Cụm không tự chứng minh người nói kém hiểu biết, đồng ý với sự việc, hoàn toàn bất lực, có lỗi hay mọi giải pháp khách quan đều đã hết. `Chớ biết làm` là mảnh bị cắt thiếu `sao`, không phải một mục riêng.
Vậy thì tôi đi theo thầy đỡ ít ngày rồi sau ông ngoại tôi về rồi sẽ tính, chớ biết làm sao?
Tôi cứ do công tâm chánh lý mà bình phẩm, dầu phải mích lòng người ta thì tôi cũng chịu chớ biết làm sao.
`Chọc ghẹo` là dùng lời nói, nét mặt hoặc cử chỉ để trêu, khêu phản ứng, làm người khác ngượng, mắc cỡ, bực hoặc tức. Trong cảnh thân tình, hai bên có thể chọc ghẹo qua lại cho vui; nhưng phản ứng của người bị ghẹo mới cho biết họ có thoải mái hay không. Ở một lớp nghĩa khác, cụm mang ý ve vãn, tán tỉnh hoặc cợt nhả, thường gặp trong `chọc ghẹo gái`, `buông lời chọc ghẹo`, `chọc ghẹo ngoài đường`; mức độ đi từ lời bông đùa được đón nhận đến hành vi dai dẳng, thiếu tôn trọng. Không được dùng chữ `đùa` để làm nhẹ một hành vi khi người kia đã từ chối, bị chặn đường, đụng chạm hay đe dọa. Ngược lại, riêng cụm từ cũng chưa đủ kết luận ý xấu, quấy rối theo nghĩa pháp lý, quan hệ tình cảm, động cơ tình dục hoặc hậu quả tâm lý. `Chọc ghẹo` dùng rộng trong tiếng Việt và rất dày trong văn Nam Bộ, không phải từ độc quyền của miền Nam; không nhập với chọc bằng vật nhọn, chọc quê hoặc cù léc.
Ba tháng rồi Vĩnh Tân biết cười, biết ọ ẹ làm bọt ngoài môi, thì mẹ con cứ theo chọc ghẹo cho em cười và nói giỡn cho em ọ ẹ.
Họ muốn tránh sự kiểm soát vì nói chung bọn hộ vệ của ông Chúa Hòn rất hách dịch, thích chọc ghẹo gái tơ hoặc xin dừa, chuối.
- Hai bữa rày có thằng nào chọc ghẹo mầy và mầy cự hay không?
– Không phải tôi chê chớ mấy tay đó ăn nói nghe hổng vô. Họ toàn giở giọng chọc ghẹo theo điệu « tiếu lâm ».
`Chớ chi` là kết từ/phương thức biểu thị ước muốn trong lời vùng và văn cũ, tương ứng `giá như`, `ước gì`, `phải chi`. Cụm thường mở một mệnh đề nêu điều đã không xảy ra hoặc điều người nói mong khác đi; phần sau cho biết hệ quả được hình dung: `chớ chi biết trước thì...`, `chớ chi mà...`. Sắc thái thường là tiếc nuối, nhưng câu phải cho biết người nói tiếc việc gì; bản thân cụm không chứng minh ai có lỗi, điều ước còn làm được hay kết quả chắc chắn tốt hơn. Đây là một đơn vị toàn cụm, không phân tích thành lời cấm `chớ` cộng đại từ hỏi `chi`.
Chớ chi hồi trước nghe lời má thì đâu có mắc nợ mắc nần như vầy.
Tên gọi Nam Bộ cho kiểu chợ nhỏ, thường họp linh hoạt, nơi người bán ngồi thấp hoặc ngồi chồm hổm sát hàng hóa bày trên nia, rổ, tấm trải hay mặt nền. Từ nêu dáng ngồi và cách bày bán, không phải tên chung cho mọi chợ quê, chợ truyền thống hoặc chợ tạm. Một địa phương cũng có thể dùng “Chợ Chồm Hổm” làm tên riêng; khi đó cần viết hoa theo tên địa điểm.
Bên phía tay mặt phố là một xóm nhà lá khá sầm uất, có cả một cái chợ chồm hổm nơi đó, tục gọi là chợ Bà Y.
Sạp của chợ chồm hổm Ngả Bảy nằm la liệt trên vỉa hè, về đêm như gài bẩy những kẻ vô ý như chàng.
Nhưng chợ Trần quốc Toản cất xong rồi, nay mai sẽ dẹp chợ chồm hổm Ngã Bảy này, quán này sẽ ế, tụi em đã tính rút lui rồi.
Nhưng Quít nhứt định đi chợ chồm hổm Bàu Sen vì chợ nầy gần hơn.
Động từ khẩu ngữ chỉ việc trêu một người bằng cách làm lộ cái họ bị cho là quê mùa, lỗi thời, không biết chuyện hoặc đang lúng túng, khiến họ ngượng hay mất thế. Tùy cảnh dịch tease, rib, poke fun at, embarrass hoặc make someone look foolish. Chọc quê có thể là lời đùa nhẹ giữa người thân quen nếu người nghe cùng vui, nhưng cũng có thể thành chế giễu hoặc làm nhục khi nhắm vào điểm yếu và diễn ra trước đám đông. “Quê” trong cụm là đánh giá về sự vụng về, lạc điệu hay thiếu từng trải, không phải cứ xuất thân nông thôn mới bị chọc quê.
Nàng hơi nhích bước đi một cách vụng về như con đười ươi đang làm trò, khuôn mặt nàng ngỡ ngàng như thể đương là nạn nhân của một tên hề chọc quê.
Nếu không thấy gì, chắc chúng nó “chọc quê” em ghê lắm !
Cụm khẩu ngữ khen cách cư xử công bằng, đàng hoàng, biết giữ lời hoặc rộng rãi với người khác trong một việc cụ thể. Trong thi đấu, chơi đẹp thường là tôn trọng luật và đối thủ; trong quan hệ hay làm ăn, nó có thể là xử sự sòng phẳng, không lợi dụng lúc người khác yếu thế, hoặc hỗ trợ hơn mức bắt buộc. Tùy câu dịch play fair, act honourably, be a good sport, do right by someone hoặc treat someone generously. Cụm đánh giá hành vi theo hoàn cảnh, không chứng minh người ấy lúc nào cũng tốt và không đồng nghĩa với trình diễn đẹp mắt.
Hội khách biểu diễn nghệ thuật, họ hoan hô bằng cả tấm lòng của người mộ điệu, Hội nhà chơi đẹp, họ ủng hộ, cổ võ.
Có bao giờ cậu nghĩ thằng mánh mung chợ trời này cám chơi đẹp không ?
Phải công nhận hai thằng này chơi tỉnh, chơi đẹp.
Mấy cha gốc Ba Lan mới đầu lạnh nhạt nhưng thấy nó chơi đẹp cũng dần dà biết điều hết, dù mời rượu mạnh là Larry từ chối gấp .
Chõi hỏi, cũng gặp dạng chỏi hỏi, là lối nói Nam Bộ xưa tả người đã đỡ bệnh, tỉnh lại, khỏe khoắn và có sinh khí hơn; khi tả cặp mắt, từ nhấn vào vẻ mở tỉnh, lanh và biết nhìn theo sự việc. Hồ Biểu Chánh dùng cho một người bệnh khá hơn mấy bữa trước, cho người uống thuốc rồi tỉnh lại và cho cặp mắt đang mở nhìn người khác. Vì vậy không nên thu hẹp nghĩa thành khỏe mạnh nói chung, cũng không đồng nhất máy móc với khỏi bệnh hoàn toàn. Từ này không cho biết bệnh gì, thuốc có hiệu quả ra sao hoặc người bệnh đã an toàn; đó là những điều phải có chứng cứ riêng. Nguồn gốc sâu hơn chưa xác minh được.
Chị Hòa ở nhà nhờ uống chén sữa nóng hồi trưa, đổ mồ hôi nên buổi chiều nầy khoẻ khoắn chõi hỏi hơn mấy bữa trước.
Như Thạch mở cặp mắt chỏi hỏi mà ngó Tự Cường rồi cười nói tiếp:
May có ông thầy “các chú” giỏi quá, thằng Giáo rước ông coi mạch uống ba thang thuốc nó mới chỏi hỏi.
Tôn Hành Giả thấy thầy chỏi hỏi, coi bộ bớt bịnh, liền thưa rằng:
Chơi hụi là tham gia một dây hụi với một hay nhiều phần, góp tiền hoặc tài sản theo kỳ và lĩnh phần chung theo thể thức đã thỏa thuận: participate in a rotating savings group. Chơi trong cụm này mang nghĩa tham gia một hoạt động, không đủ để xếp hụi thành cờ bạc. Thành viên có thể chưa hốt hoặc đã hốt, chơi một chân/phần hay nhiều chân/phần; các chi tiết ấy phải lấy từ sổ và câu cụ thể. Hụi là giao dịch tài sản theo tập quán được pháp luật thừa nhận khi nhằm tương trợ và tuân thủ quy định, nhưng tên cụm không bảo đảm có lời, không rủi ro hoặc hợp pháp trong mọi cách tổ chức.
Xa xỉ phẩm trở nên cần thiết, có thể cho người ta quen dùng để rồi thấy rằng cần thiết: nhịn ăn, ăn xôi, ăn khoai lang buổi sáng, ăn cá kho rau muốn luộc buổi trưa để dư chút ít tiền hòng chơi hụi mua sắm máy truyền hình, hàng vải ngoại hóa, dầu thơm.
Trên giàn bếp, nó có nhét một con bò cạp núi để xông khói, và nó chơi hụi tuần, mỗi tuần hai chục đồng do con Bảy Vĩ cầm cái, đóng được tám phần rồi mà nó phải nuôi để mà hốt chót.
Cụm động từ chỉ việc kín đáo bày một mẹo hoặc tình huống giả để người khác mắc lừa, giật mình, bối rối hay chịu phiền, thường nhằm mua vui trên phản ứng của họ. Tùy mức độ dịch prank, play a trick on hoặc play a mean/dirty trick on. Chơi khăm khác trêu miệng thông thường ở chỗ thường có sự sắp đặt và người bị nhắm tới chưa biết; khác chơi xấu ở chỗ có thể chỉ là trò đùa nhẹ, nhưng ranh giới nằm ở sự an toàn, khả năng hoàn tác, thể diện và đồng thuận. Không gọi hành vi nguy hiểm hoặc gây thiệt hại là vô hại chỉ vì người làm nói mình đùa.
1. đàn bà, lyndiol, ménol, thuốc chích và vòng xoắn
Số mệnh oái oăm thường chơi khăm con người những vố rất nặng.
Những tưởng phen này bị thêm một vố chơi khăm nhưng khi nhảy qua một cái mương con, sang hàng cây thưa thì tôi thấy phía trước lố nhố hàng mấy mươi người.
– Nhưng đã chơi thân nhau, sao lại còn chơi khăm nhau làm gì thế ?
Cụm khẩu ngữ dùng hình ảnh “tới bến” để nói tham gia, thi đấu, vui chơi hoặc theo đuổi một việc đến cùng, hết sức hay hết mức trong phạm vi đang nói. Tùy câu dịch go all out, give it everything, play hard, see it through hoặc party until the end. Cụm có thể là lời khen tinh thần hết mình, lời rủ rê hoặc lời chê quá đà; bản thân nó không mặc định nhậu, bạo lực, tiêu hết tiền hay bất chấp an toàn. Ví dụ tốt phải nêu cuộc chơi và giới hạn thực tế.
Cụm khẩu ngữ chỉ việc cố ý làm, sắm, nói hoặc phô ra điều khác thường hay vượt mức chung để nổi bật, gây chú ý hoặc tỏ mình hơn người. Tùy câu dịch show off, try to outshine others, make an ostentatious display hoặc go conspicuously over the top. Chơi trội thường mang ý chê nhẹ hay trêu, nhưng không đủ để kết luận cả con người là khoe khoang; phải nêu hành vi cụ thể và dấu hiệu muốn nổi. Thành tích thật, sáng kiến hữu ích, lựa chọn khác số đông hay sự hào phóng kín đáo không tự động là chơi trội.
Hết ngờ đâu, hai thằng nổi tiếng công tử ấy lại chơi trội thế.
Bốn lơ xe không ngờ địch thủ của mình chơi trội.
1 lần nữa, Trí lại chơi trội hơn tôi rồi .
Từ láy gợi chuyển động vươn, quơ hoặc vùng tay tìm chỗ bám khi cơ thể mất thăng bằng, hụt chân, bị chìm hay đang ở thế không vững; tùy cảnh dịch flail, reach desperately, stagger hoặc struggle for a handhold. Nghĩa chuyển nói người lúng túng, quá tải hoặc mất điểm tựa sau một biến cố, chưa biết bấu vào cách giải quyết nào; dịch be left floundering, feel overwhelmed hoặc struggle to regain one's footing. Chới với nhấn động tác/phản ứng tìm chỗ đỡ, khác chơi vơi thường nhấn trạng thái lẻ loi, lơ lửng hay mất kết nối.
Chàng trai chới với, đạp lên vai ông lão để lấy trớn.
Chàng nghe tâm hồn như bị một ngọn cuồng phong thổi mạnh qua, làm cho nó ngơ ngác vì bị lạc hướng, chàng chới với trong một mớ tình cảm hỗn độn, thất vọng pha trộn với căm tức, hờn ghen, buồn không được mà vui cùng chẳng xong.
Hai cánh tay chới với, hắn níu lấy cái thùng nhỏ, đầu trồi lên hụp xuống không ngớt.
Lần đầu tiên trong đời nàng, nàng độc lập và nghe chới với trong sự tự do mênh mông, không biết dùng tự do ấy để làm gì.
Cụm khẩu ngữ chê việc dùng cách không công bằng, thiếu đàng hoàng, lén gây bất lợi hoặc lợi dụng lòng tin của người khác để giành phần hơn hay trả đũa. Trong thể thao có thể là phạm luật, đánh nguội, giả vờ; trong đời sống có thể là giấu thông tin quan trọng, phá việc hoặc gài người khác. Tùy câu dịch play dirty, act unfairly, pull a dirty trick, undermine hoặc betray someone's trust. Phải nêu hành vi và chứng cứ: cạnh tranh đúng luật, bất đồng, từ chối giúp hoặc một sai sót vô ý chưa đủ gọi là chơi xấu.
Cái gì tui cũng xính xái được hết, nhưng chơi xấu với tui là hết sống.
Tụi chỉ nhích một chút xíu đó để mấy anh rõ là tụi này, không muốn chơi xấu.
– Nhưng em xử sự một cách đàng hoàng chớ hổng phải chơi xấu.
Đừng nói đâu xa, nếu anh chơi xấu tôi, tôi sẽ chưng sơ với thím Hương.
Chở khẳm là chở đầy và nặng tới mức ghe, xuồng hoặc phương tiện trĩu xuống, đặc biệt thân ghe chìm thấp sát mặt nước: carry a very heavy load; be heavily laden. Cụm giữ hình ảnh sông nước Nam Bộ nhưng có thể mở sang xe hay phương tiện khác khi câu nói rõ. Khẳm nhấn trạng thái đầy nặng, không tự cho biết tải trọng đã vượt mức pháp luật, ghe chắc chắn chìm, hàng có giá trị cao hay chuyến đi có lời. Phân biệt với chở đầy chỉ số lượng kín chỗ nhưng chưa chắc nặng trĩu.
Chịu thì tối nay tụi tôi kiếm cho chú vài lu chở khẳm xuồng ăn thua.
Bây giờ đồ chở khẳm xuồng, tới 12 buồng chuối, 2 quầy dừa và một nhánh cau.
Động từ khẩu ngữ, đặc biệt quen trong tiếng Nam Bộ, chỉ việc lấy vật thuộc về người khác mà không được phép, thường theo cách lén hoặc nhanh; tùy quy mô và câu có thể dịch steal, swipe, pinch hoặc pilfer. Nghĩa chuyển dùng khi lấy ý tưởng, hình ảnh hay công sức của người khác rồi dùng như của mình. Chôm nghe nhẹ và đời thường hơn “trộm cắp” nhưng không làm hành vi trở nên vô hại; giá trị vật, cách lấy và hậu quả phải do câu nêu. Không dùng một lần bị nghi “chôm” để gắn nhãn bản chất cho người và không nhập từ này với danh từ chôm chôm.
Chôm bôm là từ tả dáng đầu tóc dài, rối, xù hoặc bù ra không gọn: tousled, bushy, unkempt-haired. Văn liệu Nam Bộ thường đặt từ sau tóc, đầu tóc, đầu cổ hoặc dùng làm vị ngữ nói dáng người. Các dạng chơm bơm, chồm bồm và chờm bờm có chứng cứ dùng gần nghĩa; việc chọn dạng tùy văn bản và vùng. Từ mô tả vẻ ngoài ở một thời điểm, không tự chứng minh người ấy lười, bệnh, nghèo hay có tính nết nào. Không nhập chôm bôm với động từ chôm là lấy trộm hoặc danh từ chôm chôm.
Đã hơn tám giờ sáng rồi mà Lan vẫn còn nằm đó, đầu cổ chôm bôm, mặt nàng bơ phờ mệt nhọc vì một đêm không ngủ và nửa giờ đồng hồ xúc động mãnh liệt.
Có một người đàn ông, tuổi chừng 40, mặc quần đen áo vải đen, miệng rộng ngậm trầu bô bô, đầu tóc rối chôm bôm, lại có bịt cái khăn xéo trắng, xô cửa ngỏ rồi bước ra.
Cây ăn trái nhiệt đới và quả của cây ấy; quả chôm chôm có vỏ mang nhiều gai mềm như lông, bên trong là phần thịt trắng trong hoặc trắng đục, vị thường ngọt.
Trở lại đời Tự Đức, ta biết vùng này qui tụ nhiều tín đồ Thiên Chúa Giáo, mấy ông cố đạo tùy tình hình an ninh mà ở Cái Mơn, lên Nam ang hoặc rút về Mã Lai (Pénang) để rồi khi trở lại không quên mang theo nhiều giống cây ăn trái từ Miền Dưới: sầu riêng, măng cụt, chôm chôm, bòn bon.
Cơn bốc đồng cơ hồ đã xẹp xuống – như quả bóng bị xì hơi – chị Thuần lấy tay vuốt vuốt những sợi tóc ngắn đứng dựng như vỏ quả chôm chôm, nói bằng một giọng hối hận:
Vì chỉ các Bình Dương trên mười cây số là Lái Thiêu, nơi có lũ người được mệnh danh là “giới trẻ” đang đu đưa trên những chiếc võng ni lông, võng cói, đút cho nhau những miếng sầu riêng, chôm chôm bằng động tác của phim roméo và Julliette, bằng thứ nũng nịu hờn dỗi dưới những tàng cây xanh im bóng nắng.
Bao bọc quanh nhà là một khu vườn rộng, trồng nhiều thứ cây trái như nhãn, chôm chôm, vú sữa và nhiều hoa, kiểng rất đẹp.
Chơm chởm là từ miêu tả cảnh nhiều đầu, mũi hoặc phần nhỏ nhô lên hay chìa ra không đều. Văn liệu dùng cho răng, tóc, lông, râu, rễ cây, đá, núi, chông, đao thương và cả những vật hoặc công trình mọc dày, lổn nhổn. Có câu các phần ấy nhọn và nguy hiểm vì danh từ đi kèm như `chông`, nhưng `chơm chởm` tự nó chỉ hình thế nhô ra nhiều và không đều. Không lấy riêng từ này để suy vật sắc, xấu, dơ, hư hỏng hoặc gây nguy hiểm.
Thị-Phi mừng rở, tay vịn vai chồng, miệng chằng ra phơi hai hàm răng đen chơm chởm .
Con đực có chòm lông chơm chởm trên đầu mà tôi gọi tên là "con Chởm".
Chồm hổm, thường dùng trong ngồi chồm hổm, chỉ tư thế ngồi xổm: hạ người xuống thấp, gập đầu gối, lấy hai chân làm chỗ đỡ thay vì ngồi trên ghế. Từ không tự mang nghĩa buồn, sợ hay quê mùa. Trong lời kể, cảm xúc và việc đang làm phải được đọc ở phần văn cảnh khác. Không lẫn cả cụm với động từ chồm trong chồm tới.
Ba Thời mở gói trà ra bỏ vô bình rồi ngồi chồm hổm mà chế nước, không nói chi hết.
`Chơn` là dạng cũ và dạng Nam Bộ tương ứng với `chân`, nhưng phải tách hai lớp nghĩa. Với `真`, từ mang nghĩa thật, đúng, chân thật và còn gặp trong `chơn thành`, `chơn thật`, `chơn lý`, `chơn tu`; văn hiện hành thường viết `chân thành`, `chân thật`, `chân lý`, `chân tu`. Trong tư liệu cũ, `chơn` cũng từng chỉ bàn chân, cẳng chân hoặc phần dưới làm trụ; lời Nam Bộ hiện nay thường phát âm/ghi `chưn` ở lớp nghĩa cơ thể, như `chưn ướt chưn ráo`. Không được đổi mọi `chân` thành `chơn`: `chân dung`, `chân trời`, `chân lý` trong văn chuẩn có quy ước riêng; tên người, địa danh và câu trích phải giữ nguyên dạng gốc. Tổ hợp `chơn nhơn` tương ứng `chân nhân` (`真人`) trong văn Đạo giáo/truyện cũ; `lộng giả thành chơn` là toàn thành ngữ tương ứng `lộng giả thành chân`. Không lập riêng mảnh `thành chơn`, vì corpus còn có ranh `trung thành | chơn chính`.
Cô Bạch Tuyết nghe Chí Đại đau bụng lật đật mài kỳ nam đem cho uống, cử chỉ đó chẳng có chi quấy; còn cô đứng nói với Chí Đại mấy câu thì trước mặt gia đinh bốn năm người, mà câu nào cũng chơn chánh chẳng có chi phạm đến danh tiết.
`Chơn chánh` là dạng cũ và dạng Nam Bộ của `chân chính`, ghép `chơn` (`真`: thật, không giả) với `chánh` (`正`: ngay, đúng). Từ có thể khen người ngay thẳng, đứng đắn (`người chơn chánh`), cách cư xử hay lời nói đúng đắn (`cư xử chơn chánh`, `lời chơn chánh`), tình cảm thật lòng (`tình yêu chơn chánh`) hoặc con đường hợp lẽ phải (`đường chơn chánh`). Tùy danh từ, có thể dịch là *upright*, *proper*, *genuine*, *sincere* hoặc *legitimate*. Văn hiện nay thường viết `chân chính`; `chân chánh` và `chơn chính` cũng có chứng tích cũ nhưng không nên dùng bảng đổi âm để sửa máy móc tên riêng hay câu trích. `Chơn chánh` là một lời nhận định theo chuẩn mực và văn cảnh, không tự chứng minh người ấy hoàn hảo, mọi lời đều đúng sự thật, việc làm hợp pháp, ý kiến được mọi người đồng thuận hoặc tình cảm chắc chắn bền lâu.
Câu nào cũng chơn chánh, chẳng có chi phạm đến danh tiết.
Bà Ngọc biết ông Thái là người chơn chánh đàng hoàng, dầu ông có hiểu tâm sự của bà không lẽ ông cười chê.
Ông Lê Hiển Đạt là người tánh tình chơn chánh, cư xử nghiêm nghị.
Cô Hưởng vui vẻ rước bà Xã về nhà đặng thố lộ tình yêu chơn chánh của mình cho bà nghe.
`Chơn chất` là dạng văn cũ/Nam Bộ của `chân chất`, tả người, tánh tình, dáng vẻ, nụ cười, lời nói, lối sống hoặc lối biểu đạt có vẻ thật thà, mộc mạc, tự nhiên, không màu mè hay kiểu cách. Tùy câu, tiếng Anh có thể là `honest and simple`, `unpretentious`, `unaffected`, `down-to-earth` hoặc `plainspoken`. Từ không đồng nghĩa dại khờ, nghèo, quê mùa, ít học hay thiếu năng lực; cũng không chứng minh người ấy luôn nói đúng, không bao giờ thay đổi hoặc có một “bổn chất” cố định. Phân biệt `chơn thành` nhấn lòng và ý thật; `chơn thật` nhấn tính không giả hoặc không dối.
Bạch Tuyết nghe Băng Tâm tỏ hết đầu đuôi việc riêng của mình, biết cô là người chơn chất mà lại trọng trinh tiết, nên đem lòng thương.
Anh Thái bổn tánh chơn chất, lại thuở nay anh quen thói thẳng ngay.
Má cũng biết nó là người thiệt thà chơn chất làm ăn từ nào tới giờ.
Người nghệ sĩ chơn chất nào đã vẽ được nụ cười đấng Chí Tôn trong phút xuất thần ngắn ngủi tuyệt vời như thế.
`Chơn nhơn` là dạng văn cũ/Nam Bộ của `chân nhân` (`真人`). Trong Đạo giáo và truyện chịu ảnh hưởng Đạo giáo, từ chỉ người đã đạt mức tu chứng cao, hoặc được dùng làm tôn hiệu cho tiên nhân, đạo sĩ hay nhân vật linh thiêng. Phải hiểu cả tổ hợp: `chơn` là dạng cũ của `chân` ở lớp `真`, còn `nhơn` là dạng Nam Bộ cũ của `nhân` ở lớp `人`; không cộng nghĩa mặt chữ thành ‘người chân thật’, không gọi mọi người tốt, tu sĩ, thầy thuốc hay người có phép là chơn nhơn. Khi là một phần tôn hiệu như `Tôn Thánh chơn nhơn`, phải giữ tên theo nguyên văn và viết hoa theo chức năng tên gọi.
Chuyện Lộc Giác Chân Nhân rất ngắn, chiếm vỏn vẹn bốn trang sách khổ nhỏ, trong quyển tập Cổ tích An Nam , in bên Pháp hồi năm 1926.
- Nương nương tuy tinh thông pháp thuật, mà Huyết Hồ lại đao pháp cũng cao cường, Tôi thuở xưa từng học đạo với Tôn chơn nhơn, chiếm một quẻ đã rõ đầu đuôi tự sự.
Chợ họp trên sông hoặc vùng mặt nước, nơi người bán và người mua chủ yếu giao dịch từ ghe, xuồng; loại chợ này gắn với nhiều vùng sông nước, trong đó có Nam Bộ.
Thoạt tiên từ cù lao Phố đến Bến Nghé — Sài Gòn chỉ dùng đường thủy, chợ Nhà Bè thành hình, ứng dụng vào nhu cầu như một chợ nổi ở giữa ngã ba.
Nhu cầu phát triển xứ đàng trong, phục quốc và củng cố quốc gia
Con sông Chao Phya nằm thưỡn như người thiếu phụ đòi hỏi ân tình với những ngôi chợ nổi bồng bềnh trên mặt nước phóng đãng, trên đường tới viếng ngôi chùa Rạng Đông, đã khắc ghi vào lòng Văn Bình những kỷ niệm đằm thắm không thể nào quên.
Mộ Hòa tham dự những trò chơi đầy sắc thái địa phương, đấu võ Thái Lan, đá gà, vũ, mua bán trên chợ nổi.
Từ láy phương ngữ, quen trong tiếng Nam Bộ, có hai nét liên hệ. Một là cảnh người, tiếng động và việc làm cùng dồn lên khiến không khí rối rít, hối hả, có thể vui hoặc hơi lộn xộn; tùy câu dịch bustling, abuzz, hectic hoặc in a flurry. Hai là lòng dạ bị khuấy động, nôn nao hay không yên vì chờ đợi, lo hoặc mừng; dịch stirred, restless, unsettled hoặc full of anticipation. Chộn rộn không mặc định hỗn loạn xấu và cũng không mặc định vui: câu phải cho biết nguồn của sự chuyển động hoặc cảm xúc.
Lòng bùi ngùi khiến nàng rạo rực và đẩy nàng ra đường, ra tới đường cuộc chộn rộn lại càng gợi nhớ cảnh hôm qua hơn.
Nơi buồng trong nghe chào rào chộn rộn nghe lụi đụi dữ lắm, rồi có tiếng cười, lại có tiếng khóc, cười và khóc đều do con gái cả.
Cô bạn xách giỏ trên tay, làm Hiếu chợt nhận ra rằng đã mãn giờ học và tất cả học viên đều chộn rộn sửa soạn ra về.
`Chơn thành` là dạng văn cũ/Nam Bộ của `chân thành` (`真誠`): thật lòng, không giả dối hay làm bộ trong tình cảm, ý định, lời nói hoặc cách cư xử. Tùy danh từ đi kèm, tiếng Anh thường là `sincere`, `genuine`, `heartfelt` hoặc `earnest`. Từ chỉ thái độ hay lòng được biểu lộ trong một cảnh cụ thể; nó không tự chứng minh mọi lời nói đều đúng sự thật, lời hứa chắc được giữ, tình cảm không bao giờ đổi, hai bên đã đồng ý hoặc kết quả sẽ tốt. Phân biệt `chơn chất` thiên về vẻ thật thà, mộc mạc; `thành thiệt/thành thật` có phạm vi gần nhưng còn dùng để yêu cầu nói đúng điều mình biết. Những lần `Chơn Thành` là địa danh phải bị loại khỏi chứng liệu của tính từ này.
Ngồi giữa cái cảnh viên thanh tịnh, nghe những lời tha thiết chơn thành, cảnh tình ấy làm cho trái tim tôi không thể bình tịnh nữa được.
Mẹ con tôi chẳng những là hoan hỉ, lại còn thêm vinh diệu mà tiếp rước cô, với tấm lòng chơn thành khẩn vái cho cô khỏe mạnh.
Nếu chúng nó lấy chồng với ý chí chơn thành muốn dừng chơn thì những anh chồng ấy sung sướng nhứt trần đời.
Những khi bên Thái, em nhận thấy ảnh rất chơn thành nên em đặt niềm tin trọn vẹn.
`Chớp bóng` là cách gọi cũ gắn với hình ảnh chuyển động được chiếu trên màn: `xem chớp bóng`, `rạp/nhà chớp bóng`, `chớp bóng tan`; hiện thường nói `xem phim`, `rạp chiếu phim`, `điện ảnh`. Từ có mặt ở nhiều vùng trong văn đầu thế kỷ XX, không nên gắn độc quyền Nam Bộ dù quen trong tư liệu Sài Gòn–Nam Bộ. Không nhập với chụp hình tĩnh, bóng chớp do ánh sáng, trình chiếu slide hoặc mọi video số; bản dịch chọn cinema, motion pictures, film screening hay movie theo câu.
Ăn uống no nê rồi muốn đi xem chớp bóng hay muốn xem hát cải lương tuỳ ý, có đủ thứ hát cho mà xem.
`Chớ sao` là lời đáp hoặc phần cuối phát ngôn dùng để xác nhận mạnh: điều vừa nói đúng như vậy, tất nhiên phải thế hoặc là câu trả lời người nói cho là hiển nhiên. Cụm thường đứng riêng (`Chớ sao!`), sau `vậy/thì/phải vậy` (`Vậy chớ sao`, `Phải vậy chớ sao`) hoặc sau một mệnh đề (`Ở nhà quê thì phải phụ nhau chớ sao`). Dạng `chớ` nổi bật trong lời Nam Bộ và văn cũ; dạng hiện hành rộng hơn là `chứ sao`. Hai kho có 398 đoạn/51 tác phẩm Hồ Biểu Chánh và 672/193 VietMessenger chứa `chớ sao`, nhưng số thô gồm cả cấu trúc tự do. Phải loại ranh như `nói như vậy | chớ sao lại không buồn`, trong đó `chớ` mở vế đối lập còn `sao` hỏi nguyên nhân; cũng không biến lời xác nhận chủ quan thành bằng chứng sự việc chắc chắn đúng hoặc người nghe đã đồng ý.
Vậy chớ sao! Con của toa mà bây giờ người khác nhờ. Thiệt uổng quá.
Vậy chớ sao. Có tình bà con lẽ nào tôi làm lơ.
Thì phải vậy chớ sao? Em không thấy ba đã mua sẵn một chiếc xe hơi mới để Anh Kiệt rước chị Thúy Ái đó sao?
Vậy chớ sao! Tui theo cô Huỳnh Mai thì cũng như theo mấy đại ca rồi còn gì nữa!
Chua là ghi hoặc thêm lời để làm rõ, chú thích hay bổ sung nội dung. Thường gặp chua nghĩa, chua thêm, chua trong ngoặc hoặc chua dưới một hình ảnh. Việc chua không nhất thiết sửa lỗi hay phủ định phần đã viết; phần thêm có thể là lời riêng dành cho một người. Tách động từ này khỏi chua chỉ vị, mùi hoặc giọng nói.
… Thư Vinh còn chua thêm mấy dòng riêng viết riêng gửi mẹ …
`Chúa nhựt` là cách gọi cũ, xuất hiện dày trong văn Nam Bộ, chỉ ngày Chủ nhật trong tuần. `Nhựt` là dạng cũ/vùng của `nhật` (`日`) nghĩa ngày; văn hiện hành thường viết `Chủ nhật`, trong khi `Chúa nhật` còn có thể được giữ trong ngữ cảnh Kitô giáo với nghĩa ngày của Chúa. Tư liệu lịch sử cho thấy `Chúa nhựt` dùng cả trong lời kể đời thường, không đủ để suy người nói theo đạo hoặc đang nói về lễ nghi. Tên ngày không tự cho biết ngày tháng cụ thể, có được nghỉ, có đi lễ hay hoạt động diễn ra vào mọi Chủ nhật. Giả thuyết hình thành qua lớp thuật ngữ Kitô giáo `dies Dominica/domingo` và phép dịch `ngày của Chúa` được ghi ở mức còn tranh luận, không trình bày như kết luận duy nhất.
Chúa nhựt tôi hay vô nhà nó tôi chơi nên tôi thấy con của ông Phán.
Chứ bộ là chuỗi tiểu từ khẩu ngữ Nam Bộ dùng để nhấn mạnh điều người nói vừa xác nhận, sửa lại hoặc đưa ra nhằm bác một cách hiểu khác: `Tại anh chứ bộ`, `Thiệt chứ bộ`, `Tui có hỏi rồi chứ bộ`. Trong mẫu `chứ bộ ... sao/hả?`, phần sau có thể là câu hỏi tu từ hoặc lời phản vấn: `Chứ bộ tui không biết sao?`. Nghĩa phải lấy từ cả câu và ngữ điệu, không dịch từng chữ thành `but ministry` hay cho rằng câu nào cũng giận dữ, mỉa mai hoặc thô lỗ. Đây là lời thân mật; trong tình huống trang trọng nên diễn đạt thẳng mối đối lập hay lời xác nhận.
- Anh Huy học dốt thấy mồ, nhờ Chi đấy chứ bộ.
Em bế cu Tí có phép của chị Châu chứ bộ.
Chừ bự là cách nói Nam Bộ cũ tả một người thụng mặt, xị mặt hoặc ngồi im lì, lộ vẻ giận, buồn, tủi hay không vui. Từ chủ yếu ghi nhận dáng mặt và thái độ nhìn thấy; nguyên nhân và cảm xúc chính xác phải lấy từ văn cảnh. Không nên dùng một lần chừ bự để kết luận người ấy khó tính, hỗn, nguy hiểm hoặc mắc bệnh. Chừ trong cụm này không phải chừ nghĩa bây giờ ở một số vùng miền Trung.
Cô Ngọ lên xe hơi mà đi một mình, mặt cô chừ bự.
Chưn là dạng phương ngữ của chân. Mục này giải nghĩa bộ phận cơ thể dùng để đứng, đi lại: khi dịch sang tiếng Anh cần chọn leg hay foot theo câu, chẳng hạn giãn chưn là stretch one’s legs. Giữ chưn khi trích văn bản ghi như vậy; có thể giải bằng chân trong lời chú thích. Các cách dùng chưn bàn, chưn vách, thế chưn hoặc chưn vịt phải xét riêng, không áp toàn bộ nghĩa của chân vào mọi tổ hợp.
Phúc với Trường leo xuống đi chơi cho giãn chưn một chút.
Chung là chén nhỏ để đựng đồ uống, gặp trong chung trà, chung rượu. Có thể chỉ vật đựng hoặc lượng đồ uống trong chén ấy. Nghĩa này được ghi trong tư liệu Nam Bộ và văn học; không nhập với chung trong của chung, chung sống hoặc chung vốn. Không có một dung tích cố định áp dụng cho mọi chung.
Ông Kinh đờn mấy bản rồi ông để cây đờn trên ván, lại rót chung trà mà uống.
`Chứng bịnh` là dạng cũ và Nam Bộ của `chứng bệnh` 症病, dùng để gọi một bệnh trạng, căn bệnh hoặc loại bệnh đang được nói tới: `hỏi thăm chứng bịnh`, `mắc/mang chứng bịnh`, `đoán chứng bịnh`, `chứng bịnh hiểm nghèo`. `Chứng` trong cụm này mang nghĩa bệnh/chứng 症, không phải `chứng` 證 trong `chứng cứ`, và toàn cụm không đồng nhất với một dấu hiệu riêng lẻ như sốt, ho hay đau. Văn chương còn ví trạng thái tình cảm hoặc khuynh hướng gây khổ là bệnh: `chứng bịnh ghen`, `chứng bịnh tương tư`, `chứng bịnh buồn`; đó là cách nhìn hoặc phép ẩn dụ trong câu, không phải tên chẩn đoán hiện đại. Cần dùng `illness`, `condition`, `disease`, `disorder` hoặc `ailment` theo cảnh, không máy móc dịch `symptom`. Riêng cụm này không đủ xác nhận chẩn đoán, nguyên nhân, độ nặng, tiên lượng, khả năng lây, cách điều trị hay lỗi của người mang bệnh; cũng không được dùng phép ví văn chương để kỳ thị một người.
Khiếu Nhàn hỏi thăm chứng bịnh và hỏi thăm chuyện đi dọc đường một hồi rồi xin rước Bạch Tuyết về nuôi.
Tôi coi mạch đoán chứng bịnh như thần, ngặt vì tôi nghèo, nhà cửa lôi thôi, ăn mặc xập xệ họ không tin
Vậy mà chỉ vô mùng nằm, đắp mền, không biết đau chứng bịnh gì.
đó là kẻ mắc chứng bịnh thần kinh gọi là thụy du.
Chưng giàu là phô bày tiền của, đồ đạc hoặc cách tiêu xài để làm cho người khác thấy mình giàu, thường hàm ý người nói chê sự phô trương hoặc làm bảnh. Trong chứng liệu Hồ Biểu Chánh, một người đưa tiền trước mặt bạn bè để `chưng giàu`; câu chỉ cho thấy động tác tạo ấn tượng, không đủ kết luận người ấy thật giàu hay nghèo, rộng rãi, lừa đảo, mắc nợ hoặc có một động cơ duy nhất. `Chưng` ở đây gần nghĩa trưng ra/phô ra, nhưng `trưng bày`, `khoe của`, `làm bảnh` không phải bí danh thay thế trong mọi câu.
Vì có hai thằng cha theo cặp tàu đó nó muốn chưng giàu , nên làm bảnh như vậy đó.
Từ trạng thái chỉ cảm giác ngẩn ra và hụt hẫng khi việc xảy ra đột ngột trái với điều đang tin, mong hoặc chuẩn bị, làm niềm hứng thú hay đà hành động bị cắt ngang. Tùy câu dịch be taken aback, be left baffled, feel deflated, be caught off guard hoặc be left hanging. Chưng hửng không phải mọi kiểu bất ngờ: thường phải có một kỳ vọng hoặc hướng diễn biến vừa bị đảo ngược. Từ cũng không tự cho biết cảm xúc kéo dài hay nghiêm trọng đến mức đau buồn sâu sắc.
Chí Đại nghe nói chưng hửng, chẳng hiểu vì cớ nào mình không thấy giấy tờ chi hết, mà quan Phủ lại nói có lịnh quan Chánh Bố dạy đuổi mình.
Chí Đại nghe nói chưng hửng, thấy phận Bạch Tuyết lao đao động lòng thương, còn quên phận mình khi không mà mang tiếng, nên hỏi rằng:
Cụm nghi vấn và chỉ mức độ có hai lớp chính. Trong khẩu ngữ Nam Bộ, “chừng nào” thường hỏi một việc sẽ xảy ra vào lúc nào, gần “khi nào, bao giờ”. Trong cấu trúc “đến chừng nào” hoặc “chừng nào… chừng nấy”, cụm hỏi hay nối giới hạn về thời gian, khoảng cách, số lượng hoặc mức độ. Không dịch mọi trường hợp thành when; phải xét nó hỏi thời điểm hay giới hạn.
Nên kính trọng ma quỷ, thần thánh nhưng chớ khá lân la với họ - nghĩa là nên lánh xa chừng nào hay chừng ấy.
Chuối nước là tên gọi vùng cho một số cây thuộc chi `Canna`, thân thảo mọc từ thân rễ, lá bản rộng gợi lá chuối và thường có hoa nổi màu để trồng làm cảnh; một số dạng được trồng lấy củ/thân rễ chứa tinh bột. Văn liệu Nam Bộ ghi `bông chuối nước` với nhiều màu và một nguồn miền Nam đối chiếu tên `ngãi bông`; nghiên cứu kỹ thuật lại dùng tên cho `Canna generalis`, `Canna Roma` hoặc các dạng gần dong riềng. Vì tên dân gian dao động theo vùng và mục đích trồng, không được chốt một loài, giống, màu hoa, tính ăn được hay công dụng xử lý nước chỉ từ hai tiếng chuối nước. Từ không chỉ cây chuối ăn trái và phải loại cụm ngẫu nhiên như `giày ... nước` hoặc môn trượt nước.
Dựa theo hàng rào lại có trồng chuối nước với móng tay trổ bông chỗ đỏ, chỗ trắng, chỗ tím, chỗ vàng, coi rất đẹp mắt.
Bông móng tay, bông chuối nước, bông bụp tụi, bông mồng gà đua nở khoe màu sắc, chậu bạch mai, chậu kim quít, chậu nào nhánh sửa coi cũng hay.
Nắng nổi sao, lấp loáng trên đám chuối nước trồng thành hàng.
Nhánh hoa cắt khéo léo kẹp vào giữa một cái lá chuối nước khoét một hình trôn ốc.
`Chuột túi` là tên Việt thông dụng của `kangaroo`, đôi khi dùng rộng cho một số thú có túi chân lớn gần nhau trong họ Macropodidae. Dù có tiếng `chuột`, kangaroo là thú có túi, không thuộc bộ Gặm nhấm và không phải chuột. Khi cần chính xác phải phân biệt kangaroo, wallaby, tree-kangaroo, rat-kangaroo và từng loài; không tự gọi mọi thú có túi là chuột túi. Tên chung không cho biết loài, kích thước, giới tính, nơi sinh, tình trạng bảo tồn, tính thuần hay quyền nuôi/buôn bán. Từ này dùng toàn quốc, không phải riêng Nam Bộ.
Đất xanh rải rác những vụn bánh cùng với những con chó ghẻ, những con vật ăn thịt đồng loại nhảy xổ ra như từ túi bụng con kangaroo nhảy ra.
`Chuột xạ` là tên thường gọi của `chuột chù xạ/musk shrew`, gần `chuột chù`, thường được nguồn từ vựng liên hệ các loài *Crocidura*; tên dân gian ở tài liệu khác có thể dùng cho *Suncus murinus*. Nhóm chuột chù thuộc bộ Eulipotyphla, họ Soricidae, chủ yếu ăn côn trùng, không phải chuột thật thuộc bộ Gặm nhấm. Vì tên thường gọi dao động, không chốt loài chỉ từ `chuột xạ`; cần đặc điểm, ảnh, mẫu và chuyên gia. Không suy mọi cá thể mang bệnh, có độc, phá lương thực hay phải tiêu diệt; xử lý động vật và nguy cơ y tế theo hướng dẫn chuyên môn.
Trong vách nghe chuột xạ kêu lít chít, ngoài hào ểnh ương rống uênh oang.
Chụp giật có nghĩa giành vật bằng cách chụp lấy, lối chớp lợi trước mắt thiếu nền nếp, và cách làm gấp gáp như tranh thủ một khoảnh khắc. Giữ riêng nghĩa làm ăn chụp giật với lời chê chất lượng hoặc trách nhiệm; không áp lời chê kinh doanh vào mọi hành động vội trong văn học. Chụp giựt là cách viết khác được từ điển ghi. Cần xét hành động và văn cảnh, không gán nhãn chỉ vì quy mô nhỏ, việc thời vụ hay tốc độ nhanh.
Cánh cửa mở, tôi lách mình vào nhà ôm Thục hôn vội vàng chụp giật.
Chụp giựt có nghĩa giành lấy bằng cách chụp nhanh, và nghĩa mở rộng tranh thủ vội để giành một cơ hội hoặc phần lợi trước người khác. Chụp giật là cách viết khác được từ điển ghi. Sắc thái thường thiếu điềm đạm hoặc có ý chê; khi đi với làm ăn có thể chê cách kiếm lợi trước mắt. Không phải mọi việc làm nhanh đều là chụp giựt, cũng không từ chữ này tự kết luận tội danh hay gian dối. Nguồn sưu tầm chỉ ghi xô bồ nên cần đọc văn cảnh để xác định nghĩa.
Chụp giựt như vậy, thế mà khi đến nơi đã thấy hằng năm bảy chục người đứng chực trước cánh cửa chưa mở.
Cụm động từ nghĩa bóng chỉ việc gán ép cho người hoặc nhóm một nhãn xấu, quan điểm, động cơ, khuyết điểm hay lời buộc tội khi chưa có căn cứ đủ, thường khiến người bị nói mất uy tín hoặc bị loại khỏi đối thoại. Tùy câu dịch label, brand, pigeonhole, tar someone with a label, mischaracterize hoặc accuse without basis. Chụp mũ khác một nhận định sai thông thường ở chỗ thường áp nhãn lên con người/nhóm và bỏ qua điều họ thật sự nói hoặc làm. Không gọi mọi phân loại, bất đồng, phê bình có dẫn chứng hay kết luận sau điều tra là chụp mũ.
Họ không bằng lòng lối bắt trước chụp mũ sau của nhà nước.
Quyền lực tối cao và độc lập của một quốc gia trong việc tự tổ chức, ban hành và thi hành pháp luật, quản lý lãnh thổ cùng công việc của mình mà không lệ thuộc vào quốc gia khác, trong khuôn khổ pháp luật quốc tế.
Hồi giữa thế kỷ 19, sau khi Triều chúa Nguyễn ở Huế được nắm chủ quyền thống trị cả vùng đất Việt Nam nầy thì phân ranh chia mấy trấn, mỗi trấn chia mấy đạo, rồi đặt quan cai trị, cho nhân dân từ Quảng Bình trở vô được đem gia quyến đến khai cơ lập nghiệp.
Thầy trò than thở cùng nhau về ách nước nạn dân, nước mất chủ quyền dân làm nô lệ.
Hòn Phú Quốc là một hải đảo lớn nhứt thuộc về chủ quyền và nằm trong hải phận của nước Việt Nam từ xưa đến nay.
Dầu sao đi nữa, mỗi dân tộc đều có ranh giới, chủ quyền riêng.
Danh xưng Nam Bộ chỉ em trai của cha hoặc người đàn ông thuộc vai chú, được gọi theo số thứ tự hay tên Tư; cũng có thể là cách gọi xã giao thân tình với người quen.
Cụm khẩu ngữ chỉ một lượng, mức độ, khoảng cách hoặc thời gian rất nhỏ, đặc biệt quen thuộc trong lời nói Nam Bộ và nay được hiểu rộng. Với vật chất hay mức độ, thường dịch là a little/a tiny bit; với lời nhờ chờ, là a moment; trong “chút xíu nữa”, có thể là thêm một ít hoặc một lát nữa tùy động từ. Không nên nhồi “chút xíu” vào mọi câu để tạo màu Nam Bộ.
Để em đi xuống gặp cha một chút xíu, rồi em về liền.
– Cô ráng lên, một chút xíu nữa là đến nơi.
Có bị dòng đời lôi cuốn đi, một chút xíu may mắn ấy cũng đủ sưởi ấm lòng em trên đường trôi giạt.
Cò là danh từ nhiều nghĩa. Nghĩa cơ bản chỉ nhóm chim chân cao, cổ dài, mỏ nhọn thường kiếm ăn ở chỗ nước cạn. Trong khẩu ngữ cũ, cò có thể chỉ cẩm, cảnh sát hoặc mật thám. Ở cơ khí súng, cò là bộ phận nhận thao tác cuối để kích hoạt cơ cấu bắn. Trong lời Nam Bộ cũ, cò còn là tem thư: người ta mua cò, gắn cò rồi gởi thơ. Trong âm nhạc, cò là cách gọi rút của đàn cò, một nhạc cụ dây kéo gần đàn nhị. Trong khẩu ngữ hiện nay, cò còn chỉ người làm trung gian, dẫn mối hoặc chèo kéo trong một lĩnh vực như cò đất, cò vé, cò bệnh viện; nét này thường có sắc thái dè dặt hay chê nhưng không làm mọi môi giới hợp pháp thành cò mồi. Sáu nét phải đọc theo từ đi kèm; không dịch tất cả bằng stork và không tự suy nguồn gốc chung cho các nghĩa đồng hình.
Con Liên học đờn tranh đờn kìm lão thông còn thằng Được thì đờn kìm với đờn cò cây nào cũng đờn gần đủ bản.
Cô niêm thơ kỹ luỡng rồi sai một đứa bạn đem xuống Vũng Liêm mua cò mà gởi tại nhà thơ.
Mỗi khi anh bán ra một con cò, là có cả chục con mắt ở ngoài dòm cái ngón tay chướng ấy.
Đại từ ngôi ba khẩu ngữ Nam Bộ, là dạng hòa đúc gần với “cô ấy”, dùng để nhắc lại một người nữ mà người nghe đã nhận ra từ ngữ cảnh. Tuổi và vai xã hội của người được nói tới không nằm sẵn trong từ “cổ”; khi chuyển sang cách nói trung tính phải chọn “chị ấy, cô ấy, bà ấy” theo quan hệ thực tế. Không nhầm đại từ này với các từ đồng âm “cổ” nghĩa là phần nối đầu với thân hoặc “cổ” nghĩa là xưa, lâu đời.
Cổ gặp một người chồng làm cho cực lòng nhọc trí hết sức.
Từ đa nghĩa dùng nhiều trong khẩu ngữ. “Cỡ” có thể chỉ kích thước hoặc hạng kích thước như cỡ áo, cỡ giày; đứng trước số/lượng để nói ước chừng như cỡ mười phút, cỡ hai ký; hoặc chỉ tầm, mức và hạng tương đương như người cỡ anh ấy, việc cỡ đó. Bản dịch phải theo vai nghĩa bằng size, about/around, level, range hoặc someone of that stature; không dùng một từ size cho mọi câu. Từ rất tự nhiên trong lời Sài Gòn–Nam Bộ nhưng hiện được hiểu và dùng rộng.
Vòng thành thứ nhứt hơi vuông, mỗi cạnh dài cỡ sáu trăm thước, cao hai thước tây.
Cờ bắp là cách gọi trong lời Nam Bộ cho cụm hoa đực phân nhánh mọc trên ngọn cây bắp, tiếng Anh là corn tassel. Khi trưởng thành, bộ phận này tung phấn; nó khác với trái bắp ở nách lá, râu bắp là phần vòi nhụy của hoa cái và hạt bắp hình thành sau thụ phấn. Nguồn cũ còn giải gọn là bông bắp, nhưng bông bắp có thể mơ hồ nếu người đọc không biết đang nói hoa đực hay toàn bộ phần hoa của cây. Từ cờ bắp không tự cho biết giống bắp, thời điểm trổ, lượng phấn, năng suất hay tình trạng sâu bệnh.
Có bầu là cách nói khẩu ngữ về việc đang mang thai. Trong văn bản trang trọng có thể dùng mang thai. Cụm này nêu tình trạng, không tự xác định tháng thai, ngày sinh hoặc tình trạng hôn nhân. Phân biệt có bầu với những chuỗi như có bầu nước, có bầu trời hoặc có bầu cử, nơi bầu thuộc tổ hợp khác.
Từ láy gợi tiếng các vật cứng va nhau từng nhịp khô, không đều, như xe cũ lăn trên đường; từ đó còn tả máy móc, xe cộ cũ kỹ, xộc xệch, vận hành khó nhọc và phát tiếng; một nét khác tả hai vật đáng lẽ thành đôi nhưng không đồng bộ, như đôi guốc khác chiếc. Tùy nét nghĩa dịch clatter/rattle, rickety/ramshackle hoặc mismatched. Không gộp với “cóc cách”, không suy mọi tiếng lạch cạch thành đồ vật sắp hư, và không đưa nghĩa chuyên biệt của một trò bài vào mục phổ thông khi thiếu ngữ cảnh lĩnh vực.
Chú có láng nuôi heo, lại tậu được cả xe gắn máy để đi khi có việc nên chú tỏ vẻ khinh rẻ chiếc xe thổ mộ cọc cạch của cụ Lâm .
Tôi thì còn gì để nó móc nưa ngoài cái quần lính, chiếc áo sọc đen và đôi giày bata cọc cạch, có một chiếc ví da nát vời ảnh một cô gái ăn mặc hở hang tôi bỏ trong túi với tấm thẻ kiểm tra thì đứa nào đã móc mất từ lâu.
Trong mấy tháng liền, Tô xin nghỉ học để “dưỡng bệnh”, đạp chiếc xe cọc cạch qua cần sông cái, làm việc suốt ngày ngoài nắng đến tối mịt mới trở về, ông Hạ cũng không hay biết mảy may.
Cách xa một cánh đồng, song tôi tưởng như nghe thấy tiếng vành sắt của bánh xe kêu cọc cạch, nghiến ken két trên mặt đường sỏi đá.
Cụm phủ định khẩu ngữ nhấn mạnh “không cần chút nào” hoặc “không thèm quan tâm”, thường bộc lộ sự bất cần, thách thức hay gạt phăng điều đang nói. Tùy bổ ngữ dịch do not need at all, have no use for, do not care hoặc couldn't care less. Cụm không tục theo nghĩa chỉ bộ phận hay hành vi tục tĩu, nhưng giọng có thể xẵng và thiếu lịch sự; khác “không cần” trung tính. Không được hiểu “cóc” là con vật trong cụm này và không suy người nói vĩnh viễn vô tâm chỉ từ một câu bộc phát.
Họ cóc cần nghệ thuật, cóc cần thơ, chỉ cho thi nhân lọt vào vòng giao thiệp của họ để tỏ ra họ cũng thân được với trí thức thôi.
`Coi` là động từ rất quen trong lời Nam Bộ và tương ứng với `xem` ở nhiều chức năng. Từ có thể chỉ nhìn, đọc hoặc theo dõi một nội dung; kiểm tra hay cân nhắc tình trạng; xuất hiện trong `để coi, thử coi, nói… coi` để tìm hiểu hoặc yêu cầu; và đứng trước tính từ trong `coi đẹp, coi kỳ, mặt coi buồn` với nghĩa trông/có vẻ. Không dịch mọi trường hợp thành `watch`: tùy cấu trúc phải chọn `look at, watch, read, check, see, find out, look` hoặc `seem`. Nét `coi + tính từ` chỉ ấn tượng biểu hiện ra ngoài hoặc đánh giá của người nói, không tự chứng minh trạng thái bên trong hay phẩm chất khách quan. Trong văn bản trung tính, `xem` thường được chọn hơn, nhưng `coi` không phải lỗi sai.
Cổi là dạng cũ hoặc phương ngữ của cởi. Từ này thường chỉ việc tháo một vật đang mặc, mang hoặc buộc ra khỏi người hay khỏi vị trí đang giữ nó: cổi áo, cổi quần, cổi giày, cổi vòng, cổi kiềng, cổi nút. Trong văn Nam Bộ thế kỷ XX, cổi xuất hiện tự nhiên trong lời kể và lời thoại; tiếng Việt hiện hành thường viết cởi. Không nên nhập cổi với cỗi trong già cỗi, cối trong cái cối hay coi nghĩa nhìn. Cũng không dùng cổi thay tự động cho mọi thao tác tháo rời máy móc, vì tháo, gỡ, mở và cởi có phạm vi kết hợp khác nhau.
Chừng tàu còn một khúc sông nữa thì tới bến Tân Châu, Chúa tàu bèn dặn đà công tới đó thì neo dựa mé cho chặt, dặn rồi quày quả trở vô phòng biểu Thu Thủy thay áo đổi quần, cổi vòng, cổi kiềng mà giả dạng xẩm.
Bốn tên cu li cổi áo bỏ trong nhà rồi đội nón lá dầm mưa chạy ra mà kéo đò cho xe xuống.
Cụm khẩu ngữ rất quen ở Nam Bộ, dùng để nêu nhận xét hay phỏng đoán từ dấu hiệu người nói thấy được, gần “có vẻ, xem ra, hình như” tùy mức chắc chắn. “Coi bộ” thường đứng trước một mệnh đề hoặc tính từ: coi bộ trời mưa, coi bộ mệt. Không hiểu từng chữ thành “nhìn một cơ thể” và không dịch mọi câu bằng look at; thường dùng seem, appear, look like/as if hoặc it looks as though. Vì đây là suy đoán, ví dụ không được trình bày nội dung sau nó như sự thật đã xác nhận.
`Coi chơi` là cách nói quen thuộc ở Nam Bộ, nghĩa là xem cho biết, cho vui, vì tò mò hoặc ghé xem một lát: `xuống bến coi chơi`, `đứng lại coi chơi`, `coi hát coi chơi`. Trong khung `đem/cho ai coi chơi`, cụm chỉ việc đưa vật hoặc dẫn người tới để người ấy xem. `Chơi` làm nhẹ mục đích của hành động `coi`, chớ không buộc phải có trò chơi và cũng không làm cho đối tượng trở thành chuyện tầm thường. Tùy vật và tình huống, tiếng Anh có thể dùng `have a look`, `take a look`, `watch for a while`, `go and see` hoặc `show ... for someone to see`. Riêng cụm không đủ xác nhận người xem có quyền vào, được phép đụng tới, sở hữu vật, tham gia hoạt động, tán thành điều đang xem hay đã xem hết.
tôi giả nhà quê thấy đò tốt xuống coi chơi, rồi tôi hỏi ghe đâu đóng kiểu lạ dữ vậy.
Ngài xuống xe đi bộ trên lề đường, đi trở lộn lại hãng xe hơi coi chơi.
Anh sui của tôi ở chợ Rạch Giá tới đây, mượn hai viên ngọc đó đem về coi chơi.
Anh em thấy ngồ ngộ nên... đứng chòm nhôm ở đó coi chơi....
Cụm có hai chức năng chính. Trong lời cảnh báo, “coi chừng” nhắc tránh nguy hiểm hoặc hậu quả có thể xảy ra: coi chừng xe, coi chừng té; dịch watch out, be careful hoặc cấu trúc you might. Trong nghĩa trông nom, cụm là để mắt tới người, con vật hay đồ vật trong một khoảng thời gian: coi chừng em bé, coi chừng nhà; dịch watch, look after, keep an eye on. Không mặc định cụm là lời đe dọa: chỉ khi đối tượng, giọng và quan hệ cho thấy gây hấn mới dịch theo hướng “you'd better watch yourself”.
Coi chừng con heo Khịt phá hại mùa khoai ở xóm mình.
Ðể"thằng bạn" ở nhà, cho nó coi chừng trộm cướp.
`Coi hát` là đi xem hoặc có mặt xem một buổi biểu diễn, rất thường gặp trong văn và lời Nam Bộ cũ. `Hát` ở đây có thể gọi cả cuộc hát hay cuộc diễn, nên cụm trần không chỉ có nghĩa đứng nhìn một người cất tiếng ca. Loại hình phải theo phần bổ nghĩa và văn cảnh: `coi hát cải lương`, `coi hát bội`, `coi hát Tiều`, `coi hát xiệc`; trong cách nói cũ, `coi hát bóng` là xem phim. Cụm có thể đi với `đi`, `mời`, `rủ`, `vé`, `rạp`, `vãn hát` và có lúc dùng không `đi` khi người xem đã ở tại nơi diễn. Bản thân `coi hát` không cho biết người ấy mua vé hay được mời, có quyền vào hay không, xem từ đầu tới cuối, thích buổi diễn hoặc đánh giá buổi diễn là hay. Trường hợp xem không mua vé có cụm riêng `coi hát cọp` và phải được văn cảnh xác nhận.
Bà giáo hỏi tại sao không ở đặng coi hát chơi cho vui, thì cô Lý đáp rằng cô bỏ bà ở nhà một mình quạnh hiu nên cô không muốn ở.
Cô Tuyết muốn cô Oanh khuây lãng nên biểu cô sửa soạn đi ra nhà cô, mà tối đi coi hát.
Hơn nữa rạp cất giữa vùng cọp beo, nghĩ cũng khó bảo toàn tánh mạng cho người hát và người đi coi hát.
Ông, bà lại đâm ra ghiền cải lương, tuần nào cũng đi coi hát, cho bỏ những ngày mà nằm nhà không có máy thu thanh để mà nghe ca; giờ thì nghe ca không đủ, phải thấy người nữa kia, thấy cô đào, anh kép màu mè, thấy được họ bi thương với nước mắt, với châu mày của họ.
Coi hát cọp là cách nói Nam Bộ cũ chỉ việc coi một buổi hát, chiếu bóng hoặc trình diễn mà không mua vé vào cửa, thường do lẻn vào, núp coi hoặc nhờ người quen dẫn vào. Cụm coi cọp có thể mở rộng sang đọc báo, coi truyền hình hay coi thể thao mà không trả tiền, nhưng mặt chữ ấy cũng có nghĩa đen là coi con cọp nên không thể chuyển hướng tìm kiếm máy móc. Coi hát cọp không bao gồm trường hợp chủ rạp mời, phát vé miễn phí hoặc cho vào hợp lệ. Nguồn gốc chữ cọp trong thành ngữ có nhiều cách giải thích — chuyện cọp coi hát, biến âm từ tiếng Pháp accompagné, hoặc liên hệ với copier — chưa đủ căn cứ để VietLayers chọn một thuyết làm kết luận.
Thôi mình thả vô rạp hát Việt-Nam lập thế coi hát cọp chơi, chừng buồn ngủ mình lên gare Taberd mà ngủ êm hơn, đừng ngủ với thằng Hai nữa”.
Biết đâu về sau này mấy tiếng “coi hát cọp” là do sự tích của mấy ổng hồi xưa, không chừng!
`Coi mạch` là xem, bắt hoặc kiểm tra mạch của người bệnh để nhận biết tình trạng cơ thể; trong lời Nam Bộ và văn cũ, cụm cũng có thể gọi gọn việc thầy thuốc đến khám người bệnh, nên phải dịch theo câu bằng `take/check/examine someone's pulse`, đôi khi `examine a patient` hoặc `see a doctor`. Cụm dùng được với thầy thuốc, thầy lang, đốc tơ/bác sĩ và không tự cho biết người khám theo Đông y hay Tây y. `Coi mạch` không đủ để kết luận đã chẩn đoán đúng, bệnh nặng hay nhẹ, chắc chắn có thai, phải hốt thuốc/kê toa/tiêm thuốc, hoặc người khám có trình độ nào. `Coi` là động từ Việt nổi bật trong lời Nam Bộ; `mạch` ở nghĩa nhịp mạch là thành tố Hán–Việt `脈`, nên toàn cụm là kết hợp Việt + Hán–Việt chứ không phải khoản vay Hán văn nguyên khối.
Bữa nọ, lối ba giờ chiều, Băng Tâm đỡ Bạch Tuyết mà dắt ra ván ngoài nằm, cho khoảng khoát, đặng thầy thuốc coi mạch.
Phải rước đốc tơ coi mạch, tiêm thuốc cho nó.
`Coi mắt` là gặp/xem người được giới thiệu như một đối tượng có thể tiến tới hôn nhân, thường trong bối cảnh gia đình hoặc mai mối; gần `xem mặt`, *meet a prospective spouse/marriage prospect*. Cụm dùng ở Nam Bộ và cũng có chứng tích vùng khác, nên không gắn độc quyền Nam Bộ. Đây không phải `khám mắt`, `coi con mắt` hay chỉ nhìn ngoại hình. Một buổi coi mắt không tạo sự đồng ý kết hôn, không cho gia đình quyền quyết định thay, không chứng minh hai người hợp nhau và không cho phép xâm phạm riêng tư; sự tham gia và quyết định phải tự nguyện.
Còn hôm đãi tiệc, bà Thiện có dắt cậu Đăng Cao xuống đó là có ý muốn cho thầy má tôi thấy cậu và cho cậu coi mắt tôi luôn thể.
Ông Hương sư Nhiều mới nói ngay ra rằng thầy giáo Lễ, dạy tại trừong Giồng Ké, cậy ông đến muốn tỏ ý cầu thân hỏi thăm tuổi của Mỹ và xin định ngày cho xuống coi mắt.
Bà Hội đồng thấy con chịu làm ruộng thì bụng mừng thầm, bèn hỏi dọ làng này tổng kia coi ai có con gái đặng đến coi mắt rồi có đi nói vợ cho nó.
Cụm phỏng đoán khẩu ngữ, đặc biệt tự nhiên trong lời Nam Bộ, tương đương “coi chừng như, có vẻ như, xem ra”. Người nói dựa vào dấu hiệu đang thấy để nhận định nhưng chưa xác nhận sự việc là thật; tùy câu dịch it looks like, seems, apparently hoặc by the look of things. Coi mòi gần “coi bộ”, thường mang giọng dân dã hơn; không hiểu mòi là dò chuyện người khác và không viết phần phỏng đoán như một sự thật đã kiểm chứng.
`Coi sao được` là câu hỏi tu từ dùng để bác hoặc bày tỏ lo ngại rằng một cách làm, cách ăn mặc, sự sắp đặt hay tình thế là không ổn, không tiện, không phải phép, khó coi, khó thực hiện hoặc khó chấp nhận: `Có khách mà mặc vậy coi sao được?`, `đã hứa rồi mà trốn ở nhà coi sao được?`. `Coi` trong toàn cấu trúc không còn chỉ động tác nhìn; không dịch máy móc là `cannot see`. Tùy cảnh, tiếng Anh có thể là `How could that be acceptable?`, `That would not do`, `How can you ...?`, `That would be improper` hoặc `That would not work`. Lực chê nhẹ hay nặng, chuẩn mực được viện dẫn và việc có thật sự sai hay không đều phải đọc từ ngữ cảnh. Không gom mọi chuỗi `coi sao` vào đây: `coi sao cho xứng`, `coi sao xiết`, `coi ... coi sao` là cấu trúc khác.
Có khách Sài Gòn mà con mặc đồ như vậy coi sao được.
Nhà tôi phải đi chớ, trốn ở nhà coi sao được.
Chẳng lẽ ảnh nói vậy rồi anh lại kẻ vạch thì coi sao được!
làm giản tiện như Ma–rốc gạch mặt nhảy a thần phù lại cõng con gái đi ngờ ngờ thì coi sao được!
Coi sóc là trông nom và chăm lo một người, vật, nơi chốn hoặc công việc mà mình có phần trách nhiệm. Tùy đối tượng, từ có thể nghiêng về săn sóc nhu cầu, giữ gìn an toàn, theo dõi công việc hoặc điều hành hằng ngày; vì vậy tiếng Anh có thể là `look after`, `take care of`, `mind`, `attend to` hay `oversee`. Không nên thay cứng mọi trường hợp bằng `chăm sóc`: coi sóc nhà cửa, nhân công hay công việc có nét quản lãnh rõ hơn, còn chăm sóc người bệnh thường nhấn việc đáp ứng nhu cầu sức khỏe. Từ không tự chứng minh người được giao có quyền sở hữu, quyền pháp lý hoặc đã làm tròn trách nhiệm.
Còn việc làm bên phủ thì Chí Đại đã có sẵn tính thông minh mẫn cán mà còn thêm biết đọc, biết nói tiếng Lang sa, công việc làm chẳng hề để trể nải, hễ có quan Lang sa đến thì anh ta thông ngôn, hễ có giấy tờ chi bằng chữ Lang sa thì anh ta cắt nghĩa, bởi vậy quan Phủ càng ngày càng trọng dụng, các việc cho Chí Đại coi sóc hết thảy.
Từ nay về sau, bà trọn quyền coi sóc tất cả mọi việc.
`Coi thế` là cách nói thường gặp trong văn cũ và lời Nam Bộ: xét tình hình, dáng vẻ hoặc dấu hiệu đang có thì thấy một việc `có vẻ` như phần sau nêu, chẳng hạn `coi thế khó`, `coi thế dễ hơn`, `coi thế không được`, `cuộc làm ăn coi thế còn tiến`. Chủ thể nhận định có thể nói rõ (`tôi coi thế...`) hoặc lược đi (`việc ấy coi thế...`). Đây là lời suy đoán–đánh giá theo cái đang thấy, không tự xác nhận sự việc chắc chắn đúng, sẽ xảy ra, tốt hay xấu theo tiêu chuẩn khách quan. Trong `coi thế mà...`, người nói có thể chuyển từ ấn tượng ban đầu sang một nhận xét hơi bất ngờ hoặc trái với vẻ ngoài. `Coi thế` gần `coi bộ`, `coi mòi`, `xem ra`, nhưng thường giữ rõ hơn ý xét tình thế/dáng thế rồi đánh giá; không dựng ranh tuyệt đối khi văn cảnh cho phép thay nhau. Phải loại các chuỗi khác đơn vị: `coi thế nào` hỏi cách/kết quả, `coi thế lực`, `coi thế võ`, `coi thế gian`, `coi thế sự`, và `khó coi thế này` trong đó `thế này` chỉ mức độ hoặc cách thức của tính từ trước.
mà cháu coi thế cháu cũng khó ở yên xứ nầy
Anh làm trung gian mà giảng hoà cho hai bên hết phiền giận nhau, coi thế dễ hơn.
song tôi coi thế nặng lắm, sợ chịu không nổi.
`Coi thử` là collocation gồm động từ `coi` và yếu tố `thử`, chỉ việc nhìn, xem, đọc, theo dõi, ghé coi hoặc kiểm tra một cách thăm dò để biết tình trạng, nội dung, kết quả hay có hợp ý không trước khi kết luận hoặc quyết định. Tùy bổ ngữ, tiếng Anh có thể là `take a look`, `have a look`, `watch and see`, `read over`, `check`, `inspect` hoặc `go and see`. Cụm có thể đứng trong lời mời/yêu cầu (`cô coi thử`), lời nhận việc (`để tôi coi thử`) hoặc câu kể (`ổng đi coi thử`). `Coi thử` thường đặt `coi` làm hành động chính; `thử coi` thường đặt `thử coi` sau một hành động khác để mời làm thử, nhưng hai mẫu có vùng giao và câu `coi thử coi` cần đọc theo nhịp. Việc coi thử không mặc định người xem được phép tiếp cận, vật an toàn, nhận xét chính xác, việc thử thành công, người ấy sẽ mua–nhận–làm theo hay đã cam kết.
Đâu trò em thuật rõ việc nhà cho tôi coi thử coi, được không?
Bà cậy ông Thái đi coi thử rồi trả giá mua giùm cho bà.
Em coi thử có chiếc cyclo nào không, kêu lại chở một lượt về thẳng nhà cho khỏe.
Trong lời Nam Bộ và văn cũ, `coi vợ` là đi xem hoặc gặp người nữ được giới thiệu như người có thể cưới cho mình, cho con trai hay một người nam trong nhà: `đi coi vợ`, `coi vợ cho con`, `lễ coi vợ`. `Coi` ở đây gần `xem mặt`, nhưng toàn cụm đặt người được giới thiệu vào vai người vợ tương lai có thể được tính tới, chớ không chỉ ngắm ngoại hình. Phải tách nghĩa này khỏi chuỗi tự do `coi + vợ`: `coi vợ có vui không`, `coi vợ mình như người nhà`, trong đó `vợ` đã là người phối ngẫu và `coi` mang nghĩa nhìn, xem xét hoặc xem là. Tên cụm không tự chứng minh đôi bên đã gặp trực tiếp, ưng thuận, yêu nhau, hợp nhau, đính hôn hoặc sẽ cưới; cũng không trao cho cha mẹ hay họ hàng quyền quyết định thay người trong cuộc. Nghi thức, quà cáp và mức tham gia của gia đình thay đổi theo cảnh, không có một quy trình cố định chỉ từ chữ `coi vợ`.
Em đi coi vợ thì đi, mà trong bụng em không muốn chỗ nào hết
Cách đi coi vợ phải làm như vậy đó, chàng rể coi mới kỹ lưỡng được.
Sáng hôm mùng bẩy, Tư Cầu mặc bộ đồ bà ba trắng, đầu đội nón tây, tay xách một cặp vịt đi theo tía má nó sang bên nhà ông Bộ coi vợ.
Quá kín đáo liếc nhìn anh chàng đi coi vợ.
`Coi ý` là nhìn lời nói, thái độ, phản ứng hay cách cư xử để đoán người khác đang nghĩ, muốn, thương ghét hoặc nghiêng về phía nào; cũng dùng trong `hỏi/dò/thử coi ý` khi muốn biết ý kiến hay lựa chọn của họ trước khi làm. Cụm rất thường trong văn Nam Bộ cũ và gần `xem ý`, `dò ý`, `thăm dò ý`, nhưng mức chủ động hỏi và mức suy đoán khác nhau theo câu. Không dịch máy móc là `look at an idea`; thường chọn `gauge`, `read`, `see what someone thinks/wants`, `sound someone out`. Kết luận từ `coi ý` vẫn là nhận định của người quan sát, không chứng minh ý nghĩ, cảm xúc, sự đồng thuận, lời hứa hay quyết định cuối cùng của người kia. `Ý` là thành tố Hán–Việt `意`; `coi` là động từ Việt, nên toàn cụm không phải khoản vay Hán văn nguyên khối.
Động từ chỉ việc hai bên mặc cả, thêm bớt giá hoặc điều kiện qua lại, thường khá dai dẳng và chi li từng khoản nhỏ. Tùy cảnh dịch haggle, bargain back and forth hoặc negotiate over small differences. Cò kè gần mặc cả nhưng thường làm nổi bật sự kéo dài và bớt một thêm hai; không dùng cho mọi lần hỏi giá, xin giảm hợp lý hay thương lượng minh bạch, và không nhập với “cò ke” là một từ khác.
Sau sự cò kè bớt một thêm hai, khi tiệc vui bế mạc, tỉ số mười lăm phần trăm thường được nâng lên thành mười bảy hoặc mười tám phần trăm, về tới nhà mệt nhừ, ông Xương lại xổ ra một tràng tiếng chửi đổng với một nếp sống mới ráo riết, keo kiệt, chi ly với nhân công từng đồng khiến iũ người khốn nạn này khi nhận iương khoán khó lòng kiếm dư được một chút.
Cơm dừa là phần cùi nằm bên trong gáo dừa; có thể nạo, cạy hoặc lấy ra thành miếng. Phân biệt với nước dừa là phần nước trong trái và nước cốt dừa là sản phẩm lấy từ cơm dừa qua chế biến. Mục này giải nghĩa cùi dừa trong nguồn sưu tầm. Không đọc miếng cơm dừa làm mồi câu trong văn học thành cơm nấu từ gạo, cũng không coi mọi tên món cơm dừa trên thực đơn đều mang nghĩa bộ phận của quả.
… anh thợ câu tôm đang đều tay lôi hàng lưỡi câu dây với miếng mồi bằng cơm dừa khô lên, …
Thành ngữ chỉ cảnh phải ăn uống ngoài hàng quán, thường vì đi xa, mưu sinh lưu động hoặc chưa có nếp nhà ổn định. Tùy câu, cụm gợi sự tạm bợ, thất thường, mệt mỏi hay nhớ bữa cơm nhà; không phải lời đánh giá chất lượng mọi món bán ở quán hoặc chợ. Bản dịch nên diễn đạt tình cảnh như living on meals from roadside eateries, eating out while constantly on the road hoặc an unsettled life away from home, thay vì dịch từng chữ rice shop and market porridge.
Anh là một nghệ sĩ, cơm hàng cháo chợ, ngồi đầu hè ăn đĩa cơm cũng xong.
Khanh được ở một biệt thự khá rộng, chàng cho nhân viên ở hai phần ba tòa nhà, chỉ giữ lại ba phòng đủ ở, lâu lâu họ đem thức này thức kia cho chàng, họ thông cảm cảnh cơm hàng cháo chợ của Khanh.
Còn Dung đời sống công chức, ngày hai buổi đi về, cơm hàng cháo chợ.
Tân cho rằng đó là bữa ăn ngon nhất trong cuộc đời cơm hàng cháo chợ của chàng.
Danh từ khẩu ngữ có sắc thái chê, chỉ người được bố trí giả làm khách hay người tham gia để tạo lòng tin và lôi kéo người khác, hoặc người chủ động bám mời khách cho một dịch vụ theo cách thiếu minh bạch. Không dịch cứng mọi trường hợp thành shill: giả làm khách gần shill/decoy, còn đứng chèo kéo khách gần tout. Vì đây là nhãn quy kết hành vi, không được gọi một người là cò mồi chỉ vì họ làm môi giới, giới thiệu dịch vụ hoặc được trả hoa hồng hợp pháp.
Nỗi buồn đến cả ngày tết khi đứa bé dại dột nghe lời tán tỉnh của cò mồi, nướng tiền mừng tuổi thơm phức vào chiếu cò cua tôm cá !
Tên gọi vừa chỉ cơm nấu từ gạo có hạt vỡ, vừa chỉ món ăn Nam Bộ—đặc biệt gắn với Sài Gòn—lấy phần cơm ấy làm nền và phối món ăn kèm theo lựa chọn. “Cơm tấm” không mặc định là “sườn bì chả”: sườn, bì, chả, trứng, đồ chua, mỡ hành và nước mắm là các thành phần quen thuộc nhưng không phải dĩa nào cũng có đủ. Khi dịch, dùng cooked broken rice cho phần cơm; với tên món có thể giữ cơm tấm rồi mô tả chính xác phần ăn kèm.
Những thìa cơm tấm vụn rời, với những cọng bì tẻ tẻ nhạt nhạt, lăn tăn như những sợi thung bùng nhùng trong miệng.
- Dậy đi mày, dậy đi tụi mình kiếm cơm tấm bì chén cho khoái miệng.
Còn mụ vẫn đỏ đen lu bù, lâu lâu bày ra bán cháo trắng thịt phá lấu hoặc cơm tấm bì.
Cô gái cũng mang hai cái đĩa cơm tấm tới.
Cơm tấm bì là món cơm tấm Sài Gòn–Nam Bộ dọn với bì: phần trộn lấy da heo xắt sợi làm thành tố chính, thường có thịt heo xắt sợi và thính gạo rang. Mỡ hành, nước mắm pha, dưa leo hoặc đồ chua là món kèm quen nhưng không phải mọi dĩa đều giống nhau. Nếu thêm chả, sườn, trứng thì tên gọi thường mở rộng thành cơm tấm bì chả, cơm tấm sườn bì hoặc tên tương ứng. Không dịch bì đơn giản là pork vì như vậy mất đặc điểm da heo xắt sợi; cũng không được tự thêm nguyên liệu mà câu không nêu.
Loan ngồi ở quán cà phê ngay đầu đường, nó ăn một đĩa cơm tấm bì.
Cỏn là đại từ khẩu ngữ Nam Bộ cũ dùng để nhắc lại một người nữ mà người nghe đã biết, gần với con đó, cô ấy, bà ấy hoặc cổ tùy tuổi tác và quan hệ. Sắc thái thân sơ, kính trọng hay chê trách phải đọc theo người nói và tình huống; không dịch cứng mọi câu thành con bé, không dùng cho tên địa danh Hướng Cỏn và không nhập với tính từ cỏn con nghĩa là rất nhỏ. Trong văn hiện nay, cỏn hiếm dùng ngoài lời kể phục dựng hoặc trích dẫn lịch sử.
Mấy tháng nay không có cỏn, mà thằng Tư nó sắp đặt trong nhà coi cũng xong quá.
Cụm hỏi hoặc chỉ phạm vi biến thiên theo ngữ cảnh. Nó có thể hỏi hạng kích thước/loại: “áo cỡ nào?”; hỏi mức độ: “đau cỡ nào?”, “biết lo cỡ nào không?”; hoặc đi trong “cỡ nào cũng…”, “dù cỡ nào…” để nói bất kỳ cỡ/mức nào hay cho dù đến mức nào. Không dịch cứng bằng what size khi câu đang hỏi cảm xúc, hậu quả hoặc mức nghiêm trọng.
Danh từ khẩu ngữ quen thuộc, đặc biệt trong lời Nam Bộ, chỉ việc hoặc những chuyện thực tế cần lo liệu: bàn công chuyện, lo công chuyện làm ăn. Trong “có công chuyện”, người nói cho biết mình có một việc phải giải quyết, đi đâu đó hoặc không tiện tham gia mà có thể chủ ý không nói chi tiết. Bản dịch tùy câu là work, business, affairs, matters, something to take care of hoặc an errand; không dịch từng chữ thành work story.
bao nhiêu công chuyện quan trọng to tát mà anh ta cần thực hiện!
Danh từ Hán–Việt mang sắc thái văn chương, chỉ sự nghiệp cùng tiếng tăm hoặc địa vị có được trong đời. Trong văn cảnh xưa, từ thường gắn với con đường khoa cử và làm quan; trong lời hiện nay, nó xuất hiện nhiều ở các cụm “đường công danh”, “chuyện công danh”, “công danh sự nghiệp”. Không nên đồng nhất công danh với một việc làm có lương, chức danh tạm thời hay sự nổi tiếng trên mạng.
Lĩnh vực sử dụng máy tính, phần mềm, mạng và hệ thống số để tạo, xử lý, lưu trữ, bảo vệ, truyền và quản lý thông tin.
Tại các đại học Mỹ, đa số sinh viên da vàng đã tốt nghiệp ngành Công nghệ thông tin, họ có việc làm, có đồng lương cao.
Động từ Hán–Việt có ba cách dùng chính: thừa nhận một sự thật hoặc đánh giá; ghi nhận giá trị, đóng góp hay quyền của ai; và xác lập chính thức một tư cách, kết quả hoặc văn bằng theo thẩm quyền. Trong khẩu ngữ, “phải công nhận…” mở đầu lời thừa nhận thật lòng, thường tương ứng admittedly hoặc I have to say. Công nhận không tự đồng nghĩa với đồng ý, chấp thuận, cấp phép hay khen ngợi trong mọi câu.
Từ Hán–Việt thường dùng nhất như tính từ, khen một công việc, cách chuẩn bị hoặc sản phẩm được làm kỹ, tốn nhiều công sức và chú ý đến chi tiết: “bài nghiên cứu công phu”, “chuẩn bị công phu”. Nét danh từ, thiên về văn chương hoặc chuyên môn, chỉ công sức, thời gian rèn luyện hay trình độ tích lũy: “mất nhiều công phu”, “công phu luyện tập”. Trong tiếng Việt thông thường, không nên tự dịch công phu thành kung fu nếu câu không nói rõ võ thuật.
Nửa tháng đầu không thấy kết quả vì phần kiến trúc đầu ở dưới mặt đất: đó là nền móng của xưởng, đòi hỏi lắm công phu, lắm cẩn thận mà không ngoạn mục.
Tờ bích báo „Hoa Nắng" công phu của hai tháng trường thức đêm của các em bị bỏ quên phần nào và nhơn vật chánh bất ngờ của cái buổi họp mặt cuối cùng nầy là cây phượng vĩ.
Lão xét đoán không vô tư được vì lão ghét đứa nào mặc áo đẹp, sửa tóc công phu, những trò mà lão cho rằng làm hại sự học vì phí thì giờ.
Danh từ Hán–Việt vốn chỉ con trai vua chư hầu, nhà quý tộc hoặc gia đình quyền thế và được dùng như lời tôn xưng trong văn chương xưa. Trong tiếng Việt hiện đại, từ có thể chỉ chàng trai giàu có, được nuông chiều hoặc tiêu xài theo lối con nhà quyền thế; sắc thái thường trêu hay chê nhưng phải dựa vào hành vi, không suy từ quần áo đẹp hoặc gia cảnh. “Công tử Bạc Liêu” là danh xưng văn hóa–lịch sử riêng, không phải toàn bộ nghĩa của “công tử”.
Quờn là một công tử nhà quê, hạng người mẫu.
Còn khuya là cách nói khẩu ngữ bác một điều vừa được nêu, với ý còn lâu mới có chuyện ấy hoặc đừng mong dễ dàng như vậy. Có thể đứng riêng thành lời đáp, hoặc đi trong còn khuya mới làm được. Mức độ gay gắt tùy giọng và quan hệ; không tự là lời tiên đoán rằng sự việc không bao giờ xảy ra. Phân biệt với trời còn khuya, nói về thời gian ban đêm.
`Con nước` là nhịp, đợt hoặc pha vận động của nước sông, rạch hay vùng ven biển khi dâng, rút, đứng hoặc đổi chiều. Lời sông nước Nam Bộ có `nước nhửng/nhửn`: lúc nước tạm đứng, không còn lên mà chưa xuống hoặc ngược lại, gần *slack water*; đây là trạng thái dòng đổi chiều, không phải một mực nước cố định và không nhất thiết trùng giờ đỉnh/chân triều ở mọi nơi. `Nước rặc` là nước đã rút/cạn sâu, thường trong `nước ròng rặc`, gần *very low ebb/very low water* theo câu; không coi là một cao độ chuẩn đo đạc. Người ta coi/canh/theo con nước để đi ghe, đánh bắt hay làm việc, nhưng tên dân gian không tự cho biết giờ, tốc độ dòng, độ sâu, độ mặn, khả năng lưu thông hoặc mức nguy hiểm.
Bà hun con và cười, rồi hối bạn nấu cơm riết đặng ăn rồi đi cho kịp con nước.
Dọn cà ràng qua xuồng của bác, cho kịp con nước, ăn cơm dọc đường.
Đang gặp "con nước", anh Nhánh cũng phải đậu ghe lại trước chợ ông Năm để chị Nhánh mua sắm các thứ cần dùng cho một đám giỗ.
Tao đi với thằng Trùm và thằng Cộc, đi thật sớm để gặp con nước lớn ngay tại cửa mà về cho tiện.
`Con rạ` đối lập với `con so`, dùng theo văn cảnh để chỉ đứa con sinh từ lần sau lần đầu, lần mang thai/sinh sau, hoặc người đã có tiền căn sinh. Trong sản khoa, cơ sở y tế có thể quy định tiêu chí theo số lần sinh và ngưỡng tuổi thai cụ thể; vì vậy không tự dịch mọi `con rạ` thành *multigravida* hay *multipara* nếu chưa biết biến số đang nói là lần mang thai hay lần sinh. Từ không chỉ riêng Nam Bộ và không cho biết chính xác đã có bao nhiêu con, kết cục thai kỳ trước, cách sinh, độ dễ của lần sinh này, tuổi hay kinh nghiệm nuôi con. Không liên quan đến tình trạng tái hôn.
Mẹ tôi khỏe mạnh, lại sinh con rạ nên không hề mất sức.
`Con so` dùng theo văn cảnh cho đứa con đầu lòng, lần mang thai/sinh đầu tiên, hoặc người chưa có lần sinh trước theo tiêu chí sản khoa của nguồn; đối lập với `con rạ`. Trong lời thường, `mang/chửa con so` là mang thai lần đầu và `đẻ/sinh con so` là sinh lần đầu. Trong tài liệu y khoa, phải đọc định nghĩa về lần sinh và ngưỡng tuổi thai; không tự đồng nhất với *primigravida*, *nulliparous* hay *primiparous* khi chưa biết tài liệu phân loại theo mang thai hay sinh. Từ dùng rộng ở nhiều vùng, không cho biết tuổi, mức lo lắng, cách sinh, độ khó, nguy cơ hay kết cục.
- Ờ con cháu có chửa con so, mà sao bụng nó lớn thấy phát sợ.
- Tôi chưa có con; tôi sanh lần nầy là sanh con so.
- Còn cháu đây là cháu Trang, vừa đẻ con so là một thằng cu.
Danh xưng Nam Bộ chỉ chị hoặc em gái của cha, hay người phụ nữ thuộc vai cô, được gọi theo số thứ tự hoặc tên Sáu.
Cột là buộc để giữ hoặc nối vật bằng dây, lạt hay thứ tương tự. Tân ngữ có thể là dây được thắt, vật được buộc, hoặc vật cần giữ vào một điểm. Ví dụ cột dây giày, cột bó củi, cột ghe vô cây. Mục này giải động từ quen trong lời Nam Bộ; không gộp với danh từ cột nhà, cột điện hay cột trong bảng, và không suy chữ Hán đồng âm là nguồn gốc của động từ.
Ông sáu Thới cột ghe vô cây rồi lót cót theo sau.
Chương 16 - Quyển thứ 5 - Nghĩa nặng tình sâu
Danh từ Hán–Việt có lớp nghĩa gốc về khung xương, vóc dáng và lớp nghĩa phát triển chỉ phong thái cùng phẩm chất cốt lõi bộc lộ qua cách sống. Trong tiếng Việt hiện nay, “cốt cách” thường nghiêng về khí chất, tư thế tinh thần và lối hành xử có bản lĩnh hoặc thanh nhã. Từ không đồng nghĩa đơn giản với đẹp, sang trọng hay ăn mặc đắt tiền; khi đánh giá người thật, nên dựa vào hành vi và lựa chọn được nêu rõ.
Cậu đâm ra làm thơ, thơ đầy cốt cách thần tiên.
Khi cô gái chăn trâu đã mang khá đầy đủ cốt cách một nữ mục đồng, bạn đồng nghiệp cô vẫn tránh nhìn cô, Hùng nắm dây mũi một con trâu mà dẫn đến trước mặt Hiếu.
Rõ ràng lúc ấy hắn tự cho là hơn tôi nhiều, cả về trí khôn lẫn cốt cách.
Chỉ phần quan trọng và nền tảng nhất của một vấn đề, hệ thống, giá trị hay cách giải quyết—phần mà nếu bỏ đi thì bản chất hoặc khả năng vận hành thay đổi đáng kể. Từ có thể đứng như danh từ “đi vào cốt lõi” hoặc sau danh từ “vấn đề cốt lõi”. “Cốt” là yếu tố Hán–Việt liên quan 骨, còn “lõi” là tiếng Việt; VietLayers không ghép một chuỗi chữ Hán giả cho toàn cụm. Cốt lõi không đồng nghĩa với mọi chi tiết quan trọng và không tự biến khẩu hiệu “giá trị cốt lõi” thành giá trị đã được thực hành.
nhưng ta vẫn thấy sự thích ứng của văn hóa Việt, ngay ở thành thị, dùng hoa sen làm cốt lõi cho tràng hoa đám tang, ngụ ý sự siêu thoát.
Lễ hội, nhưng cốt lõi là lễ tế, vui chơi, như ăn uống, vui đùa với bạn bè là việc phụ.
Nhưng tệ hại nhất - cốt lõi của mọi vấn đề là ở chỗ, tất cả những điều đó diễn ra phù hợp với những quy luật cơ bản và bình thường của một ý thức quá sáng suốt, phù hợp với cái tính ỳ bắt nguồn trực tiếp từ những quy luật ấy, do đó, vấn đề không chỉ là mi không thể biến đổi, mà đơn giản là mi không làm được trò trống gì hết ráo!
Chỉ cách các sự kiện chính trong truyện, phim, kịch hoặc trò chơi tự sự được sắp xếp và phát triển, thường gồm tình huống khởi đầu, xung đột, biến chuyển và kết quả. Cốt truyện là plot/storyline, không đồng nhất với chủ đề, bối cảnh, nhân vật hay bản tóm tắt. Hai thành tố “cốt” và “truyện” đều có lớp Hán–Việt liên quan 骨 và 傳, nhưng VietLayers không trình bày chuỗi ghép như một mục từ Hán cổ khi chưa có chứng cứ cho toàn tổ hợp.
Mục đồng tự có ba nét thường gặp. Danh từ “cua” chỉ loài giáp xác có mai và càng. Động từ giao thông chỉ đổi hướng hoặc điều khiển xe theo chỗ ngoặt: cua trái, cua gấp; danh từ liên quan có khúc cua. Trong khẩu ngữ, “cua ai” là tìm cách làm quen và chinh phục tình cảm của người ấy. Nghĩa tình cảm không riêng “cua gái”, phải tôn trọng quyền từ chối và không biến sự theo đuổi dai dẳng thành điều lãng mạn. Ba lớp có lịch sử khác nhau nhưng chưa đủ chứng cứ để VietLayers đóng đinh một đường vay mượn duy nhất.
Cả nhà vui mừng, chú Hai, thím Hai mua cua biển thật nhiều, hàng chục con, luộc chín để thết đãi bầy con và người có phép thần thông là tôi.
`Cựa quậy` là động từ tả người, con vật hoặc một phần cơ thể chuyển động, đổi tư thế, nhúc nhích hay động đậy, thường bằng những cử động nhỏ, lặp lại, bồn chồn hoặc trong tình thế bị giữ, yếu hay chật chỗ. Tùy câu, tiếng Anh là `move`, `stir`, `wriggle`, `squirm` hoặc `fidget`; không mặc định đó là giãy giụa, chống cự hay đau đớn. Trong nghĩa chuyển như `không cựa quậy được`, cụm có thể nói một người hoặc tổ chức không hành động, xoay xở hay tạo chuyển biến được. Việc một cơ thể không cựa quậy trong một khoảnh khắc không tự chứng minh đã chết, bất tỉnh, liệt hay đồng ý; ngược lại, cựa quậy cũng không tự chứng minh tỉnh táo, khỏe mạnh hoặc muốn thoát. `Cựa quậy` là một đơn vị từ vựng ổn định, không phải mọi lần ghép tự do của `cựa` và `quậy`.
Hai đứa nó không dám nói chuyện chi hết, mà cũng không dám cựa quậy.
Mình bất tài không cựa quậy được, thì nhờ người ta làm cho, sao lại xoi-bói làm cho nghi-kỵ đặng có chia rẽ nữa?
Bé Huôi từ từ cựa quậy: – Ba! Sao ba té?
Một cô giáo bạt tai một em nhỏ vì em đó không chịu ngồi yên trong lớp, cựa quậy, vặn vẹo người hoài.
Tính từ khẩu ngữ tả cách nói, thái độ hoặc phản ứng thô ráp, dễ gắt gỏng và làm người khác khó chịu: ăn nói cục cằn, giọng cục cằn. Từ nhấn sự nóng nảy cùng thiếu mềm mỏng; không tự có nghĩa bạo lực, độc ác hay ít học. Khi viết về người thật, nên nêu lời nói/hành vi cụ thể và hoàn cảnh thay vì đóng nhãn “người cục cằn” như bản chất không đổi.
Danh từ Hán–Việt chỉ một động tác, dáng điệu hoặc cách biểu hiện bằng cơ thể giúp người khác nhận ra ý, cảm xúc hay thái độ; từ cũng chỉ một việc làm nhỏ mang ý nghĩa biểu lộ như “cử chỉ đẹp”, “cử chỉ thiện chí”. Không nên dùng cử chỉ thay cho mọi hành động, và không suy chắc ý định của một người chỉ từ một động tác rời khỏi văn cảnh. Trong tiếng Anh, chọn gesture cho động tác biểu đạt, manner cho dáng vẻ/cách thể hiện và act cho việc làm có ý nghĩa.
Cái cử chỉ êm đẹp ấy làm cho Thúy Ái cảm động.
Vừa nói, Phi Nga vừa đưa tay phác họa một cử chỉ.
Thúy Liễu phác một cử chỉ cáo lỗi, trèo lên xe .
Cử chỉ điềm đạm của Phúc làm Thái bối rối.
Tính từ tả dáng vẻ, cử chỉ hoặc cách ứng xử mộc mạc đến mức thô kệch, nặng nề hay vụng về. Sắc thái có thể chê nhẹ hoặc vừa chê vừa cảm thông; “cục mịch” không tự có nghĩa ác ý, ngu dốt, thô lỗ với người khác hay xuất thân nông thôn. Khi nói về người, nên mô tả tình huống cụ thể và tránh suy phẩm chất từ thân hình, quần áo hay giọng địa phương.
Ông nghĩ trong một hội chợ nhà quê người đi xem chắc là cục mịch và sẽ không có những cặp vợ chồng xứng đẹp nó làm cho ông và Thu bị tự ti mặc cảm.
Nhứt là từ khi trụ lại với Nguyệt để hưởng món của hồi môn kếch xù của Nguyệt, hắn như là quên mất những nụ cười xinh tươi, vì mỗi ngày chỉ được nhìn tấm thân cục mịch của vợ và gương mặt không mấy mỹ thuật của nàng.
Nó không được tầm thường như mận, bưởi, cau, mà cục mịch như ổi, xoài, măng cụt.
, duy chỉ cái tên ba gai "Tai heo" là vang lên một cách thô lỗ, cái thô lỗ cục mịch mà thât thà rất dễ ưa nên anh mến quán vì lẽ thứ nhì đó.
Tính từ khẩu ngữ hiện đại, sắc thái chê khá mạnh, tả cách nói hoặc hành vi thô lỗ, phũ và thiếu để ý đến cảm nhận hay phép lịch sự cơ bản. “Cục súc” không đồng nghĩa với thẳng tính, ít nói, nam tính, mạnh mẽ hoặc bạo lực; phải nhìn hành vi cụ thể. Có giả thuyết nối dạng này với “cục xúc” và chữ Hán, nhưng VietLayers chưa có chứng cứ đủ để gắn hồ sơ chữ hay tuyên bố một từ nguyên đã chắc.
Động từ khẩu ngữ chỉ việc nhây, giằng co hoặc kéo dài thời gian thay vì giải quyết dứt điểm: trả nợ cù cưa, làm cù cưa, thương lượng cù cưa. Khi dùng “cù cưa với ai”, cụm có thể nói việc đôi bên nói qua lại, mặc cả, theo đuổi hoặc dây dưa; quan hệ tình cảm chỉ là một văn cảnh do câu xác lập, không phải nghĩa mặc định. Bản dịch tùy câu là drag out, stall, string along, go back and forth, dally hoặc haggle endlessly.
Cù cưa cù nhầy là cụm khẩu ngữ Nam Bộ nhấn mạnh sự dây dưa, nhây, kéo dài qua lại hoặc chậm chốt một việc. Dạng cù cưa cù nhằng cũng được chứng thực với lõi nghĩa tương tự. Cụm có thể tả lời hỏi, cuộc giao thiệp, việc giải quyết, xung đột hoặc quan hệ kéo dài; không mặc định chuyện tình cảm. Phải phân biệt trì hoãn có thể tránh với chậm trễ do thủ tục, thiếu nguồn lực hoặc lý do khách quan; không gọi hành vi tiếp tục đeo bám sau lời từ chối là sự cù cưa đáng yêu.
Việc này quan trọng lắm mà anh không chịu lo giải quyết và cứ để kéo cù cưa cù nhầy hoài.
Danh từ Hán–Việt chỉ người đang sinh sống trong một địa bàn xác định hoặc tập hợp những người sống tại đó: cư dân chung cư, cư dân khu phố, cư dân ven sông, cư dân cổ. Tùy quy mô và văn cảnh, tiếng Anh là resident, inhabitant hoặc residents/local population. “Cư dân” nói quan hệ với nơi ở; không tự xác nhận quốc tịch như “công dân”, quyền sở hữu nhà, hộ khẩu hay tư cách thường trú pháp lý.
Ở đây nhà cửa quá xác xơ, cư dân rất lam lũ, gồm dân du mục và dân đánh xe, giữ ngựa.
Biên Thành Lãng Tử (Phong Vân Đệ Nhất Đao)
Hoàng Dược Sư bèn đem hai mươi vạn lượng bạc kia phân phát cho tất cả cư dân làng Thanh Vân thôn, mỗi người được lảnh hơn một trăm lượng, vui mừng hớn hở ca tụng công đức họ Hoàng chẳng tiếc lời.
Thật ra đây là một cơ hội bằng vàng để thực hiện những dự định tốt đẹp manh nha từ nhiều năm trước, quy tụ những cư dân thiểu số sống rải rác trong các hẻm hóc rừng rú, tổ chức thành những Buôn Hdíp Mrâo kiểu như các đại xã gần các trục giao thông, giúp đỡ giáo dục họ làm quen với nếp sống cộng đồng, chấp nhận cải tiến lề lối canh tác và tin tưởng vào khoa học văn minh hơn là phó mặc cho thần linh và sự cúng quảy.
Phần lõi non, trắng và mềm ở đỉnh sinh trưởng trong thân cây dừa, được dùng làm thực phẩm ở Nam Bộ. Dù tên có tiếng “củ”, đây không phải rễ hay củ mọc dưới đất; bản dịch đúng là coconut palm heart hoặc heart of palm, không phải coconut root. Củ hủ dừa có thể ăn tươi và làm gỏi, xào, nấu canh hay ngâm chua; đó là các cách chế biến, không phải thành phần bắt buộc của bản thân mục từ. Cũng gặp cách viết “củ hũ dừa” trong thực tế.
Từ có hai lớp. Nghĩa danh từ vùng gọi một loài cu li/slow loris, thú linh trưởng nhỏ hoạt động về đêm; không tự suy định danh loài cụ thể nếu văn cảnh không có nguồn sinh học. Nghĩa khẩu ngữ Nam Bộ dùng để chê hoặc trêu người bị xem là chậm, vụng, ngù ngờ hay thiếu lanh lợi trong một tình huống. Đây là nhãn đánh giá dễ hạ thấp người khác; nên mô tả hành vi cụ thể và không suy từ sự ít nói, khuyết tật, khác biệt thần kinh hoặc thiếu kinh nghiệm thành “cù lần”.
Mặc dầu nó cù lần, con tám Cù Lần là hy vọng cuối cùng của tôi 1 .
Mục đồng âm nhiều lớp. Trong địa lý và lời Nam Bộ, “cù lao” là khoảng đất nổi có nước bao quanh, thường là đảo giữa sông nhưng cũng có trong tên đảo ven biển; không phải mọi bãi bồi nhỏ đều là cù lao. Trong văn chương, từ Hán–Việt `劬勞` chỉ sự nhọc nhằn, thường nói công cha mẹ nuôi con trong “ơn/đức cù lao”. Trong từ vựng ẩm thực Nam Bộ cũ, “cù lao” còn chỉ nồi kim loại có ống đốt than ở giữa và món canh/lẩu dùng chung được dọn trong nồi ấy. Ba lớp nguồn gốc không được nhập nghĩa hoặc gán chung chữ Hán.
Rạch Cầu Kiệu chảy đến đó thì giữa rạch mọc lên một cù lao.
Còn món cù lao, món thịt kho nước dừa nữa chứ.
Cù lao Phố là địa danh lịch sử ở Biên Hòa, Đồng Nai, nằm trên một dải đất giữa sông Đồng Nai và gắn với khu vực Hiệp Hòa. Trong sử liệu, nơi này nổi bật với Nông Nại Đại Phố, một cảng thị và trung tâm buôn bán phát triển mạnh vào cuối thế kỷ XVII và thế kỷ XVIII, liên quan đến cộng đồng cư dân Việt, Hoa và mạng lưới giao thương đường sông. Cù lao Phố là tên riêng nên viết hoa Cù và Phố trong đầu mục; không được hiểu thành bất kỳ cù lao nào có phố xá. Tên này không tự là tên một đơn vị hành chính hiện đại, và các tên Đông Phố Cù Châu, Cù Lao Đại Phố hay Nông Nại Đại Phố chỉ nên nối theo đúng phạm vi, thời kỳ và nguồn lịch sử chứ không xem là các chuỗi thay thế máy móc trong mọi câu. Khi dịch, giữ Cù lao Phố như địa danh và có thể chú giải historic river-port settlement in Biên Hòa ở lần đầu.
…ng mà dắt bộ hạ xuống miền Nam Hải, nhưng Dương và Trần ghé vào Quảng nam (1679) qui phục chúa Nguyễn Phúc Tần, được chúa cho vào chiếm đất Đồng nai và Mĩ tho để tự kinh lí lấy mà lập nên một nơi buôn bán thịnh vượng là Cù lao Phố (Biên hòa); còn Mạc thì tiến xa hơn, tới địa phận Chân lạp (cũng gọi là Giản phố trại) – tức Cao miên, tức Campuchia – vào khoảng 1671 (theo Trần Kinh Hòa trong Hà tiên Mạc thị thế hệ khảo – Hoa Cương học báo) làm chức…
`Cù léc` là làm người khác nhột bằng cách chạm, rà hoặc chọc nhẹ vào vùng nhạy cảm như hông, nách, lòng bàn chân; tương ứng `cù`, tiếng Anh *tickle*. Các dạng `chọc léc`, `thọc léc`, cùng chính tả `cù lét/chọc lét/thọc lét`, có thể gặp theo vùng và nguồn. Tiếng cười không tự chứng minh người bị cù đang thoải mái hay đồng ý; phải dừng khi họ né, khó chịu hoặc yêu cầu dừng. Không nhập với chọc ghẹo bằng lời, đâm/chọc gây thương tích hay cảm giác nhột tự phát.
Cu li là hai từ đồng âm cần tách nghĩa. Nghĩa động vật gọi slow loris, một nhóm linh trưởng nhỏ sống trên cây và hoạt động chủ yếu ban đêm; tên dân gian không đủ để định loài cụ thể. Nghĩa lịch sử gọi người phu, người khuân vác hoặc lao động tay chân tại ga, bến tàu, hãng vận tải, đò hay công trường trong xã hội thuộc địa; văn cũ viết cu li, cu-li, cu ly và cu-ly. Nét nghề đi qua English coolie và French coolie/couli, nhưng nguồn sâu hơn được các từ điển giải khác nhau nên VietLayers ghi đường vay ở mức tranh luận. Chính các ngôn ngữ nguồn hiện nay xem cách gọi người này là cũ và có thể xúc phạm. Chỉ dùng khi trích dẫn, phân tích lịch sử hoặc chú giải văn bản; trong lời hiện đại nên gọi nghề cụ thể như người khuân vác, công nhân bốc xếp hay lao động. Không dùng cu li để suy sắc tộc, giai cấp, tình trạng cưỡng bức, kỹ năng hay phẩm giá. Cũng không nhập nghĩa người phu với cù lần là lời chê người chậm, vụng hoặc ngù ngờ.
Đêm ấy anh ta không ngủ được, nằm tính trong trí rằng, nghề nào cũng nghề làm ăn, rất đỗi bọn cu ly kia, nó còn nuôi được vợ con nó thay, mình cũng đủ tay đủ chơn như nó, lý gì mình không chịu làm như nó.
Anh này làm cu li vác đồ dưới tàu buôn, còn vợ thì bán chè thưng.
Cô Vân tay cầm dù, tay ôm choàng mà xuống xe, anh cu-ly xách va-ly theo sau, chị em gặp nhau vui kể không xiết.
Thình lình gặp thím Hai Tiền, là vợ của Hai Cư làm cu-li vác hàng dưới bến tàu, thím đi xăng-xái dựa lề đường, tay cầm cái khăn, và đi và lau nước mắt.
Mãi đến một năm đó cũng vào tháng Chạp, nợ nần nhiều quá, nó trốn đi ra chợ Rạch Giá để làm cu li, vác lúa cho nhà máy xay ở ngoại ô.
Từ chỉ tình cảm có hai lớp chính. Động từ “cưng” là yêu quý, nâng niu hoặc chiều theo ý ai; phải phân biệt chăm sóc lành mạnh với chiều quá mức. Danh từ/cách gọi “cưng” chỉ người được thương hoặc được ưu ái và thường dùng thân mật trong lời Nam Bộ với trẻ nhỏ, người trẻ hơn hay người yêu. Không mặc định là lời gọi tình nhân: bản dịch có thể dùng tên, dear, sweetheart, little one hoặc lược từ gọi theo quan hệ. Người lạ tự ý gọi người trưởng thành là “cưng” có thể nghe suồng sã hay bề trên.
Nó chạy ra ngoài sân, vô nhà lồng chợ kiếm ba tui, ba tui cưng nó lắm.
`Cụng` là làm cho hai vật hoặc hai phần cơ thể chạm/va vào nhau, trong nhiều cách dùng mang sắc thái nhẹ: `cụng đầu`, `cụng trán`, `cụng má`; mức lực phải đọc theo câu chứ không mặc định. `Cụng ly` là chạm miệng ly/cốc vào nhau trong một nghi thức giao tiếp, không tự có nghĩa mọi người uống rượu, đồng ý uống hay phải uống cạn. Khi va chạm gây đau, choáng hoặc chấn thương, không dùng sắc thái vui của từ để xem nhẹ dấu hiệu cần đánh giá.
Cô Oanh bưng ly rượu mà cụng với Hội đồng Đàng rồi uống một hơi hết phân nữa.
Cụm khẩu ngữ, đặc biệt quen ở Nam Bộ, chỉ việc chuẩn bị và thực hiện các nghi thức thờ cúng như dâng hương, lễ vật, khấn hay tưởng niệm theo gia đình và tín ngưỡng. “Cúng kiếng” là tên bao quát hoạt động, không tự cho biết cúng ai, dịp gì hoặc lễ vật nào; cũng không đồng nghĩa sẵn với mê tín. Khi dịch, dùng make offerings, perform worship rites, observe a ritual hoặc mô tả nghi lễ cụ thể; không dịch từng chữ “kiếng” như kính đeo mắt.
Vì muốn cúng kiếng cho con dâu, bác dọ hỏi giá cả.
Nhưng tại sao không ai lo mồ mả cho Bá Vạn, hoặc lo cúng kiếng?
Động từ gồm hai yếu tố Hán–Việt, nghĩa là ở hoặc sinh sống tại một nơi, thường có sắc thái trang trọng, văn chương, tiểu sử hay hành chính hơn “ở/sống”. Cách dùng quen thuộc là “cư ngụ tại/ở…”, “nơi cư ngụ”. Bản thân từ không quyết định thời gian ở tạm hay lâu dài, quyền sở hữu hoặc tình trạng cư trú pháp lý; các thông tin ấy phải do văn cảnh nêu. VietLayers trình bày riêng 居 và 寓, không dựng một chứng tích toàn cụm 居寓 khi chưa có nguồn từ thư đáng tin cậy cho dạng ghép đó.
Phong thủy vùng Hòn Chông nơi ta cư ngụ có gì thay đổi không?
Quan tên thật là Đặng Sĩ Dinh, cư ngụ tại làng Ma La.
Nhưng vài ngày sau, họ bỏ trốn, qua cư ngụ tại làng Kiểng Phước.
Những đàn chim sáo và chim cu xanh còn cư ngụ ở đó thật đông.
Cù nhây chỉ việc dây dưa, lằng nhằng, kéo dài mãi không dứt, thường có ý chê. Trong lời hỏi han, nó nhấn việc cứ hỏi tới làm người khác khó dứt ra. Khi đi với đùa giỡn, nó có thể nói sự trêu chọc kéo dài gây phiền; không phải câu nào cũng có ý đùa. Cù nhầy là dạng được từ điển dẫn chiếu để so sánh, thường giải trong việc chây ì, không chịu làm điều đã phải làm. Mục này không coi mọi lần hỏi kỹ, làm chậm hoặc trò chuyện lâu đều là cù nhây.
… mà bị hương chức hỏi cù nhây làm cậu phải mất hơn nửa giờ đồng hồ.
Động từ khẩu ngữ chỉ việc bày tỏ không bằng lòng hoặc không đồng ý bằng lời phàn nàn, càu nhàu hay đáp lại khó chịu. “Cự nự” không phải là mắng người khác; chủ thể là người đang phản ứng với việc mình không vừa ý. Dịch complain/grumble khi thiên về than phiền, protest khi phản đối và talk back khi đáp lại người đang nhắc nhở. Mức độ do giọng nói và tình huống quyết định, không mặc định là cãi vã dữ dội.
Nếu cự nự tôi giao cho quan chủ quận, truy tố ra toà.
Cụm tiếng lóng hiện đại dùng để nhấn một chuyện rất buồn cười hoặc phản ứng bật cười mạnh, phổ biến trong hội thoại và bình luận mạng. “Xỉu” thường là cường điệu vui, không báo một cơn ngất thật; bản dịch có thể là laugh so hard, crack up, burst out laughing hoặc that's hilarious. Nếu một người thực sự mất ý thức, phải mô tả “ngất xỉu” cùng tình trạng y tế, không dùng nghĩa lóng để làm nhẹ sự việc. Cụm không tục nhưng rất thân mật, không phù hợp trong văn bản trang trọng.
`Cướp giựt` là dạng Nam Bộ/văn cũ của `cướp giật`. Ở nghĩa chính, cụm chỉ việc ngang nhiên, bất ngờ hoặc thô bạo chiếm lấy đồ, tài sản hay phần thuộc về người khác mà không được đồng ý; vật bị lấy và cách thực hiện phải đọc theo bổ ngữ, không mặc định có vũ khí, gây thương tích, lấy được trọn vẹn hay đúng một cấu thành tội danh. Ở nghĩa chuyển, `cướp giựt` chê lối tranh giành hoặc chiếm công, lợi, cơ hội, quyền lợi, tình cảm một cách ích kỷ hay bất công. Hồ Biểu Chánh có 56 đoạn/18 tác phẩm và VietMessenger có 69 đoạn/51 tác phẩm dùng `cướp giựt`; dạng hiện hành `cướp giật` có 1/1 và 159/85. Corpus cho thấy từ đi với `tài sản`, `đồ`, `của`, `miếng ăn`, `công lao`, `quyền lợi`, cũng đứng trong `nạn/cuộc/tội cướp giựt` hoặc dùng tuyệt đối. `Giựt` là dạng vùng của `giật`; không tự đổi chính tả trong lời trích hay tên văn bản. Khi nói về người thật, cần nêu nguồn và tình trạng xác minh, không biến một lời tố thành kết luận pháp lý hoặc phẩm chất cố định của người bị nói.
Bây là quân phản, đã không biết công ơn tao nuôi dưỡng dạy dỗ hai mươi mấy năm nay mà lại còn cướp giựt tài sản của tao làm nữa.
Còn xã hội mà mọi người đều lo tranh đua cướp giựt, ai được tiền nhiều là khôn, ai được trèo cao là quí, ai không có tiền là dại, ai chịu ngồi yên là ngu.
Ông hội đồng giựt mình, nghĩ đến trường hợp bọn gian phi xông vào nhà, cướp giựt mấy món cổ ngoạn.
Đó là một hình-thức cướp giựt tế-nhị lắm.
Từ đồng âm vay mượn có nhiều nét hiện đại. Danh từ “cúp” là vật trao thưởng hoặc giải đấu tranh cúp. Động từ “cúp” có thể chỉ ngừng cấp điện/nước; kết thúc cuộc gọi trong “cúp máy”; tự ý bỏ tiết hay vắng mặt trong “cúp học, cúp tiết”; hoặc hạ, cụp một bộ phận như “cúp đuôi”. Không được dịch toàn bộ thành cup hoặc cut. Tên trường/cụm đi kèm quyết định trophy, cut off, hang up, skip class hay tuck/lower.
Những hôm bị cúp điện, Trọng và Hoàng phải thay phiên nhau leo lên, leo xuống để quay cái máy phát điện.
Động từ Hán–Việt chỉ việc dứt khoát không nhận, không chấp thuận hoặc không đáp ứng một đề nghị, yêu cầu, sự tiếp xúc hay điều người khác muốn áp đặt. Từ có sắc thái mạnh, trang trọng hoặc văn chương hơn “từ chối”, thường dịch reject, firmly refuse, rebuff hoặc turn away tùy đối tượng. Không dùng cự tuyệt cho mọi kết quả không thành do máy móc, lỗi kỹ thuật hay thiếu điều kiện nếu không có một chủ thể thực hiện hành vi từ chối.
Hết lời ngon ngọt không xuôi, chuột đực lại buông lời đe dọa, toan dở thói trăng hoa cưỡng bức, chuột bạch vẫn một mực cự tuyệt quyết thủ tiết với người chồng đã khuất.
Xét lại nỗi mình trong trắng, chuột bạch không thể nhịn, ra cửa phân trần nỗi mình bị nạn tìm chỗ trốn tránh chẳng may gặp chuột đực bờm xơm nên cự tuyệt ra về.
Trong làng, có kẻ thổ hào manh tâm muốn chọc ghẹo ni cô, đã nhiều lần rồi ni cô cự tuyệt nên hắn đâm ra thù oán, bèn ngầm mướn một bọn côn đồ chờ cơ hội làm nhục ni cô.
Và biết chừng đâu, theo ý nàng nghĩ, nay mai Ấm Mạnh lại chạy theo tỏ tình với Bích Diệp để rồi lại bị cự tuyệt xong quay lại van lơn với Mỹ Kim.
Động từ Hán–Việt có hai cấu trúc gần nhau: “cư xử + cách thức” nói cách một người hành động, nói năng và giữ thái độ trong tình huống; “cư xử với + người” nói cách đối đãi với người ấy. Bản dịch tương ứng thường là behave/conduct oneself và treat/deal with. Từ nên gắn với hành vi quan sát được, không biến một lần xử lý vụng thành bản chất cố định; cũng không đồng nhất “cư xử” hiện đại với nghĩa đơn thuần ở, cư trú của từng chữ.
Đẹp vì nó có hậu, gợi lại luân lý cổ truyền, nhắc nhở người trong một nước nên cư xử với nhau cho đúng đệiu, đừng chơi đểu.
Chú phải cư xử theo đường lối quân tử để cho vợ chồng Nhung kính phục.
Dưới hai mươi tuổi thì có biết gì việc cư xử với đời đâu?
Em phải ăn ở và cư xử cho thật khéo để Văn đừng nghi ngờ.
Dà là tên gọi thực vật dùng cho một nhóm cây ngập mặn thuộc chi Ceriops, họ Đước (Rhizophoraceae), trong đó tài liệu Việt Nam ghi nhận dà vôi (Ceriops tagal) và dà quánh/dà đen (Ceriops decandra). Trong văn Nam Bộ cũ, tổ hợp vải nhuộm dà chỉ vải được nhuộm bằng vật liệu lấy từ cây dà, gắn với lớp vỏ giàu tannin. Không nên lặp chú thích gọi dà là một giống cây sắn: các nguồn lâm nghiệp hiện đại xác định đây là cây ngập mặn. Từ dà đứng một mình chưa đủ để chốt loài, màu vải, công thức nhuộm, độ bền màu hay công dụng y học; phải dựa thêm vào tên loài và tư liệu kỹ thuật.
Dựa vách thấy giắt áo quần; Thu Thủy lấy ra coi thì là một cái áo vải đen rách cánh chỏ, một cái quần vắn cũng bằng vải nhuộm màu dà của Kỉnh Chi với một cái áo, một cái quần của thằng Phục.
Thiện-Thanh ở trong liêu ôm ra một cái quần với một cái áo vải nhuộm dà .
Dai nhách nhấn mức độ dai khiến người nói thấy ngán hoặc khó chịu. Với thức ăn, đó là khó nhai, khó cắn đứt. Với lời nói hay sự việc, đó là kéo dài, lặp tới lặp lui không dứt. Hai nghĩa cần tách khi dịch: không gọi lời giảng là thịt dai và cũng không dùng long-winded để tả miếng thịt. Đây là cách nói khẩu ngữ có tính đánh giá, không phải thước đo kỹ thuật độ dai.
Bò khô đem kho dai nhách, nhai với củ chụp kém hào hứng biết mấy.
Dàm là dây xỏ qua hai lỗ mũi trâu hoặc bò rồi quàng, buộc lên sừng để người chăn điều khiển con vật; dạng `giàm` cũng được ghi nhận. Nói `dây dàm`, `xỏ dàm`, `nắm dàm`, `ghì dàm`, `giựt dàm`. Trong văn Hồ Biểu Chánh, `trâu tơ mới giựt dàm` chỉ giai đoạn tập cho trâu non quen chịu sự điều khiển, không chỉ một cú kéo dây riêng lẻ. Đây là dụng cụ và thao tác chăn nuôi cũ; không nhập với dây cương ngựa, ách kéo, dây thừng bất kỳ hoặc `giàm` dùng theo nghĩa rọ mõm chó trong một số bản dịch. Thao tác thật phải do người có kinh nghiệm thực hiện, tránh làm con vật bị thương.
Thiệt như vậy, Hai Thà mồ-côi cha đã 10 năm rồi, một mình lo tảo lo tần, lo nuôi mẹ già, lo dựng sự-nghiệp, đã mướn lại của Thôn Sáu mà làm hai dây ruộng đồng trên Bình-Lạc, lại còn mướn thêm ba thiên đất rẫy công-điền Bình-Thành mà làm nữa, làm mấy năm trong nhà có dư lúa ngàn, đã cất được một cái nhà ngói nhỏ ba căn xông vách ván, coi vẻ-vang mà lại còn có ba con trâu, một cặp trâu lớn với một con trâu tơ mới „giựt dàm“ mùa nầy.
Bọn trẻ theo sau kiền trâu, nắm chặt dây dàm cho chúng thâu cái lưỡi thè ra ngoài mép đầy bọt.
Thành phố trực thuộc trung ương ở miền Trung Việt Nam, có vai trò quan trọng về đô thị, biển, giao thông, kinh tế, giáo dục và văn hóa; phạm vi hành chính hiện nay rộng hơn khu đô thị Đà Nẵng quen thuộc trước đây.
`Đàn bà lại cái` là cách gọi cũ có tính miệt thị, dùng để gán vẻ, giọng hoặc cách ứng xử bị xem là nam tính cho một người mà xã hội xếp là đàn bà. Cụm này thuộc tư liệu lịch sử về chuẩn giới, không phải thuật ngữ trung tính cho người chuyển giới, liên giới tính, đồng tính nữ hay bất cứ căn tính nào. Nguồn tiếp xúc Việt–Chăm được đề xuất qua *likay* ‘đàn ông, nam, trai’, nhưng cách hình thành và cách phân tích toàn cụm còn tranh luận. Khi viết hiện nay, chỉ nên dùng `đàn bà lại cái` trong trích dẫn, phân tích lịch sử hoặc giải thích từ; gọi người cụ thể cần dùng tên và cách tự nhận của họ.
Dan ca là từ Nam Bộ cũ chỉ cách nói năng hoặc làm việc dây dưa, cà kê, kéo dài thì giờ. Trong một số câu, người kể cho rằng sự kéo dài ấy có chủ ý; ở câu khác, từ chỉ tả diễn tiến lê thê, nên không được tự gán động cơ trì hoãn nếu văn cảnh chưa cho biết. Có thể dịch drag on, string out, dawdle hoặc keep talking at length tùy chủ thể và hành động. Đây không phải dân ca — danh từ có dấu chỉ folk song — và công cụ tìm kiếm phải giữ hai đầu mục tách biệt. Từ thuộc lớp lời cũ; trong văn hiện nay, dây dưa, cà kê, kéo dài hoặc lần lữa thường rõ hơn.
Thấy hai đàng nói chuyện dan ca bà chủ bước ra hỏi Thái:
Từ cũ và phương ngữ còn tự nhiên trong một bộ phận lời Nam Bộ. Ở nét vị từ, đặng tương ứng được: có khả năng thực hiện, đạt kết quả hoặc thu được điều mong muốn, như làm không đặng, đặng mùa, đặng trái; dịch can, be able to, manage to, obtain hoặc yield theo bổ ngữ. Ở nét nối mục đích, đặng tương ứng để/để mà: hành động trước được làm nhằm tạo điều kiện cho việc sau, dịch so that hoặc in order to. Không thay mọi chữ được bằng đặng: được trong bị động, sự cho phép hay đánh giá ‘được lắm’ có cấu trúc riêng và không phải lúc nào cũng chấp nhận biến thể này.
Da ngăm là cách tả nước da có sắc nâu hoặc sẫm vừa so với thang màu đang được nói tới. Đây là một mô tả thị giác tương đối: ánh sáng, cách chụp, mùa nắng và người quan sát có thể làm cảm nhận khác nhau. Nước da ngăm, da ngăm ngăm và da ngăm đen là những tổ hợp gần nhau nhưng mức sẫm phải do văn cảnh quyết định; không tự biến chúng thành các cấp màu đo được. Từ không cho biết dân tộc, quê quán, sức khỏe, nghề nghiệp, giai cấp, tính nết, mức phơi nắng, vẻ đẹp hay tình trạng da của một người. Khi nhận dạng, hồ sơ y tế hoặc chọn mỹ phẩm, nên dùng thông tin người ấy tự cung cấp và tiêu chí phù hợp thay vì suy từ nhãn màu. Phải tách cụm màu da này khỏi động từ ngăm cũ/vùng nghĩa là hăm dọa.
Thằng cháu da ngăm đen, tóc xoắn, nhưng khuôn mặt giống chị hơn giống chàng.
Đào thì to xương, sung sức nước da ngăm ngăm chớ không trắng lắm, khuôn mặt sáng sủa, miệng cười có duyên, tánh vui vẻ bặt thiệp, hay nói chuyện hay hoạt động.
Dạng dạng tả vật, nhà cửa, núi non hoặc bóng người chỉ mới hiện ra mờ mờ, thấp thoáng, thường vì ở xa, thiếu sáng, có sương hoặc bị che khuất. Từ cho biết mức nhìn thấy chưa rõ, không tự khẳng định người nhìn đã nhận đúng vật, khoảng cách cụ thể, thời tiết xấu hay thị lực có vấn đề. Đây là cách nói cũ, gặp trong văn Nam Bộ và văn miêu tả; hiện nay thường dùng thấp thoáng, lờ mờ hoặc mờ mờ.
Thủ Nghĩa xem trời ngó nước, suy tới nghĩ lui một mình, dạ đương bồi hồi bỗng trước mũi thuyền dạng dạng có giăng núi nằm ngang, mà phía tay mặt xa xa lại có một giăng núi nữa.
Giữa cánh đồng minh mông, gần hay xa đâu đâu cũng là lúa, mấy chú câu nầy giúp tạo ra một bức tranh đẹp đẽ, hữu cảnh, hữu nhơn, lại có mấy xóm dạng dạng phía trong xa, với giặng cây trâm bầu áng trước mấy cái nhà sùm sụp.
Đánh bò cạp là thành ngữ Nam Bộ cũ tả hai hàm răng khua vào nhau lộp cộp khi người ta lạnh run hoặc run dữ. Chủ ngữ thường là răng, hai hàm răng, miệng; có lúc văn liệu lược chủ thể khi cảnh đã rõ. `Bò cạp` trong cụm không chỉ con vật bị đánh. Cụm mô tả âm thanh và chuyển động, không tự chẩn đoán hạ thân nhiệt, sốt rét, co giật, sợ hãi hay nguyên nhân khác. Trong tình huống thật, phải dựa vào nhiệt độ, ý thức, triệu chứng kèm theo và mức nguy cấp; không lấy thành ngữ thay cho đánh giá sức khỏe.
Thằng Được ngồi run tay chân lập cập, miệng đánh bò cạp, lặng thinh một hồi rồi tâm thần bất định, nằm ngoẻo đầu mà ngủ, không biết việc chi nữa hết.
Hai tay ôm ngực, hai chân co lên sát bụng, hai hàm răng nghiến chặt, càng co càng rút thì càng run, răng càng đánh bò cạp.
Đánh dây thép là cụm động từ cũ chỉ gửi điện tín qua hệ thống điện báo. Dây thép ở đây là cách gọi hoán dụ cho đường dây, dịch vụ hoặc bức điện; đánh là thành tố của hành động gửi tin, không có nghĩa đập vào sợi thép. Cụm gần nghĩa gởi dây thép, đánh điện, gửi điện tín nhưng thuộc bối cảnh công nghệ và văn phong lịch sử. Nó không tự nói bức điện khẩn, dài hay ngắn, người nhận ở đâu hoặc nội dung là gì; cũng không nên thay bằng gọi điện thoại, gửi thư, email hay nhắn tin hiện đại khi dịch một cảnh lịch sử.
Hai con phải đánh dây thép ra Nha Trang xin ông về lập tức đặng má tính việc nhà với ổng.
Tôi vừa mới về tới, tôi chẳng đánh dây thép về cho mẹ tôi hay vì tôi về bất thình lình.
Đánh lô tô có hai cách dùng cần tách. Trong thành ngữ Nam Bộ, tim, ngực, trống ngực hoặc bụng đánh lô tô nghĩa là người nói cảm thấy tim đập dồn, hồi hộp, bồn chồn vì lo, sợ, chờ đợi hoặc phấn khích — như những con số lô tô nổi lên liên hồi. Đây là cách tả cảm giác, không phải chẩn đoán rối loạn nhịp tim; nếu cảm giác tái diễn hoặc kèm đau ngực, khó thở, choáng hay ngất thì cần được đánh giá y tế. Theo nghĩa đen, đánh lô tô là chơi trò lô tô; câu phải cho biết luật, có hay không có tiền, không được nhập với lô đề. Cụm kế thừa lô tô, từ vay French loto, nhưng nghĩa thành ngữ được hình thành trong tiếng Việt Nam Bộ.
Tư Cầu làm bộ tĩnh như vậy chớ trong bụng nói cũng thấy hơi đánh lô tô.
Hạ luống cuống không biết làm sao để chối từ, đành làm thinh mà nghe đánh lô tô trong bụng.
`Đàn ông gà mái` là cách gọi cũ mang tính giễu hoặc miệt thị một người đàn ông vì dáng vẻ, giọng nói hay cách ứng xử bị xã hội xem là nữ tính. Đây là dấu tích của khuôn mẫu giới, không đồng nghĩa với người đồng tính nam, người chuyển giới nữ, người liên giới tính hay một chẩn đoán. Nghiên cứu tiếp xúc Việt–Chăm đối chiếu thành tố với *kamay* ‘đàn bà, nữ, gái’, nhưng không nên biến giả thuyết lịch sử thành phép phân loại người hiện đại. Chỉ dùng `đàn ông gà mái` khi dẫn tư liệu hoặc phê bình định kiến; trong giao tiếp phải tôn trọng tên và cách tự nhận của người được nói tới.
Dào dạt là dạng đảo trật tự của dạt dào, dùng trong văn cũ để tả cái có nhiều, đang dâng lên, lan ra hoặc tuôn chảy liên tiếp: nước, mưa, sức sống, cảnh sắc hay tình cảm. Cụm có thể gợi chuyển động thành lớp, thành dòng, nhưng không phải cứ gặp dào dạt là có lũ lụt, tai họa hoặc tràn ngập theo nghĩa vật lý; danh từ và toàn câu mới khóa cách hiểu. Khi tả tình cảm, từ cho biết cảm xúc được biểu hiện hoặc cảm nhận là mạnh và đầy, chưa tự chứng minh cảm xúc chân thành, lâu bền hay được người khác đáp lại. Dào dạt và dạt dào được liên kết như hai biến thể trật tự; trong lời hiện nay, dạt dào thông dụng hơn.
Trời mưa dào dạt các đám mía đều lên mạnh tốt, trà ương đã giáp năm rồi.
Lòng dạt dào thương dì, tôi nói hong suy nghĩ:
Đạp lút ga là nhấn bàn đạp ga tới hết hành trình cơ học để yêu cầu mức ga lớn nhất có thể tại thời điểm ấy; tiếng Anh thường là floor the accelerator hoặc press the accelerator fully down. Cụm tả thao tác điều khiển, không tự cho biết tốc độ thực tế, vòng tua máy, quãng đường, ý định đua xe hay việc có vượt giới hạn. Trong văn kể, thao tác thường gợi xe tăng tốc mạnh; trong kiểm định kỹ thuật, nó có thể là một bước có điều kiện và quy trình riêng. Thành tố ga ở nghĩa điều khiển xe đi qua tiếng Pháp gaz; không nhập với ga xe lửa từ gare.
Khỏi Cảnh sát cuộc trung ương, thấy đại lộ trống trơn, chàng đạp lút ga thì kinh ngạc mà thấy nó vẫn tiến như là chàng chạy số một.
Lái xe, chạy không được, chàng đạp lút ga săng vậy.
`Đất cà dang` là tên đất vùng Trung Bộ được tài liệu ngôn ngữ đối chiếu với tiếng Chăm *paṭang*: loại đất nhiễm mặn, có muối nổi hoặc kết trên mặt. Đây không phải từ Nam Bộ phổ thông; nó lọt vào bảng kiểm kê nhờ lớp từ giao lưu Chăm ở Trung–Nam Việt Nam. Tên dân gian không thay kết quả đo độ mặn, pH, thành phần đất hay đánh giá khả năng canh tác; không đồng nhất với mọi đất phèn, đất cát, ruộng muối hoặc vùng ven biển. Khi quyết định cải tạo hay trồng cây, cần dữ liệu đất và khuyến cáo nông học tại chỗ.
Dầu chai là tên vật liệu nhựa lấy từ một số cây dầu trong cách gọi cũ ở Nam Bộ. Tư liệu dân tộc học phân biệt nhựa mới chảy còn lỏng gọi là `dầu`, để lâu đông cứng gọi là `chai`; thực hành từng dùng vật liệu này để trét kín ghe xuồng, làm đuốc hoặc làm chất đốt cho đèn. Văn liệu cũng dùng `dầu chai` cho chất dễ bắt lửa. Tên gọi không đủ để khóa một loài cây duy nhất, công thức pha, độ tinh khiết hay mức an toàn. Không nhập chuỗi vô tình trong `xì dầu, chai tương ớt`, và không đưa ra hướng dẫn đốt, bôi da hay chữa bệnh.
Tên lực sĩ khác lấy vải nhúng dầu chai, quấn chung quanh cái vòng châm lửa.
Vừa chạng vạng, ông già Hy bơi xuồng lại quán Chệt Ky mua chịu chừng hai chục cây đuốc bằng dầu chai.
Dầu cháo quảy là cách gọi cũ ở Nam Bộ của món bột chiên dài thường gọi dầu cháo quẩy, giò cháo quẩy hoặc quẩy. Từ điển Quảng Châu ghi 油炸鬼, đọc Cantonese jau4 zaa3 gwai2, là 油條: món bột chiên; cách gọi Việt dầu cháo quảy phản ánh đường vay theo âm Quảng Đông qua cộng đồng Hoa, chớ không phải ghép nghĩa dầu + cháo + quảy trong tiếng Việt. Món thường có hai dải bột dính nhau, nhưng kích thước, độ giòn, nguyên liệu tạo nở và cách ăn tùy hàng quán; không mặc định món ngọt, luôn ăn với cháo, không gluten, chay hoặc an toàn với mọi dị ứng. Dạng dầu cháo quẩy là biến thể chính tả gần hiện nay; giò cháo quẩy và quẩy đã được nối về mục quẩy riêng, không để đầu mục cũ giành toàn bộ kết quả tra cứu của từ phổ thông.
Giáng Sinh Ở Một Làng Nhỏ Miền Đồng Tháp
Âm thanh thật quen thuộc, Tuyển nhớ cả dáng người Tàu già bán dầu cháo quảy.
Dàu dàu tả vẻ buồn rầu, ủ dột, thiếu sinh khí kéo dài ra mặt hoặc dáng nằm/ngồi, rất thường gặp trong khung `nằm dàu dàu`. Từ nhấn trạng thái lặng, nặng và dai dẳng hơn một thoáng buồn, nhưng không tự cho biết nguyên nhân, thời lượng chính xác hoặc mức độ bệnh lý. Nhân vật có thể dàu dàu vì nhớ, giận, thất chí, lo, đau hoặc mệt; phải đọc câu mới xác định. Không dùng một mình để chẩn đoán trầm cảm, bệnh thể chất, thái độ chống đối hay để kết luận người ấy lười biếng.
Bà Phủ giận quan Phủ không nghe lời, nên nằm dàu dàu không thèm nói chuyện Bạch Tuyết nữa.
Nhan buồn dàu dàu và quên mất khảch, nàng thơ thẩn bước lên cầu, mặt cầu cong hình lưng lừa nên nàng đứng cao hơn người dưới đất khiến Công cảm giác như là nàng vừa xuất hiện thình lình.
Danh từ chỉ chế phẩm dạng dầu lỏng dùng ngoài da, thường có mùi thơm mạnh và tạo cảm giác mát hoặc ấm; trong đời sống Việt Nam, nhất là ở nhiều gia đình miền Nam, dầu gió thường được xức hoặc xoa với lượng nhỏ khi khó chịu nhẹ. Tiếng Anh phù hợp là medicated oil hoặc topical medicated oil, không phải cooking oil và cũng không đồng nhất với một loại essential oil đơn chất. Thành phần, độ tuổi dùng, vị trí bôi và chống chỉ định khác nhau theo sản phẩm; mục từ chỉ giải thích nghĩa, không thay hướng dẫn trên nhãn hay tư vấn y tế. Không uống, nhỏ mắt hoặc bôi vào vùng tổn thương chỉ vì một thói quen truyền miệng nói vậy.
- Con đưa cho cha cái chai dầu gió, cha hơi mệt.
Bà lão lấy nước lạnh vả lên mặt Mỹ Lan và lấy dầu gió cho nàng ngửi.
Và Thảo mở cánh cửa khép hờ chạy vào phòng , mũi tức khắc bị nút kín bởi mùi dầu gió.
`Dầu hắc` là tên đời thường/vùng thường chỉ chất đen, đặc hoặc dính thuộc họ hắc ín hay vật liệu phủ đường–chống thấm. Trong kỹ thuật, `hắc ín`, `dầu hắc ín`, `coal tar`, `pitch`, `bitumen`, `asphalt` và sản phẩm pha chế không phải lúc nào cũng là một chất; phải đọc nhãn, phiếu an toàn và nguồn tạo thành. Không suy thành phần, khả năng chống thấm, cách gia nhiệt, độc tính hoặc phương tiện bảo hộ chỉ từ tên dầu hắc. Với sản phẩm hắc ín than đá, phơi nhiễm da, mắt và hô hấp có rủi ro nghề nghiệp; kiểm soát theo đúng vật liệu và quy trình.
Chỗ này đá trồi lên lởm chởm, đau chân, chỗ kia, mặt đường đen thui, nhão nhoẹt mớ dầu hắc tráng đường chảy ra như dầu sôi.
Châu thành dầu lửa ở ngã ba dòng Suối Dầu và con sông Alleghany, cách Pittsburgh không bao xa, mới là nơi có những nhà máy lọc dầu cho hết thảy miền ấy; đường phồ đầy những khói đen và dầu hắc.
III. Lại Một Thời Người Ta Cuồng Nhiệt Đi Đào Mỏ Dầu
Có người lại đoán trong khí giới đó là một thứ bom nổ chậm nó xuyên qua lớp dầu hắc trải trên các đường bay, chứ không dội lên, rồi vài phút sau mới nổ.
IX. Chiến Tranh Thứ Ba Năm 1967 Giữa Israel Và Ai Cập
Có cả những hộp xà bông để rửa yên và một cái bô dầu hắc nhễu giọt, thòi cái cán cây cọ ra ngoài.
`Dầu hôi` là cách gọi Nam Bộ của `dầu hỏa`/kerosene, một chất lỏng nhiên liệu từ dầu mỏ từng quen dùng cho đèn và bếp phù hợp. Đây là chất dễ cháy và có thể gây hại qua nuốt, hít hoặc tiếp xúc; phải để trong bình có nhãn, xa lửa và ngoài tầm trẻ em, dùng theo hướng dẫn sản phẩm. Không đựng dầu hôi trong chai nước uống, không gây nôn khi lỡ nuốt nếu chưa có chỉ dẫn y tế, và không nhập với xăng hay dầu diesel vì tính chất và thiết bị dùng khác nhau.
Anh ta rán đào lỗ chôn con rồi thủng thẳng cà nhắc đi về lấy giẻ rách nhúng dầu hôi mà nịt ngón cẳng cái lại.
Quán bán chút ít hàng tạp hoá: thuốc giấy, dầu hôi, giấy vàng bạc, đèn dội, đèn cầy và nước ngọt với lại dừa tươi.
Ở miền Nam ta, có người gọi dầu lửa là dầu hôi, và quả nó hôi thật.
Vợ trạm trưởng là một bà vợ tháo vát, nên chi bà ta đã biến căn nhà thành ra một tiệm chạp phô, trong chưng bày vài tỉn nước mắm, vài bao nhang, mấy chai nước ngọt và dầu hôi, xà-bông, lăng nhăng mấy thứ nữa.
Danh từ quen ở miền Nam, tương ứng đậu phụ trong cách gọi miền Bắc, chỉ thực phẩm làm bằng cách làm đông sữa đậu nành rồi để mềm hoặc ép thành miếng theo loại; dịch tofu hoặc bean curd. Trong cụm đậu hũ nước đường, đậu hũ nóng hay một số cách gọi vùng, từ có thể chỉ món đậu mềm mịn dùng với nước đường, gần tofu pudding/douhua. Không đồng nhất đậu hũ với chao là đậu lên men, tàu hũ ky/váng đậu, đậu hũ thúi hoặc sữa đậu nành. Dạng đậu hủ cũng rất phổ biến trong chữ viết miền Nam; hồ sơ chữ ghi 豆腐 và giải thích quan hệ biến thể, không dùng chữ Hán để xóa khác biệt vùng.
Đó là một hiệu bán đậu hũ, mùi đậu hũ rán bay ra thơm phức.
Ba món ăn là một bát canh đậu hũ, một đũa măng tươi và một đĩa tiểu bạch thái.
Lãnh Nguyệt Bảo Đao (Thần Đao Hồ Đại Đởm – Phi Hồ Ngoại Truyện)
Dung ra cửa mua hai chén đậu hũ, đứng đợi Duy mang tiền ra, nhưng cả giờ vẫn chưa thấy Duy mang đến, nàng vội gọi to:
Một loại cereal trẻ con ăn sáng mang tên bác-sĩ Kellogg có chất đậu nành, nhưng người Mỹ vẫn chủa chịu ăn đậu hũ tức là tofu.
Dầu măn là tên cũ trong lời Nam Bộ cho một loại dầu xoa dùng ngoài da, tên gọi phỏng theo French menthe, nghĩa là bạc hà; văn liệu còn có dầu măng và quảng cáo đầu thế kỷ XX ghi dầu mãn cạnh Ess. de menthe. Menthe không có nghĩa là khuynh diệp, nên không lặp chú giải đã nhập hai loài cây làm một. Tên chung dầu măn cũng không cho biết trọn công thức của mọi nhãn hàng: ngoài thành phần bạc hà hoặc menthol, một sản phẩm cụ thể có thể có hay không có các chất khác. Các cảnh thoa bụng, thoa rún hoặc xức khi nhức đầu là chứng cứ về thói quen gia đình trong văn liệu, không phải lời bảo đảm chữa bệnh hay hướng dẫn dùng hiện nay. Chỉ dùng theo nhãn sản phẩm; không suy rằng có thể uống, nhỏ mắt, bôi niêm mạc hoặc vết thương.
Bây giờ Nên đứng dậy đưa Đồ cho Thà bồng, có đèn tỏ rõ, Nên thấy sút nút áo thì mắc-cỡ, lật đật đưa cánh tay mà che rồi đi vô buồng và đi và nói: “Tôi có dầu măn, để tôi lấy tôi thoa rún cho em.
Con đưa ve dầu măng cho má một chút con.
`Dầu nhớt` là cách gọi rất quen ở Nam Bộ cho dầu bôi trơn dùng trong động cơ, hộp số hoặc máy móc, thường tương ứng `dầu nhờn`; trong lời thường ngày, nói `thay dầu nhớt` nhiều khi là thay dầu động cơ. Tên chung không cho biết cấp độ nhớt, tiêu chuẩn, dầu khoáng hay tổng hợp, dầu mới hay dầu đã qua sử dụng; phải theo tài liệu thiết bị và nhãn sản phẩm. Không nhập dầu nhớt với dầu ăn, nhiên liệu hay mỡ bôi trơn đặc. Dầu đã dùng cần được thu gom đúng quy định, tránh tiếp xúc da kéo dài và không đổ xuống đất hoặc cống.
Tụi Nhật Bổn lên phía U Minh Thượng,xa lắm, đưa tiền cho dân phá rừng để trồng đu đủ dầu,nói rằng để lấy hột đu đủ chế biến dầu nhớt dùng cho máy bay.
Nhưng mà thôi, Định tự can mình, ta phải quên sự thật mới được, chỉ nên nhìn nước sơn của những chiếc xe hơi cho mát con mắt, chớ chui đầu vào ca-bô, hôi dầu nhớt lắm, hôi xăng lắm, hôi khói lắm.
Người tài xế mở nắp đầu máy kiểm soát dầu nhớt và bu-gi, rồi cũng đi theo bốn người lính hộ tống.
Đầu óc rỗng tuếch là cách nói hình ảnh có hai sắc thái cần tách. Một là trạng thái nhất thời không nghĩ ra, không nhớ được hoặc chưa sắp xếp nổi ý nghĩ vì hồi hộp, mệt, choáng hay xúc động; gần mind goes blank. Hai là lời chê nặng rằng một người hoặc nhóm người thiếu ý tưởng, hiểu biết hay nội dung đáng kể; cách dùng này dễ hạ thấp phẩm giá. Cụm không phải phép đo trí thông minh, chẩn đoán y khoa hay kết luận về năng lực lâu dài. Khi nói về người, nên mô tả trạng thái hoặc điểm thiếu cụ thể; khi văn liệu dùng như lời xúc phạm, phải ghi rõ đó là đánh giá của người nói, không trình bày như sự thật khách quan.
- Nó vừa ích kỷ lại vừa nhẹ dạ, đầu óc rỗng tuếch, tình cảm thời khô khan lạnh như băng, đã thế lại ăn tham, bướng bỉnh thích làm đỏn xa hoa và lười không thể tả được .
Chỉ nghe tâm trí mênh mông, đầu óc rỗng tuếch.
Danh từ quen trong Nam Bộ, tương ứng lạc ở miền Bắc, chỉ cây họ Đậu có quả phát triển dưới đất và hạt ăn được của cây ấy. Trong canh tác, đậu phộng có thể là cây hoặc vụ trồng; trong món ăn, thường là hạt sống, rang, luộc, xay hay ép dầu. Tiếng Anh thông dụng là peanut; về thực vật học đây là cây họ Đậu, nên không dùng cách gọi tree nut. Khi nội dung liên quan dị ứng, phải nêu rõ có đậu phộng hoặc sản phẩm từ đậu phộng, không thay bằng từ mơ hồ hạt nếu cần cảnh báo chính xác.
Dưới tàu, vài em bé đi tới lui, bán đậu phộng rang, nước cam, nước xá xị.
Nè, tôi mua vài thiên bánh tráng, vài yến đường, đậu phộng, dân ở biển thèm đồ ngọt.
Thỉnh thoảng vài người khoác áo tơi chạy nhanh, dầm mưa, cắm đầu ngay hướng ông già Hy, nơi anh Năm Hinh ở trọ để thắng đường, làm kẹo đậu phộng.
Ở miệt tôi, không ai xài đậu phộng, rắc hột điều mới đúng điệu.
Dầu thơm là cách gọi nước hoa trong lời địa phương và văn bản cũ. Mục này giải chất thơm dùng cho người hoặc quần áo, không đồng nhất mọi tinh dầu, dầu gió, dầu ăn có mùi thơm với nước hoa. Tên gọi chưa xác định thành phần, nồng độ hay nhãn hiệu sản phẩm. Trong văn học, mùi dầu thơm có thể giúp dựng cảnh, nhưng không tự chứng minh thân phận hoặc tính cách của nhân vật.
Cô nói rồi xâm-xâm vô cửa ngõ, mùi dầu thơm bay bát ngát.
Bỏ tiền, thời gian, công sức, tri thức hoặc nguồn lực vào một tài sản, hoạt động hay năng lực ở hiện tại với kỳ vọng nhận lợi ích, giá trị hoặc thu nhập trong tương lai.
Nhà nước Cộng sản đầu tư “vốn liếng” Mác xít vào thế hệ tuổi ngọc.
Đây là hoạt động phân bổ vốn nhằm tạo lợi nhuận nhưng đồng thời xem xét tác động lâu dài đến môi trường, xã hội và cách tổ chức được quản trị.
Hoạt động bỏ vốn để tăng quy mô, công suất, sản lượng hoặc năng lực hoạt động của dự án hay cơ sở đang có; được phân biệt với việc lập một dự án hoàn toàn mới.
Đầy nhóc nhấn mạnh có nhiều đến mức đầy ắp vật chứa hoặc đông kín một khoảng chỗ. Có thể nói cặp đầy nhóc giấy tờ, xe đầy nhóc người hoặc trong sân đầy nhóc. Đây là cách diễn đạt khẩu ngữ quen ở Nam Bộ; chọn đầy ắp, đông kín hay packed full tùy vật được tả. Nhóc trong tổ hợp không mang nghĩa đứa trẻ. Không suy rằng vật chứa đã tràn ra, mọi chỗ đều chật nguy hiểm hay người nói đã đếm chính xác số lượng. Cách nói có thể tả thực hoặc có phần phóng đại.
Ông sếp trở ra, tay có ôm một cặp đựng giấy tờ đầy nhóc.
Còn bữa đá banh thì thiên hạ lớp ngồi lớp đứng giàn nào cũng đầy nhóc.
Dây thép trước hết là dây làm bằng thép. Trong lời Việt cũ, đặc biệt ở Nam Kỳ, hình ảnh đường dây liên lạc còn sinh ra nhiều cách gọi hoán dụ: nhà dây thép là cơ sở bưu điện–điện báo, một dây thép là bức điện, đánh hoặc gởi dây thép là gửi điện tín; khi tạo thành cụm danh từ như ống dây thép nói, dây thép nói là điện thoại. Phải phân biệt cụm sau với chuỗi dây thép + động từ nói trong câu như dây thép nói rõ lắm, có thể chỉ ‘bức điện nói/ghi rõ’. Không được nhập các lớp lịch sử này với mọi dây kim loại, thư thường, email hay tin nhắn hiện đại; cũng không mặc định dây thép vật liệu là dây chịu lực, dây gai hoặc dây có điện nếu câu không nói.
Thuần bước lại đứng dựa bàn viết, một tay thọc vào túi quần tây, một tay nắm ống dây thép nói kề vào tai mà nghe rồi nói: "A lô!
Danh từ ghép quen trong Nam Bộ và hiện được hiểu rộng, chỉ sợi, vòng hoặc dải vật liệu có tính co giãn rồi trở về gần hình dạng cũ. Dây thun nhỏ dùng bó đồ thường dịch rubber band hoặc elastic band; dây thun dạng sợi dài có thể là elastic cord; phần co giãn may trong quần áo dịch elastic. Thun trong áo thun chỉ loại vải/kiểu áo, không khiến mọi dây thun thành dây buộc áo. Cần nêu kích thước, công dụng và độ an toàn; dây đã giòn, nứt hoặc bắn vào mắt không còn là vật chơi vô hại.
Những chiếc áo dài phụ nữ có gắn một sợi dây thun bên trong áo, chỗ eo ếch, đã giúp họ có eo một cách nhân tạo và nam phái thất vọng lắm mà gặp rất nhiều eo bằng dây thun như vậy.
Chi đưa tay ra phía sau gáy tuột sợi dây thun và lúc lắc cho tóc xổ tung ra.
Nàng giả vờ sửa lại sợi dây thun máng cặp sách trên cái ' pọc ba ga " sau xe.
Bên ngoài ràng mấy cục pin đẹp bằng dây thun.
Cụm tính từ khẩu ngữ nhấn mạnh rằng một việc rất dễ hoặc đơn giản theo đánh giá của người nói; tùy giọng dịch very easy, so easy, a piece of cake hoặc easy-peasy trong lời thật thân mật. Dễ ẹc có thể dùng để trấn an, vui vì làm được nhanh, khoe tự tin hoặc chê một thử thách quá nhẹ. Từ không chứng minh việc ấy dễ với tất cả mọi người: kinh nghiệm, dụng cụ, sức khỏe và hướng dẫn có thể khác nhau. Không dùng trong văn bản trang trọng; khi nói với người đang học, nên chỉ rõ bước làm thay vì dùng cụm này để hạ thấp khó khăn của họ.
`Đèn cầy` là cách gọi quen ở Nam Bộ của `nến`: vật có tim/bấc nằm trong sáp hoặc chất cháy rắn, được đốt để lấy ánh sáng, dùng trong sinh hoạt hay nghi thức tùy cảnh. Nói `đốt đèn cầy`, `thắp đèn cầy`, `cây đèn cầy`; không nên suy vật liệu, mùi, kích thước hoặc công dụng nghi lễ chỉ từ tên gọi. Khi đốt phải đặt xa vật dễ cháy và không để trẻ nhỏ tự sử dụng. `Đèn cầy` không phải đèn điện hình cây nến nếu câu chưa nói rõ.
Nó mua thêm nào là nhang, đèn cầy, một cây dao, hai cây búa.
Nó gắn một cây đèn cầy cháy lên lưng một con cua, rồi nó thả con cua vào nhà, qua hạ cửa.
Hoa Huệ chỉ thơm khi gần khói hương hay gần ánh đèn cầy.
Đèn khí là một đầu mục lịch sử phải tách theo văn cảnh. Trong một lớp văn Nam Bộ cũ, nhất là nơi bản chú thích giải thẳng là đèn điện, cụm chỉ đèn hoặc ánh sáng điện. Ở văn cảnh kỹ thuật hay khi có dạng đèn khí đá, nó chỉ đèn đốt khí hoặc khí sinh ra từ nhiên liệu như đất đèn. Không được thấy cùng mặt chữ rồi mặc định một công nghệ: phải đọc động từ, nhiên liệu, thiết bị, niên đại và chú thích nguồn. Tên đèn khí cũng không tự xác nhận loại khí, công suất, độ sáng, độ an toàn hoặc hệ thống cấp điện.
Nhờ nhà ở một bên có vô đèn khí , cô Xuyến òn ỷ với vợ thầy ở gần nhà bên mà xin cho câu đặng ban đêm may cho tiện, thành thử nhà của vợ chồng Giao cũng đốt đèn điện như ai.
Tuyển hình dung dáng người lom khom của lão trên chiếc xe, chiếc đèn khí đá máng bên cạnh chiếc thúng lớn đung đưa phia sau pọc-ba-ga làm thành một vùng ánh sáng đung đưa tròn trên mặt đường.
Dễ òm là cách nói thân mật nhấn việc gì rất dễ làm, hoặc thứ gì dễ kiếm, dễ có được. Người nói có thể tự tin, trấn an hoặc coi nhẹ khó khăn của việc ấy. Phần òm tăng sắc thái trong tổ hợp này, không phải một từ rất có thể thay vào mọi câu. Dễ òm không phải dễ ốm; cũng không tự mang nghĩa không quan trọng hay không cần quan tâm. Chú giải theo việc và người đang đánh giá, nhất là khi lời nói là lời hứa hoặc lời nói quá.
Dìa là dạng ghi theo âm nói Nam Bộ của về, dùng khi di chuyển trở lại một nơi, đi về phía nơi được lấy làm mốc hoặc về nhà. Dạng này thường giữ giọng nhân vật trong lời thoại, ca từ và văn chương; chính tả trung tính vẫn là về. Không phải người Nam Bộ nào cũng phát âm hoặc viết như nhau, và dìa không cho biết sẵn nơi đến, phương tiện, thời gian hay người nói có thật sự trở về quê. Phải phân biệt dìa với dĩa/đĩa là đồ dùng đựng thức ăn.
- Ừ qua thì qua, nhưng để dìa coi sóc ba con vịt đã.
Danh từ phương ngữ có hai nét đồng âm cần tách. Phổ biến nhất, dĩa là biến thể vùng tương ứng đĩa: đồ đựng nông, thường tròn, dùng bày hoặc ăn thức ăn; dịch plate, dish hoặc saucer theo kích thước và công dụng. Ở một số vùng, dĩa còn tương ứng nĩa: dụng cụ có nhiều răng dùng xiên hoặc giữ thức ăn; dịch fork. Không được thấy dĩa rồi mặc định một nghĩa: dĩa cơm, dĩa trái cây là vật đựng; muỗng dĩa, cầm dĩa xiên thức ăn thường là dụng cụ. VietLayers giữ dĩa như một mục vùng để người dùng tra đúng lời nói Nam Bộ, đồng thời chỉ rõ dạng toàn dân của từng nét.
Lão dọn ra một con cá lóc nướng, một dĩa muối ớt.
Danh từ phương ngữ Nam Bộ chỉ chỗ trũng có bờ giữ nước, thường dùng chứa, dưỡng hoặc nuôi cá và thủy sản; tùy quy mô dịch pond, fish pond, holding pond hoặc aquaculture pond. Đìa nhấn vùng nước có ranh bờ và công dụng giữ/nuôi, không đồng nhất với mọi ao tự nhiên, đầm rộng, ruộng ngập hay hồ chứa. Trong khẩu ngữ nợ đìa, tiếng đìa làm đậm mức nợ rất nhiều; đây là nghĩa chuyển trong cụm cố định, không phải một loại ao chứa nợ. Chữ Nôm có nhiều dạng được từ điển ghi nhận, nên VietLayers trình bày song song thay vì chọn một tự dạng duy nhất không có chứng cứ ưu tiên.
Trong cái đìa sau trại, cá quậy nước nghe ầm ầm.
Dĩa bàn là cách gọi cũ và Nam Bộ cho loại dĩa phẳng, tương đối lớn so với chén hay dĩa nhỏ. Nó có thể dùng bày trái cây, bánh hoặc thức ăn chung; trong lối dọn từng món, mỗi người cũng có thể dùng một dĩa bàn để sớt phần ăn. Vì vậy không nên dịch mọi trường hợp thành platter hay dinner plate mà phải xem cách dùng trong câu. Tên từ không chốt đường kính, vật liệu, hoa văn, món đựng hoặc việc chiếc dĩa đang đặt trên bàn. Dĩa bàn than là một đầu mục khác, không phải nghĩa mặc định ở đây.
Hai người vô tới nhà thiệt quả đồ ăn đã dọn sẵn một bàn, có cháo vịt, có thịt kho, có gà quay, có sà lách lại có một chai rượu chát với một dĩa bàn lớn đựng đầy trái cây là sầu riêng, đu đủ, mít tố nữ, sa bô chê để tráng miệng.
Quí nói : “Cũng ăn thịt cá rau cải như ăn cơm Việt vậy, duy khác mấy điều này là: bánh mì thế cho cơm; đồ ăn bưng lên từ món cho mình sớt, chớ không dọn hết một lượt trên bàn và để chung ai muốn ăn thứ gì tuỳ ý; không có chén mà có dĩa bàn cho mình sớt đồ ăn.
Địa bộ là sổ quản lý ruộng đất trong hệ thống hành chính cũ, ghi theo làng/xã hoặc địa hạt các khoảnh đất, diện tích, loại đất, ranh giới tứ cận và người đứng tên hay chủ sở hữu theo thể lệ từng thời. Thuật ngữ có đối ứng Hán văn 地簿 và thường được dẫn sang `địa bạ`; trong một số tài liệu `điền bộ` được dùng gần nghĩa, nhưng Sơn Nam phân biệt địa bộ nghiêng về mô tả thửa và quyền sở hữu, còn điền bộ phục vụ việc thu thuế, nên không nhập cứng trong mọi văn cảnh. Một hàng tên trong địa bộ cũ là chứng cứ lịch sử cần đọc cùng niên đại, văn tự chuyển quyền, bản trích lục và pháp luật áp dụng; nó không tự quyết định quyền hiện nay.
Quí lại hay vô trong nhà công sở của làng, khi cậy Xã trưởng cho mượn địa bộ mà coi sở ruộng 25 mẫu ở Mỹ Trường bán cho ai, còn sở 13 mẫu ở Mỹ Huê bị thi hành phát mãi bây giờ về ai làm chủ.
Thời xưa, lắm tay mưu sĩ lên Sài Gòn xin khẩn những "lô" đất chưa có ai đứng tên trong địa bộ quản hạt rồi họ mướn người chuyên về trắc địa đến quy định ranh giới.
Danh xưng Nam Bộ chỉ chị hoặc em gái của mẹ, hay người phụ nữ thuộc vai dì, được gọi theo số thứ tự hoặc tên Bảy.
Cụm động từ khẩu ngữ có ba nét cần tách. Một là rời nhà hoặc nơi ở rồi lang thang, sống không ổn định, đôi khi sau xung đột; tùy tình huống dịch run away, leave home, wander hoặc live rough. Hai là đi du lịch tự túc, gọn nhẹ, ít tiện nghi hay ngân sách thấp; dịch travel independently, go backpacking hoặc travel rough. Ba là tiếng lóng nói đồ vật, tiền bạc, kế hoạch hay cơ hội đã mất, hỏng hoặc tiêu tan; dịch be gone, be ruined, go out the window. Không lãng mạn hóa trường hợp người chưa thành niên bỏ nhà, không gán thiếu nhà ở với lối sống buông thả, và không dùng bản dịch du lịch cho tình huống an toàn khẩn cấp.
Đi bụi đời là cụm khẩu ngữ chỉ việc rời nhà, nơi ở hoặc chỗ dựa tương đối ổn định để sống lang thang, ngủ nhờ hay tự xoay xở bấp bênh ở nhiều nơi. Trong văn liệu, cụm thường đi với bỏ nhà, trốn học, sống ngoài đường hoặc phiêu bạt, nhưng từng cảnh có thể do xung đột, bạo lực, bị đuổi, thiếu nơi ở, lựa chọn cá nhân hay nguyên nhân khác. Từ không mặc định người ấy phạm tội, thích tự do, tự nguyện bỏ đi, có lỗi, bị gia đình bỏ rơi hoặc sẽ sống như vậy vĩnh viễn. Phân biệt nghĩa này với đi bụi ở nét du lịch tự túc và với bụi đời là nhãn gọi người dễ gây kỳ thị. Khi liên quan trẻ em, bạo lực hoặc mất liên lạc, ưu tiên mô tả hoàn cảnh và an toàn thay vì lãng mạn hóa cuộc sống đường phố.
Đích cua, cũng viết đích-cua, là cách phiên âm cũ của tiếng Pháp discours, chỉ một bài diễn văn hoặc lời phát biểu được chuẩn bị để đọc trước cử tọa trong một dịp như tiệc cưới, lễ mừng hay cuộc họp. Hồ Biểu Chánh dùng viết một bài đích-cua, đọc đích-cua và vỗ tay sau bài nói, nhờ vậy phạm vi nghĩa rất rõ. Đây không phải mọi cuộc trò chuyện, lời bàn hoặc bài viết; cũng không tự cho biết bài nói hay, đúng, chân thành, có sức thuyết phục hay được người nghe đồng ý. Tiếng Việt hiện nay thường dùng diễn văn hoặc bài phát biểu; giữ đích cua khi đọc, chú giải hay tái hiện lời văn thời trước.
Trường-Xuân vưng lời ghé cậy Tế-Thế làm giùm việc đó và cậy viết luôn một bài đích-cua đặng bữa tiệc đám cưới mà đọc nữa.
Mãn tiệc rồi, chừng uống rượu sam-banh Tế-Thế mới đứng dậy đọc một bài đích-cua như vầy:
Bà Phủ ngồi cỗ với khách đàn-bà bên bộ ván ngang đó, nghe bài đích-cua của Tế-Thế thì bà mừng hết sức, mà chừng thấy khách vỗ tay khen ngợi bà lại càng phơi phới trong lòng, nên bà đã không biết hổ thầm, mà lại còn cười ngỏn-ngoẻn nữa.
Phải để cho anh cả đọc đích cua rồi mới được ăn uống.
Công việc, sự hỗ trợ, quyền tiếp cận hoặc chức năng được cung cấp để đáp ứng nhu cầu của người dùng, thường không làm người dùng sở hữu một sản phẩm vật chất mới.
Dí dỏm là tính từ tả lời nói, câu văn, cách kể hoặc nét giao tiếp có cái vui nhẹ, thông minh và ý vị, khiến người nghe bật cười hoặc thấy thú vị mà không cần ồn ào. Từ có thể khen một người biết nói chuyện có duyên, nhưng trọng tâm vẫn là cái duyên quan sát được trong lời hay cách biểu đạt. Dí dỏm gần hóm hỉnh và witty; hài hước rộng hơn, còn tếu, cà rỡn có thể thiên về đùa nghịch hoặc thiếu nghiêm. Một câu dí dỏm không vì vậy mà đúng sự thật, tử tế hay hợp hoàn cảnh: đem khuyết điểm của người khác ra chế giễu vẫn có thể gây tổn thương. Đây là từ tiếng Việt dùng toàn quốc, không nên gắn nhãn riêng Nam Bộ chỉ vì xuất hiện dày trong văn liệu miền Nam.
khi vui, Vân Phi cũng ríu rít nói cho Thủy nghe một vài điều ngộ nghĩnh hoặc trêu lại chị thảo với anh chàng kính cận một vài câu dí dỏm dể phá nhau cho ồn ào nhà cửa.
Hạnh cười phá lên, giọng vừa nũng nịu, vừa trêu đùa dí dỏm:
Điện ảnh là loại hình nghệ thuật dùng phim để kể chuyện hoặc thể hiện ý tưởng, đồng thời là lĩnh vực nghề nghiệp sản xuất, phát hành và trình chiếu phim.
Các nữ minh tinh vẫn cười duyên, không bao giờ ngủ, ở bìa trước và mặt sau tạp chí điện ảnh.
Sắm máy thâu thanh, xem điện ảnh, đọc báo, đọc tuần san là điều mà ai cũng hưởng được, dầu là anh phu đạp xích lô hoặc chị gánh nước.
Nghề nghiệp của ông ấy lại làm cho Thúy mê chết đi: ông ta học nghề điện ảnh và định sản xuất phím.
Tờ báo khác lại viết: "Nghe đâu một nhà sản xuất phim đã quả quyết rằng hoa hậu Bích-Lệ có đủ điều kiện về dung mạo để thành một minh tinh điện ảnh.
Áp dụng biện pháp y khoa cho bệnh, chấn thương hoặc tình trạng sức khỏe, hoặc người bệnh nhận các biện pháp đó, nhằm chữa khỏi, kiểm soát hoặc giảm triệu chứng và tác hại.
Tôi có xin ngài để cho tôi đưa ngài về Sài Gòn đặng ngài kiếm lương y chuẩn mạch mà điều trị.
Ông mang bệnh nan y - bệnh đau ruột - từ lâu, ông hy vọng được kéo dài thời gian sống, nhờ kỹ thuật điều trị của các bác sĩ Tây và ta ở Sài Gòn.
Cái chân của ông điều trị mấy tháng mới lành, tuy vậy phải chịu tật cà thọt.
Và có phải chăng ghê tởm họ thì vừa vô nhàn đạo, vừa nguy cho xã hội, bởi họ bị mặc cảm, họ thương mến vợ con, sợ bị nhốt nên trốn mãi không dám ló mặt ra để điều trị, thành ra vi trùng được giấu giếm nuôi nấng mãi trong nhiều gia đình, tai hại không biết bao nhiêu mà kể.
Đây là quá trình khám, đánh giá và can thiệp y tế tập trung cho bệnh hoặc tình trạng phức tạp, cần chuyên gia, kỹ thuật hoặc theo dõi ở mức cao hơn điều trị thông thường.
Trong y học, cụm từ này chỉ chiến lược can thiệp chủ động, thường mạnh và có thể gồm nhiều phương pháp, nhằm kiểm soát, thu nhỏ hoặc loại bỏ bệnh nặng và khi có thể kéo dài sự sống, thay vì chỉ chăm sóc giảm nhẹ hoặc theo dõi.
Đi nhầu là cứ đi đại theo một hướng khi chưa biết chắc đường hoặc chưa liệu được kết quả, với ý trông may gặp nhà, gặp người chỉ lối hay tới được nơi cần thiết. Bảng chú giải từ ngữ Hồ Biểu Chánh giải là `đi đại, đi liều cầu may`; các cảnh trong Bỏ vợ, Ngọn cỏ gió đùa và Ý và tình đều đặt người đi trước tình thế không rành hướng hoặc chưa chắc việc có thành. `Liều` ở đây là chấp nhận sự bất định để thử đường, không tự động có nghĩa bất chấp hiểm nguy nghiêm trọng. Phải phân biệt với `đi nhậu` là đi uống rượu bia; từ cũng không tự cho biết người ấy đi nhanh hay chậm, đi bộ hay đi ghe, chắc chắn bị lạc hoặc đã có một đích cố định.
Anh ta không biết hướng nào, cứ nhắm ngay trước mặt rồi lội xuống bưng mà đi nhầu, tính hễ có gặp nhà rồi sẽ hỏi thăm đường.
Cậu đi nhầu, té ra nhằm đường qua Hưng Hội.
Dình dàng là dạng viết vùng, có nhiều chứng liệu trong văn Nam Bộ, của dềnh dàng. Từ có hai nét nghĩa phải tách: một là chậm chạp, dây dưa hoặc cố ý kéo dài động tác; hai là có thân hình, vóc dáng to lớn và gây cảm giác cồng kềnh. Nét nghĩa phải theo từ mà dình dàng bổ nghĩa: đi, đứng, làm, chờ thường nghiêng về chậm; người, thân hình, bộ tướng, ngựa thường nghiêng về to lớn. Nghĩa chậm không tự chứng minh người ấy lười hay kém năng lực; nghĩa vóc dáng không phải lời kết luận về sức khỏe, tính nết hay giá trị con người. Không nhầm dình dàng với dính dáng là có liên quan.
Nó thấy người dình dàng, chừng lối 50 tuổi, da mặt chưa dùn mà hai hàm răng đã rụng hết.
Anh ta dòm coi Phấn ra chưa, nhưng có lẽ cô nầy còn dình dàng trong chòi.
Đi riết là cụm động từ Nam Bộ. Trong văn cũ, nó thường tả đi một mạch, đi thẳng tới chỗ được nêu bằng vô, ra, lên, lại, về mà không ghé hoặc chần chừ. Trong lời hiện nay, đi riết còn có thể nhấn việc cứ đi, đi hoài hoặc đi lâu ngày đến mức sinh ra kết quả: đi riết rồi quen đường. Riết không tự cho biết người đi nhanh, chạy, vội, đi bộ hay dùng phương tiện; các ý ấy phải có dấu hiệu riêng trong câu.
Khiếu Nhàn thay áo rồi đi riết qua Phủ hỏi thăm chuyện Bạch Tuyết.
Tên xa phu bảo đi thằng đường trước mặt đó lên đến ngã tư thì quẹo qua tay trái rồi đi riết xuống thì sẽ đụng chợ.
Giá trị, địa điểm, tập quán, tác phẩm hoặc môi trường tự nhiên được nhận từ quá khứ và xem là đáng gìn giữ; trong pháp luật, còn chỉ tài sản và nghĩa vụ tài sản do người chết để lại.
Trong một số lời Trung–Nam, `địt` là động từ khẩu ngữ chỉ thải hơi trong ruột, tương ứng `đánh rắm`, `xì hơi`, thuật ngữ trung tính là `trung tiện`. Tuy nhiên cùng hình thức này ở nhiều vùng khác là động từ tình dục rất tục và còn xuất hiện trong lời chửi. Vì khác biệt vùng gây hiểu nhầm mạnh, VietLayers ghi nhận để người đọc hiểu tư liệu và hội thoại, không khuyến nghị dùng trong giao tiếp lịch sự hay liên vùng; khi nói về cơ thể và y tế nên chọn `xì hơi` hoặc `trung tiện`. Không suy bệnh, phép lịch sự hay ý xúc phạm chỉ từ một lần xuất hiện mà phải xét người nói, vùng và ngữ cảnh.
Đồ ăn là cách gọi chung những thứ dùng để ăn, tương ứng thức ăn trong nhiều câu. Có thể là món đã nấu, đồ mua đem theo hoặc phần thức ăn đang được chuẩn bị; câu cụ thể quyết định. Đây là cách nói hằng ngày dùng rộng trong tiếng Việt, có mặt trong văn học Nam Bộ, không phải từ chỉ riêng miền Nam. Không đồng nhất đồ ăn với dụng cụ ăn uống, một bữa ăn hoàn chỉnh hay đồ uống. Trong câu mắng đồ ăn cướp, phải phân tích cả cụm gọi người, không tách đồ ăn ra rồi hiểu thành thực phẩm.
Tổ chức được thành lập và vận hành để thực hiện hoạt động kinh doanh như sản xuất, mua bán hoặc cung cấp hàng hóa, dịch vụ; có cơ cấu, tài sản, trách nhiệm và hình thức pháp lý nhất định.
Toàn không lại sở ông Thành mà đi tuốt vào tư thất của một nhà doanh nghiệp kia ở gần góc đại lộ Ngô đình Khôi và đường Trương tấn Bửu.
Những nhà doanh nghiệp suy sụp, họ giống như những trái banh cao su, rơi xuống, lại tưng lên, nhờ ở tài năng riêng của họ cũng như trái banh đã nhờ ở tính cách riêng của chất cao-su.
Anh đã yêu một cô gái con nhà giàu, con của một nhà doanh nghiệp ở Sài gòn.
- Thưa ông, là nhà doanh nghiệp lớn, không lẽ ông quên rằng thời nay trên thế giới, đồng tiền của quốc gia nào cũng cứ càng ngày càng mất giá, thành thử lối để dành tiên vững hơn hết là sắm của.
Doanh nghiệp bền vững là doanh nghiệp hướng đến hiệu quả kinh tế lâu dài đồng thời quản lý có trách nhiệm tác động của hoạt động kinh doanh đối với môi trường, người lao động và cộng đồng.
Danh từ khẩu ngữ quen ở miền Nam chỉ bộ quần áo gồm áo với quần hoặc nhiều món được may, bán hay chọn đồng bộ về vải, màu, họa tiết hoặc kiểu; thường gặp nhất là đồ mặc nhà, mặc nghỉ ngơi hay đi việc gần, nhưng không bắt buộc chỉ mặc trong nhà. Tùy câu dịch matching set, coordinated outfit, two-piece set hoặc loungewear set. Đồ bộ không mặc định là suit trang trọng, uniform đồng phục, pyjamas đồ ngủ hay tracksuit đồ thể thao. Một áo và một quần bất kỳ mặc cùng lúc chưa chắc thành đồ bộ nếu chúng không được xem như một bộ.
`Dọ coi` là cụm Nam Bộ và văn cũ: chủ động hỏi, quan sát, thử dò, đi tìm tin hoặc sắp một tình huống để biết điều còn chưa rõ. Phần sau thường là câu hỏi gián tiếp: `dọ coi tại cớ nào`, `dọ coi ở đâu`, `dọ coi làm nghề gì`, `dọ coi ý ảnh thế nào`, `dọ coi có... hay không`, hoặc danh ngữ kèm vị ngữ như `dọ coi việc nhà chuyển biến ra thể nào`. `Dọ` trong những khung này tương ứng dạng hiện nay `dò`; `coi` góp nghĩa thử xem/để biết kết quả, nên toàn cụm có thể dịch là *find out*, *look into*, *probe*, *sound out* hay *check*, tùy cách thu thập tin. Cụm có thể chỉ việc hỏi thăm vô hại, quan sát kín đáo, thám sát hoặc dò ý; sắc thái và quyền riêng tư do hành vi cụ thể quyết định. Từ một mình không chứng minh người dò được phép, thông tin thu được là đúng, việc dò thành công, có ý xấu, có theo dõi trái phép hay hành động hợp pháp. Nguồn gốc sâu chưa được chứng cứ hiện có giải quyết, nên không dựng chữ Hán–Nôm hoặc ngôn ngữ vay.
Xin anh đừng cản, để cho em với chị Lý làm quen đặng dọ coi tại cớ nào mà cô đành bỏ anh Phúc để ưng người khác.
Vợ con nó cậy anh Tư Cầu nom theo mà dọ coi ông ở đâu và làm việc gì.
Thu Thủy gắp một miếng thì liếc Chúa tàu một cái, trong ý muốn dọ coi Chúa tàu toan tính những việc chi.
Tôi xuống đây thiệt có ý muốn dọ coi sự tôi nghi đó có nhằm hay không.
Đố hiền tật năng là thành ngữ Hán–Việt 妒賢嫉能, chỉ lòng ganh ghét đối với người được xem là có đức, có tài hoặc nổi trội hơn mình. Toàn cụm có thể làm vị ngữ hay lời đánh giá về một người, một phe hoặc một cách hành xử. Trong văn Hồ Biểu Chánh, thành ngữ thường đi với chủ thể gian đảng và những hành vi ám hại, nhưng hành vi ấy thuộc câu chuyện chớ không nằm sẵn trong nghĩa của thành ngữ. Vì vậy, không lấy riêng tật năng làm đầu mục độc lập từ các chứng liệu này; cũng không dùng đố hiền tật năng để tự động khẳng định người bị ganh thật sự hiền tài, mọi bất đồng đều do ganh ghét, hay đã có chèn ép, phá hoại hoặc bạo lực.
Cha con bị gian-đảng đố hiền tật năng nên ám-sát chết rồi.
Bởi người đố hiền tật năng , lại ỷ tài ỷ lực lắm, nên mới sanh họa như vậy.
Đội mã tà là cụm lịch sử trong văn Nam Bộ cũ. Khi đi với `thầy`, `làm`, `lãnh chức`, `thăng chức`, cụm thường chỉ người giữ chức đội trong lực lượng mã tà—một lực lượng canh tuần, cảnh sát hoặc địa phương quân dưới bộ máy thuộc địa. Khi đi với `gia nhập`, `trong`, `quân`, `đội` có thể được hiểu là đơn vị hay lực lượng mã tà. Thành tố `mã tà/ma tà` nhiều khả năng vay Malay `mata-mata`, nhưng đường truyền cụ thể còn tranh luận; `đội` là thành tố Hán–Việt 隊. Không dùng cụm này như tên chức vụ cảnh sát hiện nay, không suy mọi người được gọi là đội mã tà có cùng thẩm quyền, địa bàn, quân hàm hoặc hành vi, và khi trích văn phải giữ góc nhìn lịch sử của nguồn.
Ông thân thầy làm đội mã tà , vì có một mình thầy, nên ráng cho thầy ăn học.
Chập sau, thầy đội mã tà ra tới, Thẩy kêu mấy người đó.
Đôi-tôi là cách nói hiếm/cũ về mốc tròn năm tuổi của trẻ, hiện thấy rõ trong văn Hồ Biểu Chánh. Giáp đôi-tôi được bản chú thích giải là thôi nôi, tức sắp hoặc vừa tròn một tuổi tùy cấu trúc câu; nhưng gần giáp hai đôi-tôi lại có nghĩa gần tròn hai tuổi. Vì vậy không nên định nghĩa toàn đầu mục chỉ là lễ thôi nôi: cốt nghĩa trong các câu đã thấy là mốc một năm tuổi có thể đếm. Dạng đôi tôi không gạch nối được dùng để hỗ trợ tra cứu chính tả hiện đại, không phải một nghĩa khác. Nguồn hiện có chưa đủ để chốt cấu tạo hoặc từ nguyên sâu hơn, nên không dựng chữ Hán–Nôm hay nguồn vay.
Con Thu-Vân nay đã gần giáp hai đôi-tôi rồi, coi thiệt là ngộ-nghĩnh, môi đỏ lòm như thoa son, mắt sáng ngời như sao đóng, nước da mỏng mà trắng nõn, cườm tay nhỏ mà no tròn, diện mạo giống hịch Từ-Hải-Yến như khuôn đúc.
Chương 10- Quyển thứ ba - Nắng táp mưa sa
Động từ phương ngữ, quen trong lời Nam Bộ, chỉ hành động hướng mắt để nhìn, xem hoặc quan sát; tùy câu dịch look, watch, have a look hoặc peer. Bản thân dòm có thể hoàn toàn trung tính như dòm đồng hồ, dòm đường, dòm em bé. Sắc thái lén lút, xâm phạm riêng tư hay nhòm ngó chỉ xuất hiện khi có dấu hiệu như dòm qua khe cửa, dòm điện thoại người khác, dòm ngó tài sản. Không dịch mặc định thành spy, stalk hoặc covet khi câu chỉ nói nhìn. Dạng toàn dân thường là nhìn, xem hoặc nhòm tùy cấu trúc.
Tính từ khẩu ngữ Nam Bộ, gần dởm/rởm trong cách dùng rộng, chỉ vật, dịch vụ, thông tin hoặc tư cách bị người nói đánh giá là giả, mạo nhận, kém chất lượng hay không đáng tin. Phải tách hai trục: hàng gắn nhãn hiệu không đúng có thể là fake/counterfeit; hàng làm ẩu hoặc nhanh hư là shoddy/inferior/low-quality dù không giả thương hiệu. Dỏm là lời đánh giá mạnh, nên câu cần nêu căn cứ như nhãn sai, vật liệu không đúng, lỗi thực tế hoặc lời quảng cáo bị bác bỏ. Không gọi hàng rẻ, đồ cũ, người mới học hoặc sản phẩm không hợp sở thích là dỏm nếu không có bằng chứng tương ứng.
`Dòm coi` là cấu trúc quen trong lời Nam Bộ, nghĩa là hướng mắt nhìn để xem, kiểm tra, biết tình hình hoặc đọc dấu hiệu mà đoán: `dòm coi trong nhà`, `dòm coi ghe còn đậu không`, `dòm coi ý tứ thế nào`. `Dòm` nêu hành động hướng mắt; `coi` thường bổ sung mục đích/kết quả xem cho biết và có thể mở một tân ngữ, mệnh đề nghi vấn hay nội dung đánh giá. Vì vậy không nhất thiết tách thành hai hành động hoàn chỉnh. Tùy câu, tiếng Anh dùng `look`, `have a look`, `check`, `look to see`, `watch` hoặc `gauge`. Cụm có thể hoàn toàn trung tính; sắc thái lén lút, xâm phạm hay theo dõi chỉ có khi cách thức, vị trí và đối tượng cho thêm bằng chứng. Riêng `dòm coi` không xác nhận người nhìn được phép, đã thấy rõ, suy đúng, chắc chắn về nội dung hoặc tán thành điều quan sát.
Cậu trai ấy dòm coi trong nhà bàn ghế hẳn hoi, đã khiêm nhượng mà lại nhút nhát nên ké né không dám ngồi.
Cô Lý nói tới đó rồi cô liếc mắt dòm coi ý tứ thầy Thiện thế nào.
thằng Được lén chạy xuống dưới đầu câu quây dòm coi ghe bà Hội đồng còn đậu đó hay không.
`Dòm vô` là hướng mắt vào phía trong một căn nhà, căn phòng, cửa, xe, ghe, hang, máy móc hoặc khoảng có ranh giới để thấy bên trong có gì. `Dòm` là nhìn/xem trong lời Nam Bộ, còn `vô` đánh dấu hướng vào; văn trung tính thường dùng `nhìn vào`, và nhiều lời Nam Bộ cũng nói `ngó vô`. Cụm không mặc định hành động lén lút: `đứng cửa dòm vô` có thể là nhìn bình thường, còn `lén dòm vô` mới có dấu hiệu giấu giếm. Trong `người ngoài dòm vô`, cụm chuyển sang góc nhìn từ bên ngoài một gia đình, quan hệ hay sự việc để nhận xét; điều nhìn thấy vẫn không bảo đảm người ngoài hiểu đúng nguyên nhân hoặc nội tình. Không nhập `dòm vô` với `dòm ngó`: dòm ngó có thể mang nét để ý chuyện riêng, canh chừng hoặc nhắm tới tài sản, trong khi dòm vô chủ yếu khóa hướng nhìn.
Ông qua cầu rồi thủng thẳng đi dài trước dãy phố ấy, mỗi căn ông mỗi dòm vô, đi tới căn thứ tư ông thấy có một người đàn bà đương ngồi tựa cửa mà may, song day lưng ra ngoài nên không thấy mặt.
Mà người ngoài dòm vô họ cũng cười chị nữa.
Tui thấy ông Tây này cười, ông kia la hét, ông Tây nọ gật đầu. Mấy ổng dòm vô xóm mình...
- Ăn trộm nó dòm vô, nó thấy cái gì ba ?
Đôn là một loại ghế nhỏ gọn, theo cách dùng truyền thống thường không có lưng tựa và có thể làm bằng gốm, sứ, đá hoặc gỗ; trong văn Nam Bộ cũ, đôn gốm/sứ thường được đặt ở sân hay gần bộ bàn ghế. Trong nội thất hiện đại, ghế đôn còn có nhiều chất liệu, hình dạng và kiểu bọc nệm, nên không thể buộc mọi đôn đều tròn, bằng gốm, thấp đúng một cỡ hoặc chỉ dùng trang trí. Muốn biết một chiếc đôn có thể ngồi, gác chân hay đặt vật và chịu tải bao nhiêu phải xem thiết kế của sản phẩm. Không nhập đôn với đôn đốc, đồn, độn hay tên riêng Đôn.
Miếng đất trống từ phía sau cây huỳnh mai vô tới thềm thì lót gạch bằng thẳng, chánh giữa để trống đặng ban đêm ngồi hứng mát, còn chung quanh sấp đôn để chậu kiểng là những sơn tùng kim quít, bùm sụm, càng thăng, cặp thì sửa xuy phong, cặp thì uốn chiếu thủy.
Xí Vĩnh ngồi trên cái đôn sành ở góc sân.
Đòn bánh tét là một nguyên bánh tét được gói thành khối dài hình trụ, dùng khi đếm, buộc, nấu, biếu, cất hoặc nói tới chiếc bánh trước khi cắt thành khoanh. Đòn ở đây vừa gợi dáng dài tròn vừa làm đơn vị đếm tự nhiên: một đòn, hai đòn bánh tét. Cụm có thể chỉ bánh còn sống mới gói, bánh đang nấu hoặc bánh đã chín; riêng tên gọi không cho biết nhân mặn/ngọt, kích thước, khối lượng, lá gói, độ chín hay tình trạng an toàn thực phẩm. Trong so sánh như tròn dài như đòn bánh tét, người nói mượn hình dáng của chiếc bánh, không biến người hay vật thành món ăn.
Mợ của Hén đã thả xong mười lăm đòn bánh tét vào nồi.
Một chị hàng xóm bỗng bước vào, tay xách hai đòn bánh tét sống, lá gói còn tươi rói, cột dính đầu lại với nhau.
Dông có hai lớp nghĩa đồng hình cần tách. Ở nghĩa danh từ khí tượng, dông — cũng viết giông trong nhiều văn bản — là hiện tượng đối lưu có gió giật và thường có mây phát triển mạnh, mưa rào, sấm, chớp hoặc sét; không phải trận nào cũng biểu hiện giống hệt nhau. Ở nghĩa động từ khẩu ngữ, dông là rời một chỗ hoặc đi một mạch với tốc độ nhanh, thường gặp trong dông tuốt, dông thẳng, dông mất, dông mịt. Động từ này không tự cho biết người đi đang bỏ trốn, có lỗi, gặp nguy hiểm hay dùng phương tiện gì. Phải phân biệt cả hai nghĩa với dông dài nghĩa nói hoặc kéo dài lan man.
Hoàng nói rồi rồ máy, xe từ từ ra lộ rồi dông mịt.
Đồng bằng sông Cửu Long là vùng đồng bằng rộng ở cực Nam Việt Nam, do phần hạ lưu sông Mê Công bồi đắp trước khi chảy ra biển.
Tại sao trong xóm Miên này lại có thể vang ra câu hát đó, câu hát của đồng bằng sông Cửu Long.
Về đất phù sa, chúng ta nên nhìn kỹ và tránh những ảo tưởng cho rằng đồng bằng sông Cửu Long quá phì nhiêu.
Dưới đời ngài, miền Nam trải qua giai đoạn cực thịnh, chiến thắng chúa Trịnh, lấy sông Gianh làm biên giới, phía Nam thì ranh giới vượt qua Chiêm Thành, ngài lại cho phép người Trung Hoa bài Mãn phục Minh đến khai thác vùng Mỹ Tho, Đồng Nai, Hà Tiên, nhờ vậy mà miền đồng bằng sông Cửu Long sau này trở thành lãnh thổ Việt Nam.
Phía rạch Bến nghé là phố xá với ghe thuyền đi hoặc về đồng bằng sông Cửu Long.
Đồng bánh ú là tên một kiểu vòng tay hoặc món trang sức đeo cổ tay trong lời Nam Bộ xưa. Lời thề trước miễu cho nhân vật vặn khóa mở chiếc đồng khỏi tay, đem cho người khác bán khi túng tiền; chú thích của ấn bản gọi thẳng đây là vòng tay. Tình mộng tả chiếc đồng đeo khít rịt, còn Cha con nghĩa nặng đặt đồng bánh ú cạnh vòng trơn trong việc thợ bạc đo tay làm nữ trang. Những chứng liệu ấy xác nhận vị trí đeo, chức năng trang sức và có kiểu dùng khóa; chúng chưa đủ để buộc mọi chiếc phải cùng một kim loại, màu, trọng lượng hoặc mặt cắt. Bánh ú là tên kiểu dáng trong tổ hợp, nhưng không nên tự vẽ hình khối chính xác nếu chưa có hiện vật hay bản mô tả kỹ thuật. Không hiểu đồng ở đây là đồng hồ hoặc mặc định là kim loại đồng.
Bà biểu thợ bạc đo tay mà làm cho nó một chiếc vòng trơn với một chiếc đồng bánh ú.
Mỗi lần cô vuốt tóc thì thấy mấy ngón tay cô nhỏ mà lại dài, còn bàn tay dịu nhiễu, cườm tay no tròn, chiếc đồng bánh ú đeo khít-rịt.
Dông dãy là cao lớn, bề thế về vóc người trong lời Nam Bộ cũ. Chú giải từ ngữ Hồ Biểu Chánh định nghĩa gọn là `cao lớn`; trong Từ hôn, một người đàn bà được tả `cao lớn mà không dông dãy`, cho thấy hai cách nói gần nhau nhưng không hoàn toàn trùng: người ấy có chiều cao và tầm vóc đáng kể mà dáng không quá đồ sộ, kềnh càng hoặc gây cảm giác áp đảo. Từ chỉ ấn tượng hình thể nhìn thấy trong cảnh, không tự cho biết cân nặng, sức mạnh, sức khỏe, tuổi, vẻ đẹp, tính nết hay địa vị. Phải phân biệt với `dóng dảy` thường nói về giọng lanh lảnh, thao thao; nguồn gốc và chữ cổ của toàn từ chưa đủ chứng cứ để xác lập.
Cậu đi mút khúc đường ngay đó, rồi mới quẹo qua khúc đường khác, thì có một người đờn bà, trạc chừng 35 tuổi, cao lớn mà không dông dãy , mình mặc một bộ đồ lụa trắng, tay cầm một cái bốp da vàng, dừng ngay trước mặt cậu và cười mà hỏi rằng: “Cậu đi đâu vậy hử?
Động dung là từ Hán–Việt văn chương 動容, chỉ việc nét mặt, dáng vẻ hoặc thái độ đang giữ bỗng thay đổi vì bị một lời nói hay sự việc tác động. Khung thường gặp là động dung, không động dung, chẳng chút nào động dung. Từ cho biết phản ứng lộ ra ngoài, nhưng không tự xác định cảm xúc là thương, sợ, giận, kinh ngạc hay đồng ý; nguyên nhân và nội tâm phải lấy từ câu. Không nên đồng nhất động dung với động lòng là nảy lòng thương/cảm, xúc động là cảm xúc dâng lên, biến sắc thiên về sắc mặt đổi rõ, hay cử động thân thể theo nghĩa vật lý.
Thu Thủy nghe nói đứng như thường, chẳng chút nào động dung, bởi vì bấy lâu nay tuy kêu Chúa tàu thì kêu, chớ Thu Thủy nghe chồng thuật chuyện cũ thì đã có lòng nghi Chúa tàu là anh vợ Kỉnh Chi rồi.
Huệ Minh ngồi chờ cho cô đọc và liếc mắt nhìn coi cô cảm xúc hay không, thì thấy sắc mặt cô vẫn bình tĩnh như thường, đọc tới đứt mà không lộ vẻ động dung chút nào hết.
Đóng hụi là giao khoản tiền hoặc tài sản phải góp cho phần hụi ở một kỳ: make a contribution to a rotating savings group. Đây là động tác góp, đối lập về hướng tiền với hốt/lĩnh hụi là nhận phần chung. Trong cách nói dân gian có đóng hụi sống trước khi lĩnh và đóng hụi chết sau khi đã lĩnh ở dây hụi có lãi, nhưng số tiền, thời điểm cùng nghĩa vụ phải theo thỏa thuận cụ thể. Cụm không tự cho biết người đóng còn nợ hay đã trả đủ; biên nhận, sổ và từng kỳ mới là căn cứ.
- Cứ góp hoài từng chục bạc không biết đến bao giờ mới đủ tiền đóng hụi, thật khổ cho chị hết sức vậy đó.
“Buồn quá, má qua nhà cô Thông đóng hụi rồi, còn mỗi mình ở nhà.
Khu vực của châu Á nằm về phía nam Trung Quốc và phía đông tiểu lục địa Ấn Độ, gồm phần lục địa và hải đảo giữa Ấn Độ Dương với Thái Bình Dương.
Tôi liên tưởng đến quyển sách khảo cứu về các kiểu nhà ở vùng Đông Nam Á, một hình thức văn minh trên sông nước.
Sử Tàu ghi rõ: Đời Vĩnh Lạc (1403-1424) vua Tàu sai quan Thái giám tên là Trịnh Hòa đi điều tra các nước ở miền Đông Nam Á.
Với các nước nhược tiểu ở Đông Nam Á, ta cần liên lạc để trao đổi tài liệu và phương pháp.
Không nói, chắc anh cũng dư biết rằng đó là một cái ổ gián điệp, vì nước tôi chuẩn bị xâm lăng toàn cõi Đông Nam Á.
Đồng sàn là dạng Nam Bộ/cũ tương ứng đồng sàng 同床, nghĩa gốc là cùng một giường hoặc chỗ nằm. Trong câu `loan phụng đồng sàn`, `cộng chẩm đồng sàn`, cụm nói đôi lứa chung chăn gối hoặc nên duyên; trong `bạn đồng sàn`, nó có thể chỉ người cùng ngủ trên một sàn, một chỗ tập thể, không nhất thiết là đôi lứa. Vì vậy phải đọc danh từ và quan hệ trong câu: cùng chỗ ngủ chưa tự chứng minh hôn nhân, quan hệ tình dục, sự đồng thuận, tình yêu, tính độc quyền hay vai nghề nghiệp. Chữ `sàn` trong cụm là dạng âm của `sàng` 床 ở lớp dùng này, không nên tách ra giải máy móc là mặt sàn nhà hiện đại.
Hải-Yến mừng rỡ hết sức, trong bụng đã chắc rằng trong năm ba ngày nữa mình sẽ giao duyên với Ánh-Nguyệt, sắc cầm hòa hiệp, loan phụng đồng sàn, chẳng còn ngày ngóng đêm trông, hết nỗi nhớ mây thương gió.
Tụi mình sống thì đồng tịch đồng sàng, chết thì đồng quan đồng quách".
Một anh "cu li" thừa lúc bạn đồng sàn ngó lơ, gắp bớt giá xào tóp mỡ của bạn bỏ vào dĩa mình.
Đổ nùi là cách nói Nam Bộ tả chuyện đang giấu hoặc đang nén bỗng tuôn ra một lượt, bị nói lộ cho nhiều người biết, hoặc diễn biến bung ra thành rối rắm hơn. Với chủ thể là người, `đổ nùi ra` thường gần `nói tuôn/nói lộ hết`; với chủ thể là sự việc, `chuyện/mọi việc đổ nùi ra` nhấn biến cố bung bét, phát sinh thêm mối rối. Cụm có sắc thái khẩu ngữ và thường là lời cảnh báo hoặc phàn nàn. Nó không tự chứng minh điều bị lộ là thật, người nói cố ý, có hành vi phạm pháp hay thiệt hại đã xảy ra; cũng không nhập mọi hành vi kể rõ sự việc với người có trách nhiệm.
Anh hỏi riết tôi đổ nùi ra, rồi anh oán tôi chớ ích gì.
Rồi kế đến việc cha nội Thế đây thấm đòn nóng tại nóng mũi sao đó nên khiến cho mọi việc đổ nùi thêm ra.
Đòn xóc là cây đòn gánh thường làm bằng tre hoặc gỗ, có đầu vót nhọn để xóc vào dưới dây buộc hay xuyên giữ bó lúa, bó mạ, cỏ hoặc củi mà gánh trên vai. Chú thích trong Con nhà nghèo giải đây là đòn gánh có hai đầu nhọn dùng gánh mạ hay gánh lúa; cảnh truyện cho thằng Cu vác đòn xóc theo người đi gặt. Tên dụng cụ cũng tạo thành ngữ `đòn xóc hai đầu` để ví người châm chọc, xúi xiểm cả hai phía, nhưng nét bóng ấy phải tách khỏi nghĩa dụng cụ. Không gọi mọi đòn gánh là đòn xóc, và chi tiết đầu nhọn đòi hỏi thao tác cẩn trọng.
Khi xuống gần tới nhà việc may gặp thằng Cu vác cây đòn xóc trên vai ở phía dưới lơn tơn đi lên.
Để chữa lỗi, nó lăng xăng chạy lấy cây đòn xóc đem lại cho nội, phụ với ông cắm mạnh đầu nhọn cây đòn vào phía dưới dây buộc.
Cụm động từ khẩu ngữ Nam Bộ chỉ việc chuyển sang bực bội, cáu kỉnh hoặc nổi nóng và thường biểu lộ ra giọng nói, nét mặt hay cách đáp; tùy mức dịch get annoyed, become grumpy, lose one's temper hoặc snap. Thành tố đổ nhấn sự chuyển trạng thái, còn quạu chỉ cáu/bực trong lời vùng. Câu cần nêu tác nhân và hành vi quan sát được; không biến một phản ứng nhất thời thành nhãn ‘người nóng tính’, không lấy mệt, đau, quá tải cảm giác hay cần yên tĩnh làm bằng chứng đạo đức. Chính tả mục dùng quạu; dạng quạo rất phổ biến trong chữ viết không chính thức nhưng không được tự nâng thành dạng duy nhất.
Chừng nghe hỏi mấy lời, liền nhớ đến nhà, thấy khám tối quạnh hiu, thấy mẹ cha nằm chết, thấy Kỉnh Chi nghèo cực, thấy em gái khóc than, như ai đem bức tranh thảm sầu mà treo trước mắt, nên châu mày ủ mặt rồi đổ quạu mà đáp một cách rất cộc cằn rằng: “Tôi đã dặn rồi mà sao cô còn hỏi?
Nhưng mất con, ông Mun mẹ sẽ đổ quạu, trả thù, gây nhiều chuyện bất an cho xóm.
Anh Cam làm ăn không ra làm sao cả lại cứ bị thúc giục, cứ phải bực mình nên đổ quạu một ngày không biết mấy mươi lần.
Ông Nam Thành đổ quạu, hỏi bằng giọng sân si.
`Đổ thừa` là quy lỗi, trút trách nhiệm hoặc viện một người/sự việc làm nguyên nhân, thường với hàm ý sai chỗ, thiếu căn cứ hay nhằm né phần trách nhiệm của mình; gần `đổ lỗi`, `đổ vấy`, tiếng Anh thường là *blame* hoặc *shift the blame*. Không phải mọi câu nêu nguyên nhân đều là đổ thừa: nếu có bằng chứng và phân định trách nhiệm rõ, nên dùng `xác định nguyên nhân`, `quy trách nhiệm` hoặc diễn đạt cụ thể. Cũng không kết luận ai đổ thừa chỉ vì họ trình bày yếu tố khách quan; cần xét chứng cứ và phần việc của từng bên.
Tôi ngủ từ hồi trưa cho tới bây giờ tôi có biết chuyện chi đâu mà đổ thừa cho tôi.
Không cậy mựon ai, tự mình gây dựng cuộc đời cho mình, thì mình nên hay hư, cao hay thấp, tốt hay xấu mình phải chịu lấy, không được đổ thừa cho ai hết.
Nàng đổ thừa tại cha mẹ ép, chớ nàng với Hải-Yến tình nặng nghĩa dày, không lẽ nào mới vắng mặt nhau mà vội quên nhau như vậy.
Hay hồi tối anh hấp tấp đi về làm rớt ở đâu đó rồi cũng đổ thừa cho người ta sao?
Drap là từ vay trực tiếp tiếng Pháp drap. Trong văn Nam Bộ–Sài Gòn, từ chỉ tấm vải trải trên giường hoặc bọc nệm; chú giải cũ gọi là áo nệm. Tiếng Việt hiện nay thường nói ra giường, ga giường hoặc tấm trải giường tùy kiểu. Drap không phải mền/chăn để đắp, vỏ gối, màn, ruột nệm hay mọi loại vải. Tiếng Pháp cò có nghĩa vải dạ và vải nói chung trong các cảnh khác, nhưng chứng liệu tiếng Việt ở đây khóa vào đồ vải trên giường. Màu, chất liệu, kích thước, kiểu bo chun và độ sạch phải lấy từ câu.
Mà sửa áo xong rồi, ông lại bắt cô vá nệm, vá drap , vá mùng nữa.
Thủy đun nước pha cà-phê, xếp lại đông quần áo dưới chân giường, thay drap, quét dọn rác rưới, xếp lại đống sách báo dưới sàn nhà, giặt khăn lau mặt, chùi bóng lavabo.
Từ đa chức năng cần tách ba nét. Một là tính từ chỉ người, con vật, vẻ mặt hoặc cách phản ứng có khả năng gây hại, đe dọa hay hung hăng; dịch fierce, aggressive, dangerous hoặc intimidating theo đối tượng. Hai là tính từ/phó từ chỉ hiện tượng hay cảm giác có cường độ mạnh khác thường; dịch hard, heavily, violent, severe hoặc intense theo danh từ và động từ. Ba là phó từ mức độ rất quen trong tiếng Nam Bộ, thường đứng sau vị ngữ như đẹp dữ, đông dữ, thích dữ, nghĩa là rất/thật/ghê; dịch very, really hoặc so. Không được thấy chữ dữ rồi tự động gán hung ác, và không dùng nghĩa cường độ để phán xét tính cách một người.
`Đũa bếp` là đôi đũa dài và thường chắc hơn đũa ăn, dùng khi nấu để đảo, trở, gắp hoặc trộn thức ăn; nhiều vùng gọi `đũa cả`. Tên gọi không tự cho biết vật liệu, độ chịu nhiệt, độ sạch hay có dùng được với chảo chống dính hay không; phải xem dụng cụ thực tế và hướng dẫn của nồi chảo. Phân biệt đũa bếp với đũa ăn trên bàn và với vá, sạn, kẹp gắp. Khi chiên, chiều dài giúp tay xa dầu hơn nhưng không loại bỏ nguy cơ bắn dầu hoặc bỏng.
Năm Hinh hút thuốc, quơ qua quơ lại chiếc đũa bếp, rang đậu cho đều.
Từ Cầu lấy chiếc đũa bếp xơ lại nồi cơm, rồi đặt chén mắm chưng trở lại trên mặt lớp cơm, xong xuôi, nó lấy nắp vung đậy lại.
Nhạn gõ mạnh chiếc đũa bếp lên thành nồi và nhắc hỏi Thế:
Chú Lý cười, cầm hai chiếc đũa bếp đánh lanh canh, lanh canh vào nhau.
`Dưa gang` là tên một nhóm dưa thuộc phạm vi `Cucumis melo`, thường được ăn khi chín, dầm đường, làm món giải khát hoặc dùng non trong một số cách chế biến. Nhiều bảng vùng nối `dưa gang` với `dưa bở`, nhưng hai tên dân gian không phải lúc nào cũng chỉ đúng một giống; ruột, mùi, độ bở, màu vỏ và cách ăn tùy giống, độ chín và địa phương. Tự vị cũ mô tả quả chín hay nứt, nhưng quả nứt không tự bảo đảm còn an toàn; phải xét tình trạng thực tế, bảo quản và nguồn thực phẩm.
Có những trái cây dùng như rau, xào nấu làm thức ăn để ăn cơm như bầu, bí mướp, dưa gang, dưa chut, có những trái cây chỉ dùng làm gia vị như hạt tiêu, ớt, các trái đó có chất chua như quả muỗm (xoài), quả khế, chanh.
Tôi bước lên một chiếc ghe con hình hài giống như quả dưa gang.
Danh từ chỉ dừa nước (Nypa fruticans), một loài cau/dừa mọc thành bụi ở bờ sông, cửa sông và vùng ngập triều, đặc biệt quen thuộc trong cảnh quan và sinh hoạt Nam Bộ. Lá lớn mọc từ phần thân thấp hoặc nằm dưới bùn; cây không có thân cao thẳng như dừa thường. Tên còn được dùng trong trái dừa nước, cơm dừa nước và món uống/món ngọt từ phần thịt non trong quả; dịch nipa palm cho cây, nipa palm fruit hoặc young nipa palm flesh cho nguyên liệu. Không gọi quả này coconut mặc định nếu cần phân biệt với trái dừa của Cocos nucifera, và không biến mọi công dụng lá, nhựa hay quả thành đặc điểm bắt buộc của từng cây hoặc từng vùng.
Cọp ta đi dạo xuống bãi sông để tìm mồi, rủi bị kẹt đuôi trong bụi dừa nước.
Rạch Xẻo Lá là đây rồi, đặt tên như vậy vì nhiều lá dừa nước, lá lợp nhà.
Dừa nước bên bờ sông uốn éo, vang lên rào rạt.
Trời hừng sáng, rồi kế đó, rạng đông tô đậm màu son Tàu lên đầu rừng dừa nước mọc ở mũi cù-lao hướng Đông, tức hướng trông ra biển.
Loại dừa có quả mang phần cơm rất dày, mềm và béo, nước ít hoặc sánh; từ này cũng dùng để chỉ giống hay cây cho loại quả ấy, nổi tiếng nhất ở Trà Vinh.
Dục dặc trong văn Nam Bộ cũ thường tả người còn do dự, e ngại, chưa muốn làm hoặc chưa chịu nhận, bán hay đồng ý ngay. Khi tả con vật, xe cộ hoặc một việc đang diễn ra, từ có thể chỉ sự đi chậm, khựng, ngập ngừng hoặc kéo dài không tiến dứt khoát. Cách giải gọn bằng `trục trặc` dễ kéo sai sang hư hỏng máy móc; VietLayers giữ ranh: câu phải cho thấy chuyển động hay tiến trình bị dùng dằng, còn lỗi kỹ thuật phải có chứng cứ riêng. Từ này không tự chứng minh người xảo trá, thiếu quyết đoán lâu dài, đã đồng ý hay không có khả năng đồng thuận.
Phúc dục dặc đáp: ”Mỏa nghĩ đi không tiện.
Thằng Được nắm dây đằng trước, còn thằng Bĩ thì đi theo sau coi chừng, hễ con heo dục dặc thì nó la chừng đặng đi cho mau.
Dữ liệu lớn là khối dữ liệu số có quy mô, tốc độ phát sinh hoặc độ đa dạng cao, thường cần công nghệ chuyên dụng để lưu trữ, xử lý và phân tích.
`Đứng bộ` là có tên trong một sổ bộ hành chính thời trước. Trong văn Nam Bộ, cách dùng nổi bật là tên một người được ghi ở bộ điền, địa bộ hoặc hồ sơ tương ứng cho ruộng đất: `đứng bộ ruộng`, `đất của ông đứng bộ`, `để vợ đứng bộ giùm`; dịch thận trọng là `be registered as the holder` hoặc `stand in the register under someone's name`. Cụm cũng gặp với tên sổ khác như `đứng bộ đinh`, tức có tên trong bộ dân đinh của một làng. Thành tố `bộ` ở đây liên hệ chữ `簿`, nghĩa sổ sách ghi chép, chớ không phải `部` là phần/ngành hoặc hạt hỏi Nam Bộ. Đứng bộ cho biết một tên nằm trong loại hồ sơ của thời ấy; riêng từ không đủ chứng minh quyền sở hữu theo luật hiện hành, giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, ai bỏ tiền mua, ai trực tiếp chiếm hữu/canh tác, giao dịch có hợp pháp hay không, số thuế phải nộp hoặc tranh chấp đã được giải quyết. Khi dùng làm chứng cứ lịch sử hay pháp lý, phải xem đúng quyển bộ, niên đại, chế độ đăng ký và các tài liệu liên quan.
Vậy nay ông tính dùng số bạc lời mua ruộng, mua lò than tại đây, để cho Băng Tâm đứng bộ làm chủ, đặng cho cô hết hiềm nghi sự giàu nghèo nữa, rồi ông đứng làm chủ hôn mà gả cho thầy Trường Khanh, quan Phủ và mấy cháu nghĩ thử coi tính như vậy được hay không?
- Vợ chồng tin nhau nên để đứng bộ giùm, chớ có giấy tờ gì đâu.
Chủ Chọt đứng bộ 300 mẫu đất ruộng, góp địa tô và cho vay ăn lời, mỗi năm thâu ước 15.000 giạ lúa.
- Vậy thì được! Ông già, bà già cậu là điền chủ đứng bộ được bao nhiêu ruộng đất dưới tinh?
Đứng bóng thường đi với `mặt trời, nắng, trời` để chỉ lúc mặt trời lên gần đỉnh đầu, bóng vật thu ngắn và ngày vào quãng giữa trưa. Cụm có thể làm mốc thời gian như `đi tới đứng bóng`, không nhất thiết đúng một phút 12 giờ. Một chú giải trong văn Hồ Biểu Chánh còn chứng thực nét hiếm: người `đứng bóng` là đứng ngẩn ngơ, như thiếu sự chú ý trong chốc lát. Không nhập nghĩa này với đứng tuổi, bóng láng, bị nhập, mất ý thức hoặc một chẩn đoán y khoa.
Thằng Được không nói nữa, rồi hai đứa xách đồ đi lần lần tới chợ Cần Giuộc thì mặt trời dã đứng bóng.
Thu Cúc đứng bóng, chừng nó nghe con Nuôi kêu rồi lại thấy con Nuôi ôm nữa, nó mới bước tới đưa hai tay ra mà móc đất.
Đứng cái là cách nhà nông gọi giai đoạn lúa chấm dứt hoặc gần chấm dứt đẻ nhánh, thân bụi ổn định rồi chuyển sang thời kỳ làm đòng, trước khi trỗ bông. Văn Hồ Biểu Chánh đặt lúa `đứng cái` sau lúc `nở bụi` và trước `trổ bông`; tài liệu khuyến nông hiện nay cũng xếp chuỗi `đẻ nhánh – đứng cái – làm đòng – trỗ`. Vì các giống và lịch mùa khác nhau, đầu mục không gắn cứng với một số ngày sau sạ hay một chiều dài đòng duy nhất. Phải loại những chuỗi tự do như `chặn đứng cái máy`, chức `thợ đứng cái`, hoặc nghi lễ sân khấu cùng tên nếu chưa biên tập thành nét riêng.
Lúc ấy vào cuối tháng tám, lúa ngoài đồng đám nào cấy sớm thì đã đứng cái rồi, đám nào cấy muộn thì còn đương nở bụi.
Xe qua khỏi Phú Lâm rồi thì mặt trời gần lặn, chói ánh sáng loè trên đồng ruộng phân nhiều màu, chỗ lúa mới đứng cái thì xanh rờn, chỗ lúa đương trổ bông thì xam xám, chỗ lúa gần chín thì vàng tươi.
Cụm động từ khẩu ngữ chỉ việc gặp người khác dùng món đồ giống hoặc rất giống của mình, đặc biệt quần áo, túi, giày hay phụ kiện; dịch show up in the same outfit, have the same item hoặc match unintentionally. Nghĩa mở rộng nói sản phẩm, tên gọi, thiết kế hay ý tưởng trùng/na ná thứ đã có; dịch overlap, clash, be too similar hoặc duplicate theo tình huống. Đụng hàng có thể là chuyện vui, ngại vì mất vẻ riêng hoặc vấn đề nhận diện thương mại. Bản thân cụm không chứng minh sao chép, đạo ý tưởng, hàng giả hoặc vi phạm quyền; phải so thời điểm, mức giống và chứng cứ riêng.
Đứng nói, trong lớp từ cưới hỏi Nam Bộ xưa, là đứng ra đại diện hoặc thay mặt một bên mà nói chuyện chính thức với gia đình bên kia để xin cưới. Người đứng nói có thể là cha mẹ, bậc trưởng thượng hay người được nhờ; văn Hồ Biểu Chánh ghi cả cảnh cậy người `đứng nói chánh thức`, cảnh cha mẹ hai nhà đứng nói và cảnh có lễ trầu rượu. Cụm này gần `cầu hôn` trong chú giải cũ nhưng không đồng nhất với việc một người tự ngỏ lời yêu theo lối hiện đại. Hành động đứng nói không tự chứng minh đôi bên đã đồng ý, đã làm lễ cưới hay cuộc hôn nhân hợp pháp.
Thầy cậy Xã Tồn với Hương thân đặng làm mai tay trong, cậy Hương cả Hạt đứng nói chánh thức mà xin cưới cô Hương.
Bởi ba má trên nhà đứng nói với thầy má tôi mà cưới tôi cho mình.
Danh xưng chỉ người chồng của cô hoặc dì được gia đình gọi theo số thứ tự hay tên Tám; quan hệ này hình thành qua hôn nhân, không phải người cậu hoặc chú ruột.
Đương thèm là kết cấu phủ định trong lời Nam Bộ cũ, đứng trước động từ hoặc cụm động từ để nói không thèm, không chịu, không có ý định làm, nhiều khi mang giọng gạt đi, quả quyết hoặc hỏi tu từ: đương thèm ngó tới, đương thèm đi cưới, đương thèm cầu nó, đương thèm đổ thừa à. Trong cấu trúc này, toàn cụm tạo nghĩa phủ định; không được tách theo cách hiểu hiện nay thành đương = đang và thèm = muốn ăn/muốn có. Sắc thái có thể là thản nhiên, khinh, giận, tự trấn an hoặc quả quyết, nhưng phải lấy từ toàn câu. Lời nói cũng chưa bảo đảm hành vi tương lai, nên không dùng riêng đương thèm làm chứng cứ chắc chắn rằng người ấy sẽ không đổi ý.
- Hễ mầy giàu thì mầy chơi với con nhà giàu, đồ trôi sông lạc chợ, không mẹ không cha như tao vầy mầy đương thèm ngó tới đa.
Con Xuân chồng gần cưới rồi, mà chuyện này sớm muộn gì rồi đây thiện hạ cũng hay, nếu mình lặng thinh thì chồng nó đương thèm đi cưới đa.
Chị nghĩ coi, người ta làm quan ăn lương như vậy, người ta đương thèm bòn của vợ đa.
Nếu bụng chú xấu như người ta, thì chú bắt cháu ở làm tôi mọi đến già, chớ chú đương thèm kiếm chỗ tử tế mà gả, vậy cháu phải nhớ ơn vợ chồng chú” .
Chị phải nhớ lại mà coi, chị có giàu gì hơn tôi, nếu con tôi nó ham giàu thì nó đương thèm đi nói con chị đa.
Thằng Hồi cười hề hề rồi nói rằng: "Tao nói chơi với mầy, chớ tao đương thèm đổ thừa à.
Cụm khẩu ngữ cho biết sức lực, năng lực, dung lượng, thời gian hoặc nguồn lực vượt mức cần để làm một việc cụ thể; dịch be quite capable of, be more than able to, easily handle hoặc have ample capacity for. Dư sức thường đi với một hành động hay yêu cầu rõ ràng: người dư sức làm, xe dư sức chở, ngân sách dư sức trang trải. Từ chỉ khả năng dự kiến, không chứng minh người ấy đã làm, sẽ đồng ý làm hoặc chắc chắn thành công. Trong việc có rủi ro, không lấy câu nói dư sức thay cho giới hạn kỹ thuật, sức khỏe, tải trọng hay phương án dự phòng.
Vẽ quảng cáo đâu có gì khó, chị dư sức làm việc ấy.
Các ông ấy thừa tiền, các ông dư sức tậu cho cụ cái ô tô cũ cho cụ đi hít.
Đụt ở mục này là động từ chỉ việc vào hoặc ở chỗ có vật che để tránh mưa, nắng; gần với trú, núp trong văn cảnh tương ứng. Đụt mưa và đụt nắng nêu rõ điều cần tránh; cũng có thể nói ghé đụt, vô đụt khi câu trước đã nhắc mưa. Giữ giọng địa phương khi đọc văn Nam Bộ, không sửa thành một lỗi chính tả. Không nhập tính từ đụt dùng chê người hoặc danh từ đụt chỉ đồ đựng cá. Cụm đụt mưa có mục riêng để xem cách dùng cụ thể. Chưa đủ căn cứ để khẳng định lịch sử nguồn gốc hoặc chữ Hán–Nôm của động từ này.
- Hồi xế tôi đi xóm Chòi về, đi tới cửa Hương thân Chiểu bị mắc mưa nên tôi ghé nhà tôi đụt.
`Dứt lời` là nói xong hoặc nói hết câu/lượt lời đang nói. Cụm thường nằm trong lời kể để đánh dấu ranh giữa phát ngôn và việc tiếp theo: `nói dứt lời rồi đi`, `vừa dứt lời thì có người bước vô`, `dứt lời, cô quay lại`. Với `chưa dứt lời`, người nói còn chưa hoàn tất phát ngôn; câu thường kể một lời chen ngang hoặc một sự việc xảy ra trước lúc họ nói xong. `Nghe/đợi người khác dứt lời` là nghe hoặc chờ tới lúc người ấy nói hết lượt. Cụm không tự cho biết cuộc trò chuyện đã kết thúc, người nói sẽ im luôn, nội dung đúng hay sai, đôi bên đồng ý, người nói bị ép ngưng, hoặc hành động sau là hệ quả tất yếu của lời trước. Phải phân biệt đầu mục này với chuỗi tự do như `chấm dứt lời cầu nguyện`, `dứt lời đọc` hoặc `dứt lời dứt nhịp`, nơi `lời` còn có thành tố riêng đi sau. `Dứt lời` dùng rộng trong tiếng Việt, không phải riêng Nam Bộ, nhưng xuất hiện dày đặc trong lối kể của Hồ Biểu Chánh, Sơn Nam, Bình Nguyên Lộc và Lê Xuyên.
Băng Tâm nói dứt lời rồi quày quã đi ra nhà sau súc siêu bắc thuốc.
Ông nói vừa dứt lời thì Quá đã bước vào, tay cầm một con vịt bằng sứ trắng.
Dứt lời anh ta với tay để vớt cần câu lên.
`Đụt mưa` là tạm ghé, đứng hoặc ở dưới một chỗ che để tránh bị mưa ướt, thường chỉ hành động ngắn trong lúc chờ mưa ngớt; tương ứng gần với `trú mưa`, `tránh mưa`. Từ này không tự cho biết chỗ trú hợp pháp, chắc chắn an toàn hay người nói được phép vào; phải xét địa điểm và hoàn cảnh. Không nên đụt mưa dưới cây đơn độc, gần dây điện đứt, chỗ ngập hoặc công trình có dấu hiệu nguy hiểm; trong câu chỉ cần dịch *take shelter from the rain* nếu không có chi tiết khác.
Mà vợ chồng anh khoe cũng phải, chòi dầu lớn dầu nhỏ, dầu tốt dầu xấu, không phải cướp giựt của ai, cũng đủ cho vợ chồng ảnh đụt nắng đụt mưa mấy năm rồi, cũng là cái tổ êm ấm cho vợ chồng ảnh hẩm hút giữa thân yêu hòa thuận.
Ngoài cửa có ông lão râu tóc bạc phơ đang nài nỉ: -Bà cho tôi vào nhà đụt mưa …
Cây dừa thứ năm nổi danh tức khắc vì bạn đồng song của cô chủ nhà tí hon và cả giáo sư của cô nữa, thường ghé nghỉ chơn nơi đây, núp nắng, đụt mưa, nói chuyện khào.
Khi ấy Chân Võ tổ sư đi ngang qua miếu ấy, mắc mưa lớn, nên thầy trò vào miếu mà đụt mưa.
Tính từ khẩu ngữ chỉ tình trạng hàng hóa khó bán, dịch vụ ít khách, sự kiện ít người dự hoặc việc kinh doanh ít đơn/ít giao dịch trong một quãng đáng kể; dịch slow-selling, have few customers, poorly attended, sluggish hoặc quiet theo đối tượng. Ế ẩm mô tả nhu cầu thấp chứ không tự chứng minh nguyên nhân là giá, chất lượng, vị trí hay người bán. Doanh thu thấp cũng chưa đủ kết luận lỗ nếu chưa biết chi phí. Cụm này chủ yếu dùng cho mua bán, dịch vụ và sự tham gia; không nên lấy nghĩa ế về hôn nhân để gọi một người là ế ẩm.
– Có chớ, tui phải xin keo lại, lần trước xin cậu cho rồi mà buôn bán vẫn ế ẩm.
Mấy tháng nay, cửa hàng xe đạp Nghĩa Hưng ế ẩm.
Tính từ mạnh chỉ trạng thái đau đớn, tủi nhục, mất thể diện và chán chường sau một việc khiến người ta cảm thấy bị hạ thấp hoặc thất bại nặng; dịch humiliated, mortified, wretched hoặc deeply ashamed theo nguyên nhân. Khi bổ nghĩa cho thất bại, kết cục hay cảnh tượng, ê chề nói mức thảm hại có sức làm tổn thương danh dự/tinh thần; dịch humiliating, crushing, disastrous hoặc wretched. Không dùng cho mọi nỗi buồn, sai sót nhỏ hay kết quả chưa như ý. Người viết nên nêu sự việc cụ thể, tránh tận dụng nỗi xấu hổ để làm nhục thêm một người và không biến cảm xúc nhất thời thành chẩn đoán tâm lý.
Cuộc tình duyên thứ nhất của chàng đã gây cho chàng một nỗi ê chề và danh dự chàng bị tổn thương không ít.
Thúy giúp chàng, nhiều hơn thế nầy nữa kia, mà cũng cứ "không có điều kiện nào cả" thế mà rồi lần lần, chàng bị đưa đi từ cuộc phiêu lưu nầy đến cuộc phiêu lưu khách, nhục nhã ê chề biến chàng thành một tên vô lại hôm nay.
Nó đểu giả thì ta bị ê chề vì bộ mặt xấu trắng trợn của cuộc đời, đâm ra khinh miệt tình yêu, còn buồn làm sao được.
Ông Ích Thành cắn môi dưới, lòng đau cái niềm đau ê chề khi ta bị người thân yêu hất hủi.
Tính từ khẩu ngữ chỉ vật, hàng, thức ăn, công việc hay nguồn cung có rất nhiều đến mức gây cảm giác dư thừa, bày la liệt, tồn đọng hoặc khó dùng hết; dịch in abundance, in excessive quantities, piled high, all over the place hoặc more than anyone can use theo vật và bố trí. Ê hề giàu sắc thái hơn nhiều/dồi dào: số lượng lớn có thể được người nói xem là quá mức hoặc thiếu sắp xếp. Không dùng chỉ vì một con số lớn nếu vẫn vừa nhu cầu; cũng không tự suy đồ ê hề là miễn phí, rẻ, tốt hay được phép lấy.
Lúa của con gặt còn ê hề, sắp nhỏ của con liu nhiu lít nhít, con biết làm sao được.
Động từ có ba nét liên quan đến làm cho khuất hoặc không lộ ra. Một là cố ý giấu, giữ lại hay không công bố thông tin, sự việc hoặc hàng hóa; dịch conceal, suppress, withhold hoặc hold back tùy quyền và mục đích. Hai là nhét, gài hoặc ấn một mép/vật xuống dưới vật khác để giữ gọn hay cố định; dịch tuck hoặc press under. Ba là nép/ẩn người, con vật hay lực lượng ở vị trí kín; dịch hide, lie low, take cover hoặc position out of sight. Không đánh đồng giữ bí mật hợp pháp với ém tin sai trái; không dùng nghĩa che giấu cho thao tác ém màn; và không biến mọi trường hợp ẩn mình thành hành vi phạm pháp.
Đại từ ngôi ba số ít trong khẩu ngữ Nam Bộ, hình thành từ em ấy theo kiểu hòa nhập/lược đại từ ấy; dùng để nhắc lại một người mà trong quan hệ đang nói người ấy được gọi là em, thường nhỏ tuổi hơn hoặc ở vai dưới người nói. Dịch he, she hoặc singular they theo người quy chiếu đã biết, không mặc định ẻm luôn là nữ chỉ vì cách dùng ấy thường gặp trong lời nói về một cô gái trẻ. Ẻm là ngôi ba, không phải cách tự xưng em và cũng không phải cách gọi trực tiếp người nghe. Với người lớn tuổi, vai trên hoặc người chưa đủ thân, phải chọn danh xưng phù hợp thay vì gán ẻm theo tuổi đoán chừng. Ghi chú cách dùng (không dùng làm bí danh): Cùng cơ chế Nam Bộ: ổng, bả, ảnh, chỉ, cổ. Các dạng hòa nhập ấy khác nhau theo danh xưng gốc; không thay thế ẻm nếu vai quan hệ khác.
Cụm tính từ/phó từ khẩu ngữ có hai nhánh. Một là âm thanh, chuyển động, bề mặt hay chuyến đi rất êm, ít tiếng động, ít rung xóc hoặc tạo cảm giác dịu; dịch very quiet, soothing, soft hoặc smooth. Hai là công việc, thủ tục, quan hệ hay kế hoạch diễn ra nhẹ nhàng, trót lọt, không phát sinh trở ngại đáng kể; dịch go smoothly, without a hitch hoặc trouble-free. Êm ru không đồng nghĩa chắc chắn an toàn: máy chạy im có thể vẫn lỗi, quy trình trót lọt vẫn cần kiểm tra. Trong chuyện tranh chấp, không dùng êm ru để che việc một bên bị ép im lặng.
” Bấy giờ hai ông nhà giàu rút tay ra êm ru, bẽn lẽn nhìn nhau.
Ông tính sao mà nãy giờ cứ ngồi êm ru cười mím chi hoài vậy?
Chàng thay y phục thật là im lặng rồi đi rửa mặt cũng êm ru.
- Dạ chạy êm ru như bánh xe trên đường rầy.
Từ phương ngữ Nam Bộ nghĩa là một mình, chỉ có bản thân người được nói mà không có ai cùng đi, cùng ở hoặc cùng làm; thường gặp nhất trong kết hợp mình ên như đi mình ên, ở mình ên, làm mình ên. Dịch alone, by oneself, on one's own hoặc solo theo hành động. Ên mô tả số người tham gia chứ không tự mang cảm xúc cô đơn, hoàn cảnh bị bỏ rơi, tình trạng độc thân hay khả năng tự lực hoàn toàn. Lịch sử từ chưa được nguồn học thuật đang dùng giải quyết chắc chắn, vì vậy không khẳng định một nguồn vay cụ thể.
- Ở xứ mình, thiên hạ ưa nói một mình "ên" nghĩa là một mình mình.
Từ láy biểu cảm có hai nét. Với tư cách động từ, eo sèo là nói đi nói lại lời than, trách, đòi hỏi hoặc nài nỉ một cách dai dẳng khiến người nghe khó chịu; dịch keep complaining, grumble, whine hoặc nag theo người nói, đối tượng và quyền lực. Với tư cách tính từ, từ tả cảnh nhiều tiếng người nói chồng nhau, ồn ào và hỗn tạp, thường do mặc cả, tranh luận hay lời đòi hỏi; dịch noisy with overlapping voices, clamorous hoặc full of bickering. Không gọi mọi phản ánh lặp lại là eo sèo nếu vấn đề chính đáng chưa được xử lý; cảnh eo sèo cũng không mặc định có đánh nhau hay hỗn loạn vật lý.
Ga bạt đinh, cũng viết ga-bạt-đinh, là dạng Việt hóa cũ của French gabardine, được từ điển từ vay Pháp–Việt đối chiếu với dạng ga bác đin. Từ chỉ vải dệt sít, mặt vải có những đường gân chéo nhỏ, từng được dùng may quần, áo, bộ đồ và áo khoác; chất liệu cụ thể có thể là len, bông hoặc loại sợi khác tùy sản phẩm. Trong văn Hồ Biểu Chánh, bộ đồ ga bạt đinh trắng là bộ đồ may bằng thứ vải ấy, chớ ga bạt đinh không phải tên riêng của một kiểu bộ đồ. Không được tách ga thành ga tàu, drap/ra giường hay khí đốt; cũng không suy món đồ chắc chắn chống thấm, đắt tiền, sang trọng hoặc thuộc một giai cấp nào nếu câu không nói.
Bilatốp vứt bỏ bộ áo cao cổ bằng ga-bác-đin ở nhà, và diện bộ âu phục bằng nỉ Đoóc-mơi thật tốt.
Bữa nay Quí mặc bộ đồ ga-bạt-đinh trắng, chưn mang giầy vàng sậm, đầu đội nón nỉ xám lợi, tay có xách một cặp da.
Ba mẹ con bà chủ vô gần tới thềm thì thấy cậu Khánh y phục đàng hoàng, mặc một bộ đồ ga bạt đinh trắng, mang giày đen, cậu đứng chực trên mà tiếp chào khách, có Tòng đứng sau lưng.
Gánh xiệc là cách nói Nam Bộ/cũ tương ứng gánh xiếc, chỉ đoàn hay đơn vị tổ chức gồm người biểu diễn và phần phương tiện, đồ nghề phục vụ việc đi diễn xiếc. Gánh có thể lưu động hoặc diễn tại một nơi; riêng tên gọi không cho biết số người, loại tiết mục, có thú hay không, có lều, quy mô, chất lượng hoặc mức an toàn. Xiệc là dạng vùng/cũ của xiếc, đi từ khoản vay French cirque; toàn cụm gánh xiệc được tạo trong tiếng Việt chứ không phải nguyên cụm vay từ tiếng Pháp.
Thúy Kiều gặp Kim trong một buổi sáng hội Đạp Thanh có Đoàn Mô Tô Bay biểu diễn tài nghệ toát mồ hôi lạnh, có gánh xiệc cưa đứt đôi người nằm trong quan taì ớn xương sống, có trò câu cá ăn mì gói, có trò đánh xổ số thả chú bạch thử ăn nồi niêu, xoong chảo nhôm, có đủ mọi trò cổ lỗ xĩ như tất cả các trò ở các hội chợ lớn, nhỏ của chúng ta.
Gạo sấy có hai phạm vi cần tách. Trong hồi ký và văn chương chiến tranh Việt Nam, đó là cơm hoặc gạo đã được làm chín/xử lý rồi sấy khô thành khẩu phần gọn nhẹ; người dùng thường chế hay ngâm nước cho nở, đôi lúc nhai khô khi thiếu nước. Trong một số giáo trình công nghệ thực phẩm, gạo đồ sau gia công nước–nhiệt cũng được gọi là gạo sấy; đây không mặc nhiên là cùng loại khẩu phần ăn liền. Từ không độc quyền Nam Bộ và không tự cho biết hãng, thành phần, giá trị dinh dưỡng, hạn dùng, lượng nước hay cách chuẩn bị an toàn của một sản phẩm hiện nay.
Hôm ấy suốt ngày tạm yên, nghĩa là còn có thể đứng trong giao thông hào nhai gạo sấy và ruốc.
Còn 2 ống để nấu nước uống và nấu nước đổ vào gạo sấy làm cơm.
Tôi Tham Chiến Tử Thủ Căn Cứ Hỏa Lực 30 Hạ Lào
Tác Xạ Thiết Lập Căn Cứ Hoả Lực 31 Và A Lưới
Gay chèo là cụm động từ trong nghề ghe xuồng truyền thống, chỉ thao tác vặn, tréo hoặc vấn quai chèo quanh cọc chèo để ghì mái chèo vào điểm tựa. Người ta có thể gay chèo mũi hoặc gay chèo lái tùy vị trí. Đây là thao tác lắp và giữ chèo, không đồng nhất với toàn bộ hành động chèo, lái ghe, chống sào hay cạy; cũng không liên quan đến tính từ gay trong gay go, gay cấn.
Người ấy tát nước xong rồi liền lại trước mũi ghe mà mở dây, rồi ra sau lái gay chèo mà chèo ngang qua sông.
Ghế canapé là cách gọi cũ cho loại ghế dài có lưng, thường đủ chỗ cho nhiều người ngồi và cũng có thể dùng để nằm hoặc ngả nghỉ; canapé vay trực tiếp French canapé. Văn cảnh Hồ Biểu Chánh cho thấy nhân vật ngồi, ngồi dựa và nằm trên ghế. Tên gọi không tự cho biết số chỗ chính xác, kích thước, chất liệu, kiểu tay vịn, đệm hay khả năng mở thành giường. Trường kỷ là cách chú gần nghĩa trong một số nguồn nhưng không phải mọi trường kỷ đều đồng nhất về cấu tạo; cũng phải tách nghĩa đồ nội thất khỏi French canapé trong ẩm thực.
Thầy Nhãn khép cửa, rồi nằm trên ghế canapé để dựa vách, tay ôm cây đờn mà khảy, miệng ngâm:
Hernández nằm dài người trên ghế canapé ngang gian phòng, lơ đãng lật ấn bản Life bằng tiếng Tây ban Nha.
Ghe lườn là một kiểu ghe truyền thống ở Nam Bộ, có mũi cong vươn cao và phần lườn phía trước nhô trên mặt nước để giảm sự cản trở khi gặp lục bình, cỏ hoặc vật nổi trên sông. Bảng chú giải từ ngữ Hồ Biểu Chánh còn gọi theo đặc điểm là `ghe mũi cao` hay `ghe phơi lườn`, nhưng đó là lời mô tả/tên gọi trong nguồn, không được đưa máy móc thành mọi biến thể tìm kiếm. Văn liệu cho thấy ghe lườn có thể là ghe nhỏ một hoặc hai người chèo, dùng đi nước ngược, câu cá, chở dừa chuối hay đưa người; các cảnh ấy chứng minh phạm vi sử dụng chứ không đóng đinh một kích thước, tải trọng hoặc công dụng duy nhất. Dạng `ghe lường` xuất hiện nhiều lần trong văn Hồ Biểu Chánh ở cùng lớp phương tiện nhỏ chèo trên sông và được giữ như dạng chép cũ. Không giải ghe lườn là thuyền độc mộc và không nhập mọi ghe nhỏ có mũi cao vào đầu mục nếu thiếu dấu hiệu kiểu dáng.
Trần Tấn Thân thấy vậy mới khuyên Trần Mừng trả tiền biểu chiếc thuyền ở Rạch Giá trở về, rồi mướn ghe lườn nhỏ và hai người chèo đặng đi nước ngược cho dễ.
Võ-Nhàn dậm chưn kêu trời, vừa chỉ vừa hỏi: “Phải Hoàng-Thượng đi chiếc ghe lường một người chèo đâm ngang qua sông kia hay không ?
Ghế nghi là một loại bàn nhỏ trong nhà Việt xưa, thường kê sát hoặc trước bộ ván để đặt khay trầu, bộ trà, đèn, sách và đồ dùng; khi có tiệc còn có thể đặt rượu hay món ăn. Dù gọi là ghế, ngữ liệu cho thấy chức năng chính là mặt kê đồ, không nên mặc định đây là ghế ngồi. Từ không tự quy định chất gỗ, kiểu chạm cẩn, kích thước hay công dụng thờ cúng; những đặc điểm ấy phải có trong từng câu và từng hiện vật.
Trước bộ ván có để một cái ghế nghi đóng theo kiểu xưa, mà cũng bằng gỗ cẩn ốc, lau chùi láng bóng, trên ghế có để ô ăn trầu bằng bạc, với bộ đồ trà, bình chén đều là đồ xưa.
Căn bên tay mặt thì có lót một bộ ván gõ lớn, đầu ván phía ngoài có để một cái bàn vuông mặt cẩm thạch làm ghế nghi .
Động từ khẩu ngữ, quen trong lời miền Trung và miền Nam, có hai nét. Một là dùng lời nói, nét mặt hoặc hành động nhỏ để chọc cho người/vật phản ứng, thường nhằm vui; dịch tease, playfully provoke hoặc kid. Hai là nói năng/có cử chỉ mang ý tán tỉnh hay cợt nhả với một người; dịch flirt with, chat up hoặc make suggestive remarks to theo mức độ và sự đáp lại. Ghẹo không mặc định vô hại: lời trêu giữa người thân có thể vui, nhưng tiếp tục sau khi người kia từ chối, đụng chạm hoặc chặn đường là quấy rầy chứ không được giảm nhẹ thành đùa. Cũng không suy mọi lời khen hay bắt chuyện lịch sự là ghẹo.
Cô Huệ, người vợ mơn mởn của ông xã Tư đang trêu ghẹo, thử thách chàng.
Ghe tam bản là loại ghe nhỏ bằng gỗ, thân thường ghép từ ba tấm ván chính, dùng để đi lại hoặc chở người và hàng nhẹ trên sông, rạch.
Tối bữa sau lối mười một giờ thiên hạ ngủ im lìm, hai đứa nó lại thấy có một chiếc ghe tam bản ở ngoài kinh chống vô ụ rồi hai người dưới ghe dở cửa vô nhà vác đồ đem xuống ghe, có tía thằng Được phụ vác với họ nữa, rồi ghe chống trở ra kinh mà đi, nghe nói nhỏ nhỏ nên không hiểu là chuyện gì.
Trên sông, không biết bao nhiêu là ghe hầu, ghe mui ống bằng thiếc, mui lá, ghe cà vom, ghe tam bản, và xuồng.
Qua lại bên sông, dưới bến có ghe tam bản và dầm để sẵn.
Chúng tôi mướn một chiếc ghe tam bản, đi sâu vào trong rạch; tìm một kíp hoạ đồ đo đường ban đêm để kinh lí.
X. Cao Lãnh - Kinh Tháp Mười - Kinh Tổng Đốc Lộc
Ghế tô-nê là tên gọi cũ của loại ghế gỗ uốn kiểu Thonet, bắt nguồn từ tên Michael Thonet và dòng đồ gỗ uốn được sản xuất rộng rãi từ thế kỷ XIX. Trong văn liệu Việt Nam, tên có thể chỉ kiểu ghế quen thuộc chứ không bảo đảm từng chiếc là hàng chính hãng Thonet. Từ cũng không tự ấn định số hiệu mẫu, có tay vịn hay không, mặt mây hay mặt gỗ, loại gỗ, niên đại hoặc giá trị đồ cổ.
Chủ nhà hàng dắt hai đứa nó lên lầu, đem vô một cái phòng rộng lớn, có giường sắt, nệm ruột gà, mùng lưới trải ra trắng lốp, có bàn mặt đá, có bàn rửa mặt, có tủ kiếng, có ghế tô-nê, mà lại có một bộ ván gõ láng bóng.
Vòng theo cái bàn ấy thì để 4 cái ghế tô-nê , ghế tuy tốt, song không phải một điệu với cái bàn.
Ghế xa lông, thường gặp trong `bộ ghế xa lông`, là ghế tiếp khách hoặc bộ ghế đồng bộ đặt ở gian ngoài/phòng khách trong lời Nam Bộ cũ. Nguồn trực tiếp chú `salon, ghế bành`; French *salon* còn có phép hoán dụ từ phòng tiếp khách sang đồ đạc của phòng, giúp giải đường chuyển nghĩa. Tuy vậy, một câu có `bộ` không cho phép khóa số ghế, còn lời chú `ghế bành` không cho phép biến mọi trường hợp thành đúng một ghế đơn. Không nhập căn phòng, tiệm làm tóc, triển lãm hoặc mặc định sofa, chất liệu, kiểu dáng và giá trị.
Chàng thò chìa khóa vào lỗ khóa, mở cửa bước vào, và toan đóng cửa lại ngay, nhưng không hiểu sao, chàng cứ để vậy, rồi lại ghế xa-lông mà ngồi ; tiềm thức chàng sai khiến chàng phải sẵn sàng tiếp khách.
Khách theo chủ nhà ngồi nơi ghế xa-lông rồi hỏi:
Từ nhà Minh Nhã về bước vào phòng khách, thấy anh ngồi trên ghế xa lông là Hạ nghe rầu rĩ trong bụng, nhưng cũng ráng vui vẻ chào hỏi dăm ba câu cho phải lẽ .
Đằng cuối phòng có một khung cửa che rideau thông vào một căn buồng phía trong, Duẩn thả người xuống một chiếc ghế xa-lông kiểu cũ không có nệm đặt ngay chỗ ra vào, thở ra, đôi mắt nhắm lại.
Còn lại trong phòng có chị Hiền và tôi, một lọ hoa lay ơn trắng, mặt ghế xa lông phủ vải hoa, rèm treo cửa màu nhạt.
Động từ/từ vị ngữ khẩu ngữ vùng, đặc biệt tự nhiên trong lời Nam Bộ, tương ứng nghiện nhưng phạm vi dùng đời thường rộng hơn. Nét mạnh chỉ sự lệ thuộc vào chất hoặc hành vi, khó kiểm soát và có thể gây hại; dịch be addicted to, be dependent on hoặc have a compulsive dependence on khi có đủ dấu hiệu. Nét cường điệu thân mật chỉ rất mê, rất thích hoặc thường thèm một món, thức uống, trò chơi hay chương trình; dịch crave, be hooked on, be really into hoặc love. Không chẩn đoán rối loạn nghiện chỉ từ việc ai đó thích cà phê, xem phim nhiều hay nói đùa là ghiền. Chữ Nôm được nguồn liệt kê là chứng cứ cách ghi tiếng Việt, không biến ghiền thành từ Hán–Việt.
Con nít uống rượu mau say, dân ghiền rượu thì coi rượu hơi giống nước lạnh.
Ghim giấy là xấp bạc giấy được cài lại bằng đinh ghim trong lời cũ, đồng thời có thể dùng như đơn vị đếm những xấp ấy. Cách gọi xuất phát từ hình thức bó tiền chứ không phải một mệnh giá riêng. Trong cảnh dùng giấy săng một trăm đồng, một ghim thường gồm mười tờ nên thành một ngàn đồng; nhưng văn liệu cũng có `ghim giấy bạc năm trăm`, vì vậy không được khóa mọi ghim giấy ở một ngàn đồng hay mười tờ nếu câu không nêu quy cách. Phải tách danh từ lịch sử này khỏi động từ `ghim giấy` nghĩa cài tài liệu và khỏi chiếc ghim/kẹp giấy văn phòng.
Ông móc túi lấy ra một gói nhỏ, mở đưa cho cô Lê một ghim giấy bạc mà nói cha thằng Sơn gởi thêm một ngàn nữa biểu để dành đặng chừng nào bà con mình vô đuợc thì có sẵn tiền bạc mà đi, không lấy ông không nghe nên buộc lòng phải lấy.
- Chẳng hạn mười ghim giấy một trăm mà tưởng là mười ghim giấy năm trăm là đi tuốt hết số tiền thế chơn kia rồi.
`Gia` là đầu mục để phân biệt ba nhánh Hán–Việt thường gặp: `家` liên quan nhà, gia đình và người chuyên một lĩnh vực; `加` là thêm; `嘉` là tốt đẹp hoặc khen. Đọc theo cả từ ghép, không thay mọi gia bằng nhà. Động từ gia trong gia thêm muối có thể dùng độc lập; các thành tố trong gia đình, chuyên gia hay gia lễ thường đi trong tổ hợp. Đây không phải danh mục mọi chữ Hán có âm gia. Phân biệt với giai và các tiếng có dấu như già, giá, giả.
Khi nó còn nhỏ mẹ nó khuất sớm, tôi vào ra quạnh quẽ, trong chốn gia đình chỉ có vui với con mà thôi.
`Gia đình` 家庭 gọi những người gắn bó bằng quan hệ thân thuộc và sự chung sống, chăm sóc nhau. Nghĩa trọng tâm là con người và quan hệ, không phải riêng căn nhà. Hoàn cảnh gia đình có nhiều dạng; không buộc mọi thành viên luôn cùng chỗ ở. `Lập gia đình`, `xây dựng gia đình` còn là những cách nói thường dùng về kết hôn, phải hiểu theo cả tổ hợp; mục này giải nghĩa ngôn ngữ, không xác định quan hệ pháp lý.
Theo ý cháu gia đình tuy nghèo, song chồng vợ yêu nhau, thì cũng hạnh phước được vậy.
`Giai` có các nhánh chữ khác nhau: `佳` tốt đẹp trong giai nhân, giai thoại; `階` bậc/chặng trong giai đoạn, giai cấp, âm giai; `皆` đều/khắp trong lời Hán văn; `偕` cùng nhau, như giai lão. Ngoài lớp Hán–Việt còn có cách nói giai thay trai trong con giai, đẹp giai. Không suy rằng giai nào cũng là đẹp, và không lấy một lối ghi Nôm làm bằng chứng rằng trai bắt nguồn từ chữ 佳. Giai điệu có mục riêng về âm nhạc; lời chơi chữ của nhân vật không đủ xác nhận từ nguyên.
Giại là danh từ cũ hoặc phương ngữ chỉ một kết cấu che đơn sơ. Trong mái giại, cái giại và che giại, từ thường gợi một mái nghiêng một phía hoặc lều tựa bên nhà, bếp, sân hay chỗ đậu ghe để che nắng mưa. Trong tấm giại, khe giại, thành giại tre, từ có thể nghiêng về tấm phên hoặc mặt che bằng tre của kết cấu ấy. Hai lớp dùng liên hệ chặt nhưng hình dạng cụ thể phải theo văn cảnh; không nên đồng nhất mọi giại với chái nhà, mái hiên, nhà thủy tạ hay mọi tấm phên rời. Từ này cũng không phải giải, dại hay gại.
Thằng Được đi mút đầu hàng rào thì thấy có một cái ụ ghe, dòm vô trong xa thấy có một chiếc ghe đậu đó song bị trời tối mà lại bị cái giại cất đặng che chiếc ghe làm cho tối thui nên không thể nhìn chiếc ghe được.
Bàn tay gầy guộc của bác sờ được tấm giại đặt ở ngoài hiên.
`Giai điệu` là đường nét âm thanh nối tiếp tạo thành một nét nhạc, được nhận ra qua cao độ, trường độ và sự sắp xếp của âm. Có thể hát, ngân nga hoặc chơi giai điệu bằng nhạc cụ; không cần có lời ca. Phân biệt âm giai là hệ âm/bậc dùng làm chất liệu, lời ca là phần ngôn từ, còn hòa âm nói đến sự kết hợp các âm. Chưa xác nhận hồ sơ chữ gốc cho toàn từ trong lô này; lời nhân vật chơi chữ giai với hay không được nâng thành từ nguyên.
- Phải rồi, anh vừa chụp được một giai điệu trong không trung.
`Giai đoạn` 階段 là một chặng được phân biệt trong một quá trình hoặc thời kỳ dài hơn, dựa vào đặc điểm, nhiệm vụ hay diễn biến. Ranh giới và độ dài tùy việc đang nói đến, không có quy định mọi giai đoạn đều bằng nhau. Phân biệt với đoạn văn là phần văn bản; trong từ này giai thuộc chữ 階 chỉ bậc/chặng, không phải 佳 nghĩa đẹp.
`Giai nhân` viết `佳人`: cách gọi người đẹp, thường là phụ nữ, trong lời văn trang trọng, trữ tình hoặc có ý ngợi ca. Văn chương cũ còn dùng để khen người tốt, có tài đức; vì vậy phải xét người được nói đến và lời khen đi kèm. Từ không tự bao hàm tài sắc vẹn toàn, đức hạnh hoàn hảo hay một chuẩn đẹp khách quan. Phân biệt `gia nhân` 家人 là người nhà/người hầu theo văn cảnh, không thiếu chữ i tùy ý.
Rồi cậu đi lững thững xuống nhà bếp để xem cách nấu sáp, vắt mật, luôn dịp, tìm bóng giai nhân.
Nhưng em từng nghe người ta tán tụng tài đức của thầy, khen thầy học giỏi mà thanh liêm, đáng mặt giai nhân quân tử.
`Giai thoại` 佳話 là mẩu chuyện đáng chú ý được kể lại và lưu truyền, thường gắn với một nhân vật, nơi chốn hay sự việc. Giá trị kể chuyện và ký ức văn hóa không đồng nghĩa với độ chính xác lịch sử: có thể có hạt nhân thật, chi tiết biến đổi hoặc nhiều dị bản. Khi dùng làm tư liệu cần ghi ai kể, bản nào và điểm nào chưa kiểm chứng; không biến chuyện truyền miệng thành khẳng định chắc chắn.
Nhiều giai thoại truyền khẩu vẫn còn được nhắc nhở, chi tiết lần hồi có thể sai lạc.
`Già khằn` là cách nói vùng, có hàm ý chê, tả người trông rất già và khô tóp/nhăn nheo. Đây là nhận xét chủ quan về vẻ ngoài, không phải mốc tuổi, chẩn đoán sức khỏe hay bằng chứng một người yếu, nghèo, lạc hậu hoặc kém năng lực. Vì dễ xúc phạm tuổi tác và ngoại hình, chỉ nên dùng khi giải thích lời cũ, phân tích văn học hoặc trích đúng giọng nhân vật; trong giao tiếp trực tiếp nên nói trung tính như `lớn tuổi, trông già hơn tuổi, gương mặt hốc hác` nếu thật sự cần và có căn cứ. Phân biệt `già khằn` với `già dặn` về kinh nghiệm và với `khô cằn` tả đất/cây; không lấy từ làm lời trêu thân mật khi chưa biết người nghe đồng thuận.
`Giận cành hông` là cụm khẩu ngữ Nam Bộ chỉ giận dữ đến mức rất cao, hình dung cơn giận như thứ dồn đầy/tràn tới hông; gần `giận tràn hông, giận sôi gan, tức anh ách`. `Cành hông` trong toàn cụm có chức năng tăng mức chứ không nói cành cây. Đây là lối nói cường điệu, không chứng minh đau hông, bệnh tim, mất kiểm soát hay ý định bạo lực. Cơn giận có thể có lý do chính đáng nhưng không tự làm mọi hành động sau đó đúng; khi dịch chọn `furious, livid, beside oneself with anger` theo mức và giọng. Không dùng cụm để khuyến khích trả đũa, hạ nhục hoặc xem bạo lực là phản ứng tự nhiên.
Kỳ-Tâm nghe nói thì chúm-chím cười, còn Trường-Xuân giận cành hông, giục đứng dậy chấp tay sau đít đi qua đi lại, giày khua dưới gạch nghe lốp-bốp.
`Gia nhân` 家人 thường gọi người hầu hoặc người làm trong nhà theo lối cũ. Trong Hán văn hoặc bản dịch sát văn cổ, còn có nghĩa người trong một nhà. Phải xét quan hệ được kể, không mặc nhiên coi người nhà là người hầu, cũng không áp nguyên cách xưng gọi thứ bậc cũ vào lao động gia đình hiện nay. Phân biệt gia nhân với giai nhân 佳人. Tên quẻ Gia Nhân trong Kinh Dịch là một mục chuyên biệt, không triển khai bói đoán ở đây.
Bọn gia nhân an ủi cô với những câu thường lệ.
Giằn thúc là lối nói Nam Bộ cũ chỉ việc rầy ép, nói lời nặng nề, sai khiến hoặc đối xử gắt gao làm người khác bị dồn, khổ tâm hay không được yên. Hồ Biểu Chánh đặt từ trong các cụm hất hủi giằn thúc, lời nặng nề giằn thúc, bị người ta giằn thúc và đối lập nó với cảnh được cha mẹ tưng tiu. Vì vậy, từ có thể bao quát lời nói lẫn cách đối xử kéo dài; mức độ phải đọc trong từng câu. Không tự nâng giằn thúc thành đánh đập, giam giữ, cưỡng bức theo nghĩa pháp lý, bạo hành đã được kết luận hoặc bệnh tâm lý. Cũng không nhập với giục, thúc giục trung tính là nhắc cho làm nhanh, hay giằn vặt là tự day dứt hoặc làm đau khổ theo phạm vi rộng hơn.
Tuy vậy mà ý cha tôi càng ngày càng mê sa tiểu thiếp, xài tiền phí bạc tốn hao không biết bao nhiêu, nhiều khi lại còn hất hủi giằn thúc má tôi nữa.
Không biết ý thầy nó thế nào, chớ theo tôi thì cũng nên thôi phứt cho rồi, đặng khỏi tiếng nặng nề giằn thúc.
Giáo nhứt, cũng gặp trong cụm thầy giáo nhứt, là cách gọi trong văn Nam Bộ cũ cho người thầy dạy lớp nhứt của một trường tiểu học thời bấy giờ. Nhứt là dạng Nam Bộ/cũ của nhất, nhưng toàn cụm không mặc nhiên có nghĩa giáo viên giỏi nhất, lớn tuổi nhất hay giữ cấp bậc cao nhất. Lớp nhứt thuộc một hệ trường lịch sử; muốn đối chiếu với lớp nào hiện nay phải biết niên khóa, chương trình và loại trường cụ thể, không đổi máy móc thành lớp một. Từ cho biết lớp được phân công dạy, không tự cho biết môn học, bằng cấp, thâm niên, biên chế, giới hay phẩm chất của người thầy.
Thầy Thủ dựng xe máy ngoài cửa và kêu vợ và nói rằng: "Mình a, có thầy giáo nhứt ra thăm đây.
Trò Hòa ôm sách vở đi ra cửa mà theo thầy Cai, đi ngang mặt thầy giáo nhứt, trò không thèm cúi đầu; thầy nhứt Phát giận đỏ mặt, nhưng mà thầy cười, rồi tiếp cắt nghĩa bài cho học trò như thường, dường như chẳng có chuyện chi hết.
Giáo trình là sách hoặc bộ tài liệu được tổ chức có hệ thống, dùng làm tài liệu chính để dạy và học một môn học hoặc học phần.
`Gia tăng` 加增 diễn tả số lượng, mức độ hoặc cường độ tăng thêm. Tách cách dùng sự vật tự tăng trong nhu cầu gia tăng với cách dùng chủ thể làm tăng một đại lượng trong gia tăng sản lượng. Từ thiên về văn viết hoặc lời giải thích; tăng thường gọn hơn. Phải đọc đại lượng đi kèm để biết thay đổi tốt, xấu hay trung tính, không suy tăng là tiến bộ.
Không phải để lấy le với mỹ nhân đâu mà chàng cứ đạp ga để gia tăng tốc độ.
Giả tỷ dẫn một điều đặt ra để suy xét hoặc một trường hợp dùng làm ví dụ, gần giả sử, giả dụ, chẳng hạn tùy câu. Khi đặt tình huống có điều kiện, thường gặp giả tỷ... thì...; khi chọn một trường hợp minh họa, có thể dịch là say hoặc for example. Không phải mọi giả tỷ đều chỉ điều trái thực tế: tình huống có thể là một khả năng chưa biết. Không biến điều người nói giả định thành sự việc đã xảy ra hay lời hứa sẽ làm. Giữ chính tả giả tỷ của đầu mục và văn liệu; lịch sử cấu tạo cần thêm đối chiếu độc lập trước khi gán chữ gốc.
Mà giả tỷ bây giờ người ta muốn đó anh có giỏi trốn được không.
Giày hàm ếch là tên một kiểu giày xưa ở Nam Bộ, dáng giống guốc nhưng phần quai hoặc mũ giày đóng bít phía mũi; chú thích Thầy thông ngôn tả kiểu giày này rộng, chè bè và giống hàm con ếch. Tư liệu phong tục ghi giày có thể bằng da hoặc nhung, có loại nữ bao gót và loại nam không có phần gót; văn Hồ Biểu Chánh còn gặp giày da láng và giày dùng trong nhà. Đó là những mẫu được chứng thực, không phải đặc điểm bắt buộc của mọi đôi. Từ này không chỉ giày Tây, giày mã nị, giày Gia Định, dép, guốc nói chung hay dị tật hàm ếch. Khi mô tả một đôi cụ thể, chất liệu, người mang, công dụng trong hay ngoài nhà và mức sang trọng phải lấy từ chính văn cảnh.
Nó dòm ông già ấy thì thấy ổng mình mặc một cái áo xuyến dài cũ, trong có áo cổ giữa trắng, dưới mặc quần lãnh đen, đầu bịt khăn be nhiễu đen, chơi đi giày hàm ếch da láng, người vóc lớn, miệng rộng, môi dày, râu thưa mà dài lại bạc hoa râm, trán cao, mặt dùn da mà cặp mắt lớn, đôi chưn mày rậm.
A Chúa gài nút áo, xỏ chân vào đôi giày hàm ếch.
Giấy nhựt trình là cách gọi cũ trong văn Nam Bộ cho tờ báo hoặc phần giấy báo. Khi làm bổ ngữ của đọc, mua, coi, cụm thường chỉ tờ báo như một ấn phẩm; khi đi với gói, trải, lót, nó nhấn vật liệu là giấy báo cũ được dùng lại. Nhựt trình là dạng cũ/Nam Bộ của nhật trình ở nghĩa báo chí, không phải lịch trình hằng ngày. Cụm không tự cho biết báo phát hành mỗi ngày, nhan đề, số báo, tòa soạn, ngày in, nội dung hay tờ giấy mới/cũ nếu câu chưa nêu.
Ăn uống xong rồi mới xách đồ đi kiếm mua một ổ bánh mì ba xu với một cặp lạp xưởng, mượn nướng cho chín, rồi xin giấy nhựt trình gói chung vô một gói.
Ðó là mớ gà rô tiểu nhân, vịt luộc gói khéo léo trong tờ giấy nhựt trình.
Giấy săn là tờ giấy bạc trị giá một trăm đồng trong văn Nam Bộ cũ; nguồn Hồ Biểu Chánh ghi `giấy xăn` và chú trực tiếp `(cent) giấy bạc một trăm đồng`. Các dạng `giấy săn/giấy xăn/giấy săng` nối cùng mục, với đường vay French *cent* ở mức probable vì chứng cứ khóa nghĩa và âm nhưng chưa phục dựng đầy đủ lịch sử chính tả. Không nhập `xăn/săn` đứng riêng, không hiểu là giấy phép săn bắn, không quy đổi sang tiền hiện nay và không suy cơ quan phát hành, niên đại, sức mua hay thật–giả nếu tờ bạc chưa được giám định.
Thuở nay vợ chồng mình không bao giờ có được một tấm giấy săng.
Chánh Tâm bước vô trong, mở tủ sắt lấy 3 tấm giấy săn mà bỏ vô túi, rồi đi cẳng không mà lên lầu.
Thượng Tứ lấy tấm giấy xăn bỏ vào bóp phơi rồi cậu mới thay áo mang giày lên xe mà đi.
Gie là động từ cũ hoặc phương ngữ Nam Bộ, chỉ một vật nghiêng, vươn, chìa hoặc xòe ra xa khỏi chỗ tựa hay nền chính. Văn liệu có cây dừa quằn gie trên mặt nước, nhà mát cất gie ra sông và kho hàng gie ra trên sông. Tùy chủ thể, tiếng Anh có thể là lean, project, jut, extend hoặc overhang; không có một bản dịch dùng cho mọi câu. Từ gie không tự cho biết vật dài bao nhiêu, có chắc chắn hay nguy hiểm không, do ai làm hoặc vì sao bị nghiêng. Phải phân biệt gie với gieo hạt, gieo mình, ghe, giẻ và tên nốt nhạc giê.
Chàng đi được hơn một khúc sông, bỗng thấy dựa gốc cây dừa quằn gie trên mặt nước, có một nàng thiếu nữ, tuổi chừng lối đôi mươi, tướng mạo đoan-trang, mặt mày sáng rỡ, đương ngồi cầm cần cau mà câu cá.
Ông cai đến cái nhà mát, cất gie ra trên sông.
Động từ khẩu ngữ rất tự nhiên trong tiếng Nam Bộ, tương ứng đùa/bỡn. Có thể chỉ nói điều không thật theo ý vui, trêu nhau, chơi nghịch hoặc hành động với thái độ không nghiêm túc; dịch joke, kid, tease, play around, fool around hoặc not be serious theo cấu trúc. Giỡn với ai thường là đùa/trêu với người đó; giỡn với vật hay chuyện nguy hiểm thường là coi nhẹ rủi ro; nói giỡn đối lập nói thiệt. Không dùng câu chỉ giỡn để xóa hậu quả của lời làm nhục, tin giả, hành vi nguy hiểm hoặc việc tiếp tục sau khi người khác yêu cầu dừng. Dạng viết đúng của mục này là giỡn; không tự tạo dỡn theo lẫn âm đầu. Ghi chú cách dùng (không dùng làm bí danh): Chính tả: giỡn, không phải dỡn. Giữ âm đầu gi- trong mục từ; phát âm vùng không tự tạo một mục viết dỡn.
Giỡn mặt diễn tả đùa cợt, trêu chọc hoặc cư xử với ai như thể không cần coi trọng người ấy. Thường gặp trong lời trách hay cảnh cáo đừng giỡn mặt với tôi, tức đừng nhờn, đừng coi thường tôi. Lời này có thể phản ánh cảm giác bị xúc phạm của người nói, không tự chứng minh người kia cố ý hỗn. Không hiểu mặt theo nghĩa thao tác lên khuôn mặt, và không dịch mọi trường hợp thành đùa cho vui. Câu tiếng Anh có thể dùng mess with, take someone for a fool hoặc show disrespect tùy tình huống; không tự thêm lời tục hay đe dọa đánh người.
Giùm thường đứng sau động từ để chỉ làm giúp hoặc làm thay một việc cho ai: mua giùm, giữ giùm, coi chừng giùm. Nó có thể có trong lời nhờ, lời đề nghị giúp hoặc lời kể, không chỉ riêng câu yêu cầu. Dùm được ghi nhận là cách viết biến thể của cùng nghĩa này; mục từ dùng giùm làm đầu mục và cho tra cả dùm. Khi viết bài học hoặc văn bản cần thống nhất chính tả, ưu tiên giùm; khi dẫn văn bản cũ, giữ cách viết của bản nguồn. Không đồng nhất giùm với giúp trong mọi vị trí câu: giúp tôi làm việc này tự nhiên hơn việc máy móc thay giúp bằng giùm.
Đâu mình bồng con dùm một chút đặng tôi đi coi nhà thử coi.
Ông cậy Chí Đại ở nhà coi chừng nhà cửa giùm cho ông.
Biến thể chữ viết/phát âm Nam Bộ của giật, không phải một từ Hán–Việt riêng. Nét một là kéo, làm rời hoặc lấy vật bằng động tác nhanh và mạnh; dịch jerk, yank, tug, snatch hoặc grab. Nét hai là người/vật chuyển động đột ngột, bị làm cho hốt hoảng, rung giật hoặc hiện tượng xảy ra thành luồng mạnh; dịch startle, jerk, jolt, twitch hoặc gust. Nét ba là giành được giải/thành tích trong cạnh tranh; dịch win, take hoặc capture. Phải phân biệt giựt một sợi dây thuộc sở hữu của mình với giựt đồ của người khác; cụm sau có thể chỉ cướp giật nhưng vẫn cần hành vi và quyền sở hữu. Trong văn bản hành chính, báo chí chuẩn hóa hoặc khi tra chéo, nên dẫn về hình thức phổ thông giật.
May sao, ông hương hào đã chạy đến, giựt cây ba-ton rồi cười:
Giựt hụi là cách nói Nam Bộ mang tính quy kết, chỉ việc lấy, giữ hoặc đã lĩnh tiền hụi rồi cố ý không giao hay không tiếp tục thực hiện nghĩa vụ, thường kèm việc lẩn tránh: abscond with or wrongfully withhold rotating-savings money. Cụm có thể chỉ hành vi hoặc một vụ việc. Dạng giật hụi dùng theo chính tả toàn quốc; ôm hụi gần nghĩa trong vài ngữ cảnh. Phải tách giựt hụi khỏi bể hụi: dây đổ vỡ có thể do nhiều nguyên nhân, còn giựt hụi đã gán ý chiếm giữ hoặc trốn nghĩa vụ. Trong tin tức và hồ sơ, nên dùng bị tố, bị cho là hoặc cơ quan xác định cho tới khi có chứng cứ và kết luận pháp lý.
Bà Nam Thành không tha thiết tới khách nhiều nên chỉ bàn rộng về vụ giựt hụi mà bà thấy đăng trong báo khi sáng.
Đức xuống nhà biểu Hằng dì đi rồi, dì bị giựt hụi dì đi kiện rồi, mi với bà bếp lo nấu xào cơm canh dọn lên mời thầy.
Biến thể phương ngữ của gửi, quen trong chữ viết và lời nói Nam Bộ nhưng không chỉ độc quyền Nam Bộ; không phải từ Hán–Việt. Nét một là làm cho vật, tiền, hồ sơ hoặc thông tin tới người/nơi nhận, trực tiếp hay qua trung gian; dịch send, mail, transfer, submit hoặc forward. Nét hai là giao người/vật/tiền cho nơi hay người khác giữ, chăm sóc, trông coi hoặc nhận ký thác; dịch leave with, entrust, deposit, check, store hoặc park — gởi xe ở đây là để xe tại chỗ trông giữ, không phải send a vehicle. Nét ba là chuyển lời chào, lời cảm ơn, tình cảm hoặc niềm tin đến đối tượng; dịch convey, send, extend, dedicate hoặc entrust. Khi cần chuẩn hóa toàn quốc, dẫn chéo về gửi; không sửa lời trích dẫn Nam Bộ có chủ ý thành sai.
- Dạ, nó lựa chỗ cao ráo mà gởi trứng để khỏi bị ẩm ướt hôi thúi.
Món cuốn Việt Nam dùng bánh tráng mềm bọc tôm, thịt chín, bún, rau thơm và các nguyên liệu khác; ăn tươi, không chiên.
Quít dặn dò các thứ cho đứa em gái nhà quê mua cho đầy đủ vì hôm nay nàng đãi bạn một bữa bún thịt nướng và gỏi cuốn.
Nam Trân khi ngoan thì ít cô nào theo kịp, mỗi ngày nàng tự tay làm một món chả giò hoặc gỏi cuốn, cơm bì đến bắt Vinh phải ăn, nàng ngồi nhìn Vinh ăn, săn sóc như mẹ già sinh được đứa con muộn.
- Á , à nhớ qua thăm hàng gỏi cuốn bên đó giùm tao.
Trong một tiếng rưỡi đồng hồ, Trang có thể quấn xong 200 cái gỏi cuốn, nhồi b̀ột mì bột gạo nặn ra hai trăm cái bánh bao.
`Gởi thơ` là collocation bưu chính trong lời vùng và văn cũ, nghĩa là làm cho một lá thư đến người hoặc nơi nhận, trực tiếp hay qua người mang/bưu điện. `Gởi` là biến thể vùng của `gửi`; `thơ` trong cụm này tương ứng `thư` (`書`) nghĩa thư tín, không phải `thơ` nghĩa bài thơ. Dạng hiện hành thường là `gửi thư`; `gởi thư` cũng gặp. Cụm không tự cho biết thư viết tay hay đánh máy, là thư tình hay thư công việc, đã mua tem/dán cò, đã phát tới nơi, người nhận đã đọc hoặc hồi âm. Trong cảnh lịch sử, không nên dịch thành gửi email hay nhắn tin nếu văn bản chỉ nói thư giấy.
- Tại gởi hình gởi thơ với nhau sao đó tôi không hiểu rõ.
Guốc ngù ngà là kiểu guốc không quai từng thịnh hành ở Sài Gòn–Nam Bộ xưa. Trên mặt guốc, gần phía đầu bàn chân, có một trụ nhỏ gọi là ngù; người mang kẹp trụ ấy giữa hai ngón chân để giữ guốc. Chú thích trong Ai làm được dùng dạng guốc gù ngà và nói gù/ngù tròn bằng ngà voi, có chân ren để vặn vào guốc; Bình Nguyên Lộc dùng guốc ngù ngà và phân biệt mẫu ngù bằng đồng với mẫu bằng ngà. Vì vật liệu của trụ có thể thay đổi theo mẫu và thời kỳ, ngà trong tên không đủ để kết luận toàn đôi guốc làm bằng ngà. Nguồn gốc xa hơn của kiểu guốc còn có nhiều lời kể khác nhau, từ Chợ Lớn–Hạ Châu tới sự so sánh với paduka Ấn Độ, nên VietLayers ghi là chưa ngã ngũ thay vì biến một giả thuyết thành sự thật.
Anh ta thấy cô tuy mặc áo vải quần vải song đầu có choàng khăn lụa mới, chơn có mang guốc gù ngà , tay lại xách một gói áo quần bùm sùm, trong lòng phát nghi nên hỏi nữa rằng:
Loại guốc ngù ngà 34 đã xưa rồi, xưa tới năm sáu năm vậy mà nó mang, trông vẫn cứ đẹp, vì cái gót son của nó, cho đến mình là đàn bà mà thấy cũng mê.
Guốc vông là guốc gỗ được làm từ gỗ của cây dân gian gọi là vông, từng hiện diện trong trang phục và sinh hoạt thường ngày ở Nam Bộ. Văn liệu thường tả chân mang hoặc đi đôi guốc vông, có tiếng lẹp kẹp khi bước. Đây là tên một loại guốc theo vật liệu, không phải tên chung cho mọi guốc gỗ, dép hay guốc cao gót. Vông là tên dân gian có thể chỉ hơn một loài cây ở những địa phương khác nhau; nếu không có mẫu vật hay tài liệu thực vật đi kèm, từ guốc vông không đủ để chốt tên khoa học. Tên gọi cũng không cho biết giới người mang, tuổi món đồ, kiểu quai, màu sơn, độ bền hoặc độ an toàn.
Anh mặc một cái áo bành-tô bố xanh với một cái quần vải đen, chân mang guốc vông , đầu đội nón trắng.
(anh ta nhìn xuống chiếc va-li rồi nói thêm) Ừ gói quần áo bọc trong tờ giấy dầu cũ mèm, chưn thì mang đôi guốc vông lẹp kẹp, mình mặc bộ bi-ra-ma sọc bèo nhèo, tóc tai chôm bôm, cổ thì quấn chiếc khăn tắm lên nước hôi rình.
`Hằm bà lằng` là cách nói khẩu ngữ chỉ nhiều thứ khác loại được trộn, chất, gom hoặc kể chung một lượt: *all sorts of things, a jumble, a hodgepodge*. Có các dạng `hầm bà lằng`, `hàm bà lằng`, `hăm pà làng`; tư liệu học thuật còn nối `trăm thứ bà ràng`, chuỗi lịch sử `bà rằng/bà giằn`. Sắc thái có thể vui, trung tính hoặc chê bừa bộn tùy câu. Khi nói món ăn, cụm chỉ có nhiều thành phần chứ không tự cho biết công thức, chất lượng hay an toàn. Nghiên cứu đưa ra những đường tiếp xúc Chăm, Quảng Đông và Mã Lai khác nhau; vì vậy hệ thống ghi đúng chứng tích và mức tranh luận, không chốt một nguyên dạng duy nhất hay dựng mặt chữ Hán.
Hàng ba là phần hiên hoặc nền có mái che, thường để thoáng, nằm sát phía trước nhà trong cách gọi Nam Bộ. Đây là không gian chuyển tiếp giữa trong nhà và sân, có thể dùng để ngồi, tiếp khách, hóng mát hoặc làm việc tùy gia đình. Hàng ba không mặc nhiên là toàn bộ sân trước, ban công ở tầng trên, hành lang kín hay tam cấp; tên gọi cũng không cho biết vật liệu, kích thước hoặc số bậc.
Tắm gội xong rồi, hai anh em mặc đồ mát ngồi ngoài hàng ba uống rượu nói chuyện chơi cho thong thả.
Ông Ba Chánh là cha đẻ của bà chủ hãng Huyền, ông mặc bộ đồ trắng bằng lụa, may rộng xúng xính, đứng trong hàng ba vuốt râu mà ngó con cháu sửa soạn cuộc du lịch của vợ chồng Bác vật Nghiệp mới thành hôn tháng trước.
Hàng bom bay, cũng chép `hàng Bom-bay`, là tên một loại vải tốt, thuộc lớp hàng cao cấp trong lời Nam Bộ cũ; bảng chú giải từ ngữ Hồ Biểu Chánh ghi vải được sản xuất tại Bombay, Ấn Độ. Văn liệu dùng hàng này may quần trắng, quần màu hoặc áo, nên tên không chỉ một màu cố định. `Hàng` ở đây là vải vóc, còn `bom bay/Bom-bay` là dạng Việt hóa tên địa danh Bombay, nay là Mumbai. Nguồn hiện có chưa đủ để khóa riêng sợi bông hay sợi khác, kiểu dệt, định lượng, độ bóng, độ bền hoặc một nhãn hàng duy nhất; cũng không được gọi mọi vải Ấn Độ là hàng bom bay.
Cô Tư Thục bận áo tím, quần hàng Bom bay trắng, chân đi giày nhung xanh, tay che dù màu trứng gà, tai đeo hột xoàn, cổ đeo dây chuyền ba sợi.
Những đoạn hàng Bom bay màu rách tưa, tả tơi rơi xuống đất để rồi bị những đôi giày đinh phũ phàng dẫm lên.
Hẫng hờ là dạng cũ thường gặp trong văn Nam Bộ của hững hờ, tả thái độ lạnh nhạt, ít hưởng ứng, chưa thiết tha hoặc không tỏ rõ sự quan tâm. Đối tượng có thể là một người, một mối tình, việc học, một chủ trương hay lời mời. Mức độ phải lấy từ câu: hẫng hờ có thể chỉ sự dè dặt nhất thời, cũng có thể là thái độ kéo dài, nhưng tự nó không chứng minh người ấy vô cảm, ghét bỏ, từ chối dứt khoát hay có lỗi. Trong văn hiện nay, hững hờ phổ biến hơn; khi biên tập văn cũ nên giữ nguyên hẫng hờ và chú giải, không âm thầm sửa chữ nguồn.
Chừng mình về chắc cô đã đổi ý khác hơn xưa, mà ví dầu cô còn hẫng hờ như cũ, thì mình sẽ giả chước đi cưới vợ mà thử bụng cô nữa.
Họ hẫng hờ với tân học nhưng họ vẫn hăng hái với nho học luôn luôn.
Thủ đô của Việt Nam, là thành phố ở miền Bắc và trung tâm lớn của cả nước về nhà nước, lịch sử, văn hóa, giáo dục và hoạt động kinh tế.
`Háp` là tính từ vùng có liên hệ Chăm *hap* ‘đẹt, cằn’. Với cây, lúa hoặc trái, từ chỉ tình trạng phát triển không đầy, khô héo/thiếu nhựa sống, như `lúa háp, trái chín háp`; không đồng nghĩa với mọi kiểu `khô`, `lép`, `héo` hay `chín`. Với người, nhất là `già háp`, từ tả vẻ khô gầy, già trước tuổi và thường mang ý chê. Không dùng vẻ ngoài để suy tuổi thật, dinh dưỡng, bệnh lý, nghèo khó hay giá trị con người. Trong nông nghiệp, tên háp không đủ xác định nguyên nhân — có thể cần kiểm tra giống, nước, sâu bệnh, dinh dưỡng và thời tiết; trong giao tiếp về người nên ưu tiên cách nói trung tính.
Nhiều người cày ruộng thử, nhưng họ thất vọng vì lúa bị háp, bỏ nắm lúa vô thau nước thì mười hột, nổi lêu bêu có tới bảy.
`Hạp` là âm cũ và âm vùng của `hợp` ở chữ `合`, còn gặp trong văn Nam Bộ qua `thích hạp`, `hạp lý`, `hạp tình`, `hạp ý`, `hạp nhau`, `hùn hạp`. Lõi nghĩa là ăn khớp, phù hợp, vừa với điều kiện, đồng ý/đồng tình hoặc kết hợp; câu và toàn tổ hợp quyết định cách dịch: `fit`, `suit`, `be compatible`, `make sense`, `agree` hoặc `join`. Không nhập `hạp` với `háp` là khô cằn, `hộp` là vật đựng, hay mọi âm `hiệp`. Không thay máy móc toàn bộ chữ `hợp` bằng `hạp`: `hợp đồng`, `hợp kim`, `hợp pháp` trong văn hiện hành không tự đổi. `Hạp ý/hạp tình` chỉ sự tương hợp hay nhận xét của người nói, không tự chứng minh đồng thuận pháp lý, quan hệ tốt đẹp bền vững hoặc không có bất đồng; `hùn hạp` không tự xác nhận hợp đồng, phần vốn hay cách chia lời.
Hai cô đều công nhận lời của sư luận thiệt là hạp lý.
Vì vậy nên qua muốn để cho tình em tự do chọn lựa một cái tình khác thích hạp mà đi cập, đặng em hết buồn hết hổ nữa.
`Hạp lý` là dạng văn cũ/Nam Bộ của `hợp lý` (`合理`). Từ nói một ý kiến, cách giải thích, cách sắp xếp, mức giá, yêu cầu hay hành động phù hợp với lẽ phải, nguyên tắc, mục tiêu hoặc mạch suy luận đang xét. `Hạp lý` không tự chứng minh mệnh đề đúng sự thật, quyết định hợp pháp, kết quả công bằng, phương án tối ưu hay mọi người đã đồng thuận; các tiêu chuẩn ấy cần kiểm riêng. Phân biệt với `hạp tình` thiên về tình cảm/hoàn cảnh con người, `thích hạp` là phù hợp với đối tượng–mục đích, và `hạp ý` là ăn ý hoặc vừa ý.
Nhưng cái đạo học đó, dầu phải dầu chăng, cũng là đạo hạp lý cho thời-đại tiên-sinh, và cũng là un-đúc nên biết bao nhiêu nhà nho có tiết-tháo đáng kính-trọng.
`Hạp tình` là dạng văn cũ/Nam Bộ của `hợp tình` (`合情`), nói một cách xử sự, quyết định, lời giải hay mối quan hệ phù hợp với tình cảm, lẽ cư xử và hoàn cảnh con người. Từ thường đi trong `hạp tình hạp lý`, nơi `hạp tình` nhấn phía tình/người còn `hạp lý` nhấn phía lý lẽ; nhưng hai tiêu chí có thể giao nhau. Trong câu `hạp ý hạp tình`, cụm có thể tả hai nhà hoặc hai người coi bộ thuận nhau. Không thu hẹp `tình` vào tình yêu, không suy việc ấy chắc hợp pháp, công bằng tuyệt đối, đúng sự thật hay được tất cả các bên đồng ý.
Ông bà chủ có một người bạn quen biết đâu hồi mới lên thành phố làm ăn mua bán, thường tới lui thăm viếng, coi bộ hạp ý hạp tình lắm.
`Hạp ý` là dạng văn cũ/Nam Bộ của `hợp ý` (`合意`) với hai nét gần nhau. Một là điều gì `hạp ý ai`: vừa ý, đúng với mong muốn hay lựa chọn của người ấy. Hai là người/tánh tình `hạp ý với nhau`: ăn ý, tương hợp về cách nghĩ, cách làm hoặc nết ở trong phạm vi được nói. Từ không cho phép người kể đọc chắc nội tâm người khác, không chứng minh hai bên đồng thuận pháp lý hay nhất trí mọi vấn đề, và không bảo đảm quan hệ sẽ bền lâu. Phân biệt `hạp tình` là phù hợp tình cảm–hoàn cảnh, `hạp lý` là có lý và `thích hạp` là phù hợp đối tượng–mục đích.
- Ừa, anh nói vậy tui nghe hạp ý lắm đa!
Phần mềm hệ thống cốt lõi quản lý phần cứng, bộ nhớ, tệp, tiến trình và tài nguyên của thiết bị, đồng thời cung cấp dịch vụ chung và nền tảng cho ứng dụng hoạt động.
Hè hụi là từ biểu cảm Nam Bộ cũ tả một hay nhiều người rán sức, hì hục làm việc nặng, thường thấy trong khi khiêng, kéo, nhổ, đào hoặc mang vật cồng kềnh. Từ gợi dáng làm lụng và sức bỏ ra, nhưng không tự kết luận công việc nguy hiểm, người làm bị ép buộc, làm vụng hay làm lâu. Khi dịch, có thể dùng strain, heave, toil hoặc work hard tùy động tác.
Một buổi sớm mơi, thằng Hòa với thằng Hiếu hè hụi khiêng một quày dừa xiêm ở trong nhà đem ra quán cho mẹ và chị chúng nó bán.
Bà thấy Sen hè hụi nhổ bắp, làm như hạng nông phu thì bà bực tức, nhưng thấy Quí cũng cuốc cỏ, xốc bụi cát bay lên tưng bừng như lục lộ ngoài đường, thì lòng bực tức ấy yên tĩnh lần lần, rồi bà ngoe ngoẩy bỏ đi rửa mặt.
Tính từ/từ vị ngữ khẩu ngữ rất quen trong tiếng Nam Bộ, tương ứng may hoặc may mắn: người hay sự việc gặp kết quả thuận lợi có phần do ngẫu nhiên hoặc điều ngoài dự tính; dịch lucky, fortunate, in luck hoặc get lucky. Trong cấu trúc hên là + mệnh đề, từ làm lời đánh giá của người nói về một điều may đã tránh hậu quả xấu; dịch fortunately hoặc luckily. Hên không đồng nghĩa hạnh phúc, giỏi hay chắc chắn thành công. Khi một kết quả còn do chuẩn bị, kỹ năng, hỗ trợ hoặc điều kiện xã hội, không quy hết công sức thành hên. Các giả thuyết nguồn gốc liên quan tiếp xúc Hoa ngữ còn khác nhau, nên mục từ không tự nhận một chữ Hán hoặc âm Hán–Việt duy nhất.
Cụm khẩu ngữ Nam Bộ gồm hai cực may–rủi. Nét chính nói kết quả chưa chắc, có thể tốt hoặc xấu vì phụ thuộc đáng kể vào ngẫu nhiên; dịch a matter of luck, could go either way, by chance hoặc unpredictable. Nét mở rộng đánh giá chất lượng lúc tốt lúc dở, cách làm không ổn định hay quyết định thiếu căn cứ; dịch hit-or-miss, inconsistent hoặc haphazard. Hên xui có thể đứng làm vị ngữ, trạng ngữ hoặc câu đáp ngắn. Không dùng nó để biện hộ cho việc bỏ qua quy trình an toàn, chọn lựa y tế/pháp lý/tài chính bằng may rủi hoặc né trách nhiệm về điều có thể kiểm soát. Tư liệu ghi dấu vết tiếp xúc Triều Châu/Hoa ngữ nhưng còn nêu cả khả năng phân tích ngay trong tiếng Việt thành hên + xui; vì vậy không đóng đinh toàn cụm là âm Hán–Việt của 興衰.
Các tù nhân đã bị ông ta giết chết như sau: Các nạn nhân đã bị ông bắt một cách bất thần, hên xui may rủi, trên các con đường trong trại, rồi bị đưa lên xe hồng thập tự và bị chích vào người chất vô-thủy nha-tinh, 1 ông quan sát sự công phạt của thuốc trên thân thể các nạn nhân, ông ta mổ xẻ và cưa cắt chân tay cũng như các bộ phận trong thân thể các tù nhân một cách vô tội vạ.
Những Tên Ác Quỷ Của Y Khoa Dưới Thời Đệ Nhị Thế Chiến
Cụm phó từ/tính từ khẩu ngữ giàu sắc thái khen, đặc biệt quen trong lời Nam Bộ, nghĩa là rất hay, rất ngon, rất đẹp hoặc tốt đến mức người nói thấy khó chê; dịch excellent, fantastic, terrific, top-notch, absolutely delicious/beautiful hoặc as good as it gets theo đối tượng. Cụm thường đứng sau tính từ như ngon/đẹp/vui hết sảy, hoặc làm lời nhận xét độc lập. Đây là đánh giá hào hứng chứ không phải chứng nhận chất lượng khách quan, xếp hạng chính thức hay lời bảo đảm không có khuyết điểm. Dạng tra chính ở mục này là hết sảy; hết sẩy là biến thể được ghi nhận. Các dạng hết xẩy/hết xảy xuất hiện trong lời viết mô phỏng và tư liệu, cần dẫn về mục chính thay vì dựng nghĩa khác.
`Hiệp` không đơn giản là cách Nam Bộ đổi từ `hợp`. Với `協`, từ mang nghĩa cùng sức, phối hợp, liên kết và hiện vẫn là dạng chuẩn trong `hiệp lực`, `hiệp hội`, `hiệp định`, `hiệp thương`, `hiệp sĩ`. Với `合`, tư liệu cũ dùng `hiệp` ở nghĩa họp, gặp, hợp lại hoặc phù hợp, như `hiệp mặt`, `hiệp ý`, `hiệp nghị`; một số tổ hợp xưa tương ứng dạng hiện nay có `hợp`, nhưng quan hệ phải xét từng từ. `Hiệp đồng` hiện vẫn là từ chuẩn trong nghĩa phối hợp hành động; `hợp đồng` là contract, không được đổi qua lại. `Hiệp chủng quốc` là dạng lịch sử, còn tên hiện hành là `Hợp chúng quốc Hoa Kỳ`. Không sửa tên người hoặc tên cơ quan có chữ Hiệp.
Lời nhắc con người phải học cách cư xử trong ăn uống, giao tiếp và sinh hoạt sao cho có ý tứ, lễ phép và tôn trọng người khác.
Họ cũng chẳng lân la để học ăn học nói, học những điệu bộ thị thành.
Sau nầy con Bích Thủy sẽ có đời sống tinh thần, bởi vì nó đã sang từ trong trứng sang ra, khỏi phải học ăn học nói, nó sẽ có thì giờ để cảm nghĩ, nếu nó không bị đưa vào viện mồ-côi vài năm nữa đây.
rồi một cô gái mới học đánh phấn, mới học ăn học nói.
Phải có tướng trời cho, mà cũng phải đủ thông minh để học ăn học nói.
Hộc hồng là dạng đảo cũ, có trong văn Nam Bộ, của `hồng hộc` 鴻鵠. Nghĩa đen thuộc lời văn cổ về chim lớn có sức bay cao và xa; không nên khóa thành một loài hiện đại duy nhất khi nguồn xưa dùng tên gọi rộng. Nghĩa bóng lấy sức bay ấy để nói người có chí hướng cao xa hoặc cái chí muốn tung hoành. Cụm có thể được người nói dùng để đề cao mình hay người khác, nhưng không tự chứng minh người ấy có tài, có đạo đức, địa vị cao hoặc chắc thành công. Tab Hán–Nôm giữ đúng dạng nguồn `鴻鵠` đọc `hồng hộc`; VietLayers không dựng tổ hợp `鵠鴻` khi chưa có chứng tích Hán văn.
Thứ đồ yến tước mà dám trèo leo muốn đậu chung với hộc hồng!
Chim về ổ, tiếng kêu nhau chéo-chét, chàng thấy chim rồi sực nhớ tánh hộc hồng nên trong dạ bàng-hoàng.
Đại từ thời gian Nam Bộ nghĩa là hồi ấy, hồi đó, lúc đó hoặc back then/at that time. Hổi hình thành trong lớp hợp âm danh từ thời gian + ấy/đó, cùng kiểu hổm từ hôm ấy và nẳm từ năm ấy. Từ đứng độc lập để trỏ lại một thời đoạn quá khứ đã được câu trước, ký ức chung hoặc tình huống làm rõ; nó không tự cho biết năm nào, cách hiện tại bao lâu hay kéo dài tới hiện tại. Không đồng nhất hổi với hồi nẳm nhấn thời xa xưa, hổi giờ nghĩa từ hồi đó tới giờ, hoặc hồi trong cấu trúc kể thứ tự như hồi một, hồi hai. Đây là từ vùng có lịch sử cấu tạo tiếng Việt, không phải từ Hán–Việt chỉ vì đồng âm với hồi trong các từ Hán–Việt khác.
Hỏi đon hỏi ren là cụm Nam Bộ/cũ chỉ việc hỏi dai, hỏi kỹ hết điều này tới điều khác để dò cho ra chuyện, thường mang sắc thái tọc mạch, nghi ngờ, ghen hoặc làm người bị hỏi khó chịu theo cảnh. Dạng hỏi đon hỏi reng có chứng liệu và được liên kết cùng mục. Cụm mạnh hơn hỏi phăng ở nét dai dẳng/soi kỹ và đánh giá ngữ dụng, nhưng không tự chứng minh người hỏi có ác ý, người bị hỏi đang giấu điều sai, lời hỏi là thẩm vấn pháp lý hay đã thành quấy rối; phải xét nội dung, quan hệ, quyền riêng tư và việc bên kia có muốn trả lời. Không tách hỏi ren hay hỏi reng thành đầu mục từ chính cụm này.
Mà ở nhà hai mẹ con Bạch Yến có anh em trai đâu mà sợ họ tọc mạch đi hỏi đon hỏi ren .
Vậy thư viện là nơi lý-tưởng cho ông trốn được trọn buổi sáng hôm nay: trong đó mát-mẻ, yên-tịnh có chỗ ngồi dễ chịu mà không ai bắt gặp, hỏi đon hỏi ren gì hết.
Cụm thời gian Nam Bộ nghĩa là từ hồi đó đến giờ, từ dạo ấy tới nay hoặc ever since then/from then until now. Hổi trỏ mốc quá khứ đã biết, còn giờ đặt điểm cuối ở hiện tại; toàn cụm bao quát một thời đoạn chứ không chỉ một lúc riêng lẻ. Vị ngữ thường là trạng thái, thói quen, quan hệ hoặc điều chưa từng thay đổi trong quãng ấy. Phải phân biệt với hổi chỉ hồi ấy, hồi giờ không dấu hỏi có thể được dùng rộng theo nghĩa từ trước tới giờ/so far tùy người nói, và hổm rày thường chỉ một quãng gần đây ngắn hơn. Không dùng hổi giờ nếu sự việc đã kết thúc trước hiện tại mà câu không nói rõ sự thay đổi.
Nghệ thuật tạo hình ảnh, đặc biệt là tranh, bằng đường nét, màu sắc, hình khối, chất liệu và bố cục.
Hội họa hiện đại là một giai đoạn và tập hợp các khuynh hướng của nghệ thuật hội họa, nổi bật bởi những đổi mới về quan niệm thẩm mỹ, hình thức, màu sắc, bố cục, không gian hoặc đề tài so với các quy ước hàn lâm và truyền thống trước đó.
Hội họa truyền thống là loại hình tạo hình kế thừa những chất liệu, kỹ thuật, đề tài hoặc quy ước thẩm mỹ đã được lưu truyền trong một cộng đồng văn hóa.
Cụm thời gian Nam Bộ nghĩa là hồi hôm ấy, hồi bữa ấy hoặc at that earlier time/that time the other day. Nguồn phân tích hổm là hôm ấy; trong hồi hổm, cả cụm trỏ một thời đoạn ban ngày hoặc ban đêm thuộc một ngày quá khứ mà người nghe có thể nhận ra từ câu chuyện. Không đồng nhất với hôm hổm nghĩa mấy hôm trước, bữa hổm thường gọi một dịp/ngày không nêu chính xác, hay hổm rày chỉ quãng gần đây tới hiện tại. Hồi hổm không tự nói việc xảy ra ban đêm: chữ hôm trong lịch sử cấu tạo không buộc nghĩa modern English night. Khi không có ký ức chung, nên thêm sự kiện neo như hồi hổm ghé nhà ngoại.
Cụm thời gian Nam Bộ cấu tạo từ hồi + nẳm, trong đó nẳm là dạng hợp âm của năm ấy. Nghĩa gốc chỉ hồi năm ấy/that year; trong cách kể quen thuộc, hồi nẳm còn đẩy sự việc về thời xa xưa, dịch back in those days hoặc a long time ago. Biến thể nhấn hồi năm nẳm làm độ xa và sắc thái hồi tưởng nổi rõ hơn. Không dùng hồi nẳm cho việc mới xảy ra vài hôm, không suy một năm dương lịch cụ thể nếu câu không nêu, và không mặc định ký ức được kể là chính xác chỉ vì người nói nhớ lâu. Cụm không đồng nghĩa ngày xửa ngày xưa mở truyện cổ tích, dù cả hai có thể nói quá khứ xa.
Hỏi phăng là hỏi tiếp và lần theo câu trả lời, đầu mối hoặc diễn biến để biết thêm cho tới khi sự việc dần rõ. Trong văn Nam Bộ cũ, cụm thường đi với tới, ra, lần lần và có thể trung tính, kiên trì hoặc hơi ráo riết tùy giọng. Nó không mặc định là hỏi cung, tra khảo, buộc tội, hỏi dồn không cho đáp hay tò mò xâm phạm đời tư; mức áp lực và mục đích phải lấy từ cảnh. Phăng trong toàn cụm gợi việc lần theo một mạch hỏi, không nên tách ra rồi gán mọi nghĩa của phăng cho câu.
Mà Thủ Nghĩa không tỏ dấu ai bi đau đớn, cứ ngồi tỉnh tuồng mà hỏi phăng tới lần lần, thế thì đủ biết người vững lòng bền chí là dường nào, dầu lở núi cũng không nao, dầu sập trời cũng không núng.
Lóng rày, xuồng ghe cũng ít lên xuống trên sông cái lắm, bởi vậy nếu cháu chịu khó hỏi phăng lần lần thì thế nào cũng ra.
Từ thời gian Nam Bộ nghĩa là hôm ấy, bữa ấy hoặc một bữa trước đó: that day, on that earlier occasion, the other day. Hổm được phân tích là dạng hòa đúc của hôm + ấy; vì vậy khi đứng riêng, nó thường trỏ một ngày hay dịp đã qua mà người nói cho rằng người nghe nhận ra được. Từ không ấn định chính xác cách hiện tại bao nhiêu ngày. Phân biệt hổm với hôm hổm thường định vị mấy hôm trước, hổm rày bao quát quãng gần đây tới hiện tại, và hồi hổm nhấn một hồi/dịp quá khứ đã biết. Đây là cấu tạo tiếng Việt vùng, không phải từ Hán–Việt và không được gán chữ Hán–Nôm khi chưa có chứng cứ.
Bữa hổm, sấu cái lo ấp trứng, nó rảnh rỗi sanh tật hung hăng đón ghe.
Cụm thời gian Nam Bộ nghĩa là mấy hôm trước, dạo mấy bữa trước hoặc a few days ago/the other day. Nguồn ngôn ngữ học xem hôm hổm là tổ hợp đã hòa đúc nghĩa: không chỉ ghép cơ học hôm + hôm ấy, mà định vị một quãng/ngày gần trước hiện tại. Cụm thường kể một việc đã xảy ra và đã khép lại; nếu trạng thái kéo qua nhiều ngày tới lúc nói, hổm rày phù hợp hơn. Phân biệt hôm hổm với hồi hổm trỏ một dịp đã được hai bên biết, bữa hổm thường gọi một bữa/dịp quá khứ không định ngày, và hồi nẳm chỉ quá khứ xa. Không ép hôm hổm thành đúng hai, ba hay một số ngày cố định.
Hổm nay là cụm thời gian trong khẩu ngữ Nam Bộ, chỉ quãng mấy hôm gần đây và thường kéo tới lúc đang nói. Cụm này gần nghĩa hổm rày, mấy bữa nay, dạo gần đây; số ngày không cố định mà do văn cảnh quyết định. Phải phân biệt hổm nay với hôm nay, vì hôm nay chỉ ngày hiện tại.
Cụm thời gian khẩu ngữ Nam Bộ chỉ một quãng gần đây, thường là vài ngày tính tới lúc nói; dịch lately, recently, these past few days hoặc over the last few days. Độ dài do văn cảnh quyết định chứ không phải một đơn vị lịch cố định. Hổm rày thường đặt đầu câu hoặc trước vị ngữ để hỏi/nhận xét một tình trạng đang kéo dài hay việc lặp lại. Không đồng nhất với hổm/bữa hổm chỉ một dịp đã qua, hôm qua chỉ ngày liền trước, hoặc bữa nay chỉ ngày hiện tại. Tư liệu phương ngữ giải thích hổm thuộc nhóm danh từ thời gian hòa nhập với ấy, còn rày là từ vùng nghĩa nay; chữ Nôm chỉ được trình bày cho thành tố rày có nguồn, không dựng tự dạng toàn cụm.
- Té ra hổm rày ông làm nhiệm vụ mật thám.
Hổm rày nghe danh thầy, tôi muốn tới thăm, ngặt chưa tìm được món gì xứng đáng.
Mục đồng tự có hai lớp phải tách. Một là hư từ phủ định khẩu ngữ Nam Bộ, biến thể nói/viết theo giọng của không, đứng trước vị ngữ trong hổng biết, hổng có, hổng phải, hổng được; dịch not, do not/does not, no, cannot hoặc isn't/aren't theo cấu trúc. Hai là tính từ tiếng Việt nghĩa trống, hở, không kín hoặc thiếu một phần; dịch open, gapped, with a gap, incomplete hoặc missing theo vật/cấu trúc. Không coi hổng phủ định là lỗi hay lời nói kém học thức; nó phù hợp hội thoại thân mật và văn bản chủ ý giữ giọng vùng, còn văn viết chuẩn hóa toàn quốc thường dùng không. Chữ Nôm nguồn liệt kê cho hổng ở lớp trống/hở không tự chứng minh hư từ phủ định có cùng nguồn Hán–Nôm.
Ai biểu ba về trước khi con tắm xong, làm con hổng được rước ba.
`Hôn nhơn` là dạng cũ và dạng Nam Bộ của `hôn nhân` 婚姻. Từ có thể chỉ quan hệ/kết hợp vợ chồng nói chung, một cuộc hôn phối cụ thể, hoặc việc cưới gả đang được bàn, định, trì hoãn hay hoàn thành: `việc hôn nhơn`, `cuộc hôn nhơn`, `tính chuyện hôn nhơn`. Trong tổ hợp này, `nhơn` là dạng vùng/cũ của âm `nhân` thuộc chữ 姻, không phải `nhơn` 人 người, 仁 lòng nhân hay 因 nguyên nhân. Chỉ từ `hôn nhơn` không đủ xác nhận đã đăng ký theo pháp luật, hai bên tự nguyện, có tình yêu, sống chung, có quan hệ tình dục, hạnh phúc, còn hiệu lực hay phát sinh một quyền–nghĩa vụ cụ thể. Khi nói thủ tục và tình trạng hiện nay phải dùng thuật ngữ của pháp luật áp dụng; mục này giải nghĩa ngôn ngữ, không tư vấn pháp lý.
- Vậy chớ hôn nhơn là giống gì? Không phải cưới vợ hay sao?
Hai họ ăn chung với nhau một bữa cơm thì cuộc hôn nhơn đã thành.
- Nếu có hôn nhơn thì tốt hơn nên đợi hôn nhơn rồi hãy sống chung.
- Thành ra trong hôn nhơn nầy không có tình mà chỉ để chuộc án thôi ?
Danh từ vùng, đặc biệt quen trong lời Nam Bộ, chỉ vật nhỏ dùng để tạo lửa. Hộp quẹt có thể là hộp diêm hoặc bật lửa; các dạng hộp quẹt cây thường chỉ hộp diêm, còn hộp quẹt máy/hộp quẹt ga chỉ bật lửa. Vì vậy không dịch máy móc mọi trường hợp thành matchbox hoặc lighter: phải nhìn thao tác và nhiên liệu trong câu. Từ gọi dụng cụ, không mặc định vật đang còn gas, còn xăng, còn diêm hay hoạt động an toàn. Đây không phải từ Hán–Việt; hình thức hộp quẹt tự nó chưa cung cấp chứng cứ Hán–Nôm.
Lại còn có cái bình tích, đầy trà nóng, hộp quẹt và chiếc chiếu.
Anh bạn Mộc đánh xạch-xạch, vào cái bánh xe của cái hộp quẹt nhôm.
Chàng bật hộp quẹt máy mấy mươi lần, lửa đá có lóe lên, nhưng lửa tim không cháy.
`Hộp thơ` là cách gọi Nam Bộ và cách gọi cũ cho hộp nhận/gửi thư, thường tương ứng `hộp thư`, `hòm thư`: có thể là hộp thư trước nhà, thùng nhận thư công cộng hoặc ngăn thư do dịch vụ cung cấp tùy câu. Trong ngữ cảnh điện tử cũ hoặc khẩu ngữ, `hộp thơ điện tử` có thể chỉ mailbox/inbox, nhưng văn hiện nay thường dùng `hộp thư điện tử`. Tên hộp thơ không tự xác nhận người sở hữu, địa chỉ, thư đã được phát hay quyền mở thư; cần dữ kiện và tôn trọng riêng tư.
Danh từ/yếu tố danh từ Nam Bộ tương ứng hạt trong nhiều ngữ cảnh nhưng có hệ kết hợp riêng. Nét thực vật/vật liệu chỉ bộ phận nằm trong quả có thể nảy mầm, nhân cứng, hạt lương thực hoặc phần nhỏ rời; dịch seed, grain, kernel, pit hoặc pip theo loài và việc ăn/gieo. Nét hình dạng chỉ vật nhỏ, thường tròn, như hột cườm; riêng hột xoàn là tên vùng của kim cương/viên kim cương, dịch diamond chứ không dịch seed. Trong tên thực phẩm Nam Bộ, hột gà, hột vịt, hột vịt lộn dùng hột với nghĩa trứng; dịch egg. Không thay hột bằng seed trong các kết hợp này và cũng không đổi máy móc mọi hạt toàn quốc sang hột nếu cụm cố định vùng không dùng vậy. Từ điển liệt kê nhiều âm/chữ Hán–Nôm cho hột; dữ liệu đó chứng minh lịch sử chữ viết phức tạp, không cho phép gán mọi nét hiện đại cho một tự dạng duy nhất.
, liếc thấy cái chuồng heo và cái mùng giăng trên bãi cỏ, bốn sợi dây căng thẳng qua bốn cây chuối hột.
Cụm động từ Nam Bộ chỉ việc thành viên nhận phần tiền hoặc tài sản chung của một kỳ hụi theo lượt, thỏa thuận hay thể thức bỏ thăm/bỏ giá của dây; tương ứng lĩnh họ trong ngôn ngữ pháp lý. Hốt hụi không có nghĩa lấy trộm, ôm tiền bỏ đi hoặc làm dây hụi đổ vỡ. Người đã hốt có thể vẫn phải đóng các phần hụi ở những kỳ còn lại theo thỏa thuận; nghĩa vụ cụ thể phải xem sổ và điều khoản của dây. Phân biệt hốt hụi với đóng hụi là góp phần đến kỳ, bể hụi là dây không thực hiện được nghĩa vụ, và giựt hụi/ôm hụi là cách nói về hành vi chiếm giữ hoặc bỏ trốn cần chứng cứ riêng. Thành tố hụi có chứng cứ ghi Nôm mượn 會, nhưng toàn cụm không phải một từ Hán–Việt chuẩn.
Chừng nào má cô hốt hụi trả đủ số tiền đó cho nhà trường thì tôi cho cô học lại.
Phần thì ham học, phần thì tiếc công đèn sách bấy lâu, em đánh bạo đến nhà trường xin ông Đốc cho em thiếu chịu một tháng nữa để Má em cố gắng hốt hụi trả tiền trường nhưng ông Hiệu trưởng không có chút thương hại đứa nữ sinh nghèo của trường mình, mà tàn nhẫn đuổi em ra khỏi lớp.
- Bảo Khuyên đi hốt hụi cho mệ Ngoại phải không?
Hốt tốc là hấp tấp, vội vàng, làm hoặc quyết quá mau khi chưa kịp xét kỹ hay sắp đặt cho đủ. Văn Hồ Biểu Chánh thường đặt từ này sau không nên, chẳng nên, hoặc đối với thủng thẳng, thong thả, chậm chậm, dè dặt. Từ có thể tả cách làm, một quyết định, một người đang hành động hoặc nét tính khí bộc lộ trong cảnh cụ thể. Hốt tốc không tự có nghĩa liều lĩnh, ngu dại, gian trá; cũng không bảo đảm việc ấy sẽ thất bại. Nguyên nhân, mức độ nguy hiểm và kết quả phải đọc ở phần còn lại của câu. Nguồn gốc của tổ hợp chưa đủ chắc để dựng chữ Hán–Nôm hoặc một đường vay.
Nhưng mà cô phải xét lại cho kỹ, chẳng nên hốt tốc , bởi vì hốt tốc sợ việc không thành mà còn phải bị hại nữa.
Ấy vậy, cuộc khai hoá mình phải thong thả mà làm, song làm thì phải làm cho có tuần có tự, hốt tốc lắm cũng không nên.
Danh từ quen thuộc ở Nam Bộ chỉ kim cương, nhất là viên đã được cắt mài để làm trang sức; dịch diamond. Trong cà rá hột xoàn hoặc nhẫn hột xoàn, hột xoàn là viên đá gắn trên món trang sức, không phải toàn chiếc nhẫn. Thành tố hột ở đây tham gia một tổ hợp đã từ vựng hóa, tuyệt đối không dịch thành seed. Từ không tự chứng minh viên đá là tự nhiên, nuôi cấy, thật, giả hay có giấy kiểm định; các thuộc tính ấy phải được nói hoặc kiểm tra riêng. Khi nguồn gốc của xoàn chưa đủ chắc chắn, không dựng một đường vay hay hồ sơ Hán–Nôm giả.
Vừa lúc ấy, một cô hơi lớn tuổi, mặc váy đầm, đeo nhẫn hột xoàn thứ thiệt bước tới.
Họ nói toàn chuyện hột xoàn, chuyện thăng quan tấn chức của chồng họ, và chuyện bà con họ giàu to, làm chức bự mãi nên Thu chán lắm.
Chàng đã đưa Tuyết đì ăn, đi xem hát, xem chiếu bóng, đã biếu Tuyết chiếc cà rá hột xoàn, đã đưa Tuyết đi nghỉ mát ở Vũng Tàu, thế mà tình bạn suông vẫn được trong sạch một cách đáng giận.
Một đôi hoa tai nằm trên nệm nhung đen của một chiếc hộp da, vỏ bằng vàng trắng nhận hai hột xoàn lóng-lánh màu sắc dưới ánh đèn.
Động từ khẩu ngữ, quen thuộc trong tiếng Nam Bộ và hiện được hiểu rộng, chỉ việc hứa suông hoặc hứa rồi không làm như lời đã nói; dịch make an empty promise, make promises one does not keep hoặc fail to deliver on a promise tùy văn cảnh. Hứa lèo mang sắc thái chê trách và thường quy lỗi cho người hứa, vì vậy không nên gán chỉ từ một lần lỡ hẹn do sự cố đã được báo rõ, xin lỗi và khắc phục. Tư liệu từ ngữ Nam Bộ đối chiếu hứa lèo với hứa xuông, hứa cho có, không giữ lời; bài khảo cứu báo chí cũng giải gần hứa cuội, hứa hão. Quan hệ hình ảnh giữa lèo của cánh buồm và nghĩa toàn cụm còn được bàn giải, chưa đủ để dựng một từ nguyên chắc chắn hoặc hồ sơ Hán–Nôm.
`Huê` là dạng cũ và phương ngữ, đặc biệt gắn với Nam Bộ và một phần Trung Bộ, tương ứng `hoa`. Nghĩa trực tiếp là bông hoa (`huê sen`, `huê cúc`, `bông huê`); trong một số tổ hợp Hán–Việt cũ/vùng còn gặp `huê hồng`, `huê lợi`, `huê viên`. Mức độ hiện hành không giống nhau: `huê hồng` vẫn quen trong lời buôn bán Nam Bộ, còn `huê lợi`, `huê viên` thường mang sắc thái cũ; văn phổ thông dùng `hoa lợi`, `hoa viên`. Không thay chữ theo âm một cách vô hạn: `Hoa Kỳ`, `khoa học`, `hỏa hoạn` không trở thành các tổ hợp với `huê`, và nghĩa tiền môi giới của `huê hồng` phải tách khỏi bông hồng.
Từ phương ngữ, đặc biệt quen ở Nam Bộ, tương ứng với hòa trong nhiều ngữ cảnh: kết quả bằng nhau không bên nào thắng (ván cờ huề, đá huề), quan hệ thôi bất hòa (làm huề) hoặc khoản thu–chi cân bằng, không lời không lỗ hay không còn nợ nhau (huề vốn, huề tiền, coi như huề). Dịch draw/tie, make up/reconcile, break even hoặc call it even theo kết hợp. Huề được nguồn từ điển ghi là âm phi Hán–Việt của 和, còn âm Hán–Việt chuẩn của chữ này là hòa; vì vậy có chứng cứ chữ Hán nhưng không được gắn nhãn toàn mục là từ Hán–Việt chuẩn. Không dùng huề để khẳng định công bằng về đạo lý khi dữ kiện chỉ cho thấy tỷ số hoặc tiền đã cân.
ghe của đối phương đang liều mạng xắn vào hông ghe bên này để được huề vì hai bên đềy chìm.
- Như vậy là huề, vì em cũng không đổi ý.
- Hễ cười rồi thì huề, hổng giao giận nữa đa nghen.
Biến thể Nam Bộ và cách dùng cũ của hoa hồng, trong đó hoa biến âm thành huê. Nét thương mại chỉ khoản thù lao cho người môi giới, giới thiệu khách hoặc góp phần hoàn tất giao dịch, có thể là số tiền cố định hay tỷ lệ đã thỏa thuận; dịch commission, referral fee hoặc brokerage fee theo vai trò. Huê hồng không tự có nghĩa hối lộ, tiền lại quả hay khoản bất hợp pháp, nhưng văn cảnh có thể nêu xung đột lợi ích, sự che giấu hoặc vi phạm. Nét vật thể chỉ hoa/cây hồng trong lời vùng hoặc văn bản cũ; dịch rose hoặc rosebush. Trong văn bản phổ thông hiện nay, hoa hồng thông dụng hơn cho cả hai nét. Hai thành tố liên hệ 花 và 紅 có chứng cứ riêng; hồ sơ chữ giải thích cấu tạo từ, không dùng hình ảnh bông hoa để bịa nguồn của nghĩa commission khi chưa có chứng tích lịch sử định vị được.
Cứ một miếng da rắn, tôi để cho thầy một đồng xu tiền huê hồng.
* Bọn tay sai của cai tổng (biện, người chạy giấy) tha hồ tống tiền hương chức, hưởng huê hồng riêng là 17 phần trăm.
Nghĩa quân thất trận và nông dân mất ruộng
Một số ít phu xe đã chịu mối với các mụ Tú bà, hễ đưa khách đến, anh phu xe hưởng số tiền huê hồng nào đó.
Tiền đó, chị ta xem như là tiền ứng trước để trừ lần vào số huê hồng mà chị sẽ được hưởng về sau, đã có ơn lại có lời vì hễ ứng trước thì sẽ được hưởng huê hồng bốn mươi phần trăm thay vì ba mươi theo thường lệ.
Huê kiều là dạng Nam Bộ và cách viết cũ của Hoa kiều 華僑, dùng trong tư liệu lịch sử để chỉ người Hoa cư trú ngoài Trung Quốc hoặc cộng đồng người Hoa tại nơi đang nói tới. Huê trong tổ hợp này ứng với Hoa 華, không phải hoa 花 nghĩa bông hoa. Đây là nhãn lịch sử–xã hội, không tự cho biết quốc tịch hiện tại, nơi sinh, phương ngữ, nhóm bang hội, nghề nghiệp hay cách một người tự nhận diện; trong văn bản hiện nay nên gọi cụ thể theo dữ kiện và lựa chọn của cộng đồng.
Nếu chỉ là người Huê kiều thì không đáng ngại, nhưng hoạt động của Hội kín lại mang tính chất chánh trị.
`Huê lợi` là dạng Nam Bộ/cũ của `hoa lợi` (`花利`), chỉ sản vật hoặc lượng thu hoạch do tài sản sinh lợi tự nhiên mang lại, như trái cây từ vườn, lúa từ ruộng, trứng hay con non từ vật nuôi. Văn cũ còn dùng cụm này khi nói tổng lượng hoặc giá trị thu được hằng năm từ vườn rẫy; phải đọc theo cách hạch toán của câu, không tự đổi thành doanh thu hay lợi nhuận ròng. Trong thuật ngữ pháp luật hiện hành, `hoa lợi` là sản vật tự nhiên do tài sản mang lại, còn `lợi tức` là khoản lợi thu được từ việc khai thác tài sản; vì vậy tiền thuê không nên gọi là huê lợi chỉ vì cùng phát sinh từ tài sản. Cụm không tự xác lập ai là chủ sở hữu, sản lượng chắc chắn, chi phí, giá bán, thuế, quyền thu hoạch hoặc mức sinh lời của tài sản.
Mà số huê lợi đó lối năm, sáu ngàn giạ, chớ nhiều nỗi gì.
Huê tình, cũng viết hoa tình, là cách nói cũ về tình ý trai gái và đặc biệt về lời hát giao duyên, đối đáp giữa nam nữ trong sinh hoạt Nam Kỳ. Một số từ điển cũ dùng lời phán xét mạnh như lẳng lơ hoặc ngoài khuôn phép; mục từ hiện đại phải ghi đó là sắc thái lịch sử chứ không tự kết luận phẩm hạnh, quan hệ tình dục, ngoại tình hay sự đồng thuận của người được nói đến. Trong hát huê tình, trọng tâm là lời trao đáp và giao tình; hình thức, làn điệu và hoàn cảnh phải lấy từ nguồn cụ thể.
- Tối ngày lo hò với hát chuyện trai gái huê tình.
Người hò huê tình chưa ắt là người có thói chim chuột.
Động từ biểu cảm khẩu ngữ chỉ hai người cười nói, tâm tình hoặc quấn quýt với nhau trong không khí riêng tư, vui và thân mật; dịch chat and laugh together, enjoy a cosy chat, cuddle up and chat hoặc spend affectionate time together tùy mức gần gũi được nêu. Từ điển thường dẫn vợ chồng hoặc đôi trai gái, nhưng khi dùng hiện nay người nói còn có thể trêu hai người bạn/người thân đang nói chuyện rôm rả riêng với nhau. Hú hí không đồng nghĩa thì thầm vì có thể có cười đùa; cũng không tự chứng minh hai người đang quan hệ tình dục, giấu giếm hay phản bội ai. Vì sắc thái dễ nghe như lời trêu hoặc soi chuyện riêng, không dùng làm mô tả trung tính trong văn bản trang trọng và nên cân nhắc quan hệ với người được nói tới.
Tôi ở nhà hú hí với má bầy trẻ, chịu thêm chục roi rồi tới sau.
Cũng là một dịp tốt cho ổng có tiền về xứ hú hí với vợ con.
- Hôm nay em ở nhà thương bất chợt về sớm, thấy cô ả rước “mèo” vào bếp, hai đứa ngồi nói chuyện hú hí với nhau, anh bảo có tệ không?
Lo chôn cất vợ xong, ông tiếp tục công việc của ông : công việc o mèo, sống hú hí với bầy vợ trẻ măng.
Cụm khẩu ngữ hiện nay thường nói người bị giật mình hoặc sợ mạnh trong chốc lát rồi nhận ra tình hình; có thể làm vị ngữ hay lời cảm thán, dịch get a terrible fright, be scared out of one's wits, scare the life out of someone hoặc what a fright. Từ điển còn lưu nét cũ/nghi lễ: gọi tên, lay gọi để mong người bất tỉnh hồi tỉnh, gần call someone back to consciousness. Nét cũ chỉ là mô tả văn hóa–từ vựng, không thay hướng dẫn sơ cứu, gọi cấp cứu hay đánh giá chuyên môn. Hú hồn gần hú vía/hết hồn ở nghĩa sợ, nhưng không phải mọi lo lắng kéo dài; thường có một tác nhân bất ngờ. Thành tố hồn là yếu tố Hán–Việt 魂, song toàn cụm hú hồn là biểu thức tiếng Việt pha trộn, không phải một từ Hán cổ nguyên khối.
- Ví dụ con ở đây, con đi đâu về trễ là mẹ lo ngay ngáy đủ chuyện, đứng ngồi không yên, và khi thấy con về bình yên vô sự lúc ấy mới hú hồn.
Khi hai anh khiêng được chú về, cả nhà tíu tít mài thuốc đổ vào miệng rồi hú hồn, gọi tên mà chú vẫn bất tỉnh, ngực chỉ còn thoi thóp.
– Thật hú hồn, tưởng nằm đây luôn thì chết rồi!
Danh từ Nam Bộ tương ứng họ trong tên pháp lý họ, hụi, biêu, phường: một dây được lập theo thỏa thuận, các thành viên góp phần hụi ở từng kỳ và có người lĩnh phần tiền/tài sản đã góp theo thứ tự hoặc thể thức đã định. Hụi cũng tham gia các cụm động từ chơi hụi, đóng hụi, hốt/lĩnh hụi. Dịch rotating savings association, rotating savings and credit association (ROSCA) hoặc rotating savings pool; không dịch thành bank deposit hay investment fund. Pháp luật hiện hành mô tả mục đích tương trợ, phân biệt dây hụi, thành viên, chủ hụi, phần hụi và kỳ mở hụi, đồng thời cấm dùng hình thức này để cho vay lãi nặng, lừa đảo hoặc huy động vốn trái pháp luật. Vì vậy bản thân hụi không đồng nghĩa lừa đảo, nhưng ví dụ phải khuyến khích thỏa thuận, sổ sách và kiểm tra nghĩa vụ. Chữ Nôm mượn 會 ghi âm hụi có chứng cứ; âm Hán–Việt chuẩn của 會 là hội, nên không gắn nhãn hụi là âm Hán–Việt chuẩn. Sáu cụm được tách thành mục bấm được: chơi hụi là tham gia, đóng hụi là góp đến kỳ, khui hụi là mở hoặc dự một kỳ, hốt hụi là lĩnh khoản chung, bể hụi là dây đổ vỡ, còn giựt hụi là lời quy kết chiếm giữ hoặc bỏ nghĩa vụ.
Hốt chót ba đầu hụi lớn xong là ông Nam Thành đi vắng nhà luôn.
Hùi hụi là từ láy biểu cảm có nhiều khung dùng. Làm hùi hụi là cặm cụi, luôn tay làm việc; bước hoặc tiếng hùi hụi gợi âm trầm, nặng. Trong tiếc hùi hụi, toàn cụm nghĩa là tiếc lắm, tiếc mãnh liệt. Không nhập từ này với hụi trong chơi hụi; cũng không lấy nhịp làm việc để kết luận hiệu quả, bị ép buộc hay đức tính, và không coi tiếc hùi hụi là bằng chứng người nói có lỗi. Dạng hụi hụi cũng được ghi ở miền Trung, nên không gắn độc quyền Nam Bộ.
Đây rồi vợ chồng Hia Mỹ mới tiếc hùi hụi cho mà coi.
Long bật đèn sáng lên rồi tuyên bố hết, khiến đám nhi đồng nầy tiếc hùi hụi vì cuộc vui chóng tàn.
Động từ khẩu ngữ, đặc biệt quen trong tiếng Nam Bộ. Nét chính là mỗi bên đem tiền, của, sức hoặc phần nguồn lực của mình góp chung để cùng mua, làm, kinh doanh hay gánh một việc; dịch pool, chip in, contribute, go in on hoặc join forces. Nét mở rộng là góp thêm lời/ý kiến cùng chiều vào câu chuyện hay cuộc tranh luận; dịch chime in, join in hoặc add one's support. Hùn không cho biết các phần có bằng nhau không, ai sở hữu tài sản, chia lời/lỗ thế nào hay thỏa thuận đã hợp pháp; các điều ấy phải nói hoặc ghi riêng. Hùn hạp là tổ hợp cũ/vùng về cùng góp làm ăn; hùn vốn và hùn sức là kết hợp thông dụng. Chữ Nôm 𡄬 và dạng mượn 魂 chỉ là chứng cứ cách ghi âm hùn, không biến động từ này thành âm Hán–Việt hồn.
Nếu thấy được, cho tôi hùn năm mười ngàn.
Hùn vốn là mỗi bên góp một phần tiền, tài sản hoặc nguồn lực được tính làm vốn để cùng mua, mở việc hay làm ăn; gần nghĩa góp vốn, chung vốn. Cụm rất tự nhiên trong lời Nam Bộ và thường đi với hùn vốn làm ăn, hùn vốn mở quán, rủ nhau hùn vốn. Riêng hai chữ này không xác định phần góp có bằng nhau không, ai đứng tên tài sản, quyền biểu quyết, cách chia lời lỗ, thời hạn rút vốn hay hình thức pháp lý. Khi tiền bạc đáng kể, các bên cần ghi rõ điều kiện thay vì xem lời hùn miệng là đủ.
- Nếu cô sợ cực, cô không muốn làm, thì chị em mình hùn vốn với nhau rồi tôi đi làm cho.
- Nếu chú em không cho tôi hùn vốn hoặc xem phong thủy thì thôi.
Hườm hườm là tính từ phương ngữ Nam Bộ tả trái cây mới bắt đầu chín, vừa chuyển sang độ chín nhưng chưa chín hẳn. Dạng lặp làm sắc độ nhẹ hơn hườm hoặc chín hườm và thường đi với chuối, xoài cùng những loại trái được quan sát qua màu, mùi, độ mềm tùy giống. Từ không ấn định một màu cụ thể, độ ngọt, số ngày, nhiệt độ ủ hay mức an toàn ăn uống chung cho mọi loại trái; muốn xác định dùng được hay chưa phải xem đúng giống và tình trạng thực tế. Không mở nghĩa sang mọi vật ngả vàng hoặc người ở một độ tuổi nào nếu chưa có ngữ cảnh chuyển nghĩa rõ.
Đến tối bà mới về, mua được hai nải chuối hườm hườm, một trái bưởi với một cặp dưa hấu nhỏ.
Ánh nắng gắt bên ngoài hực chiếu dội lên gương mặt bầu bĩnh của người thôn nữ làm cho Tư Cầu có cái cảm giác là đang ngắm nhìn một thứ trái cây vừa chín tới, một trái xoài thanh ca vừa chín hườm hườm.
Hưỡn là từ cũ/vùng trong lời Nam Bộ, tả việc chưa gấp, cách làm thong thả hoặc tình thế còn có thì giờ. Nguồn từ điển cũ đặt huởn cạnh hoản 緩 và ghi các nét chậm chậm, thong dong, không vội; hưỡn được đối chiếu trong cùng họ dùng ấy nhưng không nên sửa chính tả câu trích. Trong một số lời hiện nay, quởn/quỡn có thể nghiêng sang nghĩa rảnh; chúng không thay hưỡn máy móc trong mọi câu. Hưỡn cũng không tự mang nghĩa lười biếng, trì hoãn vô trách nhiệm hoặc bỏ việc.
Việc gấp phải lo trước việc hưỡn sẽ lo sau.
Hai chị em Thu Hà hưỡn bước noi cái đường bên hữu mà vô.
Hưỡn đãi là cách nói Nam Bộ/cũ tả dáng, giọng hoặc cách làm thong thả, chậm rãi, không tỏ vẻ gấp. Dạng huỡn đãi xuất hiện nhiều trong văn bản theo chính tả cũ và được liên kết cùng mục. Trong cảnh bình thường, cụm có thể chỉ vẻ điềm tĩnh, khoan thai; trong việc gấp, người nói thường dùng để trách ai cứ chậm chạp, chần chừ. Cụm mô tả nhịp độ và thái độ thấy được, không tự chứng minh người ấy lười, dửng dưng, cố tình cản trở, yếu sức hay còn rảnh. Đãi trong cụm không được tách ra và gán nghĩa tiếp đãi.
Chuyến này gấp rút chớ phải hưỡn đãi hay sao mà ở đó nói trời nói trăng hoài.
Vô nhà rồi ông ngồi tại ghế giữa lấy thuốc lá vấn hút, chừng thấy Bà Huyện ra chào, ông mới hỏi hưỡn đãi:
Tính từ diễn tả cảm giác trống vắng, chới với hoặc thất vọng khi một người, mối quan hệ, điều mong đợi hay chỗ dựa đột ngột không còn/không xảy ra; dịch feel empty, feel at a loss, feel let down hoặc feel a sudden sense of loss theo nguyên nhân. Từ điển còn ghi nét bị thiếu hẳn về lực lượng hay nguồn lực, dịch be seriously depleted/left short. Hụt hẫng mạnh và có nét mất đi/thiếu đi bất ngờ hơn thất vọng thông thường, nhưng tự nó không phải tên chẩn đoán trầm cảm hay rối loạn đau buồn. Không gộp với hụt chân/hẫng chân là bước không trúng chỗ đỡ; khi câu chỉ một cú bước hụt vật lý, dùng từ cụ thể ấy.
Danh từ ẩm thực chỉ (1) loại sợi làm chủ yếu từ gạo, bán tươi hoặc khô để trụng/nấu, và (2) món ăn dùng loại sợi ấy, có thể chan nước dùng hoặc trộn khô rồi ăn với thịt, hải sản, rau hay topping tùy quán và biến thể. Dịch rice noodles khi nói sợi; rice-noodle soup, dry rice-noodle dish hoặc hủ tiếu dish khi nói món. Không đóng đinh mọi sợi phải tròn, mảnh, dai hoặc hoàn toàn từ một loại bột; không mặc định mọi tô là Nam Vang, Mỹ Tho, Sa Đéc hay hủ tiếu gõ. Dạng hủ tíu phản ánh cách phát âm quen ở miền Nam nhưng hủ tiếu là dạng viết thông dụng. Nguồn từ điển dẫn từ tiếng Triều Châu 粿條; mặt chữ có âm Hán–Việt quả điều, không phải cách đọc tạo ra từ tiếng Việt hủ tiếu, nên mục này là khoản vay qua tiếp xúc Hoa–Việt chứ không phải từ Hán–Việt chuẩn.
Lại còn thằng Tư Mít, vừa bán hủ tiếu, vừa cờ bạc.
Nữa mình về, mình sẽ đi ăn hai ngày đồ Tây, hai ngày đồ Tàu, ba bốn ngày mì chả giò, hủ tiếu xào, xíu mại, bánh bao".
May là chàng đã dằn bụng bằng hai tô hủ tiếu và một tách cà phê lúc mới vô tới chợ.
Hồi sáng nầy con đã ních một bụng hủ tiếu, bánh bao trên chợ Cần Thơ rồi dìa ghé qua Trà Ôn con làm sơ qua hết hai tô hoành thánh mì nên cũng lửng dạ.
Cụm khẩu ngữ miêu tả cách nói thẳng ra, nói trắng, không vòng vo hoặc không giữ ý: bluntly, plainly, without reservation. Huỵch toẹt thường đi với nói, bảo, trả lời hoặc chính nó làm vị ngữ chỉ lối ăn nói. Từ không mặc định lời nói đúng, can đảm hay thô lỗ: sự thẳng thắn có thể hữu ích khi làm rõ vấn đề, nhưng có thể thành thiếu tế nhị nếu phơi chuyện riêng, hạ nhục hoặc bỏ qua hoàn cảnh người nghe. Có biến thể huỵch tẹt. Không mở rộng từ này sang mọi hành động trực tiếp và không dựng nguồn gốc tượng thanh hay Hán–Nôm nếu tài liệu chỉ xác nhận nghĩa dùng.
Cụm khẩu ngữ nghĩa là luôn ở sát bên, theo sát hoặc luôn mang/giữ một vật bên mình, thường trong các mẫu đi đâu cũng kè kè, giữ kè kè, mang kè kè. Dịch stay close, stick close, keep close at hand hoặc carry everywhere theo chủ thể và vật đi kèm. Kè kè nhấn cả độ gần lẫn sự lặp lại/liên tục, mạnh hơn chỉ ở bên trong một lúc. Từ có thể gợi sự trìu mến, cẩn thận, lệ thuộc, canh giữ hay bám theo gây khó chịu; phải lấy đánh giá từ tình huống, không tự gắn nhãn chiếm hữu hoặc đáng ngờ. Không đồng nhất với kèm cặp là theo sát để hướng dẫn, và không dựng hồ sơ Hán–Nôm khi chưa có chứng cứ.
Nhiều người đói mà người nào cũng đeo súng sáu kè kè bên mình.
Mỗi lần cu Tí về nhà Du cứ phải kè kè một bên con.
- Nói với con gàn đó làm gì mẹ, đến giống cha Hưng cho coi, suốt ngày ôm quyển sách kè kè.
Cầm chồng báo kè kè nặng thấu trời, chứ đâu còn ít ỏi như hôm nay.
Danh từ quen thuộc trong lời Nam Bộ chỉ món ngọt đông lạnh thành một phần có que cầm. Kem cây có thể làm từ nước, nước trái cây, đậu, sữa, nước cốt dừa hoặc nền kem khác; vì vậy bản dịch chọn ice pop/ice lolly/popsicle cho loại đông đá thiên nước và ice-cream bar cho loại kem sữa phủ hoặc không phủ. Cây trong tên gọi chỉ que cầm, không phải cây thực vật. Không đồng nhất kem cây với mọi cây kem múc vào ốc quế, và không suy một hương vị, nhãn hiệu hay thành phần sữa khi câu chưa nêu. Không có chứng cứ để xem toàn cụm là từ Hán–Việt.
Ði mua kem cây về nhà ăn chứ chẳng cần chờ người bán kem rao ơi ới trước cửa nhà mình như ở Thái Bình.
Nàng dẫn chàng vào đám đông xô bồ, ầm ỹ, chen vai thích cánh với những người bán hàng rong, rao ơi ới, nào kem cây, nước ngọt, nào trầu cau, thuốc lá, nào thịt gà nướng, phá lấu và thịt bò viên, .
Ké né là từ phương ngữ tả dáng bộ rụt rè, giữ ý, ngần ngại hoặc không dám tự nhiên trước người hay nơi khiến mình e sợ, kính nể, lạ lẫm hoặc thấy không ngang vai. Người ké né có thể đứng nép, ngồi lùi, ngại bước vào, ít nói hay chờ được mời. Hồ Biểu Chánh dùng từ này rất linh hoạt: trẻ nghèo bước vào nhà sang, người lạ không biết ngồi đâu, trai gái e lệ, hoặc người vì tự ti mà tránh một chỗ. Không phải ai ké né cũng nhút nhát thường xuyên; trạng thái có thể chỉ thoáng qua và do hoàn cảnh. Từ cũng không tự chứng minh người ấy có lỗi, đang giấu chuyện, ghét chủ nhà hay đồng ý với người có quyền. Ké né gần rụt rè, e dè, khép nép và kiêng dè, nhưng mỗi từ có sắc thái riêng; không nhập với kè nhè.
Thằng Được với con Liên bước vô nhà thấy nhà cửa kinh dinh, ghế tủ hực hỡ thì ké né không dám ngồi.
Ban đầu còn ké-né e lệ, dạy trong vài đêm rồi, thì tình biết tình, nghĩa thắm nghĩa, gió trăng mang mát, ong bướm vởn vơ, khi thì dạy đờn khi thì dạy ca đến khuya tối dắt nhau ra chợ ăn mì, khi thì chong đèn trò chuyện sáng đêm, khắng khít thề nguyền tràng-trề ân ái.
Ăn ở thì phải ké né như đi làm rể, còn bây giờ thì đi học có người đưa rước như trẻ em.
mạnh dạn đi theo tôi như thường chớ em Ba cứ ké né hoài, người ngoài họ nhìn vô dễ.
Kẹo đậu phộng là cách gọi quen ở Nam Bộ cho loại kẹo làm với hạt đậu phộng kết lại bằng đường thắng, mạch nha hoặc chất ngọt tương tự: peanut candy, often peanut brittle. Một số cách làm đổ kẹo lên bánh tráng, rắc mè hoặc cắt thành miếng; đó là công thức cụ thể chớ không phải điều bắt buộc trong mọi trường hợp. Ở nhiều vùng khác thường gọi `kẹo lạc`; hai tên cùng chỉ một họ món nhưng cách làm và độ giòn có thể khác. Không nhập mọi thanh ngũ cốc, mè xửng, kẹo kéo hay món ngọt chỉ có rắc ít đậu phộng. Vì có đậu phộng, người dùng cần xét thành phần và cảnh báo dị ứng của sản phẩm thật, không lấy riêng tên dân gian để bảo đảm an toàn.
Danh từ Nam Bộ chỉ cây thủy sinh hoặc cây đất ngập nước *Limnocharis flava*, thường mọc ở ruộng, mương và vùng nước nông. Phần non như đọt, lá, cuống và cụm hoa được dùng làm rau tùy món; gặp trong canh chua, lẩu, món xào, luộc, gỏi hoặc dưa theo cách chế biến địa phương. Dịch yellow bur-head, sawah lettuce hoặc giữ kèo nèo kèm tên khoa học khi cần chính xác, vì tên thông dụng tiếng Anh chưa thống nhất. Có các biến thể cù nèo, khèo nèo. Không gọi kèo nèo là rau muống, bạc hà/cọng dọc mùng hay mặc định mọi bộ phận đều ăn sống được; cũng không dựng từ nguyên hoặc Hán–Nôm khi nguồn chỉ xác nhận tên cây và cách dùng.
Động từ/tính từ khẩu ngữ có lõi nghĩa bị giữ lại hoặc không tiến hành như mong muốn. Với vật/cơ cấu, kẹt là mắc, vướng, nghẽn hoặc không chuyển động; kẹt xe ở Nam Bộ chỉ ùn/tắc giao thông hoặc người bị chậm vì cảnh ấy. Với hoàn cảnh, kẹt việc, kẹt con, kẹt ở nhà là không đi hay không làm được vì một ràng buộc; kẹt tiền là tạm thiếu tiền để xoay xở, không tự đồng nghĩa nghèo lâu dài hay vỡ nợ. Dịch stuck, jammed, caught in traffic, tied up, unable to get away hoặc short of money theo bổ ngữ. Không nhầm kẹt với két chỉ tủ sắt/tiếng kêu đanh hoặc kẽ hở, và không gán Hán–Nôm thiếu chứng cứ.
`Kêu` là động từ đa nghĩa. (1) Người, con vật, thiết bị hay vật phát ra tiếng: `mèo kêu`, `chuông kêu`, `cửa kêu`. (2) Gọi/réo ai để họ chú ý hoặc đến, xưng gọi bằng một vai quan hệ, và trong lời Nam Bộ, gọi–đặt món hay dịch vụ: `kêu bằng cô`, `kêu cơm`, `kêu cà phê`, `kêu xe`. (3) Trong văn Nam Bộ cũ và ngôn ngữ pháp đình thời trước, chủ thể `Tòa/Tòa án` có thể `kêu án`, `kêu sáu tháng tù`, `kêu án một năm`, nghĩa là tuyên hoặc phạt một mức án (*sentence; hand down/pronounce a sentence*). Nét thứ ba phải có khung pháp đình và nội dung án; `Tòa kêu tên nhân chứng` chỉ là gọi người lên hỏi, còn `Tòa kêu đủ ba lần` trong cuộc đấu giá là xướng/gọi lượt, không phải tuyên án. Không dịch mọi `kêu` thành *call*, không hiểu `kêu món` là hét tên món và không dùng cách nói lịch sử làm thuật ngữ pháp lý hiện hành nếu văn bản ngày nay dùng `tuyên án`, `phạt`, `kết án`.
Ăn cơm trưa rồi vợ chồng Phúc thường dắt nhau đi ra nhà mát, rồi mỗi người nằm một cái võng mà lóng nghe tiếng nước chảy, giọng chim kêu, hoặc nói chuyện chơi đặng trao đổi tình tứ với nhau, hoặc vợ đọc sách cho chồng nghe đặng thúc giục giấc ngủ.
Việc gian ác như vậy mà cha tôi lúc đó còn làm Cai Tổng, lại không nói tới dì tôi, để giải thầy thuốc Đài lên tòa làm cho ổng bị tòa án kêu hai năm tù.
Tòa kêu sáu tháng tù, song được hưởng án treo.
Chú thím nó với mấy đứa con đã bị tòa kêu án sáu tháng tù và trong án có lịnh cấm không cho ở Nam nữa.
`Kêu hỏi` là collocation thường gặp trong văn Nam Bộ cũ, chỉ việc gọi, kêu với, đón gọi hoặc cho đòi một người rồi đặt câu hỏi với họ. Người được hỏi có thể ở gần, đang đi ngang, ở xa phải kêu lớn, hoặc được một người có vai trò gọi tới; tùy cảnh, tiếng Anh là `call out and ask`, `stop and ask`, `call over and ask`, `summon and question` hoặc đơn giản `ask`. Hai hành động có thể liền nhau đến mức cụm được dùng như một động từ, nhưng câu vẫn phải cho biết ai gọi ai và hỏi điều gì. `Kêu hỏi` không mặc định gọi điện thoại, có giấy triệu tập, cưỡng ép, thẩm quyền chính thức hay quyền xâm phạm riêng tư; cũng không chứng minh người kia đã trả lời, trả lời đúng hoặc cuộc hỏi đã hoàn tất. Phân biệt `kêu xe` là gọi phương tiện, `kêu án` là nét pháp đình cũ và `hỏi` đứng riêng không nhất thiết có bước gọi người.
Có người biết nó kêu hỏi nó đi đâu nó cũng không nói.
Lúc chạy gần tới hai mẹ con Thu Vân, sốp-phơ tốp máy chậm chậm và kêu hỏi rằng:
Ông soi đèn cho họ dễ đi và kêu hỏi với:
Sợ bà kêu hỏi bất tử, nó nói dối là đi học thêm.
`Kêu xe` là gọi, vẫy, nhờ người gọi hoặc dùng phương tiện liên lạc để thu xếp một chiếc xe tới chở người hay đồ. Văn Nam Bộ cũ thường có `kêu xe kéo`, `đi kêu xe`, `kêu xe cho khách`; hiện nay có thể `kêu taxi`, `kêu xe công nghệ`, `kêu xe cấp cứu`. `Kêu` ở đây mang nghĩa gọi cho đến/gọi dịch vụ, không bắt buộc phải la lớn; tùy cách thực hiện, dịch bằng `call`, `hail`, `order`, `book` hoặc `get a ride/vehicle`. Cụm không tự cho biết xe đã tới, người đã lên xe, chuyến đã chạy, giá–tuyến–điểm đến, ai trả tiền hay việc đặt đã được xác nhận. Không nhập với `tiếng kêu xe/xe kêu` là âm thanh của xe, `kêu xe là...` là gọi tên, hoặc `thuê/đặt/đón xe` có ranh nghĩa riêng. Chữ `叫` cho `kêu` và `車` cho `xe` chỉ là chứng tích chữ Nôm; không dùng chúng để khẳng định toàn cụm là khoản vay Hán văn.
Khiếu Nhàn đưa cho Bạch Tuyết mười đồng bạc, rồi kêu xe kéo mà đi.
Cô Hưởng đưa khách xuống lầu, kêu xe cho khách đi rồi cô mới trở vô.
Khắc bạc là từ Hán–Việt 刻薄, chỉ cách đối đãi, lời nói hoặc tấm lòng khắc nghiệt, lạnh và ít tình nghĩa đối với người khác. Trong văn Hồ Biểu Chánh, từ đi với lời vô tình, chuyện bỏ mặc cha ghẻ khốn khó, chủ điền ép tá điền và mẹ ghẻ đối đãi tệ với con; cũng có khi làm vị ngữ như nó khắc bạc lắm hoặc thành cụm khắc bạc thành gia để nói thói quen đã lâu. Vì vậy, nghĩa cốt lõi là sự nghiệt và bạc trong quan hệ, còn hành vi cụ thể phải kể riêng. Không tự đổi khắc bạc thành đánh đập, bóc lột, ngược đãi đã được kết luận pháp lý, tội phạm hay một chẩn đoán tâm lý. Cũng không nhập với khắc nghiệt khi nói thời tiết, điều kiện tự nhiên; bạc tình, bội nghĩa và hà khắc chỉ gần từng phần nghĩa.
Thật em với anh Hoàng chống cự sự đòi hỏi của cha ghẻ, chúng tôi tỏ nhiều lời vô tình và khắc bạc quá.
Trương-công-Sanh giàu lớn mà nó khắc bạc lắm.
Khách trú là cách gọi cũ có tự dạng 客住, từng dùng để chỉ người Hoa sang cư trú, buôn bán hoặc sinh sống ở Việt Nam, đặc biệt thường gặp trong văn liệu Nam Bộ và văn bản thời thuộc địa: an old label for Chinese residents or traders. Từ có thể đứng độc lập như một danh từ chỉ người hoặc bổ nghĩa trong tiệm cơm khách trú, tiệm thuốc khách trú. Phạm vi lịch sử của nhãn thay đổi theo thời kỳ: không phải mọi người được gọi như vậy đều chỉ ở tạm, và không được suy quốc tịch hay tình trạng pháp lý hiện nay từ chữ trú. Trong văn viết đương đại, người Hoa thường là cách gọi trung tính hơn khi nói về cộng đồng; Hoa kiều chỉ phù hợp khi thật sự nhấn người mang quốc tịch Trung Quốc sống ngoài Trung Quốc. Khách trú cần được giữ để đọc đúng văn bản cũ, không dùng tùy tiện như tên gọi một người hiện nay.
- Bẩm quan, có tiệm cơm khách trú gần đây.
Có một người khách trú làm Mái-Chín cho hãng tàu đò, nhà ở một căn lầu tại đường Kinh Lấp thường hay qua xóm chiếu mà xem xét hàng hóa dưới tàu.
Khắc kỳ 刻期 là từ Hán–Việt cũ dùng khi ấn định trước ngày, thời điểm hoặc kỳ hạn để làm một việc; trong cấu trúc khắc kỳ rồi, khắc kỳ hưng binh, khắc kỳ hạ thành, từ cũng có thể chỉ hành động được tính theo ngày/hạn đã định. Đây không phải khắc kỷ 克己 là tự kiềm chế. Từ không tự cho biết ngày nào, ai có quyền quyết định, các bên đã đồng ý hay kỳ hạn có hiệu lực pháp lý; những chi tiết ấy phải có trong văn cảnh.
- Được để tối nay tôi qua dinh lén cho cô Băng Tâm hay, rồi biểu cô liệu coi bữa nào là được thì khắc kỳ đặng tôi qua phụ với cô.
Lê-văn-Khôi thấy dân tâm dường ấy lấy làm đắc chí, nên khắc kỳ rồi đến đêm 18 tháng 5 năm quí-tị (1833) mới giựt khí giái phá cửa khám dắt nhau ra hết.
`Khai phóng` (`開放`) là từ Hán–Việt trang trọng. Nghĩa gốc trong từ điển đầu thế kỷ XX là mở ra, buông cho tự do hoặc bỏ sự hạn chế; từ đó phát triển cách nói `khai phóng con người`, `khai phóng tư duy`, `khai phóng đời sống` và `khai phóng nghệ thuật`: tạo điều kiện để năng lực, suy nghĩ hay hoạt động được mở rộng và tự do tìm tòi hơn. Trong `giáo dục khai phóng`, từ chỉ một triết lý giáo dục rộng, liên ngành, coi trọng suy nghĩ độc lập, quyền tự do có trách nhiệm và khả năng sống trong một xã hội đa dạng; không phải tên gọi chung cho mọi môn đại cương hoặc mọi chương trình nhân văn. Từ này không tự mang nghĩa tích cực trong mọi câu: `đi khai phóng dã man` có thể là lối mỉa mai, còn `Khai Phóng` viết hoa có thể là tên riêng như tên nhà xuất bản.
Tức là đóng góp vào công cuộc khai phóng đời sống với tìm tòi, khám phá bằng ý thức tiến bộ.
Nhưng chê hay khen, ghét hay yêu, chúng ta cũng không thể phủ nhận được sự có mặt của Thanh Tâm Tuyền trong danh sách những nhà thơ có công khai phóng một khuynh hướng nghệ thuật mới.
Không có óc vọng ngoại, tuy vẫn trọng sự khai phóng.
Còn tìm cho ra lọai định đề khai phóng con người toàn diện thì chưa.
Tâm Tư hay là Khoa Siêu Lý Của Viễn Đông
`Khai sanh` là dạng cũ và dạng Nam Bộ của `khai sinh` 開生, phải tách ba cách dùng. Một, làm thủ tục ghi nhận sự ra đời vào hộ tịch: `đi khai sanh`, `khai sanh cho con`; trong văn hành chính hiện hành dùng `đăng ký khai sinh`. Hai, theo phép rút gọn thường gặp trong văn cũ, chỉ giấy tờ hoặc thông tin khai sinh: `có khai sanh`, `nộp khai sanh`, `tờ khai sanh`; cách gọi rõ hiện nay là `Giấy khai sinh`, `bản sao/trích lục` theo đúng loại giấy đang nói. Ba, nghĩa chuyển là làm cho một tổ chức, thời kỳ, phong trào hoặc ý niệm bắt đầu tồn tại: `khai sanh một nền báo chí mới`. Chỉ từ `khai sanh` không đủ xác nhận huyết thống, quốc tịch, quyền thừa kế, nội dung chính xác, tính thật–giả hoặc hiệu lực hiện tại của giấy tờ. Trong trích dẫn phải giữ dạng `sanh`; ngoài trích dẫn hành chính hiện hành nên dùng chính tả `sinh` và thuật ngữ của văn bản áp dụng.
Để ngày mai anh sẽ đi khai sanh cho con.
Ông với lấy con dao ăn trầu rọc một phía kỹ lưỡng, rồi tra ba thứ giấy tờ, một sấp thơ viết tay, một tờ khai sanh với bản sao án Tòa.
Trong số có một trăm phụ nữ, rất dễ mà có bốn người mang cái tên thơ mộng là Liên (hoặc trong tờ khai sanh ghi sẵn, hoặc tự mình sửa lại cho hợp với trào lưu mới).
Về quân sự, các giáo phái, các đoàn thể quốc gia vượt mức các tổ chức của Việt Minh vừa mới được vội vàng khai sanh.
Tính từ Nam Bộ có lõi nghĩa chở hoặc gánh quá nặng, đặc biệt ghe/xuồng đầy tới mức chìm thấp và khó xoay trở: heavily laden, overloaded, riding low in the water. Từ đó khẳm mở rộng để nhấn một lượng nhiều vượt mức thường như trúng khẳm, lời khẳm, giàu khẳm; bản dịch chọn win big, make a large profit, be loaded with hoặc have an abundance theo danh từ. Không dùng khẳm như lời khen mặc định: ghe khẳm có thể mất an toàn, còn bán khẳm hàng không tự chứng minh có lời. Phân biệt khẳm với khảm là động từ trang trí bề mặt và với khắm chỉ mùi khó chịu; chưa có chứng cứ thì không dựng hồ sơ Hán–Nôm.
Khăm khẳm là từ láy biểu cảm tả mùi hôi nồng, xộc và khó chịu, gần hoặc là biến thể của khăm khắm. Từ thường đi sau mùi, hôi hoặc động từ bốc/xông, và có thể tả bùn, nơi ẩm, vật phân hủy hoặc một mùi lạ bị người ngửi cảm nhận là khó chịu. Mùi khăm khẳm không tự chứng minh thực phẩm đã hư, có chất độc, gây bệnh hay nguồn mùi đã được xác định; mức cảm nhận cũng có thể khác giữa người và tình huống. Phải phân biệt với khẳm trong chở khẳm, trúng khẳm nghĩa nặng đầy hoặc được nhiều.
Gió từ dưới con kinh thổi lên mát lồng lộng, có lẫn mùi bùn khăm khẳm.
Loan nghe tiếng lá cây rì rào, mùi hôi thối khăm khẳm từ trong nhà chứa xác xông ra.
Khẩn chồng là cụm trong lịch sử khai khẩn và quản lý đất Nam Bộ, chỉ việc đứng đơn xin khẩn hoặc xin cấp quyền trên một phần đất đã có người khai phá, chiếm giữ, sử dụng hay nhận là đất của mình. Hồ Biểu Chánh đặt khẩn đất quốc gia đối lập với khẩn chồng lên đất người khác; Sơn Nam ghi trường hợp đơn xin khẩn chồng lên đất người dân đã ruồng phá thành khoảnh. Cụm mô tả sự trùng lấn của yêu cầu khẩn đất theo trật tự hành chính thời ấy, không phải tên chung cho mọi chồng lấn hiện đại. Từ riêng câu khẩn chồng không thể kết luận ai đã có quyền sở hữu hợp pháp, người nộp đơn cố ý gian lận, viên chức đã duyệt, hay tranh chấp được xử ra sao; phải đọc bài bộ, biên lai, địa bộ và quyết định liên quan. Không tách cụm thành khẩn cầu người chồng.
Tôi sợ thầy khẩn chồng lên đất tôi, nên tôi mới nói chớ.
ở làng Vĩnh Hưng, năm 1904, một viên thông ngôn tòa án đang ăn lương lớn lại xin nghỉ việc để tranh cử chức cai tổng, chưa đắc cử là cho vợ đứng đơn xin khẩn chồng lên mấy sở đất mà người khác đã ruồng phá thành khoảnh từ trước.
Khăn mu-soa là cách gọi cũ vay French `mouchoir`, chỉ khăn tay nhỏ, thường bằng vải, mang trong túi để lau mặt, chậm nước mắt, thấm mồ hôi hoặc dùng theo phép lịch sự. Văn Nam Bộ có các dạng `khăn mu-soa`, `khăn mu soa`, `khăn mù-soa`, `mù soa`; dạng hiện hành quen hơn là `khăn mùi soa/mùi xoa`. Tên gọi không cho biết chất liệu, độ sạch, có thêu hay không, thuộc về ai hoặc có thể dùng y tế. Không nhập với khăn giấy dùng một lần nếu câu không nói rõ và không hiểu `soa` như một từ tiếng Việt độc lập trong tổ hợp này.
Tất Đắc ngó Bạch Yến, thấy cô nước mắt nhiểu ướt mặt, thì móc khăn mù soa trong túi ra mà chậm cho cô.
Ông tổng vừa dứt lời, quan phó tham biện cau mày, rút khăn mù soa chùi mấy vết máu tươm ra trên làn da tay vừa bị đâm, bị mổ.
Danh từ chỉ chiếc khăn vải dệt có họa tiết ô/rằn tương phản, rất quen trong đời sống Nam Bộ và Đồng bằng sông Cửu Long. Khăn rằn có thể vắt vai, quấn cổ/đầu, che nắng, lau mồ hôi hoặc dùng theo nhu cầu sinh hoạt; hình thức, kích thước, sợi và màu sắc không chỉ có một chuẩn đen–trắng. Nhiều nguồn đặt khăn rằn trong lịch sử giao lưu với khăn krama của người Khmer, nhưng chiếc khăn hiện được nhiều cộng đồng và người dùng khác nhau sử dụng. Dịch checkered scarf, Southern Vietnamese checkered scarf hoặc giải thích krama-related scarf; không gọi mặc định là turban, keffiyeh hay costume, và không suy người đeo là nông dân, người Khmer hoặc tham gia một sự kiện chính trị.
Tuy vậy, trước khi ra cửa, Quít cũng do dự một hồi rồi đội thêm lên đầu một chiếc khăn rằn dưới nón lá.
Chiếc khăn rằn kẽ ô đen quấn ngang ở cổ.
Xong xả, cô lột chiếc khăn rằn buộc chéo trên đầu xuống để lau mặt và quết cho quần áo bớt ướt.
Thế nhăn nhăn nhó nhó ngắm bộ điệu của Huỳnh Mai và anh ta có vẻ “thâm thù” với chiếc khăn rằn ri mà Huỳnh Mai buộc trên đầu để giữ tóc gọn lại.
Khăn sạt là cách gọi cũ ở Nam Bộ về một thứ khăn choàng hoặc khăn quàng, mang quanh cổ, vai hay phủ đầu tùy cách mặc. Chú thích trong văn Hồ Biểu Chánh đối chiếu `sạt` với tiếng Pháp `écharpe`; các cảnh truyện cho nhân vật choàng khăn sạt màu trắng, màu trứng gà hoặc đi mua khăn sạt. Tiếng Pháp còn dùng écharpe cho dải băng chức vụ, nhưng những dẫn liệu này nói đồ mặc thường ngày, nên không được tự nhập nghĩa băng chức vụ. Tên gọi cũng không cho phép đoán chắc vật liệu, kích thước, giới tính người dùng hay nghi thức sử dụng.
Có một cô nhỏ hơn hết, ngồi giữa, mặc áo xanh dương, choàng khăn sạt màu trắng, cô cười và hỏi rằng: “Chúng tôi ghé thì cậu phải đãi trái cây, hoặc mận, hoặc ổi, hoặc cam, hoặc giống gì đó mới được.
Trên xe thủng-thẳng bước xuống một cô, mặc áo quần lụa màu trứng gà, đầu choàng khăn sạt cũng màu trứng gà, vai mang cái choàng tơ màu xám thiếc.
Khị là đại từ ngôi thứ ba trong một lớp lời Hoa–Việt được văn Nam Bộ xưa ghi lại, dùng để chỉ người hoặc sinh vật đang được nói tới chứ không trực tiếp tham gia cuộc đối thoại. Hồ Biểu Chánh chú `khị` là âm Quảng Đông và giải bằng `nó`; từ điển tiếng Quảng Đông ghi 佢 đọc `keoi5`, là đại từ ngôi thứ ba, thường chỉ người hoặc động vật và không tự phân biệt nam–nữ. Khi dịch phải chọn `ông ấy, bà ấy, anh ấy, chị ấy, nó...` theo nhân vật và sắc thái. Khị không phải một dạng rút của `dụ khị`, không phải tên riêng Hai Khị, và không nên được dùng để nhại giọng người Hoa.
- Khị ăn cơm uống dượu hồi chiều dồi mà, khị đi chơi một lát dề ngủ chớ.
- Khị với tôi không đồng ý, khị đòi đưa người lại quá đông để xem thuốc.
Động từ nấu ăn Nam Bộ: ướp rồi nấu thịt, gia cầm hoặc bộ phận nội tạng trong lượng nước/gia vị vừa phải cho chín mềm, thấm vị và phần nước rút còn sốt sánh, thường mặn–ngọt. Dịch braise, braise and reduce hoặc cook down in a seasoned sauce; không có một động từ tiếng Anh duy nhất giữ đủ sắc thái. Nước dừa, nước màu, nước tương, ngũ vị hay loại thịt thay đổi theo công thức, không phải điều kiện bắt buộc của khìa. Khìa không đồng nhất với chiên ngập dầu, xào nhanh, quay, kho khô hoặc thắng đường; kết quả thực tế do kỹ thuật và món cụ thể quyết định. Phân biệt chính tả với khịa là nói móc/châm chọc và khía là rạch đường nhỏ.
(anh ta ngừng lại nuốt nước miếng rồi gật gù nói tiếp) Thứ nầy mà có gì khìa lên thì ăn ngon hết nổi!
Khí giái là dạng Nam Bộ/cũ của `khí giới`, chỉ vũ khí, binh khí hoặc đồ dùng chiến đấu tùy câu. Tổ hợp Hán–Việt tương ứng 器械: 器 là đồ dùng, dụng cụ; 械 là khí cụ, dụng cụ và trong tổ hợp có nét binh khí. Dạng `giái` là biến thể lịch sử được chứng thực trong văn, nên bản trích dẫn có thể giữ nguyên rồi dẫn về dạng hiện hành `khí giới`; không dựng một chữ Hán riêng cho giái. Tên chung không cho biết loại vũ khí, số lượng, người sở hữu, tình trạng sử dụng, tính hợp pháp hay mức độ bạo lực. Không tách khí thành không khí và giái thành một nghĩa độc lập trong đầu mục này.
Các quan văn võ lãnh chỉ, đồng sửa sang cung tên khí giái, tùy giá 2 đến non Bồng.
Khỉ khăn là lối nói Nam Bộ xưa, nghĩa là tỉ tê, nhỏ to và thổ lộ nỗi lòng với một người thân cận. Trong Ngọn cỏ gió đùa, nhân vật khóc rồi ngồi khỉ-khăn tỏ nỗi tương tư cho chị nghe; chú giải nguồn ghi thẳng là tỉ tê. Bởi vậy, từ không chỉ âm lượng nói nhỏ mà còn có sắc thái chuyện riêng tư, tình cảm và kéo dài đủ để giãi bày. Không nhập khỉ khăn với mọi hành động thì thầm, trò chuyện hay kể chuyện; càng không hiểu theo nghĩa riêng của khỉ và khăn trong tiếng Việt hiện nay. Nguồn gốc sâu hơn chưa được xác minh.
Kim-Diệp đau đớn trong lòng mà không thố-lộ ra được thì lấy làm khó chịu, bởi vậy vừa nghe chị hỏi thì nàng khóc mướt, rồi ngồi khỉ-khăn tỏ nỗi tương-tư cho chị nghe.
`Khít rịt` nghĩa là rất khít: các phần áp sát, xếp sát hoặc vừa sát đến mức không thấy chỗ hở đáng kể, tùy vật thể có thể dịch *very tight, close-fitting, tightly packed, snug*. `Khít rịch` không chỉ là lỗi bảng: nghiên cứu về ảnh hưởng Chăm đối chiếu Chăm *rik* 'kéo cho khít' với `riệt, (khít) rịch`, nên phải bảo lưu như dạng vùng có chứng tích, trong khi `khít rịt` vẫn là đầu mục dễ tra trong các từ điển hiện hành. Cả hai chỉ độ sát, không tự chứng minh kín khí, kín nước, vô trùng, vừa đúng kỹ thuật, an toàn hoặc thoải mái.
Mùa khô, đìa cạn nước, cá gom lại nổi đầu khít rịt như trái mù u rụng.
Ông Xương Ký lại quay kính cửa, kính nầy lại mọc lên đến đụng mui xe, hai thứ ấy ôm lấy nhau, khít rịt, một hột bụi vào cũng không lọt.
Dưới ấy xe đò đậu khít rịt với nhau, thiên hạ làm ăn coi được quá !
Giọng mợ nhỏ dần, rít qua hai hàm răng đen bóng và khít rịt, Tâm không nghe rõ nữa.
Khó coi có hai nét gần nhau. Với người, vật hay cảnh, từ chê dáng vẻ không đẹp mắt, không tươm tất hoặc không tiện phô ra. Với hành vi và tình huống, từ đánh giá cách xử sự là không hay, kém duyên, ngượng hoặc trái điều người nói cho là phải phép. Cả hai đều mang đánh giá chủ quan theo văn hóa và hoàn cảnh; không được lấy chữ này làm bằng chứng về phẩm chất con người, vi phạm pháp luật hay một chuẩn thẩm mỹ tuyệt đối. Khi nói trực tiếp về thân thể hoặc ngoại hình người khác, nên cân nhắc cách diễn đạt tôn trọng hơn.
Nàng chỉ làm thinh sau câu hỏi của bạn, nhưng chợt nghĩ thái độ như vậy khó coi, nàng cố mỉm cười rồi lặng lẽ vào xưởng.
Biểu thức khẩu ngữ gồm hai lớp liên quan. Một là khỏi cần nói/không cần nhắc vì điều ấy đã rõ, không cần thiết hoặc người nói muốn dừng chuyện: no need to say, no need to mention it. Hai là đứng sau tính từ hay trạng thái để nhấn mức rất cao, tới mức ‘không cần nói cũng biết’: ngon khỏi nói, mệt khỏi nói, ồn khỏi nói; dịch incredibly, unbelievably, beyond words hoặc cấu trúc tự nhiên theo tính từ. Khỏi nói không mặc định lời khen: cực tính đến từ từ đứng trước. Cũng không phải lúc nào cũng tương đương needless to say, vì nó có thể là lời ngăn nhắc lại hoặc một bổ ngữ tăng mức. Chưa có chứng cứ thì không dựng hồ sơ Hán–Nôm.
– Tôi khỏi nói dài dòng chắc chị cũng đã rõ rồi.
Danh từ đa nghĩa. Trong tiếng Nam Bộ, khóm là cây hoặc trái *Ananas comosus*, tương ứng dứa/thơm và dịch pineapple; trái khóm là quả, cây khóm là cây, ruột khóm là phần thịt quả. Ở nét khác, khóm là một cụm/bụi nhỏ gồm nhiều thân, cây hoặc vật mọc/tụ gần nhau như khóm tre, khóm hoa: clump, cluster. Không dịch mọi khóm thành pineapple và không dùng pineapple cho đơn vị hành chính/tên địa điểm nếu gặp trong văn bản riêng. Khi nói trái cây, khóm, thơm và dứa là đối ứng vùng chứ không mặc định ba giống thực vật khác nhau; giống, độ chín, vị và nguồn trồng phải được nêu riêng. Chưa đủ chứng cứ thì không dựng một hồ sơ Hán–Nôm chung cho hai lớp nghĩa.
Họ dùng cám hoặc vỏ trái khóm chà vào bàn tay là bao nhiêu bụi bặm, dầu mỡ đều trôi hết.
Tính từ/từ láy tả dáng hoặc cách hành xử rụt rè quá mức, người như thu tay chân, cúi nép và không dám cử động hay lên tiếng tự nhiên: timid, shrinking, diffident; chỉ dùng cowering khi có sợ hãi rõ. Khóm róm có thể do lạ chỗ, ngượng, sợ bị quở, thiếu tự tin hoặc cố tỏ vẻ cung kính; nguyên nhân phải lấy từ tình huống. Không đồng nhất với lễ phép, khiêm tốn, thú nhận lỗi, đồng ý hoặc một nét tính cách cố định. Phân biệt khọm rọm là lưng còng/hunched do tuổi, sức hay tư thế; hai từ cùng khóa bỏ dấu nhưng khác thanh và khác nghĩa.
Tính từ/từ láy tả lưng còng hẳn xuống, thân người cúi gập và dáng đi/đứng có vẻ già yếu hoặc nhọc nhằn: stooped, hunched over, bent-backed. Từ thường dùng trong lời kể Nam Bộ về một dáng người, nhưng nguyên nhân có thể là tuổi, thói quen tư thế, đang cúi làm việc, mệt, đau hay điều kiện khác; không được chẩn đoán từ ngoại hình. Không mặc định mọi người lớn tuổi đều khọm rọm, và không dùng dáng lưng để suy năng lực hay phẩm giá. Phân biệt khóm róm là rụt rè thu mình vì tâm thế; lom khom có thể chỉ tư thế cúi làm việc mà không nhất thiết già yếu.
Biểu thức phó từ có hai cách dùng liên hệ với sự bất định. Đứng trước/sau mệnh đề, không chừng nêu một khả năng người nói cho là có thể xảy ra nhưng chưa chắc: perhaps, maybe, possibly. Đi sau một quá trình như mưa nắng, lên xuống, thay đổi không chừng, nó tả diễn biến không theo chừng mực/quy luật cố định: unpredictably, irregularly. Không chừng không phải bằng chứng, lời hứa hay dự báo chắc chắn; mức tin cậy và căn cứ phải nêu riêng. Phân biệt không chừng với không có chừng mực nghĩa thiếu giới hạn, và với chắc chắn mang mức cam kết ngược lại.
Cụm vị từ Nam Bộ nghĩa là không làm gì cả, ngồi/đứng hoàn toàn không trong lúc người khác hoặc hoàn cảnh đang có việc: doing nothing, sitting idle, not lifting a finger. Cụm thường xuất hiện trong thế đối lập ‘ai cũng làm, riêng người ấy không ngơ’, nên có thể trung tính khi người ấy đang chờ phần việc hoặc mang sắc thái trách khi việc đã được phân công. Không ngơ không phải không ngờ (không dự liệu), không phải ngơ/ngơ ngác (chưa hiểu tình hình), và không tự chứng minh người bị nói lười, kém năng lực hay cố tình né việc; phải nêu nhiệm vụ, khả năng tham gia và hoàn cảnh cụ thể.
Không ra cóc rác gì là lối chê mạnh trong văn Nam Bộ cũ, gần nghĩa `hoàn toàn không ra gì, chẳng nên thân, chẳng đạt kết quả đáng kể`. Dạng có thể chen `cái` và thêm `hết`: `không ra cái cóc rác gì hết`. Trong khung `coi X không ra cóc rác gì`, trọng tâm chuyển sang thái độ xem thường X; một số nguồn viết `coi X ra cái cóc rác gì` trong câu phủ định. Đây là lời đánh giá của người nói, không phải phép đo khách quan về năng lực, giá trị, đạo đức hay kết quả. Khi trích văn học phải giữ người nói để không biến định kiến của nhân vật thành giọng của từ điển.
- Chừng nào nhờ chưa biết, mà bây giờ nó coi mình không ra cóc rác gì hết.
Còn khối ông nhà giàu khác, chẳng coi văn nghệ sĩ ra cái cóc rác gì hết, thì sao!
Cụm hạn định Nam Bộ đặt sau danh từ, cụm danh từ hoặc phần được nhấn để nói toàn là loại ấy, chỉ có việc/đặc điểm ấy chứ không có loại khác: only, nothing but, all … and no others. Ví dụ trái chín không thôi là chỉ toàn trái chín; người nhà không thôi là chỉ có người nhà. Trật tự sau thành phần được hạn định là nét cần giữ khi giải thích cho người học. Không nhập với các chuỗi cấu tạo tự do như khóc không thôi (khóc mãi không dừng), không thôi việc (không nghỉ việc) hoặc ‘không…, thôi’ trong lời ngắt câu. Không thôi nêu phạm vi thành phần, không tự nói số lượng nhiều, chất lượng tốt/xấu hay tuyệt đối hóa ngoài nhóm đang bàn.
Bú toàn sữa bò không thôi, ít có đứa được tốt lắm.
Tính từ chỉ người sáng ý, hiểu nhanh, lanh lợi và biết xoay xở theo tình huống: clever, quick-witted, sharp, resourceful. Trong lời Nam Bộ, khôn lanh có thể là lời khen một đứa trẻ/người biết ứng biến, nhưng giọng mỉa hoặc hành vi tranh phần có thể làm từ nghiêng sang crafty, too clever hoặc calculating. Không tự đồng nhất khôn lanh với khôn lỏi, gian xảo, tài giỏi mọi mặt hay đúng về đạo đức. Nên nêu hành vi cụ thể và tránh dùng nhãn này để biện minh cho lừa dối hoặc để ép trẻ phải ‘khôn trước tuổi’.
Cụm tính từ văn chương đứng sau danh từ cảm xúc/trạng thái để nói nỗi ấy không thể dịu bớt, lắng xuống hay phai đi: lingering, unceasing, unabated, impossible to assuage. Thường gặp nỗi nhớ khôn nguôi, đau buồn khôn nguôi, thương tiếc khôn nguôi, day dứt khôn nguôi. Thành tố khôn ở đây mang nghĩa cổ/văn chương ‘khó/không thể’, không phải thông minh; nguôi là dịu, bớt cường độ. Không dùng cụm để chẩn đoán sức khỏe tâm thần, không mặc định cảm xúc tồn tại vĩnh viễn, và không nói ‘không nguôi’ là sai: đó có thể là cấu trúc phủ định thông thường, còn khôn nguôi là tổ hợp từ vựng hóa có sắc thái văn chương.
Danh từ chỉ cây dây leo và trái *Momordica charantia*, có vị đắng và bề mặt sần u, quen gọi là khổ qua ở Nam Bộ; ở nhiều vùng khác thường gọi mướp đắng. Dịch bitter melon hoặc bitter gourd, rồi dùng plant, fruit, slice, leaf hay dish theo danh từ đi kèm. Đây là từ Hán–Việt 苦瓜: 苦 là đắng, 瓜 là nhóm dưa/bầu/bí/mướp; lối chiết tự khổ là đau khổ và qua là trôi qua chỉ là liên tưởng dân gian, không phải từ nguyên. Khổ qua rừng, khổ qua trồng và từng giống cụ thể không được nhập làm một; tên thực phẩm cũng không tự chứng minh công dụng chữa bệnh, độ an toàn hoặc thành phần của món.
Mùa nắng, ăn chanh chua vừa khỏe vừa đỡ khát, hoặc là khổ qua hầm thịt.
"Thịt kho tàu, khổ qua hầm, cũng ngon chớ - không hiểu vì một ý bắc cầu nào mà bác sĩ nhảy từ người bịnh thương hàn chết oan đến vụ thịt kho - mà sao cho bằng "cay xôi cấy", "hà khàu", "phù dùn hại".
Bia đắng như canh khổ qua, nhưng Ngọc cũng ráng nốc cạn ly, rồi rót thêm tất cả chỗ rượu còn lại trong chai.
Tính từ khẩu ngữ nhấn vật đã khô hẳn, thường kèm dáng teo, co, quắt, cong hoặc cứng vì mất nước: bone-dry, dried out, shrivelled dry. Queo làm nổi kết quả co/quắt hơn khô thông thường; nếu chỉ cần nói không còn ướt mà vật không biến dạng, khô ráo hoặc khô hẳn có thể chính xác hơn. Không suy khô queo thành cháy, hư, chết hay an toàn để ăn; các kết luận ấy cần dấu hiệu riêng. Phân biệt với khô rang thiên về mức khô cứng/giòn và với khô khốc có thể tả cả cảm giác, giọng hoặc lối biểu đạt.
Khi lên tới mặt nước thì xuồng tôi đã đậu sẵn tại bến Trâu, khô queo như mới đẩy xuống sông vậy.
Tôi nghe cuống họng khô queo và khát nước quá sức.
Đất khô queo và gió cuốn cát bụt mịt mù.
Nhờ thế nên hoa lá trong vườn tha hồ nở tha hồ tàn chẳng bị ai phá rối chỉ những lúc nào xác hoa đã khô queo trên cành Liên mới chịu lấy kéo tỉa đi để chỗ cho những bông hoa khác sắp ra.
Danh từ món ăn Nam Bộ, cũng gọi mắm kho quẹt/nước mắm kho quẹt: phần nước chấm mặn–ngọt được kho/rim cho cô và đậm, thường ăn bằng cách quẹt rau luộc, cơm cháy hoặc miếng cơm vào. Bản phổ biến có nước mắm, đường, tiêu, ớt, tóp mỡ và/hoặc tôm khô, nhưng có kho quẹt chay và nhiều công thức khác; không định nghĩa một danh sách nguyên liệu thành chuẩn bắt buộc. Dịch reduced fish-sauce dip, Southern Vietnamese dipping sauce hoặc giữ kho quẹt kèm lời giải thích. Không gọi mọi món thịt kho ít nước là kho quẹt, không suy món luôn có thịt/cá hoặc luôn rất cay, và không khẳng định một giai thoại tên gọi khi nguồn chỉ xác nhận cách ăn quẹt.
Southern Vietnamese reduced dipping sauce
Tính từ nhấn trạng thái khô đến mức cứng, giòn, rút hết ẩm bề mặt hoặc khô cằn dưới nắng: bone-dry, parched, completely dry. Trong tổ hợp khô rang, rang làm yếu tố tăng mức; không được tự phân tích thành món đã được rang bằng chảo. Từ có thể tả đất, đồi, quần áo, tóc, vật liệu hay thức ăn theo ngữ cảnh, nhưng không tự xác nhận độ ẩm bằng số, vật đã tiệt trùng, thực phẩm an toàn hoặc đất mất hoàn toàn nước sâu. Phân biệt với khô queo thường gợi co/quắt và với động từ rang trong rang đậu, rang muối.
Nó tắm dưới bàu nước au chòi có thayy đồ thay đạc gì đâu mà chiếc quần đang mặc vẫn khô rang.
Hai cô gái, cổ họng khô rang, nuốt nước miếng thấy đau, nhè nhẹ gật đầu bước theo sát ông Lâm tiến vào phía vịnh.
Một cục nước đá to phía dưới nhỏ xuống những giọt nước mát rượi, Rớt nghe miệng khô rang và đắng.
Chàng bật quẹt châm thuốc , môi chàng gần như khô rang, cổ họng nghẹn đắng khói thuốc .
Cụm khẩu ngữ ví cái túi không còn tiền: hết hoặc gần hết số tiền có thể dùng ngay, thường sau một khoản chi hay vào cuối kỳ; dịch be broke, be out of cash, have an empty wallet theo tình huống. Khô túi có thể chỉ thiếu tiền mặt tạm thời dù người nói còn tiền trong tài khoản, hoặc chỉ hết ngân sách đã dành cho một việc; văn cảnh phải quyết định. Không suy thành nghèo lâu dài, phá sản, mất khả năng thanh toán hay mắc nợ. Đây là ẩn dụ tiếng Việt từ túi đựng tiền, chưa có chứng cứ thì không dựng hồ sơ Hán–Nôm.
Chúng mình khô túi, chỉ còn cách nói dóc nghe chơi.
Từ vùng/khẩu ngữ có ba nét nghĩa cần tách: (1) động từ cứa hoặc rạch bằng vật sắc, có thể chỉ tạo một đường hay vết chứ không nhất thiết cắt rời: score, nick, slash, cut; (2) danh từ chỉ khúc/khoanh cá đã cắt: a fish steak, a cut section of fish; (3) danh từ/nhãn gọi người trong lời thân mật hoặc tiếng lóng, gần guy/fellow/dude tùy giọng. Nét tiếng lóng có thể vui giữa người thân nhưng cũng có thể suồng sã, coi thường khi nói về người lạ; phải lấy quan hệ và giọng câu để dịch. Không nhập khứa với Khựa—một từ khác, có khả năng xúc phạm dân tộc—và không dựng từ nguyên Hán–Việt từ sự giống âm. Với nghĩa cắt, câu phải nói rõ vật bị khứa, dụng cụ hoặc kết quả; với nghĩa người, không tự thêm giới tính, tuổi, quan hệ hay ý xấu khi câu chưa cho biết.
Gấp một khứa cá buôi nhỏ bỏ vào chén Liên, Hảo ngọt giọng nói:
Động từ quen trong tiếng Nam Bộ, nay dùng rộng: (1) mở chai, lon, thùng, kiện hoặc vật đang đóng kín, thường bằng cách bật nắp, cắt dây/niêm phong hay dùng dụng cụ: open, unseal, crack open; (2) nghĩa chuyển, làm lộ hoặc đưa ra xem xét chuyện/thông tin vốn bị giấu: uncover, expose, dig up, bring to light. Không đồng nhất khui với mở nói chung: mở cửa, mở máy không mặc định là khui; nét vật lý thường có cái kín/niêm phong. Ở nghĩa chuyển, khui ra sai phạm có thể là điều tra có căn cứ, còn khui chuyện riêng có thể xâm phạm riêng tư; từ không tự chứng minh thông tin đúng, hành vi hợp pháp hay người bị nhắc có lỗi.
- Lát nữa mình khui ra, uống mỗi đứa một chén, bổ khoẻ lắm.
Khui hụi là mở, tiến hành hoặc đi dự một kỳ hụi: hold or attend a scheduled rotating-savings round. Trong dây có lãi, kỳ ấy có thể gồm bỏ thăm/bỏ giá để xác định người hốt; ở dây không lãi, người lĩnh có thể đã theo thứ tự. Vì vậy khui hụi không nhất thiết là lập dây mới và cũng không đồng nghĩa hốt hụi: nhiều người đi khui, chỉ người được xác định mới lĩnh khoản chung. Văn bản pháp lý dùng kỳ mở họ; các chi tiết như ngày khui, nơi khui, cách bỏ thăm và giao tiền phải theo thỏa thuận của từng dây.
- Má đi khui hụi ở nhà bà Bảy, còn ba đi làm chưa về.
Từ láy tả người co người, cúi nép và tỏ vẻ e dè, phục tùng hoặc cung kính quá mức trước người khác: act obsequiously, be excessively deferential, cringe or cower before someone. Nghĩa thường gộp dáng điệu với thái độ và mang sắc thái chê, nhất là trong khúm núm bợ đỡ. Không dùng để gọi mọi cử chỉ lễ phép, cúi chào, nói dạ thưa hay nhún nhường đúng hoàn cảnh; các hành vi ấy chỉ thành khúm núm khi văn cảnh cho thấy sự thu mình quá mức, sợ hãi hoặc tìm cách lấy lòng. Phân biệt khóm róm thiên về rụt rè trong một cảnh, còn khúm núm thường nhấn quan hệ quyền thế và sự phục tùng bị người nói đánh giá.
Hai tên hộ vệ khúm núm nâng cái thùng bằng cây và trao cho ông Chúa cái gáo dừa.
Hôm sau chú hương ấp đến khúm núm xin gặp ông huyện Hàm:
Bảy Núi cười tủm tỉm rồi làm bộ khúm núm:
Tính từ/nhãn khẩu ngữ đặc biệt quen trong tiếng Nam Bộ: (1) cách gọi cũ hoặc dân gian đối với người bị xem là mất trí, hành xử không hợp lý hay thất thường: crazy, mad, irrational, erratic tùy cảnh; (2) lời mắng, trêu thân mật hoặc cường điệu trong đồ khùng, khùng quá, phát khùng, nghĩa có thể là ngốc nghếch/kỳ cục, liều lĩnh hoặc bực tới mức gần mất bình tĩnh. Đây không phải thuật ngữ y khoa và không thể dùng hành vi lạ để tự chẩn đoán bệnh. Khi nói về sức khỏe tâm thần, dùng tên tình trạng đã được xác định hoặc mô tả hành vi cụ thể; khi dịch lời thân mật, có thể là silly, ridiculous, reckless hay driving someone up the wall chứ không mặc định crazy. Đồng thuận, quan hệ và giọng điệu quyết định câu trêu có gây tổn thương hay không.
Động từ tả chuyển động, lời nói, hoạt động hoặc tiến trình đang tiếp diễn bỗng dừng/khựng nhịp một cách đột ngột: stop short, come to a sudden halt, pause abruptly, falter, stall tùy chủ thể. Với người/xe, khựng lại thường là giảm rồi dừng bất ngờ; với giọng nói, câu chuyện hoặc công việc, từ nhấn khoảnh khắc mất đà hay ngắt nhịp. Không tự suy xe chết máy, người bị sốc, hệ thống hỏng, tai nạn xảy ra hoặc việc chấm dứt hẳn; nguyên nhân và diễn biến sau đó phải lấy từ câu. Phân biệt đứng lại có thể có chủ ý và êm, sững thường nghiêng về phản ứng tâm lý, còn khựng nhấn sự ngắt đà đột ngột.
Chim đang bay lượn bỗng đứng khựng lại, khiến thằng Cộc thích chí hết sức.
Cụm tính từ/phó từ Nam Bộ nhấn thời điểm đã rất khuya so với giờ sinh hoạt hoặc điều người nói chờ đợi: very late at night, way into the night, at a very late hour. Thường gặp khuya lắc mới về, thức tới khuya lắc, khuya lắc khuya lơ. Thành tố lắc làm tăng mức cho khuya trong tổ hợp này, không mang nghĩa động tác shake. Cụm không chứa giờ đồng hồ cố định: 10 giờ có thể đã khuya lắc với trẻ nhỏ nhưng chưa chắc với ca làm đêm. Không tự suy người nói thức trắng, đi chơi, gặp nguy hiểm hay thiếu trách nhiệm; mục đích, lịch làm và phương án về nhà phải lấy từ ngữ cảnh.
Khuya lắc khuya lơ rồi còn làm gì cặm cụi ở bàn vậy?
Khuya lơ khuya lắc là cụm tăng mức giàu khẩu ngữ Nam Bộ, nghĩa là rất khuya, muộn sâu trong đêm. Dạng đảo khuya lắc khuya lơ có cùng nghĩa và được liên kết về đây; khuya lắc và khuya lơ là các dạng ngắn hơn nên không bị nhập làm alias của cụm dài. Cụm cho biết mức muộn theo chuẩn của tình huống chứ không ấn định một giờ đồng hồ, không nhất thiết là sau nửa đêm và không tự cho biết trời tối tới đâu. Nó cũng không tự chứng minh người thức khuya đã thức trắng, thiếu trách nhiệm, say xỉn, gặp nguy hiểm hay đi đâu làm gì.
Bả hay tin, bả mới chống gậy qua, tới khuya lơ khuya lắc mới đến nơi.
Tính từ khẩu ngữ chê người, tổ chức hoặc cách chi tiền là quá bủn xỉn, bo bo giữ của, không chịu chia sẻ/chi trả trong khi người nói cho rằng có khả năng và có lý do hợp lý để làm: stingy, miserly, tight-fisted. Đây là đánh giá mạnh, thường dùng trong đồ ki bo, ki bo với nhân viên, ki bo từng đồng. Không đồng nhất với tiết kiệm, chi tiêu có kế hoạch, từ chối khoản phí không hợp lý, bảo vệ tài sản chung hoặc thực sự không đủ khả năng. Muốn dùng công bằng phải nêu việc đáng lẽ cần chi/chia, nguồn lực có sẵn và hậu quả; không lấy mức giàu nghèo, tuổi, giới hay vùng miền làm bằng chứng tính ki bo.
Tính từ khẩu ngữ nhận xét người, cách nói, hành vi, đồ vật hoặc tình huống khác điều thường thấy đến mức khó hiểu, có vẻ vô lý hoặc lố bịch: strange, odd, bizarre, peculiar, ridiculous tùy mức và đối tượng. Từ mang đánh giá của người nói, có thể chỉ sự bất thường nhẹ trong lạ kì cục hoặc lời chê mạnh trong làm ăn kì cục. Không dùng khác biệt văn hóa, cơ thể, cách giao tiếp, khuyết tật hay ý tưởng mới làm bằng chứng tự động; phải nêu chi tiết nào không hợp lý, trái kỳ vọng hoặc gây hậu quả. Dạng kì cục và kỳ cục cùng hiện diện trong chữ viết; VietLayers dùng kì theo chính tả nhất quán của mục nguồn nhưng ghi kỳ là biến thể phổ biến, không dựng hồ sơ Hán–Nôm cho toàn cụm khi chưa có chứng cứ cấu tạo đáng tin.
Danh từ Nam Bộ tương ứng kính/gương theo vật được nói tới: (1) vật liệu hay tấm trong suốt trong cửa kiếng, tủ kiếng, vách kiếng: glass, glass pane; (2) mặt phản chiếu để soi trong soi/coi kiếng: mirror; (3) kính đeo mắt hoặc kính bảo vệ trong đeo kiếng, mắt kiếng, kiếng mát: glasses, spectacles, sunglasses, goggles tùy loại. Kiếng là dạng ngữ âm vùng có quan hệ với kính `鏡`, nhưng không vì vậy mà mọi kết hợp có kính đều tự đổi thành kiếng. Phân biệt kiếng với kiểng chỉ cây cảnh, kẻng hoặc cảnh ngộ cũ; cũng không dịch cửa kiếng thành mirror door hay đeo kiếng thành wear glass. Chất liệu tròng, độ cận, chống tia UV, độ an toàn và loại kính phải lấy từ thông tin riêng của sản phẩm/tình huống.
- Ông cho tôi xin một tấm"cạc" như vầy để lộng kiếng, làm kỷ niệm.
`Kiểng` có ba lớp cần tách: (1) dạng Nam Bộ tương ứng `cảnh` khi nói cây, hoa hoặc con vật nuôi để ngắm, như `cây kiểng`, `hoa kiểng`, `cá kiểng`, `chim kiểng`, `thú kiểng`; (2) dạng vùng tương ứng `kẻng` trong `đánh kiểng`, `tiếng kiểng`; (3) nghĩa cũ cảnh/hoàn cảnh trong `một kiểng hai quê`. Không phải mọi cây, cá, chim hay thú đều là kiểng: công năng nuôi trồng để thưởng ngoạn phải do câu xác nhận. Cũng không nhập `kiểng` với `kiếng` là kính/gương, và không suy ba nghĩa có chung một nguồn chỉ vì giống âm.
Thu Ba với Thu Cúc đi vòng theo mấy cây kiểng mà kiếm sâu.
Người ấy vừa đi vừa ngó hoa kiểng hai bên, bộ hân hoan, mặt sáng sủa.
Trong bốn góc phòng có để bốn chậu kiểng, lá sum-sê cho mát-mẻ.
Còn mấy chậu kiểng đó là đồ của cha con hồi trước để lại.
Nghệ thuật và hoạt động thiết kế công trình, không gian cùng hình thức tổ chức tạo nên chúng; trong kỹ thuật, còn chỉ cách các bộ phận của một hệ thống được sắp xếp và liên kết.
Người ta đương bắt đầu kiến trúc trường Trung học Yersin bên đó.
Chùa này được dựng lên giữa một cái hồ hình dạng giống như tòa sen, có một cột tròn từ dưới nước nhô lên, nhà vua đặt tên chùa Diệu Hữu, cách kiến trúc theo lối nghệ thuật Đại La.
Làng gồm nhiều nhà ngói lâu đời khá đồ sộ, kiến trúc với tất cả tỉ mỉ và tinh xảo của kỹ thuật Việt nam.
Kiến trúc bền vững là cách thiết kế, xây dựng và vận hành công trình nhằm giảm tác động xấu đến môi trường, sử dụng hiệu quả tài nguyên và bảo đảm điều kiện sống lâu dài cho con người.
Chỉ phong cách hoặc cách tổ chức không gian xây dựng ưu tiên công năng, hình khối giản lược và vật liệu, kỹ thuật mới; đôi khi dùng theo nghĩa rộng cho thiết kế công trình của thời nay.
Kiến trúc hiện đại của chúng ta dù táo bạo, tân kì và vĩ đại tới mấy đi nữa thì chúng ta có dám đem ra so sánh với những ngôi đền của Ai Cập hoặc của Hi Lạp thời xưa không?
Kiến trúc truyền thống là cách tổ chức, thiết kế và xây dựng nhà cửa hoặc công trình được lưu truyền qua nhiều thế hệ, thường phản ánh điều kiện địa phương và nếp sống của cộng đồng.
`Kiểu` có ba lớp dùng cần tách bằng văn cảnh. Thông dụng nhất, từ chỉ hình mẫu, dáng, loại hoặc cách làm mà một vật, việc hay cách biểu hiện được xếp theo. Trong khẩu ngữ `kiểu như` hoặc `kiểu...`, từ mở một cách nói gần đúng, ví dụ minh họa hay lối biểu hiện chứ không xác lập đồng nhất tuyệt đối. Trong tên đồ dùng cũ, nhất là văn Nam Bộ, `kiểu` còn làm yếu tố sau để chỉ đồ sứ: Hồ Biểu Chánh chú thẳng `đồ làm bằng sứ gọi là kiểu`, nên `chậu kiểng kiểu` ở cảnh ấy là chậu sứ trồng kiểng. Nhưng chính chuỗi này trong câu Sơn Nam `chậu kiểng kiểu mẫu tử, xuy phong` lại nói kiểu/thế cây; phần theo sau mới khóa nghĩa. `Đồ kiểu` là tên rộng trong lịch sử Đàng Trong, còn `đồ ký kiểu` là phạm vi hẹp hơn, làm theo mẫu hoặc yêu cầu đặt trước; không được lấy chữ `kiểu` một mình để kết luận món đồ là đồ cung đình, hàng đặt Trung Hoa, cổ vật, chính phẩm hay có giá trị cao. Chưa có đủ chứng cứ để gán một chữ Hán–Nôm hoặc đường vay mượn chung cho toàn bộ ba lớp nghĩa.
…trên bàn có bình bông tươi, dựa cửa có chậu kiểng kiểu ,…
Trước sân, vài chậu kiểng kiểu mẫu tử, xuy phong.
Danh từ đồng âm có hai nhóm nghĩa: (1) cây kiệu *Allium chinense*, nhất là thân hành thường gọi củ kiệu, cùng món kiệu muối/ngâm chua ngọt: Chinese onion, rakkyo, pickled Chinese onion; (2) kiệu `轎`, phương tiện xưa có chỗ ngồi/nằm được người khiêng, hoặc vật rước tượng/thần vị trong nghi lễ: palanquin, sedan chair, ceremonial litter. Ở nét thực vật, kiệu có chữ Nôm `蕎` được Viện Nghiên cứu Hán Nôm ghi cho củ kiệu; điều đó không biến cây thành cái kiệu `轎`. Từ không tự xác định kiệu đã muối, độ chua/ngọt, cách bảo quản hay an toàn thực phẩm; ở nghĩa phương tiện, không tự suy người ngồi có địa vị nào, đoàn rước thuộc tôn giáo nào hoặc nghi thức có cùng quy định ở mọi nơi.
Thanh-Nhân dạy binh-sĩ và phu khiêng kiệu ở đó mà chờ.
Ra tới ngọ môn bèn đỡ Lệ Bích lên kiệu mà về.
Cả một sự bừa bãi: Như cái nhà kho chứa hàng: nào tàu hủ khô, củ cải muối, củ kiệu, muối bọt, mỗi thứ chừng năm ba chục ký lô.
Ông phân công các con, đứa nhổ cỏ ngoài sân, đứa dọn quét dưới bếp, đứa chùi lại ly, tách, đứa lo những món ăn hàng nắm như dưa kiệu, tương ớt, vân vân.
Danh từ chỉ cây/hoa kim châm *Hemerocallis fulva*, còn gọi hoa hiên, huyên thảo, rau huyên; trong ngữ cảnh bếp thường chỉ nụ/hoa tươi hoặc khô dùng làm nguyên liệu: daylily, daylily buds, dried daylily flowers. Tên liên hệ tổ hợp Hán `金針菜`—nghĩa đen là rau ‘kim vàng’—được nguồn Hán–Nôm ghi như tên khác của cỏ huyên. Không nhập kim châm với nấm kim châm (enoki), vì nấm là sinh vật và nguyên liệu khác; cũng không mặc định cụm kim châm đứng riêng trong câu y khoa là tên cây nếu văn cảnh đang nói kim dùng châm cứu. Từ không tự chứng minh hoa ăn được ở mọi giai đoạn, cách sơ chế, liều dùng hay công dụng chữa bệnh; các câu bếp phải nêu dạng tươi/khô và làm theo hướng dẫn an toàn riêng.
Mẹ con bây xào lăn thịt gà mỗi bữa bằng bún tàu, nấm mèo, kim châm, quên rồi sao?
Kim quít, cũng viết kim quýt, là tên cây Triphasia trifolia thuộc họ Cam. Đây là cây bụi hoặc cây gỗ nhỏ, lá kép thường có ba lá chét, hoa trắng thơm và quả nhỏ chuyển đỏ khi chín; cây được trồng trong chậu, cắt tỉa và tạo dáng làm kiểng. Văn Nam Bộ thường đặt kim quít bên cạnh cần thăng, bùm sụm, mai và các cây sân vườn khác. Kim quít là tên một loài cụ thể, không phải tên chung cho quýt, quất, tắc hay mọi cây họ Cam. Tên cây và hình dạng quả cũng không đủ để suy công dụng thuốc, khả năng ăn hoặc độ an toàn.
Từ có hai nét còn nhận ra trong tiếng Việt: (1) danh từ văn chương chỉ cá voi, gắn với chữ Hán `鯨`: whale; (2) động từ ít dùng chỉ hai bên chống, đối hoặc ganh sức với nhau: contend, rival, be pitted against. Ở nét thứ hai, cấu trúc quen là `hai bên kình nhau` hoặc `kình với nhau`; từ không tự cho biết cuộc đối đầu là thể thao, kinh doanh, tranh luận hay xung đột, cũng không đương nhiên có đánh nhau. Không gắn `鯨` cho nghĩa đối đầu chỉ vì cùng âm. Từ điển cũ còn ghi `kình` là cách nói tắt của `chày kình`; lô này chưa dạy nét ấy vì chưa đủ ngữ cảnh sử dụng hiện đại để viết ví dụ an toàn và tự nhiên.
Vào lúc đó, một con cá Kình to lớn từ đáy biển thẳm trồi lên, đỡ sư ông trên lưng rồi bơi ra biển rộng êm như ghe thuyền lướt sóng.
Kinh dinh là dạng đọc cũ, nổi bật trong văn Nam Bộ, của 經營; chữ 營 ở đây đọc dinh thay vì doanh. Ở nghĩa động từ, từ chỉ việc liệu tính, sắp đặt, gầy dựng, mở mang hoặc quản liệu một công cuộc, cơ nghiệp hay hoạt động sản xuất. Ở cách dùng miêu tả kết quả, nhà cửa, cửa hiệu hoặc cơ sở kinh dinh là nơi đã được gầy dựng quy mô, khang trang, bề thế. Không nên thu hẹp toàn bộ từ vào kinh doanh theo nghĩa mua bán kiếm lợi hiện nay, cũng không giải giản lược chỉ là ngăn nắp và đầy đủ. Từ nguyên đúng là 經營, không phải 經盈; phải phân biệt từ thường với Kinh Dinh là địa danh hoặc tên riêng.
Như phận tôi đây nhà cửa kinh dinh , bạc tiền đầy dẫy, trò em thấy như vậy tưởng tôi vui lắm sao?
Thầy tính nghỉ chơi thong thả một vài năm rồi sẽ liệu chước hoặc kinh dinh công thương hoặc khai sáng nông nghiệp.
Hoạt động tổ chức việc cung cấp, mua bán hoặc trao đổi hàng hóa, dịch vụ nhằm tạo doanh thu và thường hướng tới lợi nhuận, đồng thời chịu chi phí và rủi ro.
- Cậu muốn chấn hưng kinh tế, mà cậu không chịu kết đoàn thể, cậu tính làm một mình, thế thì cậu đủ sức mà kinh doanh cho lớn được đâu, còn mong gì chấn hưng kinh tế.
Ông quyết tâm vượt những khó khăn đầu tiên mà cuộc kinh doanh nào cũng vấp phải.
Lẽ dĩ nhiên các ông bà đều là người phàm mắt thịt, nhờ mưu mô, nhờ tài kinh doanh mà gây được thế lực với đám dân chúng ở xung quanh.
Rốt cuộc công ty phá sản, vì nhà nước thực dân không muốn dung túng trường hợp lập tiểu quốc mà tư nhân kinh doanh nắm trọn quyền về quân sự, hành chánh và tư pháp.
Kinh doanh bền vững là cách tổ chức và vận hành hoạt động thương mại nhằm tạo lợi nhuận lâu dài, đồng thời sử dụng tài nguyên có trách nhiệm và giảm tác động tiêu cực đến xã hội, con người và môi trường.
Danh từ Nam Bộ tương ứng kênh xáng, chỉ con kênh được đào hoặc mở rộng bằng máy xáng: a canal dug or dredged by a dredger. Kinh là dạng vùng của kênh; xáng trong tổ hợp gợi phương tiện đào vét, chứ kinh xáng không phải tên cái máy. Không gọi mọi con kinh là kinh xáng: muốn dùng chính xác phải có thông tin về cách hình thành hoặc tên địa phương đã ổn định. Viết thường kinh xáng khi nói loại kênh; viết hoa Kinh Xáng khi thành tố này thuộc địa danh cụ thể và giữ thêm tên riêng nếu có, như Kinh Xáng Xà No. Từ không tự cho biết chiều dài, độ sâu, thời điểm đào, khả năng lưu thông, chất lượng nước hay ranh giới hành chính hiện nay.
`Ký giả` (記者) là người làm nghề báo, nhất là người thu thập thông tin và viết/tường thuật tin bài; tùy công việc có thể dịch `journalist`, `reporter` hoặc `correspondent`. Từ mang sắc thái hơi cũ, trang trọng hoặc văn chương so với `nhà báo, phóng viên`, từng rất quen trong báo chí miền Nam nhưng có chứng tích trên cả nước. Không coi mọi người viết trên mạng là ký giả, không suy cơ quan, chuyên mục, thẻ nhà báo, độ tin cậy hay quan điểm chính trị từ danh xưng. `Ký` ở đây là 記 ghi chép và `giả` là 者 người, không phải `ký tên`, `giả mạo` hay một cam kết nội dung luôn đúng.
Vài bạn ký giả sẽ hồ nghi rằng tôi sắp bẻ cong ngòi bút, chuẩn bị nâng đỡ đoàn hát của bà Quỳnh Hương một cách thiếu vô tư.
Kỳ lạ thay, có một sức mạnh vô hình thứ nhì nó níu chàng lại, chàng ghé qua một chiếc sô-pha mà hai ký giả đang bàn về đường lối chánh trị của De Gaulle đối với vấn đề An-giê-ri.
Một người bà con của chàng, vốn là ký giả, một hôm xui dại chàng gởi thơ cho những báo nào đăng thơ chàng để đòi tiền nhuận bút.
Ba chục năm sau, khi ông đã chế tạo những phi cơ đánh đắm được nhiều chiến hạm, một ký giả ở Cleveland lại phỏng vấn ông về những bước đầu trong nghề, ông đáp:
Ký ninh, cũng viết ký-ninh, là cách phiên âm cũ của tiếng Pháp quinine, tức hoạt chất quinine từng được dùng rộng rãi để phòng và trị sốt rét. Văn Hồ Biểu Chánh và Sơn Nam nói viên ký ninh, thuốc ký ninh, uống hoặc tiêm ký ninh, thường trong cảnh nóng lạnh, lên cữ rét; các chi tiết ấy làm rõ vật được gọi chớ không phải hướng dẫn chữa bệnh cho hiện tại. Không nhập ký ninh với mọi thuốc hạ sốt, thuốc cảm, thuốc bổ hoặc vỏ cây canh-ki-na. Không suy liều dùng, hiệu quả, độ an toàn hay chẩn đoán từ một câu văn cũ; dạng khoa học và cách viết hiện nay là quinine, việc điều trị sốt rét phải theo hướng dẫn y tế đương thời.
Tôi có ký ninh trong rương, để bớt nóng rồi tôi uống.
- Thu Cúc mở rương lấy cho má một liều ký ninh đặng má uống chút con.
Ký ninh má để trong cái ve nhỏ đó con thấy không?
- Ổng biểu cứ mỗi đêm uống một viên ký-ninh mà thôi.
Ông bắt đầu nói hôm kia ông vô thấy cô Lê trùm mền, vóc ốm, nước da mét, ông chắc cô bị rét, vì ở giữa rừng hay có bịnh đó, ông về hỏi quan Quận mà xin một chục ký ninh trao cho cô Lê uống.
Ông Phán dặn cô Lê ăn cơm chiều nhớ uống một viên ký ninh rồi ông từ giã mà đi với hai trẻ.
Ăn cơm chiều rồi cô Thiên Hương nhắc cô Lê uống ký ninh.
Tư Liệt ngáp dài, trở về trại, uống viên ký ninh, đúng theo lời căn dặn của ông Lơ Pheo, và uống với nước lọc, những giọt nước mát lạnh nhểu xuống từ cái"phít" bằng đất sét trắng.
Động từ có hai khung chính: (1) phát tiếng lớn để gọi, báo động, kêu đau hoặc bộc lộ phản ứng: call out, shout, cry; (2) nói lời trách/rầy người khác vì cho rằng họ làm sai, rất tự nhiên trong khẩu ngữ Nam Bộ: scold, tell off, reprimand. Không dịch mọi `la` thành yell: câu `má la con` thường trọng tâm là rầy/mắng, còn `la cho mọi người chạy` là gọi lớn để báo. Từ không tự cho biết lời nói có chửi tục, xúc phạm, đe dọa hay gây hại; cũng không đồng nghĩa với đánh. Khi viết về trẻ em, nơi làm việc hoặc quan hệ quyền lực, phải mô tả đúng hành vi thay vì bình thường hóa việc làm nhục người bị la.
Lá chằm đốp là tấm lá lợp nhà của Nam Bộ, thường làm từ lá dừa nước: người thợ lựa và xếp các lá chét, bẻ hoặc ôm chúng qua một thanh hom rồi chằm bằng lạt thành từng tấm để lợp chồng lên mái. Tài liệu ghi nhiều dạng `lá chằm đóp`, `lá chầm đốp`, `lá chầm đóp` và liên hệ với tiếng Khmer `slâk kân đốp`; vì cách phiên âm và kỹ thuật địa phương còn biến đổi, hồ sơ giữ nguồn vay ở mức có khả năng. Đây là tên vật liệu đã gia công, không phải mọi tàu lá dừa nước. Cũng không đồng nhất với `lá xé`, và tên gọi không tự bảo đảm độ bền, chống dột, chống cháy hay quy cách xây dựng.
Thu Vân đứng dậy ngó mấy cái chòi, thấy cái nào cũng cất vuông vức mỗi bề chừng 3 thước tây, trên lợp lá chầm đóp, ba phía thì dừng lá sơ sài, còn một phía thì chừa trống để làm cửa ra vô.
Tính từ/phó từ chỉ sự việc không dồn vào một lúc mà rải ra mỗi lúc một ít, kéo dài như chưa dứt hẳn: intermittent, scattered over time, little by little. Dùng được cho mưa, trái chín, khách tới, việc phát sinh, khoản thu và nhiều tiến trình khác. Trong khẩu ngữ, nhất là cảnh ăn uống Nam Bộ, `ăn/uống/nhậu lai rai` gợi nhịp chậm, mỗi lúc một ít trong lúc chuyện trò: nibble or sip leisurely. `Lai rai` không tự có nghĩa đều đặn, liên tục, ít nghiêm trọng hay vô hại; mưa lai rai vẫn có thể kéo dài, việc lai rai vẫn có thể cộng thành nhiều. Với rượu bia, từ không cho biết lượng cồn thực tế hay mức an toàn, nên không được dịch thành harmless drinking.
Họ tha hồ mà ăn xài suốt tháng Giêng cờ bạc, đờn ca vọng cổ lai rai đến lúc tháng Ba, sa mưa.
Họ thích uống rượu đế,trưa mùa nắng, đôi ba người ra bụi tre sau hè,uống lai rai,thấy giải khát ngay, đôi khi,họ ra quán uống tách cà-phê,thế là đủ.
Nhưng ngày thường vẫn còn bán lai rai được.
Đây là lời khuyên người có điều kiện hơn nên chia sẻ và giúp đỡ những người đang thiếu thốn hoặc gặp hoạn nạn.
Những ngày sống với bạn nghèo như vậy, Kha thấy có cái thú tần tiện và khám phá được những nếp rung cảm rất nên thơ của cảnh lá lành đùm lá rách.
Thôi thì trời làm loạn lạc thế này, mỗi người giúp nhau một tý gọi là cái nghĩa đồng bào, lá lành đùm lá rách; cũng chẳng làm giàu gì được cái lúc này.
Tiếng bà Hội trưởng đọc diễn văn nghe lảnh lót đại ý nhắc lại tình cảnh khốn khổ của đồng bào bị cháy nhà, hội có bổn phận giúp đỡ họ gọi là lá lành đùm lá rách.
Động từ biểu cảm có hai lớp liên quan: (1) kéo thân mình hoặc bước đi rất khó nhọc, chậm, sát mặt đất hay gần như không nhấc nổi chân: drag oneself, crawl, shuffle; (2) khẩu ngữ chỉ đi, ngồi hoặc nằm hết chỗ này sang chỗ khác, thường lâu và không theo nề nếp người nói mong đợi: hang around, drift about, lounge around. Nét thứ nhất cần nêu nguyên nhân nếu biết, như mệt, đau, tải nặng; không dùng làm nhãn chế giễu khuyết tật. Nét thứ hai có sắc thái đánh giá và không tự chứng minh người ấy lười, vô gia cư hay vô trách nhiệm. Phân biệt `la lết` với `la` là phát tiếng/rầy mắng và với `lê lết` là dạng gần nghĩa thường gặp hơn ở lớp di chuyển khó nhọc.
Động từ chỉ việc lớn tiếng rầy mắng, trách móc hoặc làm ồn vì bất bình: scold noisily, shout complaints, make a loud fuss. So với `la` ở nghĩa rầy, `la lối` nhấn rõ hơn vào tiếng ồn, sự kéo dài hoặc cảnh làm náo động; thường mang đánh giá không thuận của người nói. Không mặc định người la lối đã chửi tục, đe dọa hay dùng bạo lực. Cũng không dùng nhãn này để phủ nhận một khiếu nại có căn cứ chỉ vì người trình bày xúc động; cần tách nội dung phản ánh khỏi cách nói. Phân biệt với `la lên` để báo nguy, `la hét` chỉ tiếng lớn nói chung và `lề lối` là cách thức/nề nếp.
Tất cả sống chen chúc, la lối, đâu đâu cũng toàn màu sắc sặc sở, quần áo, nhà cửa, hoa quả.
- Bận sau chú đừng la lối om sòm nữa nghe!
Trong giây lát, đã vài tên bán báo lăn cu chiêng, ôm chân la lối.
Lẫm là từ Hán–Việt 廩, chỉ kho hoặc vựa dùng chứa lúa thóc và lương thực. Trong văn Nam Bộ cũ, cụm lẫm lúa thường gọi một công trình riêng trong khu nhà điền chủ hay cơ sở sản xuất, nơi lúa ruộng được gom về cất giữ; nhưng nghĩa từ không bắt buộc lẫm phải thuộc nhà giàu, có kích thước lớn hay chứa một số giạ cố định. Tùy câu, lẫm có thể được phân biệt với kho tiền, nhà ở, nhà máy xay hoặc một dụng cụ chứa nhỏ. Đây là danh từ; không nhập nó với thành tố lẫm trong lẫm liệt và không lấy những lần máy nhận lẫm trong lẫm đẫm làm chứng liệu kho lúa.
Nhà của bà Chủ Phận ở Bình Thủy cũng còn y như xưa, duy cái nhà lớn bây giờ đã cũ, còn phía sau thì cái lẫm lúa hồi trước đã phá bỏ và đã cất lại hai cái lẫm khác dài hơn, mỗi cái dễ đựng tới ba bốn ngàn giạ.
Ông mướn người đào kinh, xẻ ngang thửa ruộng, giúp tá điền chở lúa dễ dàng từ đồng rượng đến lẫm lúa: đó là"kinh Thầy Cai Hanh" .
Cụm động từ cũ/khẩu ngữ chỉ việc thu xếp, thương lượng hoặc thực hiện một vụ làm ăn, giao dịch kiếm lợi: arrange or do a deal, conduct a business transaction. `Áp phe`, còn viết `áp-phe`, là khoản vay đã Việt hóa từ tiếng Pháp *affaire*; trong cụm này không dịch máy móc thành `affair` theo nghĩa chuyện tình hay vụ bê bối. Giọng câu có thể trung tính, nể tài xoay xở hoặc dè chừng kiểu làm ăn chụp thời cơ, nhưng bản thân từ không chứng minh giao dịch mờ ám, phi pháp, lừa đảo hay thành công. Muốn dịch chính xác phải biết ai giao dịch gì, với ai, theo điều kiện nào; các vấn đề hợp đồng, thuế, giấy phép và quyền lợi phải dựa vào dữ kiện riêng.
Bà vợ có ông chồng xuất nhập cảng, vẫn bỏ nhà đi cả ngày đêm để làm áp phe thêm.
Làm bá nhựt là lo liệu hoặc cử hành lễ tưởng niệm người đã mất vào mốc một trăm ngày theo nếp của gia đình hay cộng đồng. `Bá nhựt` là dạng Nam Bộ cũ của `bách nhật` 百日: bá tương ứng bách, nhựt tương ứng nhật. Cụm có thể bao gồm cúng, thắp hương, tụ họp, chuẩn bị thức ăn hoặc nghi thức khác, nhưng không phải nơi nào cũng làm giống nhau. Không đồng nhất máy móc với mãn tang, không suy chính xác ngày dương lịch nếu nguồn không nêu cách tính, và không dùng sự có/mất của nghi lễ để phán xét tình cảm hay đạo đức của gia đình.
Bà Tổng Hiền nhơn dịp ấy, bà thuật lời trối của chồng lại cho Cai Tổng Hỉ nghe, Cai Tổng Hỉ rất vui lòng; nên làm bá nhựt cho Tổng Hiền rồi, thì cai Tổng Hỉ cậy mai đến nói mà cưới Tố Nga cho Phùng Xuân.
Lật đật gần tới ngày làm bá nhựt cho mẹ, nên Chánh Tâm phải tính trở về Láng Thé, chàng mới đi với Trọng Quí vô nhà Cẩm Vân, trước thăm, sau năn nỉ nàng tha lỗi nữa.
Cụm khẩu ngữ, đặc biệt tự nhiên trong Nam Bộ, gần `lười`: ngại bỏ công sức hoặc tránh/chểnh mảng việc mình có khả năng và được mong đợi làm: be lazy about, neglect, be reluctant to make the effort. `Làm biếng` có thể nói về một lần, một việc hoặc thói quen, nhưng không nên tự nâng một tình huống thành bản chất cố định của con người. Ngủ nghỉ sau ca làm, phục hồi vì bệnh, làm chậm do khuyết tật, thiếu hướng dẫn, thiếu công cụ, quá tải hoặc từ chối yêu cầu bất công không phải bằng chứng tự động của làm biếng. Câu tốt phải nêu việc bị né, kỳ vọng hợp lý, khả năng và hoàn cảnh; tiếng Anh chọn `be lazy about`, `neglect`, `cannot be bothered` hoặc diễn giải hành vi theo mức sắc thái.
Cụm khẩu ngữ có hai nét liên quan: (1) cố ý làm ra vẻ đang ở một trạng thái hay không biết/không quan tâm dù thực tế khác: pretend, feign, act as if; (2) tỏ vẻ làm cao, ngần ngại giả hoặc khác tự nhiên để được chú ý/chiều, đôi khi gần `put on airs`, `demur insincerely`. Người nói thường cho rằng vẻ ấy không thật, nhưng `làm bộ` không tự chứng minh động cơ xấu, khinh người, lừa đảo hay bệnh giả; phải dựa thêm hành vi và bằng chứng. Phân biệt `làm bộ` với `làm bộ hồ sơ`, trong đó `bộ` là danh từ chỉ một tập hợp giấy tờ và toàn chuỗi là kết hợp tự do. Thành ngữ tăng mức `làm bộ làm tịch` có thể chê điệu bộ rườm rà/lố, không áp dụng máy móc cho mọi sự dè dặt hay phép lịch sự.
Tôi làm bộ như vậy để dân làng đừng nghi kỵ.
Mặc dù Anh Kiệt đã nói rất nhiều với vú già, nhưng đến hôm gỡ các tấm ảnh xuống, vú già làm bộ bịnh, đóng cửa nằm ba bốn ngày không dậy, bỏ cả cơm nước và thuốc men.
Nàng gật đầu chào lại và làm bộ thản nhiên ngồi vào bàn ăn, như không lưu ý tới sự có mặt của Minh.
Giờ, họ đi qua nhiều quán ăn, quán giải khát và Quí, đi bên phải của nàng, tức là đi phía ngoài đường, làm bộ dòm bên trái của chàng để chọn quán, hầu có dịp ngắm người đẹp.
Làm lé mắt là lối nói cường điệu trong khẩu ngữ, dùng khi một người, món đồ, màn trình diễn hoặc kết quả gây ấn tượng rất mạnh, khiến người khác ngạc nhiên, choáng ngợp hay phải chú ý; tùy giọng có thể là khen, khoe, đùa hoặc mỉa. Lé mắt ở đây không chỉ bệnh lác mắt thật và không nên đem đặc điểm mắt ra chọc ghẹo. Cụm không tự bảo đảm thứ gây chú ý là đẹp, tốt, an toàn, hợp pháp, đắt tiền hay đáng noi theo. Bản dịch chọn dazzle, astonish hoặc impress theo đối tượng và thái độ; nếu câu thật sự nói gây tổn thương mắt thì phải dùng nghĩa y khoa khác, không áp nghĩa thành ngữ.
Ai ngờ đâu "công tử" Định lại làm lé mắt tướng cướp Huỳnh Văn Xiển.
Vì lỡ một dịp vàng trổ tài sửa xe gắn máy làm vui lòng và làm lé mắt Chu Chỉ Nhược.
Cụm đồng tự có hai nét phải tách: (1) nông nghiệp: trồng cây hoa màu như bắp, khoai, đậu trên đất/ruộng, thường trong thời gian giữa các vụ lúa: grow subsidiary/upland crops; (2) tiếng lóng hiện đại: cố phô trương, tạo dáng, làm quá hoặc làm chủ yếu để gây ấn tượng bề ngoài: show off, put on a performance, do something for show. Ở nét nông nghiệp, `màu` chỉ nhóm cây trồng khác lúa trong hệ thống canh tác, không phải tô màu. Ở nét lóng, đây là đánh giá của người nói; một hoạt động đẹp mắt, nghi thức, thiết kế hay truyền thông không tự động là vô ích hoặc giả dối. Muốn kết luận chỉ làm cho có phải so mục tiêu công bố, hành động thực tế và kết quả, không lấy sở thích thẩm mỹ khác mình làm bằng chứng.
Các tay săn không mát tay, còn có thể dọc đường mua một con thỏ đánh bẫy, bắn vào đầu nó một phát đạn để về chợ làm màu với làng nước.
Sở dĩ Lạc Lạc Sơn cứ mượn rượu làm màu, là vì lão có ý đánh lạc hướng sự nhận xét của người đời.
Gió bấc khô lạnh giần giật thổi ngang qua cánh đồng sau vụ gặt chưa làm màu.
Thật thế, có những lúc (mặc dù rất hiếm hoi) ông dửng dưng với thế sự đến độ không thấy gì là nhục nhã, xấu hổ khi không có xe riêng, ông phải lết bộ từ cơ quan này đến cơ sở nọ; đến độ mặc cho quần áo xốc xếch ; và nếu có người quen biết cũ nào khinh khỉnh nhìn ông hay giả vờ như không biết ông khi gặp nhau ngoài đường, ông cũng đủ kiêu hãnh để mà không hờn giận, không phải chỉ với bộ mặt làm màu, nhưng chính trong thâm tâm ông như thế.
Động từ vùng/cũ tương ứng `làm thuê`, `làm công`: dùng sức lao động hoặc chuyên môn làm việc cho người khác để nhận tiền công, lương hay thù lao đã thỏa thuận: work for hire, work for someone, do paid work. `Làm mướn` thường gợi việc theo ngày, theo mùa hoặc nghề lao động trong nhiều ngữ liệu Nam Bộ, nhưng bản thân cụm không bắt buộc công việc chân tay, ngắn hạn, không hợp đồng, không bảo hiểm, lương thấp hay bị bóc lột. Câu phải nói rõ công việc, chủ thuê, thời gian và cách trả nếu những điểm ấy quan trọng. Phân biệt `làm mướn` với `mướn người làm`: ở cụm đầu chủ thể là người cung cấp lao động; ở cụm sau chủ thể là bên thuê. Không dùng nghề làm mướn để hạ phẩm giá, trình độ hay quyền lợi của người lao động.
Và tôi làm mướn qua tháng qua ngày chỉ vì tôi không muốn làm chủ.
Ðại khái,"khách lạ" nọ tên là Nguyễn Văn Hi, làm mướn cho ông chủ Tân, nhờ ăn nói có duyên, tên Hi tư tình với cái gái chủ nhà.
Hồi còn đi làm mướn cho ông chủ Rờ Nô ở đảo Phú Quốc, tôi nghe ổng nói đó là giống rùa xưa từ vài triệu năm về trước và sót một mớ ở Thái Bình Dương, ăn no dưới biển, về ngủ trên bãi.
Dân chúng ở ngọn Xẽo Bần suy nghĩ: nếu mình chế tạo được xà bông thì tội gì đi làm mướn cho dượng Hai.
Làm ơn làm phước là quán ngữ khẩu ngữ Nam Bộ đặt trước lời nhờ, lời xin hoặc lời thúc giục để tăng mức khẩn khoản. Người nói có thể đang nài nỉ chân thành, sốt ruột, than phiền hoặc bực nhẹ; phải đọc giọng, quan hệ và việc được yêu cầu mới chọn please, please do me a favour, for goodness’ sake hoặc một cách dịch tự nhiên khác. Trong phần lớn trường hợp, cụm không nói hai hành động làm ơn và làm phước theo nghĩa đen, cũng không biến yêu cầu thành mệnh lệnh có thẩm quyền, không chứng minh người nghe đã đồng ý và không làm cho nội dung yêu cầu trở nên hợp lý hay an toàn. Cụm mạnh và dân dã hơn vui lòng trong thông báo trang trọng. Làm ơn và làm phước có mục rộng riêng; toàn quán ngữ này cần một trang để người học hiểu đúng sắc thái hội thoại.
Mầy làm ơn làm phước nói cho tao nghe coi Cầu ?
Đó là hai con làm ơn làm phước giùm cho dì, đem tia sáng mà rọi trong nhà dì, đương tối tăm, đem vẻ vui mà rắc trong lòng dì đương buồn bực, dì nói thiệt, trót gần hai mươi năm nay thân phận dì chẳng khác nào một bụi cây khô, dì yêu cầu hai con làm ơn mỗi ngày tưới một gáo nước, hoặc may cây mát mẽ đâm chồi ra lá lại mà sống với đời, cho dì có đủ sự kiện mà sống trong an vui sung sướng, nhưng phải sống với đau khổ quạnh hiu như vầy hoài thì làm sao mà sống lâu cho được“.
Cách nói tự nhiên ở Nam Bộ, tương ứng `làm phúc`, có hai cách dùng liên quan: (1) làm việc tốt để giúp người khác, đôi khi gắn với quan niệm tạo phước trong đời sống tôn giáo: do a good deed, perform an act of charity; (2) đặt trước lời nhờ hoặc mệnh lệnh để khẩn khoản, đôi khi có chút sốt ruột: please, do me a favour, for goodness' sake. Ở nghĩa việc thiện, ý định tốt không tự chứng minh hành động hữu ích, đúng nhu cầu hay được người nhận đồng ý; cần nhìn tác động thực tế và phẩm giá người được giúp. Ở nghĩa lời nhờ, sắc thái phụ thuộc giọng: có thể chân thành, tha thiết hoặc bực nhẹ, nên không dịch mọi câu bằng một công thức lịch sự trang trọng. Dạng nhấn `làm ơn làm phước` là một quán ngữ riêng thường mạnh hơn.
Cụm khẩu ngữ Nam Bộ chỉ việc khiến ai ngượng, cụt hứng, bẽ mặt hoặc rơi vào thế bị lộ là nói/làm không đúng trước người khác: embarrass, make someone lose face, show someone up. Mức độ có thể từ trêu thân mật tới hạ nhục công khai, do hành động, quan hệ, nơi chốn và hậu quả quyết định. `Làm quê` không đồng nghĩa tự động với bắt nạt: một lời sửa sai riêng tư và cần thiết có thể khiến ai ngượng nhưng không nhằm bêu riếu; ngược lại, cố tình phơi lỗi để câu cười có thể gây hại. `Quê` trong cụm này gọi trạng thái ngượng/mất mặt, không đánh giá quê quán, người nông thôn hay phong cách mộc mạc là thấp kém. Phân biệt với kết hợp tự do `làm ở quê`, `làm quê hương giàu đẹp`.
- Kim mới bị ba làm quê có một lần mà đã khóc như vậy rồi, không thấy ngày xưa chị bị cả trăm lần sao?
Linh nổi nóng - Lúc nào anh cũng muốn làm quê tôi trước mặt Bích Ngọc cả.
Cụm động từ Nam Bộ chỉ hai gia đình, đặc biệt cha mẹ của đôi vợ chồng, trở thành `sui`/`thông gia` vì con bên này kết hôn với con bên kia: become co-in-laws, become related through their children's marriage. Chủ thể thường là `hai nhà`, `hai bên`, cha mẹ hoặc hai người đại diện; không dùng `làm sui với nhau` để gọi chính quan hệ vợ chồng của đôi trẻ. Từ này không tự xác định nghi lễ cưới, mức thân thiết, cách xưng hô chi tiết, quyền quyết định thay con, việc nhập tài sản hay trách nhiệm pháp lý. `Sui` là dạng Nam Bộ; các cách gọi `ông sui`, `bà sui`, `cha mẹ sui` phụ thuộc vai và tập quán. Chữ Nôm `𡢽` được nguồn mở ghi cho âm `sui`; đây là chứng cứ cách ghi Nôm, không phải căn cứ phân loại cụm thành từ Hán–Việt.
Tuy nó nghèo hèn hơn mình, song cha muốn làm sui chỗ đó cho gần gũi, chớ gả con đi xa, chừng cha nhớ không biết làm sao mà đi thăm cho được.
Ông giáo tôi qua lại chơi với Hai Bình, ổng thấy con nhỏ ổng thương, nên ổng xin làm sui với Hai Bình.
Nhưng một hôm bà Hòa đi một mình vô tiệm nói giá đường bán sỉ hiện thời cho chồng biết, bà gặp ông Thái đương ngồi uống trà mà đàm luận việc đời với ông Giáo Hiệp bà mới đem chuyện bà Ngọc muốn làm sui mà thuật lại cho chồng nghe.
Cụm phương ngữ/tiếng lóng Nam Bộ mang sắc thái chê, chỉ việc làm ra vẻ ngang tàng, phách lối, thách thức hoặc cư xử như không coi ai ra gì: swagger, act tough, act defiantly, throw one's weight around. Từ thường nhắm vào biểu hiện cụ thể như nói giọng thách thức, chiếm chỗ, phá quy ước hoặc dọa nạt để thị uy; không phải chẩn đoán bản chất con người. Tự tin, nói thẳng, bảo vệ ranh giới, phản đối bất công hay không phục tùng một yêu cầu sai không tự động là `làm tàng`. Muốn dùng đúng phải nêu hành vi, người bị tác động và quy tắc/ranh giới nào bị xem thường. Không gán chữ Hán `藏`, `唐` hay chữ khác chỉ vì đồng âm `tàng`; nguồn hiện có chưa đủ để dựng hồ sơ Hán–Nôm.
Nhưng cái tánh muốn làm tàng, tới già con người bỏ cũng chẳng được.
"Ừ, cho đáng kiếp cái thằng làm tàng, nó chê chị em ta, đi tán bà già, để nó bị chìm xuồng một lần cho nó ê cả mặt nó!
– Phải con nhỏ vừa cứu thương vừa văn nghệ, vừa hay làm tàng đi theo mấy anh lớn đó không?
Thành ngữ khẩu ngữ chỉ việc làm dữ, gây chuyện ầm ĩ, đòi hỏi quá mức hoặc cư xử độc đoán như không coi ai và phép tắc ra gì: make a huge scene, raise an uproar, act overbearingly. Hai vế `trời` và `đất` tạo lối nói phóng đại, không mang nghĩa đen tạo ra trời đất. Mức độ trải từ la lối, đập đồ, dọa nạt, quậy phá đến liên tục gây áp lực; câu phải nói hành vi thật sự, không suy có bạo lực thân thể khi chưa có dữ kiện. Một phản ứng mạnh trước nguy hiểm, lời kêu cứu, khiếu nại có căn cứ hoặc biểu tình ôn hòa không tự động là `làm trời làm đất`; nhãn này không được dùng để gạt nội dung người khác chỉ vì họ nói lớn hoặc bức xúc. Nếu có hành vi nguy hiểm, mô tả thẳng hành vi thay vì để thành ngữ làm mờ trách nhiệm.
Thêm vào đó, mấy ông nội nhỏ mới tấn lên làm trời làm đất nhiều lúc phát ghét mà phải rán nhịn.
Cụm khẩu ngữ vùng/cũ chỉ việc cư xử xấc, hỗn, vô lễ hoặc trâng tráo với người khác: behave insolently, act impertinently, be brazenly disrespectful. `Làm xấc` thường đánh giá giọng đáp, lời lẽ, cử chỉ hoặc cách coi thường người đối diện; dạng tăng mức quen thuộc là `xấc xược`, `xấc láo`. Vì từ gắn với quy ước vai vế, biên tập phải nêu hành vi cụ thể thay vì mặc định người nhỏ tuổi, cấp dưới hay người ít quyền luôn phải im lặng. Hỏi lại cho rõ, phản biện có lý lẽ, từ chối yêu cầu sai, báo hành vi quấy rối hoặc đặt ranh giới bằng lời chắc không tự động là làm xấc. Ngược lại, nhục mạ, cố ý ngắt lời để hạ thấp, chế giễu hoặc đáp giọng khinh miệt có thể thuộc phạm vi này. Không đưa các lối ví von tục vào biến thể chuẩn và không dựng chữ Hán–Nôm theo âm gần khi chưa có chứng cứ.
Cụm khẩu ngữ, rất tự nhiên trong tiếng Nam Bộ và hiện cũng gặp rộng hơn, chỉ việc làm chuyện nhảm, vô nghĩa, thiếu nghiêm túc hoặc quậy cho vui: do something silly or nonsensical, mess around, act up. `Xàm` đánh giá nội dung/hành vi theo góc nhìn người nói; mức độ có thể nhẹ như trêu bạn đang nghịch, hoặc nặng hơn khi một hành động làm mất thời gian, gây nhiễu hay lan truyền thông tin sai. Muốn dùng đúng phải nêu người ấy làm gì và hậu quả nào khiến hành động bị gọi là xàm. Không lấy `làm xàm` làm lý do gạt một ý kiến trái chiều, một thử nghiệm sáng tạo, cách giao tiếp khác biệt, câu hỏi thật hoặc khiếu nại có căn cứ. Phân biệt với `nói xàm`, tập trung vào lời nói/nội dung; `làm xàm` tập trung vào hành động, dù trong hội thoại ranh giới có thể giao nhau. Đây không phải từ tục; các biến thể tục trên mạng không được đưa vào mục chuẩn.
Giữ anh lại, thì anh ngồi, cong hai đầu gối lại, tay rút như rút gò cương ngựa, miệng làm xàm :
- Lão khùng còn làm xàm gì thế, bài thơ chi mi có ngâm hay là không?
Khi ấy Hồ Tiên Ông thò tay vào túi, lấy ra một cây Bã hồn phan, niệm ít tiếng làm xàm, tức thì thấy thiên ám địa hôn, cát bay cây ngã, gió thổi đùng đùng đưa cô hồn bay tới trước đài thỉnh lịnh.
Các quan nhìn thấy bộ tướng Tôn Tẩn xanh xao, đầu tóc bù xù, áo quần rách rưới, miệng nói làm xàm, thì nói với Bàng Quyên rằng:
Cụm vùng/cũ chỉ việc đi làm `xâu`, tức thực hiện số ngày sưu dịch/công dịch do làng xã, nhà nước phong kiến hoặc chính quyền thuộc địa huy động, thường cho các việc đào sông, đắp đường, khuân vác hay bảo trì công trình: perform corvée labour, do compulsory public labour. Trong nhiều tư liệu thuộc địa, người dân bị buộc làm và không được trả công; ở một số thời điểm/cơ chế có thể cho nộp tiền, thuê người thay hoặc có khoản trả rất thấp. Vì vậy câu phải bám đúng hồ sơ lịch sử, không biến một mô hình thành quy tắc mọi thời. `Làm xâu` không phải `xâu hạt`, `làm một xâu cá`; đó là lớp đồng âm về chuỗi vật. Cũng không dùng từ này cho công nhân công trình công cộng có hợp đồng/lương, người tình nguyện, nghĩa vụ cộng đồng hiện đại hoặc lao động cải tạo nếu nguồn không gọi như vậy. Hồ sơ mô tả thiết chế lịch sử và sự cưỡng bức của nó, không lãng mạn hóa lao dịch. Quan hệ âm–từ giữa `xâu` và `sưu` được nguồn giải thích, nhưng chưa có chứng cứ đủ để tự dựng một chữ Hán–Nôm chuẩn cho mục.
Năm 1996, vào đầu năm, phong trào bên Cao Miên như phát khởi, dân chúng từ bên này qua Cao Miên mua gạo lại gặp nhiều toán "loạn quân" bắt họ làm xâu.
Tín Đồ Ở An Định Liên Kết Với Phong Trào Chống Pháp Bên Cao Miên
cái điệu nầy bị mấy ổng chận lại thộp cổ đóng trăn hay bắt đi làm xâu thì nguy quá.
Thiếu đất để dùng tài mà sức còn dư, Lộc không biết làm gì, bèn nghĩ cách khai phá quận Cái Bè, xin phép đào kinh trong Đồng Tháp, bắt dân các làng phải làm xâu trong công việc ấy.
VI. Tổng Đốc Lộc Và Các Kinh Trong Đồng Tháp
Thanh ra đi làm xâu có người lính mang súng theo kèm giữ, nhưng cô vui vẻ khoan khoái, nét mặt hớn hở hơn bao giờ hết !
Làm xiệc là cách nói Nam Bộ/cũ tương ứng `làm xiếc`. Nghĩa thứ nhất là biểu diễn tiết mục xiếc hoặc làm nghề xiếc. Nghĩa thứ hai là ví von: thực hiện động tác khéo léo, liều lĩnh, phô diễn như tiết mục xiếc; hoặc xoay xở, sắp đặt một việc rối rắm khiến người khác khó theo dõi. Sắc thái nghĩa bóng thường có ý chê, ngạc nhiên hoặc hài hước nên không dùng làm kết luận pháp lý về gian dối. `Xiệc` là dạng vùng/cũ của `xiếc`, từ French `cirque`; chỉ thành tố này là khoản vay, còn toàn cụm `làm xiệc` được tạo trong tiếng Việt. Không mặc định chương trình có thú, nguy hiểm hay phù hợp với mọi lứa tuổi.
Hai đứa bé làm Tạc-Dăn mãi, chừng đâm chán, nên xoay ra làm xiệc.
- Thưa bà con, bố con tôi từ Lèo qua đây làm xiệc mua vui cho bà con không dám xin một cắc.
Lạn là từ cũ trong lời Nam Bộ, tả sự thay đổi địa hình hoặc bề mặt: chỗ vốn sâu như ao, đìa, kinh trở nên cạn dần; chỗ vốn cao như mả trở nên thấp, mòn hoặc gần bị san bằng. Chú giải nguồn nêu các tổ hợp ao lạn, đìa lạn, kinh lạn và mả lạn. Nguyên nhân có thể là bồi lấp, lâu ngày không nạo vét, xói mòn hoặc tác động khác, nhưng từ lạn một mình không chốt nguyên nhân. Phải tách lạn khỏi lạnh, lạng là đơn vị khối lượng hay động tác nghiêng người, và khỏi Gò Mả Lạn khi toàn cụm là địa danh.
Vắng mặt trót 20 năm, mà hình dạng lại đổi khác hết, nên Lê-văn-Đó về quê xưa, không ai biết mà nhìn, anh ta cứ xưng mình là Trần-Chánh-Tâm, ban đêm lén đến chỗ nhà cũ mà thăm, thấy có một cái mả lạn ở gần đó, coi lại thì quả chỗ mình chiêm bao ma dắt mà chỉ ngày trước, nên đi lại ngồi dựa bên mả.
Nơi ven rừng phía Nam,chổ cây xoài rừng và đìa lạn,hiểu là ao nuôi cá,lâu ngày không nạo vét lên đã cạn,hai ba chàng trai đang đào xới mô đất bỗng gọi tôi:
Từ khẩu ngữ/ít dùng có hai nét cùng lõi thiếu hướng rõ: (1) đi hết chỗ này tới chỗ khác mà không có điểm đến hay kế hoạch nhất định: wander, roam aimlessly; (2) đầu óc, ý nghĩ hoặc lời trình bày chuyển lan man, chưa bám một mạch rõ: thoughts drift, be unfocused, ramble. `Lang bang` có thể tả một buổi đi chơi tự do hoặc phê bình sự thiếu tập trung; sắc thái do văn cảnh quyết định. Từ không tự chứng minh người ấy vô gia cư, thất nghiệp, ăn bám, vô trách nhiệm hay có bệnh tâm thần. Một người đi dạo để quan sát phố, nghiên cứu thực địa, phục hồi sức khỏe hoặc tìm ý tưởng vẫn có mục đích dù chưa chốt lộ trình. Ở nét suy nghĩ, mệt, thiếu dữ kiện hoặc đang động não có thể làm ý tạm lang bang; không biến trạng thái thành năng lực hay bản chất. Nguồn hiện có bất nhất về từ nguyên, nên hồ sơ không nhận giả thuyết ghép chữ Hán theo âm và không dựng tab Hán–Nôm. Ấn bản có chú giải của Nợ đời còn ghi dạng lang cang trong câu nói lang cang và chú thẳng là lang bang. VietLayers nối dạng này vào đúng nét lời nói lan man, không tạo một trang trùng và không nhập với lan can hay địa danh Lang Cang.
Toa ở nhà quê mới ra chợ, toa đi lang bang lính bắt còn gì.
Đương nói lang cang thì thấy trong nhà phựt đèn khí sáng lòa, cửa mở rộng ra, ông phủ Tăng đi ra sân và hỏi rằng: “Chả!
Láng cháng là đi, đứng hoặc ở lơ ngơ, vẩn vơ tại một chỗ mà không nhằm việc rõ ràng; trong lời nhắc hay đuổi, cụm thường hàm ý người ấy đang vướng chỗ, dễ bị để ý hoặc nên rời đi. Sắc thái chê tùy câu, không tự chứng minh người ấy lười, thất nghiệp, xâm nhập trái phép hay có ý xấu. Phải tách láng cháng khỏi lạng chạng hoặc loạng choạng là bước đi không vững; một vài văn bản cũ có thể lẫn mặt chữ nên chỉ nhận chứng liệu khi ngữ cảnh cho rõ nét đi–ở vẩn vơ.
Mầy láng cháng tới đó, ổng bắt mầy luôn.
Đi đi, ở láng cháng đó ta xít chó cắn đa, nói cho mà biết.
Từ khẩu ngữ vùng/cũ dùng để chê lời nói hoặc cách làm quàng xiên, không đâu ra đâu, bậy bạ hay không hợp cảnh: rambling, irrelevant, inappropriate, nonsensical. Kết hợp nổi bật là `ăn nói lang quàng`; từ có thể nhắm vào việc đổi đề tài vô cớ, đưa lời không liên quan, pha trò sai chỗ hoặc hành động thiếu nghiêm túc. Mức chê và chuẩn mực phù hợp phụ thuộc cảnh, nên câu phải chỉ ra điều nào lạc đề, sai chỗ hoặc gây hại. Một người đang học tiếng, có khác biệt phát âm, cần thêm thời gian để trình bày, dùng cách kể vòng hay nêu ý trái số đông không tự động là lang quàng. Nếu nội dung sai, hồ sơ nên nêu dữ kiện sai; nếu chỉ khác phong cách, không gán nhãn. Phân biệt tuyệt đối với `lạng quạng` là đi/đứng không vững hoặc làm vụng về, `lăng quăng` là ấu trùng muỗi hay đi quanh, và `lang bang` là không định hướng. Nguồn chưa đủ để dựng chữ Hán–Nôm hoặc một từ nguyên chắc chắn.
Từ có hai nét phải tách rõ: (1) danh từ Nam Bộ chỉ ấu trùng muỗi sống và cử động trong nước, tương ứng `bọ gậy` ở nhiều vùng: mosquito larva, wiggler; (2) động từ khẩu ngữ chỉ đi tới đi lui, quanh quẩn hoặc di chuyển hết chỗ này sang chỗ khác mà chưa có việc hay đích rõ: wander about, mill around. Ở nghĩa sinh học, thấy lăng quăng cho biết có ấu trùng muỗi trong phần nước được quan sát, nhưng chưa tự xác định loài muỗi, số muỗi trưởng thành, nguồn bệnh hay toàn bộ chất lượng nước. Việc phòng sốt xuất huyết phải theo hướng dẫn y tế chính thức, không dựa vào suy đoán từ một câu ví dụ. Ở nghĩa chuyển động, từ có thể là lời nhắc nhẹ hoặc lời chê tùy cảnh; trẻ đang chơi, người đang tìm đồ, khách chưa biết đường hay người đi khảo sát không tự động là lười, vô công rồi nghề, xâm nhập trái phép hoặc không có nhà. Dạng động từ `loăng quăng` được ghi nhận rộng hơn; không nhập `lăng quăng` với `lạng quạng` là đi thiếu vững vàng, `lang quàng` là nói/làm quàng xiên, hoặc `lang bang` là đi/ nghĩ thiếu hướng. Chưa có chứng cứ đủ để dựng chữ Hán–Nôm.
Từ khẩu ngữ, rất tự nhiên ở Nam Bộ, tả trạng thái không vững, vụng hoặc thiếu kiểm soát: (1) đi, đứng hay thao tác xiêu vẹo, vướng víu, không gọn: stagger, stumble about, fumble; (2) nói năng hoặc làm việc rối, sơ suất, không đúng mạch hay có nguy cơ gây hỏng việc: bumble, act confusedly. Nguyên nhân có thể là nền trơn, tối, vật cản, chưa quen dụng cụ, mệt, choáng hoặc nhiều tình huống khác; chính từ không chứng minh say rượu, bệnh, khuyết tật hay tuổi già. Ở nghĩa hành vi, một lỗi nhất thời không đủ kết luận người ấy kém năng lực, dối trá hoặc luôn cẩu thả. Dạng `loạng quạng` là biến thể được ghi nhận; lựa chọn theo văn bản và thói quen vùng. Phân biệt với `lăng quăng` là ấu trùng muỗi hoặc đi quanh, `lang quàng` là nói/làm quàng xiên và `lang bang` là thiếu hướng. Không dựng chữ Hán–Nôm theo âm gần.
Từ miêu tả, rất quen trong lời Nam Bộ, chỉ sự nhanh nhẹn và gọn trong cử động, thao tác hoặc phản ứng: quick and nimble, prompt and deft. Có thể khen người bước đi linh hoạt, đôi tay làm việc mau, cách nhận ra tình huống rồi đáp lại kịp thời; trọng tâm là tốc độ đi cùng độ gọn, không chỉ làm ào cho xong. `Lanh lẹ` thường mang sắc thái khen hoặc giục nhẹ, nhưng không tự chứng minh kết quả chính xác, an toàn hay có chất lượng; công việc nguy hiểm vẫn phải theo quy trình. Phản ứng lanh lẹ trong một cảnh cũng không có nghĩa thông minh ở mọi lĩnh vực, và người chậm do tuổi, khuyết tật, sức khỏe, sự thận trọng hoặc phong cách làm việc không vì vậy mà kém giá trị. Phân biệt `lẹ` chỉ tốc độ rộng hơn, `mau lẹ` thiên về nhanh/chóng, còn `lanh lợi` nghiêng nhiều hơn về nhanh trí và biết xoay xở. Không dựng chữ Hán–Nôm từ chữ đồng âm.
Bàn tay lanh lẹ của Bảy Ðăng chụp xuống, bỏ rắn vào giỏ.
Rao lên báo rồi người ta kéo lại đông, người nào cũng quá lanh lẹ, bà không dám dùng.
Những cử chỉ lanh lẹ của nàng đã lọt vào mắt ông Malê.
Hôm ấy, nhớ tới con người trẻ trung, lanh lẹ, bộc trực, mà mình đã yêu và đã lấy làm chồng, bà nghĩ thầm: “Ôi, ông đã thay đổi biết chừng nào!
Không gian địa lý thuộc một quốc gia và nằm dưới chủ quyền của quốc gia đó, gồm các bộ phận đất liền, hải đảo, vùng nước, vùng biển và vùng trời theo pháp luật; trong sinh học, còn chỉ khu vực cá thể hoặc đàn bảo vệ.
Lối kiến trúc nầy được lão ta làm quá lố thêm vì lão ở biệt tịch dưới chơi giãi Hoành Sơn, phía sườn núi hướng Tây, ngó ra lãnh thổ Lào trung.
Giờ thì cái quốc gia thống nhứt ấy đã bị chia đôi, mặc dầu họ vẫn còn ở chung trên một lãnh thổ, họ vẫn chia hai y phục, và đau đớn nhứt là chia hai tình-cảm vì Cúc đã thương yêu hai người.
Tuy tình làng không thể sâu đậm trong những điều kiện phản định cư ấy, dân làng cũng bảo vệ lãnh thổ của họ với tất cả bản năng giữ của của họ.
La-phông, cũng viết la phông hoặc la phong, là từ vay French plafond, chỉ trần nhà — mặt giới hạn phía trên của không gian trong phòng hoặc lớp hoàn thiện tạo mặt trần ấy. Từ này không đồng nghĩa với mái nhà: mái là bộ phận che phủ phía ngoài, còn la-phông được nhìn từ bên trong. La-phông cũng không mặc định là trần giả, trần thả, trần trang trí hay một vật liệu cụ thể; thạch cao, gỗ, tôn và các vật liệu khác chỉ được xác định khi câu nói rõ.
Tố Nga dòm trong nhà thì thấy dưới đất lót gạch bông trên đánh sáp láng bóng trên la phong sơn trắng lại có vẽ vời, hai bên vách tường có treo hai khuôn hình lớn, bên tay mặt thì là chơn dung một người chệc chừng năm mươi tuổi không mập không ốm còn bên tay trái thì là chơn dung một người đàn bà Việt Nam trạc chừng bốn mươi lăm tuổi, mặt mày đề đạm, bộ tướng dong dảy.
Cậu mau mau theo tôi đặng tôi chỉ chỗ cho cậu trèo lên la phong trốn.
Từ nhấn mạnh, tự nhiên trong tiếng Nam Bộ, nghĩa là rất lâu, lâu quá hoặc lâu hơn mức người nói chờ đợi: a very long time, for ages. Dùng được cho quãng chờ, thời gian chưa gặp, việc kéo dài hoặc chuyện đã xảy ra từ lâu. Độ dài hoàn toàn tùy thang thời gian và cảm nhận trong cảnh: vài chục phút có thể là lâu lắc khi đang đợi khám, còn một thay đổi lịch sử có thể tính bằng nhiều năm. Vì vậy từ không cung cấp số phút/ngày/năm, không tự chứng minh ai bỏ bê, cố ý trì hoãn, thất hứa hay một trạng thái sẽ kéo dài vĩnh viễn. Trong câu phủ định hoặc câu hỏi như `có lâu lắc gì đâu`, toàn cụm có nghĩa không lâu đến mức đáng kể; đó là tác động của phủ định lên nét `rất lâu`, không phải một nghĩa từ vựng ngược. `Lắc` ở đây là yếu tố tăng mức trong tổ hợp, không phải động tác rung/lắc. Không dựng chữ Hán–Nôm.
Phụ nữ luôn luôn trễ hẹn, ai cũng bảo là vì họ trang điểm lâu lắc, nhưng không phải thế đâu.
- Không, ông ấy nói, khỏi cần phải làm như vậy, lâu lắc lắm.
- Không anh không ngồi để cho Lan ngại, không dám trang điểm lâu lắc.
Món lẩu Nam Bộ có nước dùng nấu từ mắm cá, vị và mùi đậm, thường ăn với cá, tôm, thịt cùng nhiều loại rau.
La-ve là cách gọi bia trong lời Sài Gòn–Nam Bộ cũ, thường gặp khi gọi chai, ly hoặc rượu la-ve; dạng viết rời la ve và dạng phát âm/ghi la-de cũng được ghi nhận. Từ điển vay mượn Việt–Pháp đối chiếu la ve với la bière. Quan hệ từ nguyên được giữ ở mức probable vì chỉ giống âm chưa đủ tự nó chứng minh toàn bộ đường vay. La-ve không mặc nhiên là bia Larue, bia 33, lager, chai lớn, chai nhỏ hay một nồng độ cụ thể; phải xem nhãn và văn cảnh. Đây là đồ uống có cồn, nên ví dụ không khuyến khích lái xe sau khi uống.
Trường dắt hết lại một nhà hàng khiêu vũ, rồi bốn người chọn một cái bàn gần cửa, biểu bồi lấy hai ly nước cam tươi cho hai cô, còn Trường với Phúc thì uống la-ve.
Từ rất thông dụng trong tiếng Nam Bộ, tương ứng `nhanh`, `mau`: quick, fast, quickly. `Lẹ` có thể tả tốc độ di chuyển (`chạy lẹ`), tốc độ thao tác (`tay lẹ`), thời gian hoàn thành ngắn (`làm lẹ`) hoặc dùng trong lời giục (`lẹ lên`, `đi lẹ đi`). Từ tập trung vào nhanh/chóng, không tự mang nghĩa cẩu thả; tuy nhiên nhanh cũng không bảo đảm đúng, đẹp, an toàn hay có chất lượng. Trong việc lái xe, điện, máy móc, thuốc men hoặc giấy tờ, yêu cầu `cho lẹ` không được hiểu là bỏ quy trình cần thiết. Tốc độ còn phụ thuộc việc, công cụ, sức khỏe và khả năng tiếp cận; người làm chậm hơn không vì vậy mà thiếu năng lực hoặc kém giá trị. Các tổ hợp quen gồm `lẹ làng`, `mau lẹ`, `lanh lẹ`, `lẹ tay`, `lẹ chân`, `lẹ miệng`; mỗi tổ hợp thêm sắc thái riêng, không nên suy máy móc từ từng tiếng. Chưa có chứng cứ để dựng chữ Hán–Nôm cho mục vùng này.
- Anh vén mí mùng, đưa cây trúc ra rồi đè mí mùng cho lẹ.
Từ tượng thanh mô phỏng một chuỗi tiếng ngắn, cao, gắt và lặp lại: repeated sharp, high-pitched chirps or clicks. Dùng trực tiếp cho tiếng chim, con vật, vật nhỏ va/cạch hoặc những âm cơ khí tương tự; trong văn miêu tả có thể chuyển sang lời nói cứ vang nhanh, cao, dai hoặc dòng ý nghĩ làm người kể khó tập trung. `Léc chéc` ghi ấn tượng tai nghe, không tự xác định nguồn âm, độ lớn đo được, sự nguy hiểm hay ý định gây phiền. Khi nói về người, phải neo vào âm/lượt nói cụ thể và tránh lấy cao độ, giọng vùng, tuổi, khuyết tật hay cách phát âm làm cớ miệt thị. Phân biệt `lép xép`/`lèm xèm` về lời nói, `lách cách` về tiếng va vật cứng và `lét chét` là dạng gần âm được nguồn vùng ghi riêng. Không dựng chữ Hán–Nôm cho từ tượng thanh.
Hoạt động cộng đồng được tổ chức vào một dịp nhất định, có thể kết hợp nghi lễ với biểu diễn, trò chơi, ẩm thực, rước hoặc các sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng.
Lễ hội truyền thống là hoạt động lễ nghi và vui chơi của một cộng đồng, được duy trì qua nhiều thế hệ và gắn với phong tục, nhân vật, sự kiện hoặc tín ngưỡng địa phương.
Danh từ chỉ cây lê-ki-ma, tức Pouteria campechiana thuộc họ Hồng xiêm, và trái chín màu vàng có thịt mềm, đặc, thường được liên tưởng tới lòng đỏ trứng gà: canistel, eggfruit. Trong lời Nam Bộ còn gọi trái trứng gà hoặc cây trứng gà. Lê trong tên không có nghĩa đây là một giống pear; tên loài phải được giữ riêng với lúcuma Pouteria lucuma và mamey sapote Pouteria sapota, vì tài liệu phổ thông đôi khi lẫn ba loài cùng chi. Hồ sơ không chép các lời quảng cáo chữa bệnh thành nghĩa từ. Từ nguyên tên lê-ki-ma chưa đủ chắc để khẳng định, và chưa có hồ sơ chữ Hán–Nôm đủ kiểm chứng.
Từ vùng, quen trong lời Nam Bộ, chỉ cách đi đứng hoặc làm việc vừa nhanh nhẹn vừa nhẹ và gọn, ít vướng víu: quick, nimble and light. So với `lẹ` chỉ tốc độ rộng hơn, `lẹ làng` thường gợi động tác linh hoạt, thanh thoát, không nặng nề; so với `lanh lẹ`, từ này nghiêng hơn về dáng và nhịp thao tác, không nhất thiết nói tới sự nhanh trí. Đây thường là lời khen theo một cảnh cụ thể, không tự chứng minh người ấy luôn khỏe, còn trẻ, không đau, làm đúng mọi bước hoặc hơn người chậm. Việc cần an toàn vẫn phải đủ quy trình; người dùng dụng cụ hỗ trợ hay cần thêm thời gian không vì vậy mà kém giá trị. Không nhập với `lệ làng` là tục lệ của làng và không dựng chữ Hán–Nôm theo hai tiếng gần âm.
Lân lẹ làng bước né sang bên khi hắn vừa bắt đầu tiến tới như thể chính bước chân hắn phát ra gió và gió thổi lân ra khỏi tầm tay của hắn.
Có lẽ anh tài công cũng đã thấy dạng bờ cù-lao mà họ đâm vào, nên anh ta lẹ làng lái mũi qua tay mặt.
Sơn lẹ làng nhảy đến chụp tay Nam và vặn mạnh.
Trong những lúc nguy biến hay bối rối, thì ông Nam Thành tỏ ra quyết định lẹ làng và cương quyết chớ không phải nhu nhược như ngày thường.
Động từ/tính từ chỉ chất màu, mực, thức ăn, dầu, bùn… dây hoặc loang khỏi chỗ, làm bề mặt có vết nhòe/bẩn: smear, smudge, stain; cũng tả chính trạng thái đã bị dây (`trang giấy bị lem`). Cấu trúc phải làm rõ cái gì lem, chất gì gây lem và bề mặt nào bị dính; không dịch mọi trường hợp bằng `dirty`, vì mực có thể lem nhưng vật vẫn vệ sinh. Một vết lem không tự chứng minh hư vĩnh viễn, người làm cẩu thả, trẻ ở bẩn hay có ý phá; nhiều vết có thể lau hoặc sửa. Phân biệt `lấm` thiên về dính chất bẩn thành vết, `nhòe` thiên về nét mất rõ, còn `lem nhem`, `lấm lem`, `lem luốc` tăng mức hoặc mở rộng đánh giá. Nguồn Hán–Nôm hiện có chỉ gợi nhiều cách ghi theo âm/nghĩa; chưa đủ để nhận một chữ chuẩn nên tab để trống đã xác minh.
Ông lão và chàng trai lúc nãy cười hì hì, tay chân đều lem lấm dầu mỡ.
Từ chỉ chỗ lõm, khuyết hoặc ăn sâu/lấn vào phần đáng lẽ liền đầy: recessed, indented, cut into, encroaching. Dùng tả `cằm lẹm`, góc ván bị lẹm, đường cắt lẹm vào mép hoặc nét màu lẹm sang vùng bên cạnh. Câu phải nói rõ vật, mép và phần bị lấn nếu biết; không dịch mọi trường hợp bằng `broken`, vì một góc lẹm chưa chắc làm hư toàn vật. Khi tả cằm, đây chỉ là đặc điểm hình dáng, không phải chẩn đoán hay thước đo vẻ đẹp, trí tuệ, tính cách. Phân biệt `lẹm` với `lem` là dây/nhòe thành vết và `lém` là từ khác dấu. Đại Nam Quấc âm tự vị dùng chữ `斂` để ghi âm Nôm `lẹm` và có tổ hợp `lẹm cằm`; chứng cứ cách ghi này không biến mục từ thành âm Hán–Việt chuẩn.
Bây giờ nó xỏ lẹm và may miệng bao một cách tài tình chẳng kém mấy tay thợ rành nghề.
`Lé mắt` là cách nói thông dụng, rất quen ở Nam Bộ, chỉ tình trạng hai mắt không cùng hướng nhìn; thuật ngữ rộng hơn thường dùng là `lác mắt/strabismus`. Có nhiều kiểu và nguyên nhân, nên không chẩn đoán loại, mức độ, thị lực hay cách điều trị chỉ từ vẻ ngoài hoặc từ chữ `lé`. Từ cũng có thể bị dùng để chọc ngoại hình; nội dung VietLayers phải trung tính, không biến đặc điểm mắt thành trò cười hay suy năng lực. Phân biệt `lé mắt` với `lé` nghĩa nhìn trộm/liếc trong một số cách nói và với `lóa mắt, mỏi mắt, cận thị`. Trẻ có mắt lệch hoặc người lớn đột ngột lệch mắt, nhìn đôi cần được chuyên môn đánh giá.
Nàng đứng lò cò trên một chân để quan sát lòng bàn chân kia; ngước mắt cố nhìn lông mày, lim dim lé mắt để cố quan sát một khoảng mũi, cúi xuống nhìn kỹ cả đường gân xanh trên cổ tay.
Không làm đĩ thì chết, thầy cho tôi đi học tới đệ lục, thầy tống tôi ra đường, thời buổi này kiếm việc làm đâu phải dễ, làm đĩ còn khó hơn, thứ tôi là thứ đắt tiền, may mà tôi không sứt môi, lé mắt chứ nếu thế thì đói từ khuya.
Cụm vùng chỉ việc mau nói, mau đáp hoặc dễ buột lời: quick to speak, quick with an answer, too ready to speak. Tùy cảnh, `lẹ miệng` có thể khen người biết chào hỏi, báo tin hay đáp đúng lúc; cũng có thể chê người nói trước khi nghĩ, tiết lộ chuyện chưa được phép hoặc chen lời. Vì vậy phải nêu nội dung, thời điểm và hậu quả, không mặc định nói nhanh là hỗn, thông minh, nói dối hay thiếu giáo dục. Hỏi lại điều chưa rõ, báo nguy, phản biện có căn cứ hoặc dùng nhịp nói khác số đông không tự động là `lẹ miệng` theo nghĩa chê. `Lẹ mồm` và dạng nhấn `lẹ mồm lẹ miệng` là biến thể, trong đó `mồm` thường thân mật hoặc thô hơn `miệng`; hồ sơ gom biến thể để tránh ba trang trùng nghĩa. Không dựng Hán–Nôm.
- Sáng sớm ra đường gặp được đàn ông, cái thứ đàn ông lanh chân lẹ miệng như anh thì thật còn gì may mắn hơn nữa?
Từ láy có hai nét liên hệ: (1) có nhiều vết bẩn, mực, màu hoặc nét tẩy xóa nham nhở: smudged, blotchy, grubby; (2) khẩu ngữ chê cách ăn mặc, làm việc hay tổ chức thiếu chỉn chu, cẩn thận, nền nếp: sloppy, slipshod, poorly organised. Ở nghĩa vật lý, phải nêu chất và bề mặt nếu biết; chữ/màu lem nhem không đồng nghĩa toàn vật mất vệ sinh hoặc không sửa được. Ở nghĩa đánh giá, cần chỉ ra lỗi quan sát được như thiếu hóa đơn, ghi sai nhãn, trộn hồ sơ hay bỏ bước; không lấy quần áo lao động, nghèo, đồ cũ, phong cách khác chuẩn số đông hoặc một lần sơ suất để hạ phẩm giá. Phân biệt `lem` là vết dây/loang cơ bản, `lem nhem` nhấn nhiều vết hoặc sự thiếu chỉn chu; `lèm nhèm` khác dấu, thường chỉ mắt không rõ hoặc lời/việc dây dưa tùy nguồn. Không dựng chữ Hán–Nôm.
Buổi học sáng hôm nay dường như đã xóa sạch những vết lem nhem mà nó đã dại dột bôi vào mình suốt buổi sáng hôm qua.
Vâng, nói về chuyện phiêu lưu thì đây là một cuộc phiêu lưu đích thực, đẹp như tôi không bao giờ dám mơ ước, và sau những cuộc phiêu lưu đã qua, tôi không tin rằng những trang giấy lem nhem lại có thể khơi động trong cuộc sống một người không biết bao nhiêu là sự việc bất ngờ, tức cười, kinh ngạc, cảm động, kỳ lạ, và dù sao cũng đều rất sống động.
Thật là tương phản, con người gã xốc xếch lem nhem bao nhiêu thì khuôn mặt gã khôi ngô tuấn tú bấy nhiêu.
Chuyện giận, hờn, yêu, ghét đầy rẫy trên trang giấy mà nét mực ghi vội, lem nhem, khó đọc.
Phó từ/động từ chỉ làm một việc kín đáo để người khác không thấy hoặc không biết: secretly, furtively, on the sly; trong một số lời cũ còn có nét đi/ẩn vào kín. `Lén` thường bổ nghĩa cho hành động như nhìn lén, nghe lén, ăn lén, làm lén; `lẻn` nghiêng hơn về tự di chuyển vào/ra một nơi. Sự che giấu có thể vô hại như lén chuẩn bị quà, nhưng cũng có thể xâm phạm riêng tư hoặc trái phép; phải nêu hành vi và quyền liên quan, không lấy riêng chữ `lén` để kết luận trộm cắp, phản bội hay ác ý. Đại Nam Quấc âm tự vị dùng `聯` để ghi Nôm âm `lén`; đây là chứng cứ chữ viết lịch sử, không phải âm Hán–Việt của nghĩa hiện đại.
Lâu ngày sanh buồn bực, anh ta lén vô bờ, ăn trộm gà vịt, xúc gạo của dân miền duyên hải để rồi trở ra hòn Móng Tay, nơi hoang vu chẳng một bóng người.
Cụm khẩu ngữ có hai nét. Với người, gia đình hoặc cuộc sống, lên đời là chuyển sang điều kiện khá hơn, tiện nghi hơn hoặc được nhìn nhận cao hơn: move up, improve one's circumstances, come up in the world. Với điện thoại, xe hay thiết bị, lên đời là đổi sang mẫu mới hoặc cấp cao hơn: upgrade. Mức tốt hơn phải nêu theo tiêu chí và điểm so sánh; mua món đắt hơn không tự chứng minh chất lượng sống, địa vị, phẩm giá hay quyết định tài chính khôn ngoan. Phân biệt lên đời với đổi đời thường nhấn bước ngoặt lớn của số phận, lên chức chỉ chức vụ và nâng cấp có thể là thao tác kỹ thuật không nhất thiết mua đồ mới. Chưa có hồ sơ chữ Hán–Nôm đủ kiểm chứng cho toàn cụm.
Từ tượng thanh mô phỏng chuỗi tiếng vang trong, giòn và lặp do vật kim loại nhỏ, chuông, chìa khóa hoặc đôi khi thủy tinh chạm nhau: jingle, tinkle, clink, ring. Bản dịch phải theo nguồn âm: chuông `ring/jingle`, chìa khóa `jingle`, ly `clink`; không dùng một từ tiếng Anh cho mọi vật. `Leng keng` không tự cho biết âm lớn, dễ chịu, nguy hiểm hay vật đã hư. Một lối lóng từng dùng từ này để chê trí tuệ/trạng thái tinh thần là kỳ thị và không có giá trị chẩn đoán; VietLayers không lấy lối gọi người ấy làm nghĩa trung tính. Đại Nam Quấc âm tự vị ghi dạng gần `len keng` dưới mục Nôm `連 Len`, nhưng chứng cứ chưa đủ để gán một chuỗi chữ chuẩn cho toàn từ hiện đại, nên tab chỉ trình bày ghi nhận lịch sử có giới hạn.
Cụm khẩu ngữ–báo chí chỉ người, nghề, sản phẩm, khu vực hoặc danh tiếng trở nên phát đạt, được giá, nổi bật hay được chuộng hơn trước: flourish, be on the rise, come into one's own, rise in value or popularity. Bản dịch phải theo chủ thể: giá/giá trị rises, nghề or business flourishes, nghệ sĩ's star rises. Không mặc định lên hương là giàu bền vững, có chất lượng cao hơn mọi mặt hoặc hơn người; phải nêu thước đo và thời đoạn. Phân biệt với lên đời thiên về hoàn cảnh hoặc đời sản phẩm, lên giá chỉ giá tiền và dậy hương/tỏa hương nói mùi thơm thật. Thành tố hương là âm Hán–Việt của 香 trong nét mùi thơm, nhưng toàn cụm hiện đại là kết cấu tiếng Việt và không nên gắn nhãn nguyên khối Hán–Việt.
Từ vùng/cũ được Đại Nam Quấc âm tự vị giải là `rối rắm, không xuôi`: tangled, encumbered, not going smoothly. Dùng tả việc, đường dây, cách sắp xếp hoặc tiến trình có các mối vướng làm khó giải quyết; đây không phải từ thông dụng trong mọi vùng hiện nay, nên bản dịch và chú giải phải báo rõ sắc thái lịch sử. Câu cần nêu mối vướng cụ thể, không tự quy lỗi cho một người, không suy mọi chậm trễ thành cẩu thả và không nhập với `lỉnh kỉnh` là nhiều đồ vướng víu hay `lấn cấn` là còn điều chưa yên. Chữ `練` được nguồn cũ dùng để ghi Nôm âm `lẹn` và dẫn trực tiếp tổ hợp `lẹn kẹn`; không vì vậy mà phân loại toàn từ là Hán–Việt.
`Lên Sài Gòn` là cách nói đi hoặc di chuyển tới Sài Gòn, tự nhiên trong lời của nhiều người ở Nam Bộ khi nhìn Sài Gòn như một trung tâm đô thị. `Lên` trong cụm này biểu thị hướng quy ước theo điểm nhìn vùng và quan hệ trung tâm–ngoại vi, không khẳng định nơi đến cao hơn về địa hình. Tùy nơi đứng, tuyến đi và thói quen cộng đồng, người nói cũng có thể dùng `đi`, `vào` hoặc `ra Sài Gòn`; các cách ấy không phải lúc nào cũng thay nhau được. Cụm không tự cho biết nơi xuất phát, phương tiện, tuyến đường, mục đích, thời gian lưu lại, chuyến đi có thành công hay không, hoặc người đi có dời chỗ ở lâu dài. `Sài Gòn` còn có phạm vi lịch sử, hành chính và khẩu ngữ khác nhau, nên phải đọc theo thời đại và ngữ cảnh thay vì tự gắn với một ranh giới hiện hành duy nhất.
Từ vùng/cũ tả quần áo rách rưới, tả tơi hoặc vẻ ngoài do đồ mặc bị rách: ragged, tattered, in torn clothing. Đại Nam Quấc âm tự vị ghi `len ten` với nghĩa `bộ rách rưới` và ghi `lèn xèn` là từ cùng nghĩa; hồ sơ gom `lèn xèn` làm biến thể để tránh hai trang trùng. Từ chỉ tình trạng vật liệu thấy được, không tự chứng minh đồ dơ, người nghèo, vô gia cư, lười, thiếu giáo dục hay kém giá trị; quần áo có thể rách do lao động, tai nạn, hóa trang hoặc thiết kế có chủ ý. Trong văn hiện đại chỉ nên dùng khi cố ý giữ giọng địa phương/lịch sử và có chú giải. Chữ `連` và `摙` là hai cách ghi Nôm lịch sử cho thành tố đầu của hai dạng, không phải bằng chứng rằng cụm là Hán–Việt.
Danh từ chỉ mụn viêm nhỏ mọc ở bờ mi hoặc mặt trong mi mắt, thường gọi là mụt lẹo hay lẹo mắt: a stye. Đây là tên gọi thông dụng, không phải kết luận cho mọi cục sưng ở mi; chắp, dị ứng, chấn thương và các bệnh mắt khác cần được phân biệt bằng thăm khám phù hợp. Hồ sơ không đưa mẹo dân gian thành hướng điều trị và không suy lẹo do người bệnh ở dơ. Khi đau nhiều, ảnh hưởng thị lực, lan rộng hoặc không cải thiện, câu ví dụ chỉ khuyên hỏi nhân viên y tế thay vì tự chẩn đoán. Đại Nam Quấc âm tự vị ghi chữ Nôm 瞭 cho âm lẹo trong chính mục mụt lẹo; đó là chứng cứ chữ Nôm, không biến từ này thành Hán–Việt.
Từ láy chỉ việc cứ đi theo sát phía sau hoặc theo cùng một người hết quãng này sang quãng khác: follow closely, trail behind, tag along. `Lẽo đẽo` thường gợi sự dai dẳng và có thể mang sắc thái trêu, thương, sốt ruột hay khó chịu tùy quan hệ; không tự chứng minh người theo lệ thuộc, vô dụng, quấy rối hay có ý xấu. Với trẻ nhỏ, người cần hỗ trợ hoặc đồng đội, việc theo sát có thể vì an toàn; với người lạ tiếp tục theo sau sau khi được yêu cầu dừng, phải mô tả đúng ranh giới và nguy cơ thay vì giảm nhẹ. Phân biệt `lẽo đẽo` với `lẽo đà lẽo đẽo` là dạng nhấn, `lót tót` thiên về bước nhỏ nhanh và `bám đuôi` có thể mạnh hơn về theo dõi. Chưa có hồ sơ chữ Hán–Nôm đủ kiểm chứng cho toàn từ.
Ông chạy vào rừng sâu, khi trở về có con cọp già lẽo đẽo phía sau.
Giấc mộng hồ ly của pho truyện Liêu Trai mà cậu ấm nằm lòng, lẽo đẽo theo hoài cậu ta suốt đêm đó.
Lại có những anh chàng bị hất hủi, đứ ng bơ vơ tiu nghỉu; có những anh chàng đang lẽo đẽo theo một bóng hồng; có những cặp nhân tình như giận nhau, đứng cùng nhau mà mỗi người đang nhìn một ngả.
Động từ vùng/cũ nghĩa là bén mảng, đến gần hoặc đặt chân tới một nơi: come near, approach, set foot near. Từ rất thường xuất hiện trong cấu trúc phủ định/cấm như `không ai dám léo hánh`, `đừng léo hánh tới`; sắc thái có thể mạnh, suồng sã hoặc đe dọa tùy giọng. Lời cấm phải có chủ thể, nơi và căn cứ rõ; riêng từ không chứng minh người đến gần xâm nhập trái phép, có ý xấu hay nơi đó thuộc quyền người nói. Tư liệu cũ ghi dạng `léo hành`, còn từ điển Nam Bộ và tư liệu thế kỷ XX–XXI có `léo hánh`; hồ sơ dùng `léo hánh` làm dạng chính và ghi `léo hành/léo hảnh` như dạng lịch sử–chính tả khác. Chữ Nôm `𠮩` chỉ có chứng cứ cho thành tố `léo`, không biến toàn cụm thành Hán–Việt.
Nếu ngày mai ngươi còn léo hánh trên sông nữa thì đừng có mong được về với vợ con.
"Từ rày tôi cấm anh léo hánh đến nhà tôi.
Trọng mà hình ảnh không hề dám léo hánh lại gần trí tưởng của nàng chỉ vì nó sợ hãi những hình ảnh khác mà dầu nó không sợ cũng bị chúng xua đi.
Từ vùng/cũ được Đại Nam Quấc âm tự vị giải là `hiu hắc, quạnh quẻ, buồn rầu`: desolate, lonely, dreary. Dùng trong văn kể để tả cảnh xóm, bến, đường hoặc không gian thưa vắng làm người nhìn cảm thấy buồn; không còn là từ thông dụng ở mọi vùng nên phải gắn nhãn cũ và chú giải. `Leo heo` ghi ấn tượng không khí, không tự chứng minh nơi ấy nguy hiểm, bỏ hoang, nghèo, không có cư dân hay khiến mọi người buồn. Phân biệt với `leo lét` chỉ ánh lửa/đèn yếu gần tắt, `heo hút` nhấn xa vắng và `hiu hắt` là đối ứng hiện nay gần hơn. Chữ `燎` được tự vị cũ dùng để ghi Nôm âm `leo` trong chính tổ hợp `leo heo`; đây không phải từ Hán–Việt chuẩn.
Nước Việt-Nam thuở đó là một nước bị trị, nên Nhựt kiều ở Sài gòn, chỉ leo heo vài người, không buồn học tiếng Việt làm gì.
So với thi vấn đáp bên chương trình Pháp, thi vấn đáp của ta dễ như chơi chơi, mỗi năm leo heo vài thí sinh rớt, mà năm tới hoặc kỳ nhì năm đó họ cũng đậu được dễ dàng.
Tính từ láy tả dáng cao gầy, mảnh và trông yếu/thiếu chắc: lanky, scrawny-looking, spindly, frail-looking; nghĩa chuyển có thể tả vật hoặc lập luận mỏng, thiếu sức nặng. Từ mang đánh giá chủ quan, đôi khi trêu hoặc thương, nên không dùng hình dáng để kết luận bệnh, suy dinh dưỡng, sức lực, năng lực hay phẩm giá. Một người cao gầy vẫn có thể khỏe; một cây mảnh vẫn có thể dẻo và sống tốt. Từ điển Nam Bộ ghi `lẻo khẻo`; các nguồn khác ghi `lẻo khoẻo`, `leo kheo`, `lèo khèo` cho lõi cao và gầy/mảnh yếu. Hồ sơ gom các dạng làm biến thể, không dựng trang trùng. Chưa có hồ sơ chữ Hán–Nôm đủ kiểm chứng.
Ích có tấm thân lẻo khẻo như một cây lép.
Cụm khẩu ngữ chê người hay nói nhiều mà vô ích, nói suông, mau mép hoặc dùng lời lắt léo: talk glibly, run on uselessly, be all talk. Có nguồn mở rộng tới `nói nhanh, nhiều, giỏi tráo trở`, nhưng sắc thái gian dối chỉ dùng khi câu có lời đổi trắng thay đen, né trách nhiệm hoặc mâu thuẫn rõ; không đồng nhất nói lưu loát, dí dỏm, thuyết phục, phản biện hay trẻ nói nhiều với `lẻo mép`. Nên neo lời chê vào phát ngôn và hậu quả, không biến thành nhãn nhân cách cố định hoặc định kiến giới/tuổi. Phân biệt với `lẹ miệng` là mau nói/buột lời, `dẻo miệng` là nói khéo dễ thuyết phục và `mách lẻo` là đem chuyện người này kể người khác. Chữ Nôm `𣱾` chỉ có chứng cứ lịch sử cho thành tố `lẻo` trong một nhóm tổ hợp lời nói; không phải hồ sơ Hán–Việt của toàn cụm.
Nè anh Tư, anh vảnh lỗ tai lên nghe tui hỏi kỹ: cái con đó nó già hàm lẻo mép thì đã đành đi, còn anh, bộ anh bị nó nhét bùa mê thuốc lú gì hay sao nên anh cũng nói theo đuôi nó chớ?
Suốt ngày chỉ được cái lẻo mép, nói dóc không hà !
- Tôi xin thề với cô, nếu tôi có lẻo mép, cho quỉ sứ cắt lưỡi tôi đi.
Từ láy chỉ số lượng ít ỏi, xuất hiện thưa thớt hoặc rải rác so với điều đang mong đợi: sparse, scant, only a handful. Nên nói rõ cái gì ít, trong khoảng nào và so với mức nào; vài người trong một khung giờ không đủ kết luận cả sự kiện thất bại, quán ế dài hạn hay khu vực suy tàn. Lèo tèo có thể tả khách, nhà cửa, cây trái, hàng hóa hoặc vài khoản thu; không hợp khi trọng tâm là vật mảnh yếu như lẻo khẻo hoặc khung cảnh buồn quạnh như leo heo. Đây là từ tiếng Việt rộng hơn, tự nhiên trong khẩu ngữ Nam Bộ nhưng không phải riêng Nam Bộ. Chưa có hồ sơ chữ Hán–Nôm đủ kiểm chứng cho toàn từ.
Ngoài mặt phố lèo tèo dăm ba tiệm buôn nho nhỏ : tiệm cà phê hủ tíu của chú Hói, tiệm chạp phô của thiếm Sồi, tiệm bán thịt của chú Hai, tiệm tạp hóa của bà Cai Khương, v.
Gò Vấp có rộng lớn gì đâu, lèo tèo có một mặt phố và ít xóm vườn bao quanh.
Trên mặt sông lạnh tanh từ sáng đến trưa, con đò ngang mới chở được vài ba chuyến, mỗi chuyến lèo tèo dăm sáu người.
Bên này, đầm nước mông mênh bãi mía xa chạy ra ngoài sông Đáy không còn nữa, đất đã bị bỏ hoang nhiều, rất ít chỗ được khai thác cày bừa chừng như dân chúng tản cư về chưa hết với phiên chợ lèo tèo, với con đường đê bị đào xới gập gềnh một phần nào phản ảnh rõ rệt cảnh tàn phá của chiến tranh thời gian mấy năm qua, hiện vẫn còn đang bị đe dọa và chưa biết bao giờ mới chấm dứt.
Cụm vùng/cũ chỉ việc chẹo nẹo, vương vấn, tán tỉnh hoặc dính dấp tình cảm với nhau: linger around, court, flirt, be romantically involved. Nguồn cũ có sắc thái âm thầm và đôi khi lời kể mang ý soi xét; hồ sơ chỉ nhận quan hệ tình cảm ở mức văn cảnh cho phép, không suy quan hệ tình dục, ngoại tình, đính hôn hay lỗi đạo đức. Tán tỉnh cần sự đón nhận; nếu một bên đã từ chối mà người kia cứ bám theo, phải gọi là theo đuổi không mong muốn chớ không lãng mạn hóa bằng lẹo tẹo. Dạng rút gọn tẹo được ghi trong một số nguồn khẩu ngữ. Chữ Nôm 瞭 có chứng cứ cho thành tố lẹo trong tự vị cũ, không phải chữ Hán của toàn cụm và không làm lẹo tẹo thành từ Hán–Việt.
Từ tượng thanh và khẩu ngữ có hai nét. Một là chuỗi tiếng nổ nhỏ, không đều, liên tiếp như hạt rang, củi ẩm hoặc bọt khí: pop, crackle, sputter. Hai là nói liền miệng, nói luôn mồm với sắc thái trêu hay khó chịu: chatter away. Nét âm thanh không tự cho biết có cháy nguy hiểm, vật hư hoặc máy sắp nổ; phải tìm đúng nguồn âm. Nét lời nói không đồng nghĩa nói lưu loát, nhiều ý, hỏi nhiều hay có giọng địa phương, và không nên dùng để dán nhãn trẻ em hoặc phụ nữ. Nguồn đối chiếu ghi lép xép là dạng dẫn sang lép bép, nên hồ sơ gom làm biến thể thay vì tạo trang trùng. Chưa có hồ sơ chữ Hán–Nôm đủ kiểm chứng.
Tiếng lửa cháy nổ lép bép, tiếng anh chị em gọi nhau ơi ới từ xa vọng lại tôi nghe như một điệu buồn, lạc lõng nao nao.
Lửa nổ lép bép dưới sàn xe sắp lan tới đầu máy.
Nó thấy những đôi giầy đinh nhẩy múa trước mũ sắt, thép súng lạnh lẽo như những mặt người, tiếng cười, tiếng nói, tiếng chửi rủa, tiếng tre nứa nổ ròn lép bép xen lẫn những tiếng hét như chọc thủng hai màng tai : liên lạc, liên lạc.
Vừa lúc ấy một cơn gió thổi qua làm than cháy nổ lép bép, nên Việt không nghe rõ phần cuối câu nói của Y Môh .
Từ láy khẩu ngữ chỉ trạng thái rất lép, dẹp xuống hoặc gần như trống không: very flat, deflated, nearly empty. Thường nói bụng lép xẹp, bao lép xẹp, bánh xe lép xẹp hay ví lép xẹp; danh từ đi kèm quyết định đang tả hình dạng, lượng chứa, hơi hay tiền khả dụng. Bụng lép xẹp có thể chỉ đang đói nhưng không tự chứng minh suy dinh dưỡng; ví lép xẹp chỉ ít tiền lúc ấy, không đủ kết luận nghèo, mắc nợ hay mất khả năng thanh toán. Với bánh xe hoặc đồ kỹ thuật, cảm giác lép xẹp là dấu hiệu cần kiểm tra chớ chưa xác định chỗ hư. Đại Nam Quấc âm tự vị ghi tổ hợp lép xẹp dưới mục chữ Nôm 葉 Xẹp; đây là chứng tích cách ghi thành tố xẹp, không phải từ Hán–Việt.
Mấy người Ả Rập quí trong con ong, nuôi ong gần vườn chà là để cho bông cái chà là đừng trở ra thứ trái lép xẹp!
" dế mèn phiêu lưu ký " muốn tìm người chị để an ủi những lúc bao tử lép xẹp, hứa trả lời mọi thư, ưu tiên cho thư nào gửi tem -
Có bữa má về tối, má xoa cái bụng lép xẹp của nó:
Trên bộ ngực còm cõi, lép xẹp của gã, từng giọt mồ hôi rỉ ra ở giữa những cái xương sườn, chảy ngoằn ngoèo xuống cái bụng gầy tóp rồi bỏ xuống hai cẳng chân nhỏ như hai cái ống sậy bám đầy gân xanh.
Từ láy có hai nét. Một là mô phỏng chuỗi tiếng nổ nhỏ, yếu và rời rạc như pháo hoặc máy nổ không đều: weak intermittent pops, sputter. Hai là quá chậm, theo không kịp hoặc kết quả cứ ở mức thấp so với đích đã nêu: lag behind, make sluggish progress, remain low. Với học tập, công việc hay kinh tế, phải nêu chỉ số, thời đoạn và nguyên nhân thay vì dùng lẹt đẹt làm nhãn hạ thấp con người hay cộng đồng. Âm thanh lẹt đẹt không tự chứng minh máy hư hay nguy hiểm; cần kiểm tra nguồn. Dạng lét đét được một số nguồn dẫn về lẹt đẹt. Chữ 劣 có chứng cứ đọc Nôm lẹt trong nhóm giải nghĩa lịch sử, nhưng toàn từ không phải từ Hán–Việt.
Sau một hồi lẹt đẹt thì pháo lại rộ lên như con thú sắp đứt hơi cố gắng rống lên những tiếng cuối cùng vừa to, vừa dài .
Bây giờ anh tao sắp thi Tú Tài I mà anh Thuận vẫn lẹt đẹt ở lớp Tư.
Đó là lý do tại sao họ đã lẹt đẹt chạy sau cuộc cạnh tranh trong thế giới hiện tại, mặc dù tài nguyên thiên nhiên của họ rất phong phú, trình độ giáo dục của họ rất cao.
Từ láy có ba nét cần tách. Một là tiếng nhỏ, trầm và lặp do dép, guốc hoặc vật cọ/lê trên mặt cứng: shuffle, scuff, scrape softly. Hai là làm qua loa, sơ sài cho có: perfunctorily, slapdash. Ba là cách nói vùng/cũ tương ứng thấm thoắt, mới đó mà thời gian đã qua. Nét âm thanh không tự chứng minh người có bệnh về dáng đi, cẩu thả hay thiếu tôn trọng; nét chê công việc phải nêu phần bị bỏ sót. Loẹt quẹt là biến thể được nhiều nguồn ghi. Phân biệt lẹt quẹt với lẹt đẹt thiên tiếng nổ nhỏ/tiến triển chậm và lệt xệt có các nét khác. Chưa có hồ sơ chữ Hán–Nôm đủ kiểm chứng.
Từ gợi âm và cách chuyển động của dép, giày hoặc vật nhẹ bị kéo lê, cọ liên tiếp trên mặt nền: shuffle, scuff, scrape along. `Lệt sệt` là dạng được từ điển giải rõ; `lệt xệt` được ghi là dạng hiếm, còn `lẹt xẹt` cũng có chứng cứ với nghĩa tiếng dép kéo. Hồ sơ gom ba dạng để tránh những trang trùng nghĩa. Âm lệt xệt không tự chứng minh người đi bị đau, khuyết tật, say, cẩu thả hay vô lễ; muốn nhận định phải có dữ kiện khác. Phân biệt với `lẹt quẹt`, vốn ngoài nét âm còn có nghĩa làm qua loa và nghĩa vùng/cũ chỉ thời gian thấm thoắt. Chưa có hồ sơ chữ Hán–Nôm đủ kiểm chứng.
Chợt nghe tiếng chân lệt xệt đến gần, tôi ngạc nhiên vì tưởng chỉ có một mình ở đây :
Tiếng chân người lệt xệt kéo lết trên nền đất bên trong, một bàn tay thò ra đẩy tấm phên, tấm phên nhích đi để lộ một khoảng trống hẹp, khoảng trống hẹp đó đã đủ cho tôi nhìn thấy người đứng trước mặt là Quảng.
Tiếng dép Liên kéo lệt xệt trên sàn gạch:
Cách nói hiếm hoặc vùng, thường được từ điển dẫn về `lêu têu`: đi rong, la cà hết chỗ này tới chỗ khác mà không có việc hay đích rõ trong thời đoạn được nói tới: wander about, loaf around, hang around aimlessly. Từ thường mang ý nhắc nhở hoặc chê nhẹ, nhưng chỉ một buổi đi lêu bêu không đủ kết luận ai lười biếng, thất nghiệp, vô gia cư, phạm pháp hay sống thiếu đứng đắn. `Lêu lổng` là dạng gần nghĩa thường tăng sắc thái bỏ bê việc phải làm; không phải mọi cuộc đi dạo, chờ bạn hoặc khám phá thành phố đều là lêu bêu. Phân biệt `lều bều` nói vật nổi lộn xộn trên nước và `lêu nghêu` nói dáng cao/dài quá cỡ. Chưa có hồ sơ chữ Hán–Nôm đủ kiểm chứng.
Mà, dẫu có hòa bình, nếu tuổi trẻ không sửa soạn cho hòa bình, tức là tạo được thế đứng vững chắc ở hạ tầng cơ sở, không gây nổi tín nhiệm trong quần chúng, tôi đoan chắc, tuổi trẻ sẽ lại lêu bêu, sẽ lại bị đẩy ra ngoài guồng máy cai trị.
Đi rồi, ta bèn hiểu, bỏ gia đình ta sẽ lêu bêu ngoài đời như một con chó ghẻ.
Ngày nọ qua ngày kia, chúng tôi lêu bêu trên phố phường trố mắt nhìn khách bộ hành xem có ai mặt mũi phảng phất như người chết để rồi kiếm cớ xin chụp ảnh, nhưng vô hiệu.
5. "Thlếu Tá William Martin Thủy Quân Lục Chiến"
…của Lan là những giọt nước sáng lóe, tiếng cười của nàng ròn vỡ rơi trên mặt hồ, khiến Quang vội vàng lấy tay vuốt mặt cho khô hết để có thể nhìn thấy Lan một cách rõ ràng hơn, những buổi đi xem chớp bóng, nghe nhạc, đi lêu bêu ngoài phố hay những buổi đi chơi xa chỉ có hai anh em, đôi khi đã cho Quang cái cảm tưởng lo sợ là chàng đã yêu Lan, cái tình yêu chàng cảm thấy gần gũi là những lúc cùng với Lan vui chơi trên Hồ Tây, cái tình như mặt n…
Từ gợi hình tả rác, lá, bọt, mảnh vụn hoặc vật nhẹ nổi rải rác, lộn xộn trên mặt nước: floating about, bobbing untidily, scattered afloat. Sắc thái thường không đẹp mắt vì các vật rời làm mặt nước trông bừa bộn; tuy vậy từ chỉ hình ảnh quan sát được, không tự xác định loại chất, mức ô nhiễm, độc tính hay nguồn gây ra. Với người và ghe xuồng đang trôi, `lềnh bềnh` hoặc `trôi nổi` thường trung tính hơn; không gọi con người là lều bều. Phân biệt `lêu bêu` là đi rong không mục đích và `lềnh bềnh` nhấn sự nổi/trôi nói chung. Chưa có hồ sơ chữ Hán–Nôm đủ kiểm chứng.
Qua khi đìa, tôi thấy dưới này năm ba vật gì đen thui, giống như khúc củi nổi lều bều.
Hai người lặng nhìn mặt nước giếng trong veo lều bều những đám bèo cám và những cánh lá sen tròn trĩnh xanh mướt.
Nó nghĩ đến những buổi chiều nồng nực được lội xuống bờ ao đùa với khúc gỗ xoan khô nổi lều bều trên mặt nước.
Lếu láo hiện thường chê lời nói hoặc thái độ hỗn hào, thiếu lễ độ. Bất đồng, nói thẳng, dùng giọng vùng hay người nhỏ tuổi lên tiếng không tự thành lếu láo; phải chỉ ra lời nhục mạ, cắt ngang cố ý, giễu cợt hoặc hành vi bất kính. Nét cũ, ít dùng chỉ việc học, làm hoặc dựng thứ gì sơ sài, qua quýt, chỉ biết hay làm vài phần cho xong. `Sơ sài` và `qua quýt` chỉ là từ gần nghĩa của nét cũ, không phải biến thể hay bí danh của lếu láo. Hai nguồn Nôm dẫn `𠮩咾` cho cả hai nghĩa; đây là chữ Nôm ghi tiếng Việt, không phải bằng chứng từ Hán–Việt.
Trần Nghiêu Tư tức giận, cho rằng ông lão khinh khi mình: -Ông này ăn nói lếu láo quá!
Từ gợi hình tả người hoặc vật cao/dài quá cỡ so với bề ngang, bộ phận khác hoặc cảnh chung, khiến người nói thấy thiếu cân đối: lanky, gangling, tall and spindly, awkwardly tall. `Lêu khêu`, `lều khều`, `lều nghều` và `lêu đêu` được các nguồn ghi là dạng gần hoặc đồng nghĩa; hồ sơ gom chúng theo cùng lõi hình dáng và giữ ghi chú mức dùng. Khi nói về người, lêu nghêu không phải chẩn đoán gầy yếu, suy dinh dưỡng, bệnh, vụng về hay kém hấp dẫn; nếu cần đánh giá sức khỏe hoặc độ vững phải có số đo và kiểm tra riêng. Phân biệt `lênh khênh` thường nhấn cao dài, chông chênh hoặc vướng víu và `khẳng khiu` nhấn gầy guộc, ít thịt. Chưa có hồ sơ chữ Hán–Nôm đủ kiểm chứng.
Động từ chỉ việc ném, đưa hoặc quét một vật, ánh nhìn hay luồng sáng thật nhanh theo chiều ngang hoặc lướt qua một vùng: skim, sweep, flick, cast quickly across. Vật và cấu trúc câu quyết định bản dịch: `lia mảnh sành` là ném cho lướt, `lia đèn` là quét luồng sáng, `lia mắt` là đưa mắt nhìn nhanh. Từ chỉ hướng và tốc độ, không tự có nghĩa trúng đích, quan sát kỹ, dùng lực liều lĩnh hay làm hư. Phân biệt `liệng` có thể nhấn đường ném/bay, `quét` thường bao vùng hoặc tiếp xúc mặt, còn `lia lịa` là phụ từ chỉ động tác lặp nhanh. Chưa có hồ sơ chữ Hán–Nôm trực tiếp cho động từ này.
Một thanh đao từ bên cạnh lia qua, sóng đao hất cổ tay y, vỏ đao đen, thanh đao đen.
Cũng trong lúc ấy, tên thơ đồng còn lại vụt ngã người lăn trọn một vòng, thanh kiếm trong tay gã lia ngang ống chân của Biên Phi Phượng.
Nó không lên thẳng mà vừa lên vừa lia ngang, chiếc đầu với mớ tóc như cái dụi thợ rèn của tên đạo sĩ bay luôn ra xa hơn nửa trượng.
Tính từ/trạng từ phương ngữ Nam Bộ tả cảnh lu bù, liên tục, hết việc, cuộc hẹn, người hay sự kiện này tới cái khác trong một khoảng thời gian: one thing after another, back-to-back, constantly busy. `Họp hành lia chia`, `khách khứa lia chia` nhấn mật độ và chuỗi nối tiếp, không tự kết luận công việc lộn xộn, kém hiệu quả, khách không được chào đón, người sắp xếp tệ hay ai đã kiệt sức. Phân biệt `lia lịa` tả chính động tác lặp rất nhanh trong thời đoạn ngắn; `tía lia` thường tả nói không ngớt. Chưa có hồ sơ chữ Hán–Nôm đủ kiểm chứng.
Phụ từ tả cử chỉ, động tác hoặc dòng nói/viết diễn ra rất nhanh, liền liền, lặp nhiều lần mà gần như không nghỉ trong một thời đoạn ngắn: rapidly, repeatedly, in quick succession. `Gật đầu lia lịa` chỉ động tác gật nhanh nhiều lần, chưa chắc là đồng ý; `chớp mắt lia lịa` không tự là triệu chứng bệnh; `nói lia lịa` nhấn nhịp lời chớ không mặc định nói sai hay gây phiền. Phân biệt `lia chia` là nhiều việc/người/sự kiện nối nhau gây lu bù, còn `liên miên` thường nói thời gian dài hơn. Tư liệu chữ Nôm ghi riêng `lia` bằng 離 và `lịa` bằng 里 trong ngữ cảnh chứa tổ hợp; đây là chữ ghi âm, không phải từ nguyên Hán của từ.
Năm bảy con chuột chạy sột soạt, mùi ẩm ướt xông lên khiến ông Bang nhảy mũi lia lịa.
Mắt Thu chớp lia lịa làm rơi vài giọt lệ rịn ra và đọng nơi đó từ nãy đến giờ.
Danh từ Nam Bộ chỉ nhóm cá nước ngọt nhỏ thuộc chi `Betta`, quen thấy ở ruộng, mương hoặc nuôi làm cá cảnh; cá xiêm/cá chọi thuần dưỡng `Betta splendens` là trường hợp nổi tiếng. Tên dân gian `lia thia` có thể bao nhiều loài hoặc dòng hoang dã–nuôi khác nhau, nên không tự đồng nhất mọi con với đúng một định danh khoa học. Các dạng gần gồm `cá lia thia`, `thia lia`, `thia thia`, `cá xiêm`, `cá chọi`, nhưng mức bao phủ không hoàn toàn trùng. Tư liệu văn hóa có chuyện đá cá, đá bóng trong keo; hồ sơ chỉ ghi nhận lịch sử sử dụng, không khuyến khích làm cá bị thương. Chưa dựng một chuỗi chữ Hán–Nôm hiện đại cho toàn từ khi chứng cứ chữ chưa đủ trực tiếp.
Tháng Sen buồn, nó đem đèn lại mà cho cá lia thia đá bóng, đặng coi chơi một hồi rồi nó đi ngủ.
Bà Kinh bước lại coi cá lia thia tàu nuôi trong cái thùng kiếng nó lội vởn vơ.
Mấy mươi ngày còn lại, họ tha hồ đờn ca vọng cổ, hoặc đá cá lia thia.
Tôi làm như trẻ con chơi cá lia thia, đựng mỗi con trong một bồn thủy tinh để được xem chúng nó phùng xòe đá bóng với nhau suốt ngày, chớ nếu cho chúng nó đá thật thì sẽ có một con thua chạy te, còn gì nữa mà xem.
Tính từ/trạng từ có hai nét. Nét thường gặp tả trạng thái ngủ rất say hoặc mê mệt kéo dài, khó tỉnh hay ít đáp ứng: `ngủ li bì`, `sốt li bì`. Từ chỉ biểu hiện quan sát được, không tự xác định nguyên nhân, bệnh hay mức nguy hiểm; nếu một người khó đánh thức hoặc đáp ứng bất thường thì phải xem tình trạng thật thay vì dựa riêng vào nhãn từ. Nét cũ/ít dùng tả việc kéo dài liên miên tưởng như không dứt: `uống rượu li bì`, `thất nghiệp li bì`. Không đồng nhất mọi giấc ngủ ngon với li bì và không dựng chữ Hán–Nôm khi chưa có hồ sơ trực tiếp.
Sau đó, ông nằm mê man, ngủ li bì, mình mẩy nóng ran, sắp chết.
Ban đêm, khi Schmendrick ngủ vùi li bì vì mỏi mệt, thì lân nằm nép mình trong bóng tối vẫn thức, đời hình bóng khổng lồ của Con Bò Mộng Đỏ nhảy xổ từ nguyệt cầu tới.
Thủy Tiên phải thức suốt năm đến nám phổi, được dịp ngủ, ngủ say li bì như trẻ con, không hay biết gì cả mỗi khuya chàng về.
Từ tượng thanh/phụ từ mô phỏng chuỗi tiếng trầm, mạnh, rời nhau khi đồ vật nặng hoặc cứng va, xê dịch, mở đóng hay được thu dọn: clunk, clatter, rattle heavily. `Mở cửa lịch kịch`, `thu dọn đồ đạc lịch kịch` cho biết có tiếng vật chạm, không tự chứng minh vật hư, người vụng, đang giận, có nguy hiểm hay thiết bị thiếu bảo dưỡng. `Lịch cà lịch kịch` là dạng kéo dài/nhấn mạnh; phân biệt `lích kích` chỉ đồ mang lỉnh kỉnh hoặc việc nhiều khâu, `lách cách` thường nhẹ và thanh hơn, `lịch bịch` thiên tiếng bước/vật nặng rơi. Chưa có hồ sơ chữ Hán–Nôm đủ kiểm chứng.
Tính từ Hán–Việt hiếm/cũ, viết `歷落`, tả các phần ở thế so le, không đều, không thẳng hàng hoặc phân bố rời ra: uneven, irregularly spaced, out of alignment. Trong tiếng Việt hiện nay, dạng liên hệ `lệch lạc` phổ biến hơn và còn mở sang ý nghĩ, thông tin hay cách hiểu sai hướng; không vì vậy mà ép mọi câu `lịch lạc` cũ thành sai trái về tư tưởng. Đây là mục Hán–Việt thật, nhưng việc xếp A–Z vẫn theo khóa Quốc ngữ `lich lac`, độc lập với nguồn gốc từ.
Tính từ/trạng từ gợi dáng đi hoặc chạy nặng, bước dội, khó xoay trở và có phần vụng về: lumbering, plodding, galumphing. Từ điển cũ thường gắn `lịch phịch` với người to béo, nhưng cách giải hiện đại nên bám biểu hiện nhìn thấy thay vì biến hình thể thành nguyên nhân bắt buộc. Người có thể đi lịch phịch vì mang đồ nặng, mang ủng, mệt, nền lún hoặc nhiều lý do khác; từ không tự chẩn đoán sức khỏe, thể lực hay tính cách. Phân biệt `lịch bịch` thiên tiếng bước/vật nặng, `lịch kịch` thiên tiếng vật cứng va nhau.
Cụm từ này chỉ toàn bộ quá trình hình thành, phát triển và biến đổi của một dân tộc qua các thời kỳ, gồm những sự kiện, con người và thành tựu quan trọng.
Nhưng ở trang 97, ba tác giả đó lại viết: "Thời lịch sử dân tộc cách đây lối 10 ngàn năm".
1. Ba cuộc sa lầy tinh thần khoa học và ba chứng tích chủ lực
Lịch sử dân tộc Hồng Sa là lịch sử về tinh thần bất khuất.
Đàm Thoại Độc Thoại (Những Ngã Sông) - Khu Rừng Lau 4
Năm Ất Dậu (1885), cái năm tang chế của lịch sử dân tộc, kinh thành Huế là một quốc đô mà cũng là trấn ải cuối cùng còn lại của nước ta hồi ấy, cũng bị người Pháp chiếm nốt!
Mục tiêu được thiết kế, hoạch định từ trí não những lãnh tụ bị bao cứng bởi hào quang quá khứ, những người có lòng tin tưởng què quặt rằng, chính mình, một loại siêu nhân mà lịch sử dân tộc cần đến.
Từ tượng thanh/phụ từ mô phỏng tiếng trầm, nặng và không thật đều của máy, xe hoặc cơ cấu đang nổ/chạy/chuyển động: chug, rattle, clatter along. Văn liệu thường có `xe lịch xịch`, `nổ máy lịch xịch`; từ dựng cả âm và nhịp chuyển động, nhưng chưa đủ kết luận thiết bị cũ, hư, nguy hiểm, thiếu bảo dưỡng hay sắp tắt. Phân biệt `lích xích` là tiếng kim loại nhỏ như xâu đồng xu/dây xích, `lịch kịch` là vật cứng nặng va nhau, còn `lịch phịch` chủ yếu gợi dáng bước nặng.
Em sốt cả ruột khi xe anh Ngoạn đạp không nổ, chỉ kêu lịch xịch.
Cụm động từ chỉ đưa mắt nhìn nhanh theo chiều dọc, lên/xuống hoặc dọc theo chiều dài của vật. Trong dạng sóng đôi `liếc dọc liếc ngang` / `liếc ngang liếc dọc`, nghĩa tự nhiên thường là đảo mắt nhìn nhanh nhiều hướng, quan sát quanh mình: glance around, look this way and that. Văn cảnh mới cho biết người ấy đang tìm biển chỉ dẫn, quan sát, mất tập trung, nhìn bài, đưa tình hay khó chịu; không suy ý định chỉ từ chuyển động mắt. Trong y khoa, `liếc dọc` còn là thuật ngữ hướng vận nhãn, nhưng đầu mục đời thường không thay chẩn đoán.
Cho em hết ra đường liếc dọc liếc ngang nhé.
Con người đó, xuất hiện trước khán giả chưa cần làm một cử động nào, chưa cần ca hát, múa may, chưa cần mỉm cười nhìn ngang liếc dọc cũng quá đủ để động viên tình cảm, động viên tư tưởng cho cán bộ chiến sĩ hả hê rồi.
Tôi nhìn nghiêng nhìn ngửa liếc xéo liếc dọc.
Cụm động từ khẩu ngữ Nam Bộ cũ, chỉ liếc mắt đưa tình với phụ nữ: make eyes at, cast flirtatious glances at. `Mèo` trong lớp tiếng lóng tình ái cũ có thể gọi người phụ nữ/tình nhân với sắc thái bông đùa hoặc thiếu trân trọng, nên không dùng như nhãn trung tính cho một con người. Từ điển ghi cách dùng có chủ thể thường là đàn ông; khi mô tả hiện nay, nên nói rõ hành vi thay vì áp khuôn giới. Một ánh mắt chưa chứng minh hai bên có tình ý, đồng thuận, đang yêu hay ngoại tình; lời tán tỉnh phải tôn trọng phản hồi và ranh giới của người được nhìn.
Cụm động từ chỉ đưa mắt nhìn nhanh theo hướng chếch sang bên, thường bằng đuôi mắt: glance sideways, cast a sidelong glance, give someone side-eye. `Liếc xéo` thường có sắc thái hơn `liếc qua`, nhưng sắc thái cụ thể — khó chịu, không tán thành, nghi ngờ, cảnh báo, buồn cười hay kín đáo để ý — phải lấy từ nét mặt, lời nói và tình huống. Không được suy chắc ý nghĩ, sự gian dối, khinh thường hay bệnh lý chỉ từ hướng mắt. Phân biệt `lườm` thường nhấn cái nhìn gắt và tương đối giữ lâu hơn; `liếc dọc liếc ngang` là đảo mắt nhiều hướng.
Bên ngưỡng cửa, Xí Vĩnh cúi mặt, liếc xéo, hai giọt mồ hôi chảy long lanh trên trán.
Nghe Phấn nói vậy Tư Cầu hoảng hốt buông tờ báo xuống, rồi vừa lấm lét liếc xéo anh thợ hớt tóc vừa lấy tay khoát khoát ra hiệu bảo Phấn im.
Cô liếc xéo Ba Lành như để dò xét, đoạn đủng đỉnh hỏi:
Tính từ khẩu ngữ tả cách nói trơn tru, hoạt bát và quá nhanh: quick-tongued, fast-talking, glib tùy thái độ câu. Dạng tăng mức `liến láu` thường gợi lời nhanh, lanh và có thể hơi khôn lỏi/thiếu chín chắn; `liến thoắng` nhấn tốc độ nói. Không lấy một lượt nói nhanh để kết luận người ấy gian, thông minh, hỗn hay có đặc điểm tâm lý cố định. Chữ `連` được một số từ điển ghi có âm Nôm `liến`; đây chỉ là chứng cứ cách ghi âm, không phải căn cứ gán nghĩa chữ hoặc xếp từ hiện đại thành Hán–Việt.
Tuy nhiên ai cũng công nhận rằng họ chỉ khích bác cho vui chuyện mà thôi vì lúc ấy, Bạch Liên đã liến láu tiếp :
`Liền` có bốn nét thông dụng cần tách: (1) sát nhau hoặc nối thành một dải không có khoảng hở: adjacent, joined, continuous; (2) kéo dài hay lặp qua nhiều lượt không gián đoạn: consecutive, in a row, straight; (3) xảy ra ngay sau đó: immediately, right away; (4) da, miệng vết thương hoặc chỗ nứt kín/nối lại: heal over, close up, mend. Không dùng một bản dịch cho mọi câu. Chữ `連`/`聯` được từ điển Hán–Nôm ghi làm chữ Nôm đọc `liền`; đó là chứng cứ cách ghi, không biến toàn bộ mục này thành âm Hán–Việt chuẩn — âm Hán–Việt của `連` là `liên`.
Động từ có ba nét cần tách: (1) chim, máy bay hay vật đang bay nghiêng và đổi hướng theo đường vòng: glide, wheel, bank; (2) ném bằng động tác lia để vật bay đi, đôi khi là là trên mặt nước: throw, skim; (3) trong lời Nam Bộ, quăng/vứt một vật sang chỗ khác hoặc bỏ đi: toss, fling, throw away. `Liệng` không tự cho biết lực mạnh, thái độ giận dữ, ý phá hoại hay vật có bị bỏ hẳn; phải xem bổ ngữ và tình huống. Các chữ `令`, `翎` được từ điển ghi làm chữ Nôm cho từng cách dùng, không biến từ hiện đại thành âm Hán–Việt.
Từ Hán–Việt viết `聯合`: (1) kết hợp các tổ chức, lực lượng hay bên tương đối độc lập để cùng hành động: unite, join, form a coalition; (2) tả máy, hệ thống hay quan hệ trong đó nhiều bộ phận độc lập tương đối phối hợp thành một thể: combined, integrated, joint; ở từng ngành có thể dịch chuyên biệt như `conjugate`. Không nhập máy móc với `hợp nhất` là làm thành một đơn vị duy nhất, `liên hiệp` thiên tổ chức/tên gọi, hay `phối hợp` chỉ cùng làm việc mà chưa chắc tạo một thể. `Liên Hợp Quốc` là tên riêng cố định và không đại diện cho mọi cách dùng của mục từ.
Tất cả bao nhiêu người đại hữu danh trên đời hợp lại, cấu thành một sự vĩ đại thì cái vĩ đại liên hợp đó vẫn không sánh được cái vĩ đại của cá nhân nhân vật đó.
- Qúi môn quật khởi giang hồ, âm mưu thứ nhất là nhắm vào chuyện lủng đoạn , chiếm cứ Tứ Đại thế gia, tự nhiên, khi họ phát hiện được âm mưu thâm độc ấy là họ phải liên hợp nhau để bảo tồn chứ can chi cần đến kế sách của ai?
Phải có sự nghiên cứu tường tận và toàn diện để có được sự liên hợp của nhiều chương trình; mọi cố gắng riêng rẽ dù hoàn hảo đến mấy cũng bị chới với chết đuối trong bất lực anh ạ.
Tính từ hiếm/cũ trong tư liệu Nam Bộ, tả các phần nối nhau đều đặn thành một mạch, không đứt đoạn hoặc không mắc mối lỗi rõ: seamless, continuous, well-connected; với lời văn hay lập luận có thể gần `coherent`. Không nhập với `liên lạc` là trao đổi/giữ liên hệ, và không mặc định đồng nghĩa hoàn toàn với `mạch lạc`. Một bề mặt hay sợi nhìn liền lạc chưa đủ chứng minh chắc, kín nước hoặc đạt chuẩn; một bài viết liền lạc cũng chưa chắc đúng sự thật.
Thoạt tiên, kế hoạch được chú ý, nhà cầm quyền nhờ các viên tham biện tìm thử ở Trảng Bàng, Tây Ninh hoặc Mỹ Tho một sở đất liền lạc rộng khoảng 1000 mẫu để thực thi, nhưng tìm không ra.
Nếu có ác ma thì hai lần tai nạn là do sự sắp xếp của ác ma, mọi người phải công nhận thủ đoạn của ác ma rất độc, rất chu đáo, không một sơ hở, một rạn nứt, thủ đoạn liền lạc như nền trời xanh thẳm.
Trên mặt tường liền lạc là mấy khung cửa sổ giống hệt trên một chiếc tàu.
Mầy coi anh Tư ảnh liền lạc khỏe mạnh như vậy chớ tụi bây cứ lo ăn hút hoài nên đứa nào đứa nấy ốm tong ốm teo như cò ma, rồi đến khi lâm chuyện có môn đưa lưng cho chúng đập hay là chạy tét hết như mầy mới rồi đó !
Tính từ vùng/hiếm, gần dạng phổ thông `lành lặn`: còn nguyên, không mất phần, không bị thương tích hoặc không có chỗ hư hại thấy rõ — intact, whole, unscathed. Với người, từ chỉ tình trạng trong một hoàn cảnh cụ thể, không đo giá trị, năng lực hay phẩm giá. Với đồ vật, bề ngoài liền lặn chưa chứng minh bên trong không có hư hỏng. Văn hiện nay thường dùng `lành lặn`, `nguyên vẹn`, `không sứt mẻ` để rõ hơn.
Hai mép da nó liền lặn lại y như là hai cây sắt được hàn hơi dính lại với nhau, chớ bộ ráp sơ hay sao mà anh lo bụng nó nứt ra.
Cổ cô liền lặn, khuôn mặt xinh xinh và chất phác.
Cụm phụ từ vùng/cũ, bổ nghĩa cho hành động nói, hỏi, gọi, nhắc… xảy ra nối tiếp gần như không nghỉ: keep saying, ask one question after another, repeatedly call out. Gần `luôn miệng`, `luôn mồm`, nhưng `liền miệng` thường làm nổi một quãng lời nối nhau trong tình huống đang kể; mức độ quen dùng thay đổi theo vùng và văn cảnh. Không vì ai nói liền miệng mà kết luận lời vô ích, sai, bất lịch sự hay người ấy có tính cách cố định. Phân biệt tổ hợp tự do `miệng vết thương liền`.
Tính từ hiếm tả chỗ nối liền khít và phẳng phiu, không thấy khoảng hở hay bậc gồ rõ: flush, smooth-jointed, seamlessly fitted. Trọng tâm là bề mặt tại mối nối; không đồng nhất với `trơn` là ít ma sát, `liền mạch` là không đứt quãng, hay `liền khít` chỉ độ kín sát. Mối nối liền trơn nhìn đẹp vẫn phải được kiểm tra riêng nếu cần chịu lực, kín nước, cách điện hoặc an toàn.
Để cho đồng bào thêm tin sự linh hiển của đức Thánh, ông đồng hoặc dùng bùa để nơi đầu lưỡi rồi làm phép cho bùa tự nhiên chạy vào cổ họng như có bàn tay vô hình đẩy hay lôi ; hoặc dùng dây thừng cột nơi cổ mình rồi bảo hai người đàn ông lực lưỡng nắm hai đầu kéo riết thật mạnh ; hoặc lấy que nhọn đâm nơi cổ từ bên nầy lút sang bên kia mà không có tí máu rỉ, và khi rút que ra da thịt lại liền trơn !
Phụ từ hiếm/cũ trong lời Nam Bộ, nghĩa là liên tục, không ngừng, cứ làm một việc hết lượt này sang lượt khác: continuously, without stopping, on and on. Dạng nhấn `liên tu bất tận` làm nổi ý kéo dài dường như không dứt. Đây không phải `liên từ`, không phải `liên tù tì`, và chưa có chứng cứ đủ chắc để chiết hai tiếng thành chữ Hán rồi gán từ nguyên. Trong văn phổ thông hiện nay, `liên tục`, `không ngừng` thường minh bạch hơn; khi trích lời nhân vật hoặc văn cũ thì có thể giữ `liên tu` kèm chú thích.
Bốn tháng qua, vợ chồng anh ta gây lộn liên tu bất tận, tính đổ đồng hai ngày là xẩy ra một cuộc cãi vã.
Ý a, tôi nghe như văng vẳng đâu đây tiếng của hai con dao Tàu nặng nề mà anh thợ xíu mại bầm thịt liên tu bất tận trên thớt, tạo nên một điệu nhạc gỗ hay hơn cả nhạc trống bongo nữa.
Những người ở chung quanh buyn-đin với chàng tò mò tìm biết anh chàng nầy làm nghề gì, mà mỗi ngày chỉ đến có mấy tiếng đồng hồ thôi, mà hễ đến, là đánh máy liên tu bất tận.
Liên tu bất tận là cụm phụ từ hiếm/cũ trong văn kể và lời Nam Bộ, tả một hành động, hiện tượng hoặc chuỗi sự việc diễn ra liên tục, lặp nối nhau và tưởng chừng không dứt. Cụm mạnh hơn liên tu đứng riêng và thường có sắc thái cường điệu, than phiền hoặc nhấn nhịp; bất tận trong câu không nhất thiết là vô hạn theo nghĩa toán học. Từ không tự cho biết số lần, thời lượng, tần suất, mức tiêu hao, mức nguy hiểm hay đánh giá tốt/xấu. Trong văn hiện đại phổ thông, liên tục, không ngừng, hết lượt này tới lượt khác thường rõ hơn; khi trích văn cũ có thể giữ nguyên và chú giải. Liên tu là mục nền riêng, còn liền tù tì là một quán ngữ khác. Vì lịch sử của phần liên tu chưa đủ chắc, không dựng một chuỗi Hán tự cho toàn cụm chỉ từ việc bất tận có thể được phân tích theo Hán–Việt.
Phụ từ khẩu ngữ chỉ hành động diễn ra liền một mạch hoặc nhiều lượt nối nhau không nghỉ: continuously, straight through, one after another, non-stop. `Đọc liền tù tì`, `mưa liền tù tì`, `ăn ba chén liền tù tì` cùng giữ lõi không có quãng ngắt đáng kể, nhưng câu phải nói rõ thời lượng/số lượt nếu cần chính xác. Từ có thể mang sắc thái ngạc nhiên, than phiền hay khen sức bền do văn cảnh; không tự có nghĩa quá mức, nguy hiểm, tốt, xấu hoặc vô tận. Lạc Việt còn ghi dạng `liên tù tì`; VietLayers giữ `liền tù tì` làm đầu mục và liên kết biến thể, không nhập với từ hiếm `liên tu`.
Ông ấy làm thuyết trình viên trong một buổi học tập toàn Nha, liền tù tì từ 9 giờ đến 11 giờ sáng hôm qua.
Liến xáo là tính từ Nam Bộ cũ tả người hay đùa nghịch, lanh chanh, nhí nhảnh quá mức hoặc không giữ vẻ nghiêm trang mà hoàn cảnh mong đợi. Có câu dùng với vẻ thương vui, có câu dùng để chê; phải đọc quan hệ và tình huống. Từ không tự đồng nghĩa gian tham, xấc xược, hỗn láo hay nguy hiểm, và một hành vi liến xáo không đủ để gán thành tính cách cố định.
Mấy cô đã mất thú mà lại có sắc xẻn lẻn, hồi nãy liến xáo, bây giờ êm ru.
Cô Quyên có tánh cũng liến xáo, song cô có lòng đa cảm, bởi vậy thấy cảnh đẹp cô chẳng khỏi động lòng.
Danh từ có hai nét cụ thể: (1) tấm mỏng đan bằng tre, nứa hoặc vật liệu tương tự để che chắn, làm vách/cửa hay kê phơi: woven bamboo or reed screen/panel; (2) luống hoặc dải đất dài được vun/nâng để trồng cây, ở vườn Nam Bộ thường có rãnh hay mương bao quanh: raised bed, planting bed. Không dịch mọi `liếp` thành mat: `liếp tre` là vật đan, còn `lên liếp trồng cây` là tạo mô đất. Chữ Nôm `䉭`/`𥸆` được ghi cho tấm liếp; `𡓍` được ghi riêng cho liếp đất có rãnh nước.
`Liệt` gom bốn nét đồng âm cần tách: (1) toàn thân hoặc một bộ phận mất khả năng vận động: paralysed; (2) máy móc ngừng chạy hoàn toàn: broken down, inoperative; (3) đưa/xếp vào một danh sách, loại hay hạng, thường trong cấu trúc `liệt vào`: classify, rank, list; (4) nghĩa cũ đối với `ưu`, chỉ hạng kém hoặc không đạt: inferior, failing. Nét y khoa là mô tả chức năng, không phải nhãn phẩm giá và không tự xác định nguyên nhân. Chữ Hán `列` chỉ gắn nét xếp/đưa vào hàng; `劣` chỉ gắn nét kém/cấp thấp; không lấy hai chữ này phủ lên nét liệt vận động hay liệt máy.
Nghỉ chơi lâu quá, các ngành sanh hoạt đều tê liệt, nhiều việc phải hư hỏng rồi làm sao.
Xe chạy xuống tới Bến Lức rồi liệt máy không chạy được nữa.
- Nó nhức đầu chóng mặt, nằm liệt dậy không nổi.
Cụm hiếm/vùng tả nhiều cây cối, đồ vật hoặc người ngã, đổ hay nằm rải trên mặt đất thành một cảnh ngổn ngang: fallen all over the ground, sprawled across the ground. Ví dụ từ điển: `Cây cối ngã liệt địa.` Từ chỉ kết quả nhìn thấy, không tự cho biết do gió, va chạm, chủ ý hay tai nạn; cũng không chứng minh vật đã hư, người bị thương/chết hoặc tình trạng kéo dài. Không tách máy móc thành `liệt` = mất vận động và `địa` = đất để dựng một từ nguyên Hán–Việt khi chưa có nguồn chữ cho toàn cụm.
Dạng vùng được Từ điển từ ngữ Nam Bộ lập đầu mục, tương ứng trường nghĩa của dạng toàn dân quen viết `liêu xiêu`: nghiêng ngả, lắc lư, đứng/đi không vững như chực ngã — wobbling, tottering, leaning precariously. VietLayers không gạt `liêu siêu` thành lỗi khi đang ghi đúng lời vùng có nguồn, nhưng trong văn bản phổ thông nên liên kết người học tới `liêu xiêu`. Từ chỉ biểu hiện nhìn thấy; không tự kết luận người say, yếu, bệnh hay công trình sắp sập. Nếu liên quan an toàn phải kiểm tra nguyên nhân và kết cấu riêng.
Tính từ/trạng từ phương ngữ tả vẻ nhí nhảnh, lanh lẹ và tinh nghịch một cách vui mắt trong lời nói, nét mặt hay cử động: playful, pert, mischievously lively. Dạng `lí la lí lắc` nhấn mức độ nhiều hơn, nên gom dưới cùng một mục thay vì dựng trang trùng. Sắc thái thường trìu mến hoặc pha vui, nhưng phải tùy giọng nói; lí lắc không tự có nghĩa gian dối, hư, tăng động, vô lễ hay kém nghiêm túc trong mọi việc. Chưa có hồ sơ chữ Hán–Nôm đủ kiểm chứng.
Lần đầu tiên, cô gái lí lắc nầy buồn, Hiển liếc nhìn người bạn trẻ tuổi và bỗng nhiên thấy nàng đẹp lạ kỳ.
Mọi người vừa ngồi xuống quanh bàn, bé Bình đã lí lắc :
Mấy chú bé lí lắc sấn đến gần chàng thiếu niên.
hai mươi bốntuổi Thảo vẫn vui tươi lí lắc như mới mười tám hai mươi.
Từ tả cách nói nhanh, liền lời, dồn dập—`liến thoắng`—đến mức người nghe có thể khó bắt kịp: rattle on, speak rapidly, chatter away. Sắc thái có thể chỉ miêu tả, pha vui hoặc chê nói khó nghe tùy câu. Không nhập nghĩa xấc xược từ các trang diễn giải yếu: tốc độ lời nói không tự chứng minh vô lễ, gian dối, thông minh, hồi hộp hay có rối loạn ngôn ngữ. `Liến láu` là dạng gần về âm và nghĩa; `lí lắc` thiên vẻ nhí nhảnh, còn `lí nhí` thiên âm lượng quá nhỏ. Chưa có hồ sơ chữ cho toàn tổ hợp đủ kiểm chứng.
Danh từ vùng gọi một số loài cá thân thon dài, thường bơi gần mặt nước và có hàm dưới kéo dài như mỏ hoặc một ngàm kìm: halfbeak và các tên chuyên loại tương ứng. `Lìm kìm` là tên dân gian có phạm vi không hoàn toàn trùng giữa địa phương và tài liệu; không được lấy một lần gặp tên này để chốt duy nhất một loài, một họ hay môi trường nước ngọt/nước mặn. Trong khảo sát, bảo tồn, kinh doanh hoặc dinh dưỡng, phải ghi thêm tên khoa học hay nguồn định loại. Chữ Nôm `䰼` chỉ được nguồn ghi cho `cá kìm`, dùng làm chứng cứ cho thành tố cá kìm chứ không phải cách viết đã kiểm chứng của toàn cụm `lìm kìm`.
Tính từ vùng/hiếm tả người ít nói, kín tiếng, không thường bộc lộ ý nghĩ bằng lời: quiet, reserved, taciturn tùy sắc thái. `Lim rỉm` có dấu hỏi ở `rỉm` không nên nhập với `lim rim/lim dim` tả đôi mắt mơ màng, cũng không phải `lửa lim rim` hay `nấu lim rim`. Từ chỉ lượng và cách nói quan sát được trong một tình huống; không tự chứng minh người ấy hiền, khó gần, thiếu hiểu biết, giấu chuyện, đồng ý hoặc đang có vấn đề sức khỏe.
Dạng Nam Bộ và dạng viết cũ của `lệnh`, thuộc lớp Hán–Việt `令`: lời hoặc văn bản do người/cơ quan có thẩm quyền đưa ra và đòi hỏi thi hành; trong vài ngữ cảnh kỹ thuật, là chỉ thị được hệ thống thực hiện. Khi biên tập văn bản hiện đại toàn dân, thường chuẩn hóa `lịnh` thành `lệnh`, nhưng phải giữ nguyên trong trích dẫn, văn liệu lịch sử hoặc lời thoại vùng. Từ `lịnh` tự nó không chứng minh người ra lịnh có thẩm quyền hợp pháp, nội dung đúng đạo đức, người nghe thuộc phạm vi áp dụng hay lịnh vẫn còn hiệu lực.
Từ vùng/hiếm gần `lềnh bềnh, lênh bênh`: (1) vật nổi và trôi lững lờ trên mặt nước: float, bob, drift; (2) trong câu như `nước ngập linh binh`, tả cảnh nước hiện ra rộng hoặc vương ngập quanh chỗ đang nói. Không nhập với `linh láng/lênh láng`, vốn nhấn chất lỏng đổ hoặc lan tràn trên một bề mặt. `Linh binh` không tự cho biết nước sâu, chảy xiết, sạch/bẩn hay nơi đó an toàn; các kết luận ấy cần quan sát hoặc đo riêng.
Dạng Nam Bộ/hiếm tương ứng `lềnh bềnh, lênh bênh`, tả vật nổi và trôi chậm, nhấp nhô hoặc dạt qua dạt lại trên mặt nước: floating, bobbing, drifting. Không nhập `lình bình` với `linh binh` trong mọi nguồn nếu chưa xét chính tả và văn cảnh, cũng không dùng thay `linh láng/lênh láng` khi câu chỉ nói nước đổ tràn khắp nền. Từ này không tự cho biết vật từ đâu tới, nước sâu hay cạn, dòng chảy mạnh hay yếu hoặc tình huống có an toàn hay không.
Gặp một ổ kiến trôi lình bình, rắn bảo vớt kiến lên.
`Linh đinh` có hai lớp đồng hình: (1) dạng Nam Bộ tương ứng `lênh đênh`, tả vật/người trôi nổi hoặc đi đây đó chưa có chỗ ổn định: adrift, drifting, wandering; (2) từ văn chương Hán–Việt `伶仃` (cũng viết `伶丁`, `零丁`) nghĩa lẻ loi, một mình không nơi nương tựa: solitary, forlorn. Không lấy `伶仃` làm nguồn bắt buộc cho mọi cách nói vùng về sông nước, và cũng không giảm nét cô độc văn chương thành chỉ một vật nổi. Từ không tự xác nhận người vô gia cư, nghèo, bị bỏ rơi hay đang gặp nguy hiểm.
Tính từ/trạng từ thường đi với `nói`, `giọng`, `trả lời`: âm thanh, nhất là lời nói, nhỏ và khẽ quá nên người nghe khó nghe rõ: speak in a tiny voice, speak barely audibly, mumble softly. Phải tách âm lượng quan sát được khỏi nguyên nhân: nói lí nhí không tự chứng minh người nói nhút nhát, sợ, có lỗi, nói dối, thiếu tự tin hay có bệnh. Cũng không đồng nhất với `lí láu` là nói nhanh liền lời; `lí rí` và `lí nha lí nhí` là dạng gần trong một số nguồn. Chưa có hồ sơ chữ Hán–Nôm đủ kiểm chứng.
Tự dưng, tôi hối hận, tôi đến gần mẹ , tôi lí nhí nói lời xin lỗi và lời hứa từ nay sẽ không bao giờ còn ăn cắp nữa.
Cô gái nói lí nhí, chàng trai phải lắng tay nghe mới rõ:
Tính từ láy có hai nét gần nhau: (1) đồ đạc gồm nhiều món lớn nhỏ, lộn xộn hoặc bất tiện khi mang, cất, sắp xếp: cluttered, encumbered with many things; (2) khẩu ngữ, công việc có nhiều khoản lặt vặt khiến phải loay hoay, chưa thể xong gọn: tied up with odds and ends. `Lỉnh kỉnh` không tự có nghĩa dơ bẩn, vô giá trị, quá nặng hay không thể hoàn thành. Dạng `lình kình` được ghi trong nguồn vùng nhưng không nên dùng để sửa ngược chính tả toàn dân nếu văn bản viết `lỉnh kỉnh`.
Dạng Nam Bộ của `lênh láng`, tả nước hoặc chất lỏng có nhiều và lan/đổ rộng khắp một bề mặt: all over, awash, flooded with, spilled across. Có thể dùng cho sân, nền, đường, ruộng hoặc nước mắt tùy câu. Không nhập với `linh binh/lềnh bềnh`, vốn nghiêng về vật nổi trôi trên nước. `Linh láng` không tự cho biết độ sâu, nguyên nhân, chất lỏng sạch/bẩn, mức thiệt hại hay an toàn; bản dịch phải theo danh từ đi kèm thay vì dùng một từ tiếng Anh cố định.
Song nếu không bị nhốt, thì nước chảy tràn lan, linh láng.
Lính mã tà là cách gọi lịch sử ở Nam Bộ cho một lực lượng bản xứ hoặc phụ trợ phục vụ bộ máy Pháp, có thể làm việc quân sự, canh phòng, tuần tra hay trị an tùy giai đoạn và nguồn. Không nên đổi mọi trường hợp thành cảnh sát hiện đại, dân quân hay lính đánh thuê, vì tổ chức và nhiệm vụ biến đổi theo thời kỳ. Từ nguyên mã tà còn nhiều cách giải cạnh tranh; mục từ không gán chắc nguồn Mã Lai, Manila hay chữ Hán khi chưa có chứng cứ kết luận. Tên lực lượng không tự cho biết sắc tộc, cấp bậc, đơn vị hoặc hành vi của từng người lính.
Năm Hí bắt đươc liên lạc với toán lính mã tà dưới bãi Hòn Đất.
Năm 1861, ngay sau khi xin việc, Lộc được cấp cho căn nhà lá, gia nhập lính mã tà rồi lập công lên cai, lên đội.
Từ vùng/hiếm, được từ điển đối chiếu với `lểnh nghểnh`, thường tả cua, sâu hoặc con vật nhỏ bò với chân/chi lộ rõ, chia ra hai bên, tạo dáng hơi chênh chao hoặc vụng mắt: crawl or scuttle with limbs sticking out. Phạm vi chắc nhất nằm ở chuyển động quan sát được của con vật; không mở rộng vô căn cứ thành nhãn cho dáng người. `Lỉnh nghỉnh` không tự xác định loài, tốc độ, độc tính, thương tật hay mức nguy hiểm.
Cụm danh từ khẩu ngữ chỉ người lính ở cấp thấp, không giữ chức chỉ huy hoặc không có tiếng nói đáng kể trong cơ cấu đang nói: rank-and-file soldier, ordinary soldier. `Quèn` thường thêm sắc thái tự hạ, bông đùa hoặc coi nhẹ; vì vậy không nên dùng trong văn bản trang trọng hay gọi thẳng một người nếu dễ thành xúc phạm. Cụm từ không tự chứng minh người ấy dở, hèn, nghèo, vô trách nhiệm, miễn trách nhiệm hay thuộc một cấp bậc pháp lý cụ thể.
Sĩ quan mà vác đồ nặng để 6 thằng lính quèn kia đi tay không?
Hai từ đồng âm gốc Pháp phải tách nghĩa theo văn cảnh: (1) `líp`, khẩu ngữ Nam Bộ/Sài Gòn cũ, từ *libre*, nghĩa là được tự do, tha hồ hoặc không bị ràng buộc như thường lệ; hay gặp trong `chơi líp`, `xài líp`, `líp ba ga`, `líp ga`; (2) `líp` xe đạp, từ *roue libre*, chỉ bộ phận truyền động một chiều ở bánh sau, thường thấy trong `xích líp`, `bộ líp`, `líp nhiều tầng`. Nét khẩu ngữ không mặc nhiên cho phép vi phạm luật, vượt giới hạn an toàn hay dùng tài sản của người khác; nét cơ khí không đồng nghĩa riêng với xích, đĩa trước hoặc toàn bộ bánh xe. Nguồn gốc đầy đủ của thành ngữ `líp ba ga` còn có cách giải thích khác nhau, nên VietLayers chỉ khẳng định quan hệ chắc với *libre* và ghi các giả thuyết lịch sử dưới dạng quy thuộc nguồn.
Từ láy tả lửa cháy yếu và đều, chất lỏng sôi nhẹ không cuộn mạnh, hoặc dòng nước chảy nhẹ với dao động nhỏ: low and steady, simmer gently, flow softly. Trong nấu ăn, `để lửa liu riu` là chỉ dẫn về mức lửa tương đối, không cho sẵn nhiệt độ hay thời gian; vẫn phải theo công thức và yêu cầu an toàn. Trong cảnh sông nước, `nước chảy liu riu` nhấn chuyển động nhẹ, không đồng nghĩa nước nông, sạch hoặc an toàn để xuống. Phải phân biệt `liu riu` với `líu ríu`, từ tả âm thanh hoặc chuyển động nhỏ quyện vào nhau.
BẾP lửa đang cháy liu riu bỗng bùng lên sáng rực.
Từ láy có hai nhánh liên quan đến cảm giác nhỏ và quyện sát: (1) âm thanh, giọng nói hoặc nét chữ nhỏ, nối thành chuỗi khó tách rõ: soft and running together; (2) người, trẻ nhỏ, gà con hoặc bước chân chuyển động sát nhau như dính thành nhóm; mở rộng, `chân tay líu ríu` là tạm lúng túng, khó điều khiển vì cuống, sợ hoặc vội. Từ không tự xác định cảm xúc, nguyên nhân y khoa hay mức nguy hiểm. Phải phân biệt với `liu riu` không dấu sắc/hỏi, từ tả lửa hoặc dòng nước chuyển nhẹ.
Hoàng đỏ mặt líu ríu theo Quỳnh xuống cầu thang.
Thảo Giang giương đôi mắt lờ đờ mệt mỏi, nói líu ríu:
Bọn người kia không dám xông vào lều nữa, mà họ líu ríu tiến đến chỗ người lạ với dáng điệu khúm núm sợ sệt .
Từ vay qua tiếng Quảng Đông, gắn với `利市` (Cantonese lai6 si6), không phải cách đọc Hán–Việt `lợi thị`. Trong tiếng Việt, `lì xì` có thể chỉ tiền mừng mang ý chúc lành, chiếc bao nhỏ đựng tiền ấy, hoặc hành động trao tiền mừng—đặc biệt vào Tết Nguyên đán: lucky money, lucky-money envelope, give lucky money. Cách dùng hiện nay không bắt buộc bao màu đỏ, không chỉ dành cho trẻ em, không ấn định số tiền và không đồng nhất với mọi món quà. Nét tính từ cũ như `mặt lì xì`, được dẫn về `lì lì`, phải tách khỏi họ nghĩa tiền mừng và hiện rất hiếm.
Đến tết này, má sẽ tăng lương cho nó một ngàn và lì xì luôn cho nó một tháng lương tiêu Tết!
Thanh Thanh phong ba lạng bạc lì xì, sai tên gia đinh đem ra tặng cho người đem lễ vật tới, và hỏi rõ xem người hiểu tên họ là gì?
17. Nhà kỳ lạ, tường quây năm vòng, không cửa ngõ
Tôi xin làm bồi, mà anh lãnh tiền, tôi lại còn lì xì thêm cho anh nữa.
Để cho mới mai còn đi lại các chú xin lì xì".
Hai từ Hán–Việt đồng âm cần tách theo chữ và cú pháp. `Lộ` 路 là đường đi, đường giao thông; cách nói danh từ đơn `ra lộ, ngoài lộ, mặt lộ` đặc biệt quen ở Nam Bộ, còn từ cũng hiện diện toàn quốc trong `quốc lộ, tỉnh lộ, đại lộ`. `Lộ` 露 là hiện ra, để cho thấy hoặc bị người khác phát hiện: `lộ ra, để lộ, bị lộ`; câu phải cho biết cái gì hiện ra và việc ấy có chủ ý hay không. Không mặc định `lộ` 路 là đường cao tốc, cũng không mặc định `bị lộ` là phạm tội hay `để lộ` luôn cố ý. Chữ 露 còn có nét văn chương là sương và xuất hiện trong vài tên chất lỏng thơm, nhưng không được nhập nét hiếm ấy vào hai nghĩa thông dụng nếu văn cảnh không đòi hỏi.
Từ láy tả cách làm vội, lập cập hoặc cuống đến mức động tác thiếu gọn và dễ sai: hurried and fumbling, flustered. `Loáng quáng` thường gắn với một hành động cụ thể như lấy nhầm, đánh rơi, làm đổ hoặc bấm sai; không đủ để kết luận người ấy vụng về lâu dài hay kém năng lực. Phải phân biệt với `loạng quạng/lạng quạng`, vốn nhấn dáng đi, tư thế hoặc tay lái thiếu vững; cũng không dùng `loáng quáng` như một chẩn đoán cho chóng mặt, rối loạn thăng bằng hay tình trạng thần kinh.
Cụm khẩu ngữ giàu sắc thái Nam Bộ/Sài Gòn, nghĩa là lẫn lộn lung tung, rối ren, thiếu trật tự hoặc khó nhận ra mối liên hệ: all mixed up, in a complete muddle. Dùng được cho đồ đạc, thứ tự, câu chữ, dữ liệu, lịch làm việc và cảnh nhiều việc chồng chéo. Không tự suy ra có bạo lực, phạm luật, dơ bẩn, hư hỏng vĩnh viễn hay không thể sắp xếp lại. Có các dạng `loạn xì ngầu`, `loạn xí ngầu`, nhưng nguồn gốc của thành tố `xà/xì/xí ngầu` còn bất nhất; không dựng chữ Hán hay từ nguyên chắc chắn khi chưa có chứng cứ đủ mạnh.
Việc dọn nhà tốc hành như chạy giặc nầy làm cho tâm trí anh loạn xà ngầu trong đó.
Lo bao đồng là cụm khẩu ngữ mang sắc chê, nói một người lo lắng, ôm việc hoặc can dự vào chuyện bị người nói cho là không thuộc phần mình, nhất là khi việc nhà mình còn chưa xong. Đây là nhận xét theo góc nhìn, không phải ranh khách quan cố định giữa việc của mình và việc của người. Cụm không được dùng để phủ nhận cứu giúp người gặp nạn, báo nguy, tố giác sai phạm, thực hiện trách nhiệm nghề nghiệp, chăm sóc người lệ thuộc hoặc tương trợ cộng đồng. Nó cũng không tự chứng minh người can dự có ý xấu, làm hỏng việc hay bỏ bê bổn phận. Muốn viết trung tính, phải nói rõ người ấy đã nhận việc gì, ai nhờ, trách nhiệm tới đâu và hậu quả ra sao.
Họ làm sao mặc kệ họ, hơi nào mà lo bao đồng; miễn mình giữ phận mình cho xong thì thôi.
- Ối, sao anh hay lo bao đồng thiên hạ quá hổng biết !
Từ vay Pháp cũ, từ `local`, nghĩa là thuộc địa phương, làm tại chỗ hoặc hàng nội địa — local, locally made, domestic. Gặp trong văn liệu thế kỷ XX và một số lời nói cũ ở Nam Bộ, chẳng hạn `lựu đạn lô can, hàng lô can`; hiện nay thường thay bằng `địa phương, nội địa, sản xuất tại chỗ`. Một số từ điển vay mượn còn ghi nét chê `chất lượng kém`, phản ánh thái độ trong vài hoàn cảnh lịch sử; không được suy cứ hàng lô can là hàng dở, giả hay thiếu an toàn. Cũng không nhập với `lô` là một kiện/lô hàng hoặc `can` là đồ đựng chất lỏng.
Lỡ chợ lỡ quê là lối nói cân xứng của Nam Bộ, nghĩa gốc được chú là nửa chợ, nửa quê: một nơi có sinh hoạt, dáng vẻ hoặc tiện nghi của chợ/thị tứ nhưng vẫn giữ nhiều cảnh và nếp quê, chưa thuần hẳn bên nào. Từ đó, cụm cũng có thể tả người hay lối sống pha hai phía theo văn cảnh. Hồ Biểu Chánh gọi cái thú lỡ chợ lỡ quê của Bến Súc bằng giọng mến, còn báo chí có lúc dùng vui hoặc chê một nơi, một cách bày biện chưa ra chất mong muốn. Vì vậy, riêng cụm không tự mang nghĩa nghèo, lạc hậu, dở dang, thất bại, mất gốc hay thấp kém; sắc thái phải theo lời xung quanh. Không tách hai tiếng lỡ để suy thành bỏ lỡ phiên chợ hoặc quên quê theo nghĩa đen. Ghi chú cách dùng (không dùng làm bí danh): Đối chiếu, không nhập — lời giải trực tiếp: nửa chợ, nửa quê. Lời chú của ấn bản, dùng để giải nghĩa; không lập chỉ mục như một biến thể cố định. Cụm chú giải này không làm bí danh tìm kiếm.
Nhờ địa thế như vậy, nên Bến Súc là một làng nhỏ nhỏ mà có cái thú lỡ chợ lỡ quê, và người sanh trưởng tại đó có cái thái độ nửa xưa nửa nay, về hình thức thì cư xử theo mới cũng như người chỗ khác, mà về tâm hồn thì chất phác theo cũ, không giống người chỗ khác.
Tính từ vùng/khẩu ngữ có hai nét liên hệ. Một là vật, lượng hoặc khoảng không `không đúng cỡ nào`, dùng vào phương án nào cũng không vừa: ill-sized, awkwardly sized, unsuitable in size. Hai là tuổi, thời điểm hoặc giai đoạn nằm giữa chừng, chưa khớp hẳn với một nhóm hay dịp nào: in-between, at an awkward intermediate stage. `Lỡ cỡ` không đồng nghĩa chung với khó khăn, thất bại hay lỡ dở; phải nêu rõ cái gì không vừa hoặc đang ở giữa hai mốc. Khi nói về người, từ chỉ độ tuổi/giai đoạn trong tình huống cụ thể, không cho phép suy năng lực, mức trưởng thành hay giá trị con người.
Mà đi hay ở thì cũng phải nán lại đây ăn cơm trưa chớ giác này cũng lỡ cỡ hết trơn rồi.
Mẹ tôi đã gần bốn mươi, nhưng bà vẫn còn đủ nhan sắc để say đắm những ông lỡ cỡ, goá vợ, hoặc vợ ở nhà đã khô héo.
Cách nói khẩu ngữ Nam Bộ nghĩa là `đi bộ, đi bằng chân` — walk, go on foot. Từ thường gợi quãng đường không ngắn, sự bất tiện hoặc công sức trong lời kể, nhưng mức xa và mệt phải do văn cảnh xác định. Điểm cần khóa: `lội bộ` có thể diễn ra trên đường khô, vỉa hè hay trong xóm; không đồng nghĩa với `lội nước`. Trong lời Nam Bộ, `lội` đôi khi còn được rút gọn từ lội bộ ở các câu như `lội vô xóm, lội ra chợ`; gặp văn cảnh sông ruộng thì phải xét riêng xem người nói đang đi bộ hay thật sự bước qua nước/bùn.
Qua lúc sa mưa, nếu lội bộ qua vùng cỏ mênh mông, ta có thể gặp hàng chục ổ trích, trong mỗi ổ có năm sáu trứng.
Thiếu úy Muck ra đón hai người và cả ba cùng lội bộ qua cầu.
Lội bộ đến bờ biển phía Nam và nhờ một chiếc thuyền đánh cá nhỏ, hắn sang được Đài loan.
Những Người Đàn Bà Tuyệt Vời Trong Gia Đình Kennedy
Lòi chành là cách nói khẩu ngữ Nam Bộ, chỉ chuyện kín, sự thật bị che giấu hoặc mưu tính bị lộ ra, khiến lời nói dối, câu chuyện hay kế hoạch khó tiếp tục và có thể đổ bể. Trọng tâm nằm ở việc điều bị giấu đã hiện ra; mức độ hậu quả phải đọc theo văn cảnh. Từ này không tự khẳng định có tội, có chủ ý lừa đảo hay chuyện đồn là đúng. Nguồn gốc của toàn tổ hợp chưa đủ chắc để tách lòi và chành rồi suy nghĩa từng tiếng.
- Mình nói như vậy, người ta đến Sở canh nông người ta hỏi rồi lòi chành còn gì?
Cái điệu đó mình đút đầu vô ở thì bị lòi chành ra liền.
Từ gợi hình tả người hoặc con vật nhỏ nhảy nhót, đổi chân hay cựa bước liên tục, không đứng yên: hop or bounce about. Trong lời gia đình Nam Bộ, từ có thể trìu mến, vui mắt hoặc nhắc nhẹ tùy giọng; nghĩa cốt lõi vẫn là chuyển động nhìn thấy được. Không mở rộng thành định nghĩa `trẻ con, bồng bột`, không lấy một lúc hiếu động làm nhãn tính cách và không suy chẩn đoán tăng động hay trạng thái tâm lý. Khi an toàn quan trọng, phải nói rõ vị trí, vật cản và hành vi chứ không chỉ chê `loi choi`.
Tôi nhớ đến những đồng ruộng bao la ở miền Nam, những lạch cá nhảy loi choi vào mùa nước lớn.
Và hễ gặp bọ hung là y như tôi phải bỏ cặp xuống đất, bẽ cành cây khều chú ta ra, lật ngửa giữa đường để chú ta đạp loi choi, chới với quay vòng tròn để mà khoái trá.
Người nào cho có tuổi một chút chớ ba cô lóc chóc loi choi mình chịu họ sao nổi!
- Vọng nhún vai thiểu não - Chưa bao giờ có ly nước dừa nào đắng bằng hôm đó khi anh rút lui ngồi ở quán bên đường nhìn như qua làn sương cái bóng rực rỡ của nàng nhảy loi choi qua những gộp đá hệt một con sơn dương giữa cái đám trai gái lao nhao kia.
Danh ngữ tập hợp quen trong lời Nam Bộ, chỉ `các khoản lời và lỗ` khi tính hoặc bàn kết quả làm ăn: profits and losses, profit or loss depending on sentence structure. Dạng toàn dân thường gặp là `lỗ lãi`; thứ tự `lời lỗ` phản ánh cách nói miền Nam dùng `lời` cho phần thu vượt chi phí. Cụm không tự cho biết rốt cuộc có lời hay bị lỗ, số tiền bao nhiêu, cách tính đã đúng hay hoạt động có hợp pháp; những điều ấy phải dựa vào sổ sách và văn cảnh. Không tách máy móc thành `word + hole`, vì lời ở đây là khoản lợi còn lỗ là phần hao hụt.
Chàng tin rằng tình yêu là thiêng liêng, nói chuyện lời lỗ, nói chuyện gỡ gạc trong đó tức là lôi cái thiêng liêng ấy xuống bùn nhơ.
Bây giờ, cách mạng là toan tính lời lỗ, và tôi, theo cô nhỏ đi tìm giòng-suối-không-có, tôi sẽ thấy hư ảo.
Nguyễn Nhạc hình như đã đóng vai trò đầu nậu 22 của công việc buôn bán này và chính nhờ sự giao thiệp khi gom góp, chuyển giao hàng hoá, điều khiển việc tính toán lời lỗ, trích thu phần lời của người mua, kẻ bán mà ông đã tập cho mình thói quen tổ chức, óc chỉ huy và sự quảng giao rất cần thiết cho về sau vậy.
Lịch Sử Nội Chiến Ở Việt Nam Từ 1771 Đến 1802
1. Các Lực Lượng Trong Và Ngoài Nước Đến Khoảng 1775
Nghe mẹ nói với nội, bác Huy có hùn vốn với một công ty xuất nhập khẩu ở Sài Gòn, nên bác thường vào Sài Gòn mỗi tháng ít nhất là một lần để coi sóc và tính xem lời lỗ.
Động từ/từ gợi hình tả nhiều con vật nhỏ chen chúc, lúc nhúc và cùng nhoi/ngoi lên: crowd and wriggle upward. Đối tượng điển hình là dòi, sâu, tằm, cá con hoặc côn trùng; từ nhấn số lượng nhiều và chuyển động dồn sát, không tự cho biết loài, nguyên nhân, mức nguy hiểm hay vệ sinh. Khi dùng chuyển cho người, `loi nhoi` dễ nghe coi thường hoặc vật hóa, nên từ điển ưu tiên nghĩa động vật và khuyên mô tả hành vi cụ thể như chen lấn, nhấp nhổm nếu đang nói về người.
Nhiều em bé đuối sức ngủ gục, té xuống sông, leo trở lên xuống ướt loi nhoi như chuột.
Chẳng lẽ bà chủ xuất nhập cảng và số người đứng loi nhoi ngoài đường khi nẫy lại phóng tin vịt để ám hại người lương thiện.
Không mượn sức chịu của hai cánh tay, tôi chỉ loi nhoi, ngọ nguậy như một chú bọ hung bị lật ngửa .
Trong nhà vì thế mà loi nhoi lúc nhúc nào con, nào cháu, nào người ăn, người ở, nào lính tráng.
Lời sàm báng là cụm danh từ cũ/văn chương chỉ lời gièm pha, nói xấu hoặc chê bai nặng có tính bôi nhọ. Đối tượng thường là người, danh tiếng, chủ trương hay điều được tôn kính; trong văn cảnh tôn giáo, cụm có thể nói lời bị xem là xúc phạm đức tin hoặc điều thiêng. Sàm báng là từ Hán–Việt 讒謗, còn lời là thành tố tiếng Việt tạo cụm danh từ. Nhãn này không tự chứng minh phát ngôn sai sự thật, có ác ý, gây thiệt hại, đủ yếu tố phỉ báng theo pháp luật hay kéo theo một phán quyết tôn giáo. Phải trích đúng phát ngôn, cho biết ai đánh giá và phân biệt với phê bình, phản biện hoặc tố cáo có chứng cứ.
Một số dân chúng mê tín cho biết cây đa lớn này là nơi tụ tập của thần linh, ai dại dột đến gần cây, thốt ra những lời sàm báng xúc phạm sẽ bị thần linh quật chết hộc máu.
Bệ hạ lấy ơn nghĩa trị thiên hạ, muôn dân ai cũng là tôi con, chớ nghe lời sàm báng, mà ngờ oan cho thần.
Cụm danh từ tập hợp chỉ những người ở cùng xóm hoặc vùng lân cận — the neighbors, the neighborhood community — thường gặp trong `bà con lối xóm, họ hàng lối xóm, chuyện lối xóm`. Trọng tâm là người và quan hệ cộng đồng, không phải cái lối đi vật lý trong xóm. Cụm mang sắc thái khẩu ngữ, thân tình và gặp rõ trong lời Nam Bộ nhưng không độc quyền của Nam Bộ. Nó không bảo đảm mọi người cùng xóm đều thân, cùng quan điểm hay có quyền can dự chuyện riêng; những suy luận ấy phải dựa vào câu cụ thể.
" Chừng đó, lối xóm ai cũng hoảng sợ xây hàng rào chung quanh nhà.
- Một xu, hai xu huê hồng tuy là số tiền khá to nhưng làm sao tôi nói cho bà con lối xóm nghe.
Nhứt là sửa các chuồng heo, đừng để lối xóm phiền hà.
Và đây cũng là sự nhàn rỗi, trong thôn xóm vào thời ấy: "Vả lại tôi thấy người lối xóm tôi, hoặc có người sớm mai thì dậy, thay quần đổi áo.
Từ cũ/vùng có hai lớp nghĩa phải tách. Ở nét gợi hình Nam Bộ cũ, `lôm chôm` tả dáng không ngay đều, chỗ nhô chỗ hụt, thiếu trơn liền hoặc thiếu vững: uneven, irregular, unsteady-looking; các dạng kéo dài `lôm chôm lóc chóc, lôm chôm tróc` chỉ tăng sắc thái. Ở một lớp danh từ khác, `lôm chôm` còn được ghi là tên cũ/vùng của `chôm chôm`, cây và trái rambutan; trong văn hiện đại nên dùng chôm chôm trừ khi giữ giọng nguồn. Không được thấy bề mặt trái có lông rồi suy mọi cách dùng lôm chôm đều chỉ trái cây; cũng không lấy tính từ này làm chẩn đoán kết cấu hoặc phán xét chất lượng toàn bộ vật khi câu chỉ tả dáng bề ngoài.
Từ khi về với Ngọc và lành tâm bịnh, tình yêu vừa lấp ló thì nàng đã thoáng thấy tất cả gai góc lôm chôm quanh tình yêu rồi.
Nào là xoài mút, lôm chôm, dâu, gùi, vải v.
Đó là thứ trái vỏ giống như trái lôm chôm, nhưng hột vải.
Đến Long Khánh, mẹ biểu ngừng xe mua lôm chôm, mua thịt nai tươi và đòi đổi lộ trình.
Từ khẩu ngữ mang ý chê một công việc, lời nói, bản dịch, kế hoạch hoặc kết quả `chỗ được chỗ không, không ra đâu vào đâu và thiếu ổn định`: patchy, slipshod, inconsistent, poorly put together. Lõi nghĩa không chỉ là đồ vật bừa bộn mà là chất lượng hoặc cách thực hiện thiếu đồng đều ở nhiều chỗ; muốn nói căn phòng nhiều đồ nên dùng bừa bộn nếu không có đánh giá về cách làm. Đây là nhận xét chủ quan khá nặng, vì vậy ví dụ phải nêu phần nào sai, thiếu hoặc không nhất quán thay vì gọi một con người là đồ lôm côm. Từ không tự chứng minh người làm thiếu năng lực, cố ý cẩu thả hay toàn bộ sản phẩm vô giá trị.
Các nhóm khác thì hình thành một cách bất kỳ, vì số người “tử tế” đi khổ sai vốn nhiều hơn số người “lôm côm”.
Từ láy gợi tư thế thân trên và lưng cúi cong xuống để làm, nhìn, nhặt hoặc đi qua chỗ thấp: bent over, stooping. `Lom khom` thường là tư thế có mục đích và tạm thời; không mặc định người được tả lớn tuổi, yếu, đau hay còng lưng vĩnh viễn. Phân biệt với `khọm rọm/lọm khọm`, thường gợi dáng còng rõ cùng vẻ già yếu hoặc khó nhọc hơn. Khi cần nói về an toàn lao động hay sức khỏe, phải nêu thời gian, tải trọng, triệu chứng và hoàn cảnh riêng.
Nếu đứng lom khom ở ngoài chỗ trống trải, cu rừng đâu thèm tới nạp mạng.
Lúc lom khom gặt lúa, mình làm cho thiên hạ hiểu rằng mình đang chèo ghe hoặc ở lầu cao gác tía hay là hóa phép như Tề Thiên Đại Thánh.
Nhưng hắn vẫn đứng lom khom cạnh đó, tay thủ con dao.
Tư Cầu và bác Tám đang lom khom cuốc đất ở phía sau nhà viên quan hai để trồng một líp cải làm “của riêng” cho có thêm rau ăn, thì thấy con Ba ở nhà trên bước uống.
Dạng vùng/cũ gần `lờm xờm`, tả tóc, râu, cỏ, mái rạ, sợi vải hoặc đường mép có nhiều sợi/lớp dài ngắn không đều, hơi xù và trông không gọn: shaggy, ragged, rough-edged. Trọng tâm là kết cấu nhìn/sờ thấy; từ không tự cho biết vật dơ, hư, mất vệ sinh hay người bị chê tính nết. Khi nói về diện mạo người, nên đặt vào bộ phận cụ thể như tóc/râu thay vì lấy lồm xồm làm nhãn miệt thị toàn thân. Dạng phổ biến hơn trong nhiều từ điển hiện nay là `lờm xờm`; không nhập với `lồm cồm` nghĩa chống tay gối để đứng dậy.
Một trong hai tên có vẻ mặt vênh vang với bộ râu lồm xồm, cất tiếng hỏi lớn:
42. Cô ngốc say giữa người hay trên Đảo Đào Hoa
Bên khoảng đất trống có một người râu ria lồm xồm im lìm, máu me be bét chính là Võ Tam Thông.
Từ Nam Bộ cũ tả tư thế `ngồi xổm, hổng đít`, hai chân co và thân người chưa ngồi hẳn xuống mặt ghế hay mặt đất; một số lời giải cũ còn gợi dáng ngồi không yên: squatting, perched in a squat. Nguyễn Đình Chiểu dùng lổm xổm để dựng cảnh chó ngồi trên giường cao giữa nước lụt. Đây là từ hiếm, thích hợp khi chú giải văn cũ hoặc giữ giọng nhân vật; văn hiện đại thường dùng `ngồi xổm, chồm hổm`. Không nhập với `lổm chổm/lởm chởm` về vật nhô không đều, `lồm cồm` về chống dậy, hoặc dùng tư thế này để suy người vô lễ, nghèo hay có bệnh.
Động từ đa nghĩa. Một là làm vật đổi mặt/chiều, đưa phần trong ra ngoài, phần trên xuống dưới hoặc quay ngược: `lộn trái áo, lộn ngược, nhào lộn`. Hai là trong khẩu ngữ Nam Bộ, nhầm đối tượng, thứ tự, lời hoặc thao tác: `nói lộn, nhớ lộn, giao lộn, lộn tiệm`; lộn tự nó không chứng minh cẩu thả, gian dối hay suy giảm trí nhớ. Ba là thành tố mang quan hệ qua lại trong `đánh lộn, cãi lộn, uýnh lộn`: các bên tác động lẫn nhau; không dịch chữ lộn riêng thành reverse. Một số cụm khác như `hột vịt lộn` đã từ vựng hóa riêng, không được suy từ ba nét này bằng cách cộng nghĩa máy móc. Chữ `論` và `𪵅` là các cách ghi Nôm có nguồn cho lộn/lộn xộn, không biến từ thành Hán–Việt `luận`.
Rốt cuộc con cu rừng chịu đá lộn, mặc dù bị gài bẫy nhưng cũng đá.
Lộn chồng là lời cũ mang ý chê bai, dùng về người phụ nữ rời chồng hoặc trở về nhà cha mẹ, trong một số văn cảnh còn mở rộng sang bỏ người chồng hiện tại để theo hay lấy người khác. Nét lõi không nhất thiết đòi đã có người chồng mới: các từ điển và lời giải văn học ghi cả trường hợp bỏ chồng trở về nhà mình. Đây là nhãn phán xét sinh ra trong trật tự hôn nhân bất bình đẳng, từng đặt gánh nặng giữ đạo vợ chồng chủ yếu lên phụ nữ. Vì vậy không dùng lộn chồng như từ trung tính cho ly thân, ly hôn, tái hôn sau khi quan hệ cũ đã chấm dứt, hoặc rời một cuộc hôn nhân có bạo hành. Khi trích văn cũ, cần ghi rõ sắc thái miệt thị và không coi lời gán nhãn là kết luận đúng về người bị nói tới.
Cô trở về nhà cũ mà ở, nghĩ đến việc chồng thì hổ thẹn trăm bề, mang chi cái thói ham tước ham quyền, mà mười mấy năm nay hao tiền tốn của không biết bao nhiêu, lại còn phải mang tiếng lộn chồng, mang điều bạc nghĩa.
Tháo trúc lộn chồng, tưởng về ở với mẹ làm sự chi, té ra đặng lấy trai!
Tính từ có hai nét chuyển nghĩa. Với chất lỏng hoặc hỗn hợp, `lợn cợn` chỉ còn hạt/cặn nhỏ làm chất không trong, không mịn hoặc không nhuyễn: grainy, gritty, containing fine sediment. Từ chỉ trạng thái nhìn/cảm được, không tự chứng minh món đã hư, bẩn, độc hay không an toàn; cần biết thành phần và tiêu chuẩn của món. Với tâm trạng, `còn lợn cợn`, `lợn cợn trong lòng` chỉ một điều chưa thông, nghi ngại hay khó chịu nhẹ vẫn còn vướng: lingering doubt, residual unease. Nét bóng không đủ để buộc tội ai, chẩn đoán lo âu hay kết luận mâu thuẫn nghiêm trọng.
Muỗi bay lợn cợn, vướng vít dưới chân cây còn u tối.
Hắn cảm thấy lòng lợn cợn chút xao xuyến.
Xác anh ta nằm úp sấp giữa một vũng máu lênh láng có lợn cợn chất tủy.
Từ trên cao nhìn xuống, biển Thanh Bình ngày nào không còn nữa, nhà lấn ra sát mặt nước,nước xanh đục lợn cợn rác, bọt vàng của rêu và chất dơ.
Dạng cũ/vùng của `lõng bõng`, tả món ăn hay hỗn hợp trông nhiều nước mà thưa phần cái, chẳng hạn tô cháo lỏng bỏng chỉ lác đác vài hột gạo. Sắc thái thường là nhận xét hoặc chê nhẹ về tỷ lệ nước–cái; từ không tự cho biết món bị hư, nhạt, thiếu dinh dưỡng hay không an toàn. Chính tả thông dụng trong nhiều từ điển hiện nay là `lõng bõng`; VietLayers giữ `lỏng bỏng` như một biến thể được ghi trong nguồn Nam Bộ và nguồn chính tả, không nhập nhằng với `bỏng` trong bị bỏng hay bánh bỏng.
Trước đó, họ chỉ cho tụi nầy có loại súp lỏng bỏng như nước rửa dĩa.
Bản Du Ca Cuối Cùng Của Loài Người Không Còn Đất Sống
`Lộng giả thành chơn` là dạng văn cũ/Nam Bộ của thành ngữ `lộng giả thành chân` (`弄假成真`): ban đầu giả vờ, dựng ra, làm thử hoặc mang một vai không thật, nhưng do kéo dài hay diễn biến mà cái giả hóa thành việc thật, tình thật hoặc hậu quả thật. Trọng tâm là sự chuyển từ giả sang thật; câu mới cho biết chuyển biến ấy do chủ ý, tình cờ, tự lừa mình hay hoàn cảnh đẩy tới, và kết quả tốt hay xấu. Đây là toàn thành ngữ cố định; không tách riêng mảnh `thành chơn`, không nhập với `giả thành` là một cấu trúc tự do, và không hiểu `lộng` ở đây là trang sức lộng lẫy.
Còn tôi thì tôi thi đậu được học trường đại học về ngành khoáng sản, tôi nhờ tội cũ nên tôi nổ lực mà học hoặc may có trúng câu lộng giả thành chơn mà đổi Bác vật giả ra Bác vật thiệt hay chăng.
Rồi ai cũng biết bố cháu lộng giả thành chơn, giả điên hàng chục năm, rồi hóa ra điên thiệt.
Từ Hán–Việt viết `龍腦`: (1) trong tiếng Việt thông dụng hiện nay, `long não` thường là camphor, hợp chất kết tinh có mùi thơm mạnh, công thức `C10H16O`; (2) `cây long não` là cây cho mùi long não, tên thực vật hiện được Kew chấp nhận là `Camphora officinarum` và thường gặp dưới tên đồng nghĩa `Cinnamomum camphora`; (3) trong dược liệu cổ/Đông Á, cùng mặt chữ `龍腦` có thể trỏ borneol (`C10H18O`), chất có mùi giống camphor nhưng không đồng nhất về hóa học. Không đồng nhất máy móc `long não` với mọi viên `băng phiến/viên chống nhậy`: sản phẩm có thể chứa camphor, borneol, naphthalene hoặc chất khác, phải đọc nhãn. Tên chất không phải lời khuyên dùng thuốc; không được ăn/uống và phải làm theo cảnh báo an toàn của sản phẩm.
Nhưng rốt cuộc rồi mụ ta cũng xuất hiện với hai phong thư mà giấy đã vàng, và hôi mùi long não của rương quần áo của mụ ta.
Mỗi lời thơ là một cục long não đủ giết chết hàng trăm con gián.
Bà Nhất đang quì bên cạnh, cho nàng ngửi dầu long não, bà xơ Saint- Joseph thì đứng nhìn nàng.
Trà thấy cơ thể mình ấm dần lại trong chiếc khăn lớn, cô ném chiếc khăn lên giường và mlở tủ quần áo chọ bộ áo ngủ đẹp nhất, còn thơm mùi long não mặc vào; sau đó Trà gỡ tóc và đứng rất lâu tữ ngắm mình trong gương, bộ quần áo ngủ màu xanh nước biển làm Trà nên lộng lẫy và cô mỉm cười hài lòng với nhan sắc của mình.
Từ tượng thanh hiếm tả tiếng nhạc ngựa — chuỗi tiếng kim loại nhỏ rung đều theo bước ngựa: jingling of horse bells. Từ có thể đứng trong cụm `tiếng long nhong`, `nhạc ngựa long nhong` hoặc tả dáng ngựa/người cưỡi đi cùng nhịp ấy; không tự cho biết ngựa chạy nhanh hay chậm. Dạng gần `nhong nhong` còn có thể tả ngựa chạy chậm hoặc người, vật đi theo dáng ấy. Phải phân biệt `lông nhông` có âm ô, nghĩa đi rong, chơi bời không mục đích; hai từ không phải một.
Ở đây không trông thấy làng và nhìn qua mỏm đá cũng chỉ thấy một mảng hồ sáng chói; nhưng được cái hoa màu vui tươi, trời xanh lam nom như một cái lều vải căng trên những ngọn núi đá phủ tuyết, tiếng róc rách một cái thác gần đấy hòa với tiếng long nhong kín đáo chuông đeo cổ dê.
Cụm chỉ thời gian theo cách nói vùng, nay có sắc thái cũ: `lóng rày` nghĩa là `dạo này, gần đây, thời gian vừa qua cho tới hiện tại` — recently, these days, of late. Khoảng dài ngắn do văn cảnh quyết định, có thể là mấy bữa, mấy tuần hoặc lâu hơn; không đồng nhất với `bữa nay` hay chỉ riêng ngày hôm nay. Từ được ghi trong tư liệu Nam Bộ và cũng có ở Trung Bộ, vì vậy không gắn độc quyền cho một miền. Trong văn hiện đại, cụm thường dùng để tạo giọng nhân vật, ký ức địa phương hoặc lời nói thân tình hơn là văn hành chính.
Nhưng lóng rày có nhiều giáo sư ngoại quốc sang diễn thuyết nên anh ta không muốn bỏ lỡ dịp học hỏi.
Dạng vùng gần `lòng thòng`, tả dây, vải, tóc hoặc vật mềm dài buông rủ, chùng xuống và trông không gọn: dangling, hanging loose. Nghĩa cốt lõi là tư thế rủ dài nhìn thấy được; từ không tự cho biết vật dơ, hư hay nguy hiểm, dù dây điện lỏng thỏng ở một vị trí cụ thể có thể tạo rủi ro do hoàn cảnh. Không dùng từ để gán tính luộm thuộm hay phẩm chất cho con người khi câu chỉ tả một món đồ đang buông rủ. Dạng từ điển toàn dân thường gặp hơn là `lòng thòng`; một số nguồn còn ghi `lõng thõng`.
Rồi nàng nâng tay áo lên, thứ tay áo lỏng thỏng quá rộng quá dài:
Danh từ dân gian Nam Bộ chỉ chung một số loại cá nhỏ sống ở nước ngọt hoặc vùng nước lợ, thường thuộc họ cá chép: small cyprinid fish, minnows. `Cá lòng tong` là một nhóm tên gọi đời sống chớ không khóa vào một loài duy nhất: danh mục quản lý của Bộ Nông nghiệp và Môi trường dùng tên này cho nhiều loài thuộc các chi `Esomus`, `Rasbora`, `Luciosoma`, `Trigonostigma`… Vì vậy, câu về món ăn, đánh bắt hay ký ức miệt sông có thể dùng tên dân gian; hồ sơ khoa học, kiểm dịch hoặc bảo tồn phải định danh cụ thể. Gặp biến thể `lòng tong/lòng tòng/lòng đong`, giữ đúng tên vùng của nguồn.
Một ngày kia, buồn quá, tôi xách cần ra bờ sông giựt lòng tong chơi.
Từ láy quen trong lời Nam Bộ có hai nét: (1) đi, chạy hoặc dẫn theo đường vòng qua nhiều chỗ thay vì tới thẳng: roundabout, around and around; (2) nói hoặc giải thích qua nhiều lớp, chưa vào ngay ý chính: indirect, rambling, roundabout. `Lòng vòng` chỉ hình thức đường đi/lời nói; không tự chứng minh người ấy bị lạc, cố nói dối hay né tránh. Trong chỉ đường và tình huống an toàn, nên nêu tuyến cụ thể; trong giao tiếp, có thể mời người nói nêu kết luận trước thay vì gán động cơ.
Kỳ đi thật là lòng vòng, do các nẻo xa nhứt để đi tới đích.
Từ gợi hình tả dáng đi hoặc chạy bằng những bước ngắn, nhanh nhẹn, thường có vẻ hồ hởi và hay gặp ở trẻ nhỏ: trot along, scamper, patter. Nghĩa chuẩn không phải `đi chậm, lề mề, không mục đích`; các lời giải như vậy đã đảo ngược nét tốc độ. Khi dùng cho người lớn, từ có thể trìu mến, hài hước hoặc làm người ấy nghe bị trẻ con hóa tùy quan hệ. `Lon ton` mô tả dáng bước, không tự cho biết mục đích, tính cách, mức trưởng thành hay độ an toàn.
- Em mà giữ cu Tí một tuần là nó biết chạy lon ton, biết gọi cô, chú ba, mẹ loạn xá ngầu.
Lan lon ton chạy đến gần anh, nắm lấy tay anh, láu táu:
Rớt ôm chồng báo của Nô chạy lon ton phía sau, thấy chiếc xe lao tới, thằng Nô văng qua một bên đường, nó đứng khựng lại hét lên:
Ở đàng sau, chỉ có thằng bé Hậu lon ton, tay ôm bình, chân tung tăng bước.
Từ láy hiếm/cũ tả cách phản ứng hoặc làm việc vội vàng, hấp tấp khi chưa nghe, chưa xét hay chưa chuẩn bị đủ: hasty, rash, precipitous. Nét chê nằm ở sự thiếu cân nhắc, không nằm ở tốc độ đơn thuần; một người làm nhanh mà vẫn kiểm tra kỹ thì không nhất thiết là `lon xon`. Từ còn được bảo lưu trong câu `nghe con lon xon mắng láng giềng`, nhắc đừng chỉ nghe một phía rồi vội trách người khác. Phân biệt `lon ton` là bước ngắn, nhanh, thường hồ hởi; `lộn xộn` là rối, không có trật tự.
tôi nhìn hong no mắt những lưới cá đầy những con cá diếc vẩy xanh, loáng bạc nhảy lon xon trong lưới, hay những mẻ toàn cá cấn cá mại, mầu tra9"ng bạc, hoặc màu đỏ hồng ở sườn và bụng .
`Lộn xộn` chỉ tình trạng không có trật tự hoặc không theo một trình tự rõ. Nét một áp cho đồ vật, hàng ngũ, người ra vào, âm thanh hay hoạt động bị xếp/diễn ra chen chúc, trái chỗ hoặc khó kiểm soát. Nét hai áp cho lời nói, ý nghĩ, bài viết, hồ sơ hay quy trình thiếu thứ tự và mạch lạc. Từ không tự đồng nghĩa với nguy hiểm, vô pháp luật, bẩn, sai hoàn toàn hoặc do một người cụ thể gây ra; phải nêu cảnh và hậu quả. Tuyệt đối tách `lộn xộn` khỏi `lon xon` nghĩa vội vàng/hấp tấp và `lon ton` chỉ bước ngắn mau.
Đời bây giờ, hò lộn xộn quá, chớ hồi đó, hò có lớp lang đầu đuôi.
Từ gợi hình khẩu ngữ, quen trong lời Nam Bộ, tả tay chân hoặc động tác `vụng về, lúng túng, thiếu chính xác`: awkward, fumbling, clumsy in movement. Nên gắn `lớ quớ` với việc quan sát được như bưng mâm, gói bánh, xỏ dây hay tìm đồ; nguyên nhân có thể là mới làm, chưa biết chỗ hoặc đang bối rối nhưng phải theo văn cảnh. Một lần lớ quớ không đủ để dán nhãn con người hậu đậu, thiếu năng lực, có bệnh hay khuyết tật. Phải phân biệt với `lớ xớ`: lớ quớ nói cách cử động, còn lớ xớ nói việc lảng vảng/quanh quẩn ở nơi không cần đến mình.
Một vài con ngựa lạc đàn chạy lớ quớ quanh đó.
Y lại gào, lại khạc, lớ quớ cách nào hàm răng phập vào nhau ba ngón tay đứt lìa, máu chảy đỏ cả cánh tay tràn đầy miệng.
Lớ quớ lại làm đổ cả nước không ai đi tìm cho bà nữa đâu nhé !
Cách nói Nam Bộ chỉ trạng thái vì nghĩ ngợi chuyện khác mà không chú tâm vào việc đang cần làm: distracted, preoccupied. Chữ `ra` trong cụm này không mang nghĩa hướng ra ngoài như `lo ra tiền` hay `lo ra chỗ ở`; đây là một đơn vị từ vựng hóa trong các khung `bị lo ra`, `học hành lo ra`, `đừng lo ra`. Cụm từ mô tả sự lệch chú ý trong tình huống, không phải nhãn lười biếng, kém thông minh, thiếu đạo đức hay một chẩn đoán tâm lý. Việc người ngoài thấy chuyện ấy “không đâu” cũng không đủ phủ nhận nỗi lo thật của người trong cuộc.
Đến cổng, mải lo ra, chút xíu nữa nó đụng một người.
- Thôi, nghe giảng bài đi, đừng lo ra không hiểu bài được.
`Lộ sắc` là để cho một cảm xúc, thái độ hoặc tình trạng hiện ra ở nét mặt, thần sắc, dáng vẻ hay dấu hiệu bên ngoài: `lộ sắc mừng`, `lộ sắc bất bình`, `mặt lộ sắc giận dữ`. `Lộ` ở đây là 露 nghĩa hiện ra/để thấy, không phải `lộ` 路 nghĩa đường; `sắc` là 色 trong lớp nghĩa vẻ mặt, sắc diện. Cụm thường có sắc thái văn chương hoặc cũ, xuất hiện dày trong văn Nam Bộ, nhưng không chỉ riêng Nam Bộ. Tính từ hay danh từ theo sau nêu điều người kể nhận thấy hoặc suy từ biểu hiện; bản thân cụm không chứng minh chắc cảm xúc bên trong, ý định, nguyên nhân, thời gian kéo dài, tính nết hay bệnh trạng. Với tình trạng như `lộ sắc mạnh trong mình`, nên hiểu là trông có vẻ khỏe hơn theo lời kể, không thay cho chẩn đoán y khoa. Văn hiện hành có thể dùng `lộ vẻ`, `tỏ vẻ`, `hiện rõ vẻ` tùy câu.
Thầy Bình cười, còn thầy Thanh thì lộ sắc bất bình.
Thầy Thanh-Khải ngồi trong xe dòm thấy cô leo lên thì lộ sắc mừng.
Hiểu lầm ý định của triệu Vĩ, Năm Hương lộ sắc mừng :
Chị Cung thấy chồng lộ sắc giận nên đấu dịu:
Danh từ vay tiếng Pháp `loto`, trước hết chỉ trò rút/kêu số: người chơi dò số được gọi với số in trên vé hoặc bảng, gần với bingo. Ở Nam Bộ, `hát lô tô, gánh lô tô, hội chợ lô tô` còn chỉ sinh hoạt biểu diễn trong đó người rao số lồng con số vào câu ca, điệu lý, câu hò hoặc lời ứng tác để mua vui. Luật, dãy số và cách xác định thắng có thể khác theo nơi tổ chức; không đóng đinh một bộ luật duy nhất. Không nhập lô tô với `lô đề`, không mặc định mọi cuộc chơi có cá cược tiền, và không dùng tên trò chơi để suy giới tính hay bản dạng của nghệ sĩ. Cụm đánh lô tô có trang con riêng: theo nghĩa đen là chơi lô tô; trong thành ngữ Nam Bộ, tim, ngực hoặc bụng đánh lô tô là cảm giác đập dồn vì hồi hộp.
Cụm khẩu ngữ chỉ việc đưa tiền, quà hoặc lợi ích một cách không chính thức để tác động người có quyền quyết định, mong được ưu tiên hay cho công việc trôi chảy; cũng có thể chỉ chính khoản ấy: to grease someone's palm, an under-the-table payment. Sắc thái tiêu cực, gần `đút lót`, nhưng tên gọi dân gian không tự xác định tội danh hay mức độ pháp lý của từng vụ việc; muốn kết luận phải dựa vào hành vi, chứng cứ và luật áp dụng. Không dùng ví dụ như lời chỉ dẫn cách hối lộ hoặc coi đây là thủ tục bình thường; nên đặt trong ngữ cảnh từ chối, tố giác, kiểm soát minh bạch và bảo vệ người phản ánh.
Từ gợi hình tả người, vật, nơi chốn hoặc âm thanh nằm gọn, chìm khuất hay hiện ra quá nhỏ giữa một không gian, vật thể hoặc nền cảnh lớn hơn nhiều: swallowed up, dwarfed, tiny amid. Cụm nhấn quan hệ tương phản kích thước hoặc mức nổi bật; không tự cho biết đối tượng bị lạc, cô đơn, mắc kẹt hay gặp nguy hiểm. Với âm thanh/ý kiến, nghĩa mở rộng là quá nhỏ hoặc yếu nên gần như bị tiếng ồn hay lượng thông tin lớn hơn che mất. Phân biệt với `lọt` đơn thuần là đi qua/vào được một khe, cửa hay vòng kiểm tra; `lọt thỏm` luôn thêm cảm giác đối tượng nhỏ hẳn so với cái bao quanh.
Ngồi trong “cockpit” trông lọt thỏm như hòn bi trong ly nước.
Chiếc xe de luxe, đồ sộ Kay ngồi lọt thỏm trên băng trước, một mình Clemenza ngồi sau và Paulie lái vùn vụt.
Tôi ngạc nhiên nhìn cái hình hài bé nhỏ tội nghiệp, ngồi lọt thỏm trong chiếc ghế bành nhung đỏ.
Ông như lọt thỏm giữa hai chiếc gối trong bộ pyjama rộng thùng thình.
Động từ/trạng từ khẩu ngữ Nam Bộ chỉ việc `lảng vảng, quanh quẩn ở nơi không cần thiết đến mình hoặc không có việc phải đến đó`: loiter, hover around, hang around where one is not needed. Từ thường xuất hiện trong lời nhắc `đừng lớ xớ`, nhất là nơi đang làm việc, bếp nóng, hàng người hoặc khu vực cần giữ lối. Sắc thái có thể khó chịu hay cảnh báo nhưng bản thân `lớ xớ` không chứng minh người ấy xâm nhập trái phép, có ý trộm cắp, quấy rối hay cố tình phá việc; cần nêu thêm hành vi nếu có. Phải phân biệt với `lớ quớ`, vốn tả động tác vụng về/lúng túng.
Lứ là đại từ ngôi hai số ít, nghĩa là `mày/anh/chị/em/bạn...` tùy quan hệ, vay từ tiếng Triều Châu 汝 lṳ́/lú trong lớp tiếp xúc Hoa–Việt ở Nam Bộ. Hồ Biểu Chánh đặt từ trong lời một khách Triều Châu hỏi Cẩm Vân `bữa nay lứ mạnh hôn?`; Từ điển từ ngữ Nam Bộ cũng ghi câu `Tôi với lứ đi Bạc Liêu một chuyến đi`. Từ nay đã cũ và gắn mạnh với bối cảnh cộng đồng/ngôn ngữ; không nên thay mọi `you` hiện đại bằng lứ. Bản thân đại từ không khóa người nghe là anh, chị, em, cháu, nam hay nữ; cũng không tự cho biết thân mật, trịch thượng, hỗn xược hoặc yêu thương. Các sắc thái ấy phải đọc từ vai nói, tuổi, quan hệ và giọng câu.
Một người khách Triều Châu trạc chừng tuổi 45 tuổi, mình mặc áo trắng quần đen, chơn đi giày Tàu đen, đầu đội nón nỉ đen, ở ngoài bước vô không lột nón, mà lại ngồi xề trên ghế rồi ngó Cẩm Vân và hỏi rằng: “Con Vân à, bữa nay lứ mạnh hôn?
- Cố lứ nói thương ngóa, sao không cho ngóa ăn cơm?
Động từ có ba nét nghĩa thông dụng. Một là dồn và hướng đàn vật hoặc một nhóm người đi về một phía: herd, drive. Hai là đưa, đẩy, luồn vật qua khe/hốc hoặc nói gió tràn qua chỗ hở: push, thread, sweep through. Ba là cách nói khẩu ngữ `lùa cơm`, chỉ xúc/đưa thức ăn vào miệng nhanh để ăn cho xong: shovel food down, wolf down. Dạng vùng `lua` có thể gặp ở nét ăn nhanh. Từ `lùa` chỉ hành động và hướng chuyển động; không tự chứng minh người hay vật bị đối xử thô bạo, còn `lùa cơm` không tự cho biết khẩu phần, mức đói hay hoàn cảnh kinh tế.
Nói xong, Tư Hưng chạy lùa ba con heo nái.
Cách gọi gộp cây lúa và hạt gạo cùng các hoạt động trồng, thu hoạch, chế biến, lưu thông hay sử dụng chúng.
Lúa sa-mo, cũng chép `lúa sa mo`, là tên một giống lúa cũ từng được cấy nhiều ở Nam Bộ, thuộc nhóm giống thích ứng với đất mới khai hoang theo bảng chú giải từ ngữ Hồ Biểu Chánh. Trong Ý và tình, người ta nói `năm nay lúa sa-mo trúng lắm`, xác nhận đây là tên giống có thể được mùa hoặc thất mùa chứ không phải cách gọi chung mọi cây lúa. Bình Nguyên Lộc xếp `lúa sa mo` trong nhóm tên lúa mà ông nhận xét phần lớn là danh từ Cao Miên; nhận xét ấy gợi một hướng khảo cứu nhưng chưa cung cấp nguyên dạng Khmer tương ứng, nên VietLayers không dựng từ mượn có cấu trúc. Tên hiện chưa đủ chứng cứ để đồng nhất với một giống đang lưu hành, xác định mùa sinh trưởng, màu hạt, chất cơm, năng suất cố định hoặc địa bàn độc quyền.
Danh từ dân gian Nam Bộ chỉ lúa hoang mọc tự nhiên ở đồng ngập nước theo mùa, nổi bật trong ký ức và văn liệu về Đồng Tháp Mười: wild rice. Cây thường được gọi thêm là `lúa ma` và trong tài liệu thực vật học vùng đồng bằng sông Cửu Long thường gắn với loài `Oryza rufipogon`. Người xưa có thể chèo xuồng giữa đám lúa, dùng hai cây đập bông cho hạt rơi vào ghe/xuồng; hạt dễ rụng xuống đồng rồi mọc lại mùa sau. Tuy vậy, tên dân gian không thay thế việc định danh mẫu vật: không phải cứ gặp chữ `lúa trời` là đã chứng minh đúng một loài, và không được dịch máy thành wild rice Bắc Mỹ thuộc chi `Zizania`.
Nó là lúa của Trời nên cũng có tên là lúa Trời .
Từ gợi hình hiếm hoặc mang tính vùng, cùng nghĩa với `tua tủa`: tả nhiều đầu nhọn, sợi, râu, cành, rễ hoặc phần dài mảnh cùng chĩa, chìa hay dựng ra nhiều phía: bristling, sticking out densely. Từ nhấn hình dáng và mật độ nhìn thấy, không tự cho biết vật sắc, nguy hiểm, dơ, hư hay bị bỏ mặc. Trong văn hiện nay, `tua tủa` thường dễ hiểu hơn; nên giữ `lủa tủa` khi trích lời vùng, văn cũ hoặc muốn bảo tồn đúng giọng nhân vật.
Da sọ tôi bị lóc đi, vành tai treo lủng lẳng, chân tôi mất tiêu, hai cạnh sườn bị tên bắn găm lủa tủa.
Từ khẩu ngữ có hai nét liên hệ. `Lu bù` trước hết chỉ sự việc, cuộc vui, lời trách hoặc hoạt động diễn ra nhiều, dồn dập, hết lượt này đến lượt khác: in great number, round after round, without letup. Từ đó, câu `đang lu bù`, `làm việc lu bù` chỉ tình trạng có quá nhiều đầu việc phải xoay xở: extremely busy, tied up, snowed under. Dạng không ghi thanh `lu bu` xuất hiện trong lời Nam Bộ và văn liệu như một biến thể của cùng trường nghĩa, không nên mở trang cạnh tranh. `Lu bù` không tự cho biết người nói căng thẳng, làm việc hiệu quả hay công việc quan trọng; các kết luận ấy phải dựa vào câu cụ thể.
Cậu diện thêm một cây đàn băng cầm, cứ chiều chiều xách nó ra đường, không khảy vì chưa biết chơi nhưng cắt nghĩa lu bù về nhạc cụ ấy với đám trẻ con bu quanh cậu.
Chưa giao thiệp rộng với người trong vùng, và đám giỗ chỉ sẽ sơ-sịa thôi, nhưng bà Nam Thành nhớ lệ cũ, cứ làm bánh làm trái lu bù.
Trong gia đình có lu bù con gái chưa chồng như vậy, bậc cha mẹ thường hay nói câu này " Đó, ba bốn đứa đó, muốn chọn đứa nào tuỳ ý thích " mặc dầu bên đằng trai chỉ coi một cô thôi.
Danh từ có hai lớp nghĩa cần tách. Nghĩa quen ở Nam Bộ là cây thủy sinh nổi thường gọi `bèo lục bình`, tên khoa học hiện được chấp nhận `Pontederia crassipes`; `Eichhornia crassipes` là tên đồng nghĩa còn gặp nhiều trong tài liệu. Cây có lá tụ thành hoa thị, cuống thường phồng và hoa tím nhạt: water hyacinth. Một từ đồng âm cũ/ít dùng chỉ loại bình trang trí cao, gần `lộc bình, độc bình`: ornamental floor vase. Chữ Hán `綠萍` chỉ áp dụng cho tên cây theo nghĩa đen “bèo xanh”; việc cụm ấy có trong Hán văn không chứng minh cây được nói tới thời xưa là đúng loài water hyacinth hiện đại. Riêng nghĩa bình trang trí không được gán hai chữ này.
Ông đi ra đi vào, quan sát bãi bùn, nhìn mấy giề lục bình trôi ngang qua rồi nói:
Lục bình trôi hết giề này tới giề kia, mấy cây khô trốc gốc nổi lềnh bềnh quay qua quay lại như xác người rũ tóc.
Vài giề lục bình trôi nhanh về phía vàm biển, báo hiệu cơn nước ròng.
Lão nhìn mấy giề lục bình khá to, như bèo trong ao tù đọng.
Từ gợi âm/gợi hoạt động có hai nét nghĩa. `Lục đục dậy, lục đục dọn đồ` tả cảnh một hay nhiều người loay hoay chuẩn bị, thu xếp hoặc làm việc kèm tiếng động nhỏ, không đều: bustling about with muffled clatter. `Trong nhà lục đục, nội bộ lục đục` chỉ tình trạng bất hòa, có va chạm hoặc xích mích âm ỉ giữa những người cùng một quan hệ/nhóm: internal discord, friction. Nét thứ nhất không tự nói nơi đó bừa bộn hay vật bị hư; nét thứ hai không tự chứng minh có bạo lực, ly hôn, tan rã hoặc xác định bên nào có lỗi.
Trong nhà còn một bà mẹ già, bà cụ lại là người khắc nghiệt, thành ra giữa mẹ chồng và nàng dâu thương hay có chuyện lục đục, gấu ó nhau.
Những ý nghĩ này đã làm Phi Nga không được vui, và suốt buổi sáng hôm ấy Phi Nga cứ lục đục dưới bếp, hết nấu nướng đến dọn dẹp.
Thế là vợ chồng bắt đầu lục đục từ thuở đó.
Cửa lên nhà trên không đóng nên chưa ai kịp chạy xuống xem cái gì lục đục dưới ấy đã thấy một bóng đen to lù lù bước lên, tay ẵm một người bất tỉnh.
Danh từ chỉ chuông nhỏ, chuỗi chuông nhỏ hoặc vật rỗng có hạt/viên bên trong, khi rung hay chuyển động thì phát tiếng leng keng, lanh canh: small bell, jingle bell, rattle. `Lục lạc ngựa` thường gắn ở dây cương hoặc ách; `lục lạc em bé` có thể là đồ chơi cầm lắc. Từ gọi vật theo cấu tạo và âm thanh, không tự xác định chất liệu, niên đại, giá trị, công dụng nghi lễ hay độ an toàn. Khi nói về đồ chơi cho trẻ, kích thước chi tiết và cách sử dụng vẫn phải theo nhãn sản phẩm, không suy từ tên gọi.
Mỗi con bò đều có đeo lục lạc bằng gỗ nên chủ bò vững tâm thả chúng vào rừng cho sống tự do để đợi khách.
Bỗng tiếng vó ngựa cùng tiếng lục lạc vang lên, rồi một con ngựa từ trong màn đêm xuất hiện trước mặt chàng cách xa xa.
Đây nói qua việc Chung nương nương chất hết bửu bối , rồi giựt sợi dây lục lạc reo vang.
Và của bọn vũ nữ, những bàn chân đeo lục lạc, thơn thơn lướt trên điệu nhạc đơn vui: những bàn tay mềm dẻo nối theo nhau, chuyển từng gợn sóng để dìu giọng tiêu bay.
Từ có hai lớp nghĩa. Trong hình học cũ, `lục lăng` là hình hoặc tiết diện có sáu cạnh/góc, nay thường nói `lục giác, sáu cạnh`: hexagon, hexagonal. Đây là từ Hán–Việt `六棱`, trong đó `六` là sáu và `棱` là cạnh/góc nổi. Trong tiếng lóng Nam Bộ cũ, `lục lăng` còn chê người hoặc thái độ là hung hăng, bướng bỉnh, khó khuyên bảo; dạng nhấn `lục lăng cục trối` được ghi như một tổ hợp vùng. Chữ `六棱` chỉ giải thích nét hình học, không đủ chứng minh nguồn của nét lóng. Nét lóng là nhãn đánh giá hành vi, không phải chẩn đoán, tội danh hay căn cứ hạ phẩm giá một con người.
Mai sau anh có xấu phần từ trần chết trước, em rước thợ Bắc về cẩn đá lục lăng để chôn chàng.
Hắn trỏ ba vết kiếm hình lục lăng in trên cột, dõng dạc tuyên bố:
Miếng thủy tinh hình lục lăng đè chặn giấy khỏi bay những đêm gió lớn đập như bão vào những bờ tường khách sạn.
Trên những ô kính của cái chòi canh lục lăng cao vút, tia nắng rực rỡ thứ nhất vừa ánh.
Danh từ lịch sử Hán–Việt `六省`, nghĩa đen là “sáu tỉnh”, thường nằm trong `Nam Kỳ lục tỉnh`. Cơ cấu sáu tỉnh miền Nam được xác lập trong cải cách hành chính triều Minh Mạng năm 1832: Phiên An (đổi thành Gia Định năm 1835), Biên Hòa, Định Tường, Vĩnh Long, An Giang và Hà Tiên: the Six Provinces of Southern Vietnam. Về sau, `lục tỉnh` còn sống trong tên sách, báo, ký ức vùng và cách nói văn hóa. Đây là thuật ngữ lịch sử, không phải danh sách đơn vị hành chính hiện hành; khi dùng cho một thời điểm sau các lần chia lại địa giới phải ghi rõ đó là hồi cố, tên gọi văn hóa hay phạm vi nào.
Bạch Tuyết đã đi qua khỏi rồi, nghe mấy lời ấy biết cô nọ là người Lục tỉnh chưa từng lên Sài Gòn, vừa muốn trở lại hỏi thăm cho rõ, rồi chỉ giùm làm nghĩa, kế thấy một người xe kéo khác kề xe lại hỏi rằng:
Nhưng, Bình nghĩ sống ở Sài Gòn hay trong lục tỉnh tự nhiên phải gặp người quen biết rồi hổ thẹn trong lòng.
Tư Cồ khoe khoang rằng đã phiêu bạt khắp Nam Kỳ, lục tỉnh, biết làm đủ thứ nghề.
Lục trần (六塵) là thuật ngữ Phật học Hán–Việt chỉ sáu đối tượng mà lục căn tiếp xúc: sắc, thanh, hương, vị, xúc và pháp. Sắc là đối tượng của mắt, thanh của tai, hương của mũi, vị của lưỡi, xúc của thân và pháp của ý. Chữ trần vốn là bụi, trong thuật ngữ được dùng như hình ảnh những cảnh đối đãi có thể làm tâm nhiễm trước; tuy vậy, không nên dịch giản lược lục trần thành sáu thứ bụi. Lục trần là các đối tượng nhận thức, không phải lục căn là sáu căn tiếp nhận, cũng không phải lục thức là sáu thức phát sinh. Trong văn chương, những cụm gỡ, rửa hay tránh lục trần thường diễn đạt lý tưởng tu tập của nhân vật; từ ấy tự nó không chứng minh người nói đã đạt một cấp độ tu chứng nào.
Cô đặt bàn thờ trong nhà, cô thỉnh tượng Phật về mà thờ, hôm sớm cô tụng niệm mà ung đúc đạo tâm, cô quyết chí làm theo lời Phật dạy, gắng sức tập tánh từ bi bác ái như Phật, rèn lòng bỏ cả tham, sân, si, gội rửa lục căn đừng để lục trần nhiễm được, cư xử hiền lành ngay thẳng, rộng lượng dung thứ cho kẻ quấy, cứu người chớ đừng hại người.
Hễ lục căn mình giữ được chơn chánh, thì lục trần mới không nhiễm nổi.
Tính từ/từ gợi hình tả dáng đi, cử động hoặc cách làm chậm chạp, nặng nề, trông thiếu lanh lẹ: slow-moving, sluggish-looking, plodding. Trong lời chê, `lù đù` có thể hàm ý người bị nói chậm hiểu hoặc kém xoay xở, nhưng từ điển phải tách hàm ý chủ quan ấy khỏi điều quan sát được. Một buổi mệt, một thao tác thận trọng hay tốc độ chậm không chứng minh trí tuệ, khuyết tật, bệnh lý hoặc năng lực chung. Khi viết trang trọng, nên nêu chính xác hành động nào chậm và ảnh hưởng ra sao.
Chị thấy sao thì vẽ vậy và giờ đây lại đi yêu một anh chàng lù đù đến ngốc.
Cô Hương năm nay hăm tám, trông hiền hậu quá sức, lù đù như gái quê, và an phận như bất kỳ cô gái luống tuổi nào.
Người đàn bà chăm chú ngó Hồ, không hiểu sao Hồ, người khách chơi hoa lù đù này lại cay cú bà chủ mình như vậy:
Môn đệ Nguyễn Xuân Nhân, bút hiệu Vạn Lịch cũng lù đù dẫn xác vô.
Động từ gợi hình chỉ chuyển động nhanh hoặc kín, thường luồn/rút vào bụi, góc, hẻm, chỗ khuất hay lặng lẽ tránh khỏi tầm chú ý: slip into, duck into, dart into, slink away. `Con chồn lủi vào bụi`, `ảnh lủi ra cửa sau` đều nhấn đường đi khuất và ít gây chú ý; động cơ có thể là tránh nguy hiểm, ngại gặp, làm việc riêng hoặc chỉ chọn lối tiện hơn. Từ không tự chứng minh người/vật sợ hãi, có tội, ăn cắp hay cố tình lừa ai. Phân biệt `lùi` là đi về phía sau và `lụi` có các nghĩa khác.
Tôi nhìn xuống đất rồi lủi ra đầu đường.
Động từ có ba nét phải tách theo chủ thể và bổ ngữ: (1) cây cối héo, suy dần rồi chết phần thân lá: wither, die back; (2) lửa hoặc than yếu dần rồi tắt: die down, go out; (3) cách nói vùng chỉ xiên thịt, tôm hay nguyên liệu vào que để nướng: skewer. `Cây bị lụi` chưa tự cho biết nguyên nhân, phạm vi hay khả năng phục hồi của gốc; `lửa đã lụi` không thay việc kiểm tra an toàn; `lụi tôm` không đồng nghĩa đâm người và không xác định công thức món ăn. Từ này khác `lủi` là luồn vào chỗ khuất và `lùi` là chuyển về phía sau.
Ánh lửa trong bếp un lụi dần, tiếng vạc ăn đêm kêu oang oác.
Ngọn đèn cầy đặt trên xích đông bằng tre sắp lụi tắt.
Từ vùng Nam Bộ, tương ứng `lúi húi`: tả người chăm chú, luôn tay làm một việc nhỏ hoặc việc cần nhiều thao tác, thường cúi/ngồi sát vào chỗ làm tới mức ít để ý chung quanh: be absorbed in, busy oneself with, work away at. `Lui cui dưới bếp`, `lui cui sửa đồ` có thể gợi dáng cúi nhưng trọng tâm là sự cặm cụi, liên tục. Từ không bắt buộc việc làm chậm, vụng, thất bại hay thấp kém; cũng không tự khen đức tính siêng năng lâu dài từ một cảnh. Các dạng `lúi húi`, `lụi cụi`, `lụi hụi` gần nghĩa nhưng phải giữ đúng lời vùng/văn bản khi trích dẫn.
" Lui cui tối ngày với ba cái mật, cái sáp.
Tôi trở ra phòng ngoài đã ấm hơi lửa, cô Ngàn đang lui cui bên lò sưởi để sửa soạn một cái bếp.
Xa xa, ngoài đồng vắng, thấp thoáng những bóng trẻ con lui cui đào hang tìm bắt dế.
Bố lui cui chất mấy hòn gạch làm bếp, có năm kê bằng đá tảng, đang đun nửa chừng đá nó nứt làm hai khiến cả nhà phải một phen lên ruột.
Lụi hụi có hai lớp cần tách. Trong cách dùng chỉ hoạt động, từ tả người đang chăm chú, luôn tay hoặc xoay xở với những việc nhỏ, gần lúi húi, lui cui; nó không tự có nghĩa chậm chạp, vụng về hay làm hỏng. Trong văn Nam Bộ cũ, lụi hụi còn đứng trước một khoảng ngắn như lụi hụi không bao lâu, lụi hụi không mấy bữa, lụi hụi ít ngày để báo rằng chẳng bao lâu sau thì việc khác xảy ra. Lớp thời gian này không dùng thay cho trạng từ hoạt động trong mọi câu và nay đã hiếm.
Ngó qua mé kinh bên kia thấy có một chiếc ghe hầu bốn chèo, mui sơn xanh, đương đậu tại đó, bạn lụi hụi đứa tát nước, đứa nấu cơm.
Lụi hụi không bao lâu kế tới ngày khai trường, Hiển Vinh sửa soạn đem vợ con đi ra Bắc, chị hai Thình cũng sẵn lòng đi theo Thu Vân.
Tính từ khẩu ngữ chỉ nhiều đồ vật, vật chứa, gói món hoặc đơn vị cùng hiện ra/bày ra la liệt trong một khoảng: numerous and spread all around, many laid out everywhere. `Lủ khủ` thường tạo ấn tượng thị giác về số lượng và sự phân bố, không bắt buộc đếm chính xác và cũng không tự mang nghĩa bừa bộn, dơ, rẻ tiền hay bỏ đi. Từ này phải tách khỏi `lù khù`/`lụ khụ` tả dáng người chậm, và không dùng số lượng đồ để phán xét người sở hữu.
Họ ngồi lủ khủ trong chiếc ghe của tôi đậu tại bến.
Tuy nhiên, đám con cái lủ khủ của anh Mộc thích ở tầng dưới để thỉnh thoảng chạy giỡn rồi té xuống bãi, uống nước bùn no bụng.
Động từ khẩu ngữ chỉ ăn hoặc nuốt gọn cả một miếng/vật nhỏ: pop into one's mouth, gobble up, swallow in one bite. Sắc thái thường gọn, nhanh và có thể vui trong lời kể; không bắt buộc người ăn tham, thiếu lịch sự hay không nhai. Với vật có nguy cơ hóc, câu ví dụ phải giữ an toàn chứ không biến cách nói đùa thành hướng dẫn nuốt nguyên vật. `Lủm` khác `lụm` là nhặt/lượm và `lũm` là chỗ hơi lõm.
Động từ vùng Nam Bộ tương ứng `lượm`: cúi hoặc đưa tay nhặt một vật lên khỏi đất/bề mặt, hay thu gom nhiều vật rời: pick up, gather, collect. `Lụm được` trong khẩu ngữ mới đôi khi mở rộng thành kiếm được, giành được, nhưng mục này chỉ dùng nét ấy khi văn cảnh nêu rõ kết quả; không dịch mọi trường hợp thành win. Hành động lụm một vật chưa tự xác định quyền sở hữu, ý định chiếm giữ hay giá trị của vật. Trong văn bản trang trọng có thể dùng `nhặt, thu gom`; trong lời thoại Nam Bộ nên giữ `lụm` khi cần đúng giọng.
Hễ bóng bay qua sà ngang hay ra ngoài khuôn gỗ, mày chạy đi lụm rồi bê đến cho cầu thủ.
Lụm cụm là từ gợi hình chỉ dáng cặm cụi làm việc một cách vất vả, chậm và thường hơi khom; nhiều câu dùng cho người lớn tuổi nhưng tuổi già không phải điều kiện bắt buộc. Từ gần lọm cọm, lọm khọm và có thể giao với lúi húi ở nét chăm chú, song không phải lúc nào cũng đồng nghĩa: lụm cụm thường làm nổi sự nặng nhọc hoặc dáng yếu/chậm. Không phân tích từ này thành lụm nghĩa nhặt cộng với cụm, và không dùng nó để suy bệnh tật, bất lực, nghèo khó, trí nhớ kém hay phẩm giá của một người. Dạng lụm khụm được ghi nhận ở Nam Bộ với cùng nét cặm cụi hoặc dáng già chậm, khom; không lẫn với lum khum/lom khom chỉ tư thế cúi cong lưng.
Chúa tàu lên bờ rồi, tay cầm quạt lông, khoan thai đi trước, còn tên bạn bưng mâm lúc thúc theo sau, đi được chừng vài chục bước ngó vô trong phố thấy ông cựu lý trưởng Đồ, nay già đã lụm cụm rồi, đứng ngó mình trân trân mà có lẽ cũng tưởng là khách Quảng Đông chớ không dè mình là Thủ Nghĩa.
Lùm lùm là từ láy tả hình dáng nhô, phồng, nổi hoặc chất đầy thành một khối thấy rõ, thường không phẳng và có thể tròn vun: bụng lùm lùm, núi lùm lùm chỗ thấp chỗ cao, cây đen lùm lùm, hai vùa cơm lùm lùm. Từ có thể đứng sau danh từ để tả khối hình, hoặc sau động từ chỉ trạng thái/lượng như u lên, đầy, vun. Nó chỉ cái thấy ở bề ngoài và mức đầy tương đối, không tự xác định số đo, chất liệu, nguyên nhân hay chẩn đoán. Khi tả bụng người, không được từ lùm lùm một mình kết luận có thai, bệnh, béo hay đánh giá ngoại hình; khi tả cơm đầy vun, số lượng chính xác vẫn phải đo riêng.
Trước mặt thấy có ba bốn chiếc ghe rỗi đã về đến bến rồi đương cất cá lên bãi, kẻ khiêng người gánh, kẻ tát nước, người cuốn buồm, sau lưng nhìn có mấy cụm núi xanh xanh, lùm lùm chỗ thấp chỗ cao, chỗ phun khói lam như mây đen, chỗ đỏ lòm như lửa đốt.
Chiều nấu hai vùa lùm-lùm nghe hôn cháu”.
Nàng mang thai nghén nên bụng u lên lùm lùm.
Xe vẫn đi, đi suốt từng quãng đường, rồi lại từng quãng, cánh đồng đã hết và xe đã bắt đầu rẽ để đi vào quãng đường giữa khu rừng, một bên là rừng rậm với những cây cao đen lùm lùm dưới trời đêm, còn một bên là rừng đã bị phá với những bụi mới mọc lại, chỗ thưa chỗ dày, chỗ cao chỗ thấp.
Lụm thụm là dạng Nam Bộ có quan hệ biến âm với luộm thuộm, được văn chương cũ dùng để tả nhà cửa, xóm cảnh hoặc đời sống tạm bợ, xộc xệch, thiếu tiện nghi. Trong những chứng liệu đã đối chiếu, trọng tâm nằm ở tình trạng vật chất và cách sắp đặt, không phải dáng người già chậm chạp như lụm cụm. Không nên lấy từ này làm nhãn hạ thấp người nghèo, suy nhà không an toàn, kết luận chủ nhà cẩu thả hoặc thay tự động mọi nét nghĩa hiện nay của luộm thuộm.
Em nói ở đây tốt gần gần như ngày trước, nhưng em lại nghe sung sướng hơn ngày trước vì sự đối chọi rõ rệt giữa tiện nghi bây giờ và sự lụm thụm hôm qua.
Nhưng tình yêu vẫn còn nguyên vẹn trong lòng nàng, đời sống tương đối lụm thụm của gia đình nầy hoàn toàn không ảnh hưởng đến tình cảm của nàng.
Tính từ tả ánh sáng yếu tới mức không gian hiện ra dở sáng dở tối, hình vật khó thấy rõ: dim, murky, poorly lit. `Đèn lù mù`, `phòng lù mù`, `ánh sáng lù mù` nói về độ chiếu sáng có thể quan sát, không phải `mù` theo nghĩa mất thị giác và không tự chứng minh nơi đó nguy hiểm hay có ý che giấu. Phải tách với `tù mù` khi từ sau được dùng bóng cho cách tính toán/thông tin không minh bạch; nếu nói về tầm nhìn do khói, sương hay mắt, câu cần nêu nguyên nhân thay vì dùng lù mù như chẩn đoán.
Bữa cơm tối dưới ánh điện vàng lù mù tôi để ý thấy cô thỉnh thoảng lại ngó tôi như một người lạ.
Ánh sáng lù mù của mấy ngọn đèn dầu le lói rọi ra khỏi liếp và tan mất trong ánh trăng buồn.
Chỉ còn ba người lớn ngồi ăn lặng lẽ dưới ánh đèn điện vàng lù mù.
Từ biểu cảm có hai nét liên hệ nhưng phải tách: (1) tóc, cành lá hoặc vật nhiều sợi/phần chìa ra rối, không gọn: tousled, tangled, bushy; (2) chuyện có nhiều lời qua tiếng lại, tranh cãi hay chi tiết chồng chéo khiến dư luận chú ý: controversy, messy dispute, commotion. Ở Nam Bộ gặp dạng phát âm/ghi `lùm sùm`; nên dẫn về cùng mục thay vì tạo nghĩa cạnh tranh. Khi nói `vụ lùm xùm`, từ chỉ tình trạng tranh cãi và thông tin phức tạp, không tự chứng minh cáo buộc là thật, có vi phạm pháp luật hay bên nào có lỗi.
huởng cô Huỳnh Mai mà vừa lãnh luôn số tiền thưởng về đại ca nên mới đặt ra những chuyện lùm xùm như vậy để cho đại ca dễ sa vào tròng.
Tui “để” cổ thì hóa ra vụ mình muốn giấu nhẹm đây đổ bể lùm xùm lên sao!
- Anh về dưới có mấy bữa thì đem theo một bộ thôi, mang chi lùm xùm dữ vầy nè?
Cho đến lúc anh rẽ vào con đường dẫn đến biệt thự của Fraulein Muller, tôi mới nhận ra rằng không phải chỉ có một mình anh -- đàng sau anh là hình mẫu thu nhỏ của một tay đua, với cái nón kẻ ô lùm xùm đội ngược, cặp kính chắn bụi to đùng, bộ áo liền quần trắng và đôi tai ngoại khổ, bóng và đỏ rực như hồng ngọc.
Danh từ trước hết chỉ phần sau thân người từ vai xuống thắt lưng: back. Từ đó mở sang phần phía sau hoặc phần đỡ lưng của vật, như `lưng ghế`, `lưng tủ`, `lưng áo`; bản dịch phải theo vật, không dùng `back` máy móc cho mọi tổ hợp. Một nét lượng chỉ phần chứa chưa đầy, thường ở khoảng giữa theo ước lượng, như `lưng chén`, `lưng chai`, `đong lưng`; không mặc định chính xác một nửa. Chữ Nôm `𦝄` có chứng tích trực tiếp năm 1895; đây là cách ghi từ Việt, không phải từ Hán–Việt. Những lời cũ dùng hình thể lưng để chê con người không được phục dựng thành ví dụ hiện đại.
Anh đạp xe lôi cứ khóm lưng, nói không day lại:
`Lửng` là mục đa nghĩa. Danh từ `con lửng` chỉ thú thuộc họ Chồn (Mustelidae); không suy loài cụ thể nếu văn cảnh chỉ nói tên chung. Tính từ/phó từ chỉ mức nửa chừng, chưa đủ hoặc việc bị bỏ dở, như `tay áo lửng`, `ăn lửng bụng`, `nói lửng`, `làm lửng`. Tư liệu vùng/cũ còn ghi `quên lửng` nghĩa quên phứt và `lúa lửng`/`hạt lửng` nghĩa hạt không đầy chắc; phải gắn nhãn để người học không áp vào mọi lời hiện đại. Chữ `朗` được mượn ghi Nôm cho âm lửng trong nguồn năm 1895; đây không phải cách dùng Hán–Việt `lãng` và không chứng minh các nghĩa hiện đại cùng một nguồn gốc với chữ Hán.
Tính từ Việt cổ, nay hầu như chỉ gặp khi đọc hoặc chú giải văn bản Nôm, chỉ dáng/cách hành xử `dữ tợn, ngang ngược, càn rỡ, bừa bãi`: fierce, overbearing, reckless, unruly. Trong từng câu phải dịch theo hành vi: giặc kéo tới hung hãn, kẻ ỷ thế làm càn hay cách làm không kiêng dè. Không dùng từ này như nhãn hiện đại cho người khi thiếu văn cảnh; không nhập với `lủng lẳng` là trạng thái vật treo. Chữ Nôm `籠陵` là cách mượn chữ để ghi âm tiếng Việt cổ, không phải bằng chứng toàn từ là một tổ hợp Hán–Việt mang nghĩa hiện đại của hai chữ.
Từ tượng hình tả vật được giữ ở một điểm/phần trên, còn phần lớn buông xuống trong khoảng không và có thể đung đưa qua lại: dangling, hanging loosely. `Treo lủng lẳng` không tự khẳng định vật sắp rơi, dây buộc hỏng hay tình huống nguy hiểm; phải xem cấu tạo và văn cảnh. Dạng nhấn `lủng la lủng lẳng` cùng dạng gần `lủng liểng` tăng sức gợi hình. Không nhập với từ cổ `lung lăng` nghĩa dữ tợn, càn rỡ.
Hàng chục con rắn no tròn, bón láng, treo lủng lẳng, đong đưa, như những khúc dồi to tướng.
Chừng xúm lại coi thì ô hô, thầy đội vừa bắn trúng một con heo rừng bé tí teo vừa mắc bẫy, chân còn treo lủng lẳng trên cây cần.
Trên chót cây cau, treo lủng lẳng nào là gấm vóc lụa là, tiền điếu, những giỏ đựng trái cây, bánh ngọt.
Châu Tiếp đeo lủng lẳng ở nơi cổ một sợi dây chuyền lòi tói vàng có tượng Phật nhỏ xíu bằng ngà chạm.
Động từ/tính từ có hai nét liên hệ: (1) vật nghiêng, lắc qua lại hoặc không còn bám/đứng chắc: sway, wobble, become loose; (2) niềm tin, quyết tâm, lập trường hay sự ủng hộ trở nên kém vững, hoặc bị tác động theo hướng đó: waver, shake, undermine. `Lung lay` chưa có nghĩa vật chắc chắn sẽ đổ/rụng; nghĩa bóng cũng không tự chứng minh quan điểm sai hay người đã đổi ý. Phải nêu tác nhân, mức độ và kết quả nếu văn cảnh biết rõ.
Cai tổng Ba chú ý, gốc dừa lung lay khi mớ lá trên ngọn quật quá mạnh, chỉ chờ một cơn gió là gốc dừa tróc lên.
An ninh và trật tự trong xóm đâu bị lung lay vì sự có mặt của hắn.
Khi xã hội nông nghiệp tổ chức theo lối cổ truyền bị lung lay trước sự xâm nhập của một hệ thống kinh tế có thể lực hơn như hệ thống tư bản thì xảy ra khủng hoảng, chẳng những về kinh tế mà còn cả về tâm lý.
Thất Sơn Huyền Bí, "Cảnh Tiên" Tại Thế Của Các Chiến Sĩ Cần Vương
Các nhà tư tưởng, các nhà bác học ấy rất có lý mà phản đối như vậy, bởi vì cái địa hạt sâu kín ấy chẳng những là của riêng mỗi cá nhân mà thôi, nó lại còn là cái chỗ nhầy nhụa ghê tởm mà sự phơi bày ra sẽ làm lung lay tinh thần của cái phần nhân loại lành mạnh trên quả địa cầu.
Từ tượng hình tả nhiều trái, bông hoặc vật cùng treo thành chùm, sa xuống và hiện ra dày trên cành hay giá đỡ: hanging in abundant clusters, laden and dangling. `Cây xoài lủng lỉu trái` nhấn cả số lượng lẫn dáng chùm trái kéo cành xuống; không tự cho biết trái đã chín, ngon, bán được giá hay cành sắp gãy. Dạng này có mặt trong kho từ Nam Bộ và gặp ở vùng khác; cần phân biệt `lủng lẳng` chỉ một hay nhiều vật treo tự do nhưng không bắt buộc nhiều, và `lủng liểng` là dạng gần nghĩa chứ không phải chính tả để thay tùy tiện.
Tính từ/trạng từ chỉ lượng chứa hoặc mức no ở khoảng chưa đầy: partly filled, moderately full, nearly satisfied. Trong `ăn lưng lửng`, người nói đã bớt đói hoặc gần no nhưng chưa no hẳn; với lu, nồi, chai hay bình, vật chứa có một lượng ở mức giữa theo cảm nhận. Cụm không ấn định đúng một nửa, không thay cho số đo trong công thức/kỹ thuật, và không nên kéo thành nghĩa chung 'mơ hồ, thiếu dứt khoát' nếu câu không nói tới lượng hoặc độ đầy. `Lưng lửng` gần `lửng`, `lưng lưng`, `lưng chừng` ở một số cảnh nhưng không đồng nghĩa hoàn toàn với `lơ lửng`.
Bữa cơm tối lưng lửng, cứ theo các bác sĩ thì rất tốt cho giấc ngủ và cho sức khỏe.
Từ biểu cảm có hai khung gần nhau: (1) đồ vật, giấy tờ hoặc chi tiết nằm/rải/trộn không theo trật tự: scattered, all over the place, in a mess; (2) hành động, đường đi, nét vẽ hay lời nói không có hướng/mạch rõ: aimlessly, randomly, all over the place. `Nói lung tung` có thể là nói lan man, thiếu kiểm chứng hoặc không đúng trọng tâm nhưng chưa tự chứng minh người nói cố ý nói dối. `Chạy lung tung` không mặc định bị lạc. Dạng nhấn `lung ta lung tung` nghĩa rất bừa bộn; `lùng tùng` có dấu huyền là từ mô phỏng tiếng trống, không phải biến thể của mục này.
- Uống rượu say, nói chuyện lung tung, làm hại nhà cửa.
Bởi vậy, những ngày gần cuối năm ăn trộm nổi lên lung tung.
Người đan len chăm chú đếm mũi, nhưng khi họ nghĩ lung tung thì không còn đếm được nữa, y như làm bất kỳ công việc nào khác,
Tính từ/phó từ tả trạng thái không làm chủ được tình huống hoặc chưa biết nên nói, làm, sắp xếp ra sao nên phản ứng ngập ngừng, thiếu trôi chảy hay vụng về nhất thời: unsure, at a loss, awkward, flustered. Từ có thể áp dụng cho một người, câu trả lời hoặc khâu tổ chức. Một lần lúng túng không chứng minh người đó kém năng lực, thiếu thông minh hay mắc bệnh; nguyên nhân có thể là mới gặp tình huống, thiếu thông tin, bất ngờ hoặc áp lực và phải do câu cho biết. Dạng nhấn `lúng ta lúng túng` mạnh hơn; phân biệt với `lung tung` là thiếu trật tự/định hướng.
Thấy ông chồng hơi lúng túng vì chẵng lẽ đưa miệng chai vào miệng mà nốc, bà chắt lưỡi:
A Chúa hơi lúng túng, chưa biết cậu Cẩu dùng thái độ cứng rắn hay mềm dẻo.
Ông Mười Hấu hơi áy náy vì khi cậu Cẩu nói chuyện, Xí Vĩnh như lúng túng, hai tay rờ vào túi áo rồi rút ra vuốt tà áo cho thẳng.
Lúng túng, anh ta không biết xử trí ra sao.
Tính từ biểu cảm nghĩa là rất lùn hoặc thấp hẳn so với vật/người được lấy làm mốc: very short, squat, very low. Thành tố `xịt` làm tăng mức và sắc thái, không đưa ra số đo cụ thể. Từ dùng tự nhiên cho chai, ghế, cây, căn nhà hay vật có chiều cao; khi nói về người, nó dễ thành lời trêu hoặc chê ngoại hình nên phải xét quan hệ, sự đồng thuận và mục đích. Không dùng `lùn xịt` để suy bệnh, tuổi, năng lực, giá trị hay phẩm chất của một người.
Nhưng anh ta cũng khá dềnh dàng để xứng đáng làm một phần tử trong bầy Trường Sơn chớ có đâu mà lùn xịt và đi xa quá như chú núi nhỏ nầy.
Quả nhiên ngược lại theo đường núi một gả xồn xồn lùn xịt, mặc chiếc áo xám vàng, tay phe phẩy chiếc quạt ba tiêu xâm xâm đi tới.
Anh chàng trên xe lùn xịt và có hàm răng cá sấu, nhe răng cười mím chi cọp:
Tính từ cũ/vùng tả màu hoặc bề mặt nhợt, bạc, mốc mốc như tro, thường thành từng vệt hay mảng: ashy-pale, faded, mottled. Trong lời Nam Bộ cũ, `luốc lác` có thể đứng gần `lem luốc`, nhưng lõi của nó là vẻ màu nhạt, xỉn hoặc vấy vá nhìn thấy được; không mặc định vật có nấm mốc, độc, hư hoàn toàn hay người mắc bệnh. `Luốc luốc` là dạng lặp gần nghĩa. Chữ Nôm mượn `綠` ghi âm `luốc` được từ điển lịch sử xác nhận, nhưng không biến từ này thành Hán–Việt `lục` nghĩa màu xanh.
Từ tượng hình vùng/khẩu ngữ tả mặt mũi, quần áo, giấy vở hoặc bề mặt bị lem bẩn nhiều chỗ và trông thiếu tươm tất: smeared, grubby, disheveled-looking. `Luốc nhuốc` nhấn tổng thể bẩn–rối nhìn thấy được, thường mạnh hơn một vết `lem`; câu phải nêu chất bẩn hoặc phần bị ảnh hưởng khi biết rõ. Từ không tự chứng minh người ở bẩn, nghèo, cẩu thả lâu dài hay vật không thể làm sạch. Không nhập với `luốc lác` cũ thiên về màu nhợt, xỉn, mốc mốc như tro; chưa có hồ sơ chữ Hán–Nôm trực tiếp đủ chắc cho toàn từ.
Tính từ/trạng từ mang sắc thái chê, chỉ cách sống, nói, ăn mặc, cư xử hoặc quản lý quá buông thả, thiếu giữ gìn và thiếu giới hạn phù hợp với hoàn cảnh: unrestrained, overly loose, careless about propriety. `Ăn nói luông tuồng` phải được giải bằng điều cụ thể như tiết lộ chuyện riêng, đùa không đúng chỗ hay dùng lời thiếu cân nhắc; không lấy khác biệt thế hệ, trang phục, giới tính hoặc lối sống không quen làm bằng chứng tự động. `Buông tuồng` là dạng thông dụng gần nghĩa; `tuồng luông` và `luồng tuồng` có chứng cứ lịch sử/vùng. Chữ Nôm có nhiều cách ghi cho từng thành tố, nhưng toàn từ không phải một tổ hợp Hán–Việt.
– Con gái nên giữ gìn, đừng đi chơi luông tuồng mang tiếng.
Lượt bượt là từ gợi dáng trong lời Nam Bộ cũ, thường tả áo quần dài, rộng hoặc buông thõng khiến người mặc trông vướng víu, rườm rà hay không gọn. Có khi câu chỉ nhấn phần vải dài buông, có khi mang sắc chê về dáng ăn mặc; phải đọc danh từ và giọng kể đi kèm. Từ không tự có nghĩa dơ, rách, nghèo, cẩu thả hoặc xấu, cũng không cho biết chất vải, kiểu áo, giới hay dân tộc của người mặc. Các từ lượt thượt, lướt thướt và luộm thuộm chỉ nên dùng để giải gần theo cảnh, chưa coi là biến thể chính tả của lượt bượt.
Thầy bịt khăn đen mặc áo dài lượt bượt, mà lại gặp dịp lộn xộn nên rủi sút rớt hết một chiếc giày hàm ếch xuống dưới kinh.
Mấy ông đồng cởi áo ngoài bỏ tại nhà mát, chỉ bận áo sơ-mi mà đi, duy có ông Phán ông không chịu rời cái áo xuyến dài của ông nên coi lượt bượt lắm.
Tính từ/trạng từ phương ngữ tả cách nói, chuẩn bị hoặc làm việc quá vội, thiếu thứ tự và thiếu kiểm tra nên dễ sót chi tiết: hasty, slapdash, rushed and careless. `Làm lụp chụp` phải có dấu hiệu cụ thể như quên giấy tờ, bỏ bước hay nói chưa hết ý; nhanh nhưng vẫn đủ bước, đúng và chắc thì không gọi là lụp chụp. Từ mang sắc thái chê một cách làm trong tình huống, không tự kết luận người ấy kém năng lực hoặc cẩu thả suốt đời. `Lụp chụp lưới chưới` là chuỗi tăng mức cũ/vùng, chưa mở mục riêng khi chưa đủ ranh nghĩa độc lập.
Toàn lụp chụp, mặc quần tây vào, mang giày đàng hoàng, nhưng quên sơ mi.
Tư Cầu thấy xốn xang vì những cử chỉ và lời nói lụp chụp của Phấn nên định hạch hỏi thêm, nhưng liền theo đó, hai tiếng xúp-lê rền tai vang lên làm cho anh ta phải bỏ dở ý định ấy.
– Để tôi I Chị làm lụp chụp cá vuột mất bây giờ!
Lần này, như sợ phí mất nhiều thì giờ, Nhâm có vẻ lụp chụp hơn.
Từ tượng thanh mô phỏng chuỗi tiếng gõ, nện hoặc va chạm trầm, không lớn, tách thành từng nhịp: low dull knocking, clunking, or tapping. Có thể tả tiếng giã bàng, guốc trên sàn, bánh xe qua mối nối, máy móc hoặc khớp cử động; câu cần nêu nguồn âm khi biết rõ. Nghe `lụp cụp` chỉ xác nhận một kiểu âm thanh, không tự chứng minh máy hư, khớp bệnh hay vật sắp gãy. `Lụp cụp lạc cạc` là chuỗi tăng mức vùng; `lục cục`, `lạch cạch` gần trường âm nhưng khác độ vang và chất tiếng.
Tại gian nhà để xe hơi, Tư Tề nghe tiếng lụp cụp.
Long ngồi nghe gà gáy rán những chập cuối cùng, nghe xe lửa hú đằng xa, và nghe tiếng xe bò lạch cạch, lụp cụp trên đường nhựa.
Tư Cầu lắng nghe rõ tiếng ngáy rồ rồ như tiếng máy xay lúa của tía nó ngoài bộ ngựa giữa, tiếng nghiến răng ken két từng chập của thằng Năm và đôi lúc tiếng lụp cụp lạc cạc của ba con chuột lục lọi nơi giàn bếp.
Dưới bếp, tiếng dao chặt thịt lụp cụp trên thớt.
Từ tượng hình có hai nét: (1) nhiều mái, đồi, bụi cây hay vật có dáng thấp, khum và nằm gần nhau, cao sàn sàn: low and clustered; (2) dáng đi/chạy mau bằng những bước ngắn: scurrying with short steps. Nét thứ nhất không tự mang nghĩa rách nát, nghèo hay sắp sập; nét thứ hai không tự nói người thấp, vụng, sợ hay có bệnh về dáng đi. Phải phân biệt `lúp xúp` dấu sắc với `lụp xụp` dấu nặng, vốn thường chê nhà cửa thấp bé, tồi tàn.
Chúng tôi chạy lúp xúp qua mấy hàng hiên đi ra chỗ đậu xe, gió thổi quất những hạt mưa rát mặt.
Để tránh khỏi bị theo dõi, hai chàng hiệp sĩ rời bỏ dãy nhà dài theo lề đường cái mà quay vào phía trong, nơi nhô lên những mái ngói lúp xúp của các căn nhà nhỏ hẹp.
Chú ngẩng cao, xách vali đi một cách vững chãi, và tôi lúp xúp chạy theo.
Tính từ/từ gợi hình tả dáng chậm chạp, lờ đờ, ít sinh khí, thường gợi liên tưởng tới người đang mệt hoặc không khỏe: sluggish, listless, drooping. `Ngồi lù rù`, `đi đứng lù rù` nhấn trạng thái biểu hiện trong cảnh, gần với lừ đừ/lử khử nhưng có sắc thái khẩu ngữ riêng. Từ không tự cho biết nguyên nhân là bệnh, thiếu ngủ, buồn, thuốc hay tâm trạng; cũng không nên dùng để dán nhãn người cao tuổi, người khuyết tật hoặc tính cách lâu dài. Phân biệt `lù đù` thiên về chậm, thiếu lanh lẹ và `lù rù` thiên về lờ đờ như đang mệt.
Động từ/tính từ chỉ vật, người hoặc một phần thân thể chìm, lún hay thọc sâu đến mức bị nước, đất hoặc vật khác che khuất tới một mốc: submerged or driven in up to a point. Các tổ hợp `lút đầu`, `lút cổ`, `lút mắt`, `ngập lút` phải xác định đúng mốc và môi trường; không mặc định chủ thể chết đuối, mắc kẹt hay vật bị hư. Trong nghĩa chuyển, `lút đầu trong công việc` là bận ngập đầu, nhưng không phải số đo khối lượng việc. Chữ Nôm `𣹕` có chứng tích cuối thế kỷ XIX cho cả `lút` và `lụt`; đây là chữ Nôm ghi từ Việt, không biến `lút` thành Hán–Việt.
Danh từ/động từ chỉ nước dâng hoặc tràn khỏi phạm vi thường có, làm một vùng bị ngập: flood, flooding, to be flooded. `Nước lụt`, `mùa lụt`, `bị lụt` không tự cho biết nguyên nhân, độ sâu, thiệt hại hay có phải lũ quét. Trong cách dùng vùng/cũ, `dao lụt`, `kéo lụt` nghĩa là lưỡi đã cùn, cắt không bén; đây không phải nghĩa 'bị ngập nước'. Chữ Nôm `𣹕` có chứng tích trực tiếp cuối thế kỷ XIX cho mục `lụt`; đó là cách ghi một từ Việt, không biến từ này thành Hán–Việt.
Tổ hợp hình ảnh chỉ lưỡi dao, dụng cụ hoặc vật có cán đi sâu đến sát cán, nghĩa là phần thân đã lút gần hết: in all the way to the handle. Từ hình ảnh ấy, khẩu ngữ dùng `lút cán` như yếu tố tăng mức, nghĩa là tới mức tối đa hoặc quá mức trong đánh giá của người nói. Nét đen có thể nêu một tình huống nguy hiểm và không được giảm nhẹ hậu quả; nét tăng mức không phải số đo khách quan. Cụm này còn bị dùng làm tiếng lóng tình dục thô trong một số cộng đồng mạng; VietLayers ghi cảnh báo để người học nhận diện nhưng không dùng nghĩa tục ấy làm ví dụ hay mặc định cho mọi ngữ cảnh.
Thanh đao xuyên ngực lút cán, mũi đao trổ ra sau lưng.
Lưỡi dao cấm phập vào lưng Tám mỏ lết, lút cán.
15. Cuộc Giác Ngộ Lạ Lùng Trên Thạch Động
Nếu nó thấy bóng anh hôm nay, có thể nó sẽ đâm anh một dao lút cán!
Tổ hợp khẩu ngữ chỉ bàn đạp ga được nhấn hết hành trình, hoặc thao tác nhấn tới mốc ấy: accelerator fully depressed, full throttle. `Đạp lút ga` mô tả vị trí điều khiển và yêu cầu công suất tại lúc đó; không tự cho biết xe đang chạy bao nhiêu, có vượt tốc độ, động cơ đạt vòng tua nào hay thao tác có an toàn. Trong kiểm tra kỹ thuật, điều kiện, thời lượng và giới hạn phải theo đúng quy trình của loại phương tiện; ngoài đường, không dùng cụm này để cổ vũ chạy liều. `Tới ga` và `líp ba ga` là những tổ hợp khác, không nhập nghĩa chỉ vì cùng có `ga`. Thành tố ga trong lớp từ điều khiển xe đi qua French gaz; toàn cụm lút ga được tạo trong tiếng Việt và không liên quan ga xe lửa từ French gare.
Thiệt đằng nào chú em mầy cũng đi quá lố hết: đi tới thì đi lút ga, còn sụt lùi thì.
Cửa xe mở sẵn, hai ông hộ pháp chỉ việc nhào lên và Paulie nhận lút ga xăng là chiếc Chevy lồng lên biến mất hút.
Lưu linh trong lời Nam Bộ cũ chỉ cảnh đi, ở hoặc sống rày đây mai đó, lang thang không định hướng hay chưa có chỗ dừng ổn định. Chú giải Lạc đường tách lưu là trôi, linh là lẻ loi rồi giải toàn cụm đúng bằng rày đây mai đó, lang thang không định hướng. Cay đắng mùi đời dùng từ cho thầy đờn mang túi đờn khắp lục tỉnh và hai đứa nhỏ nay đờn nhà này mai ca nhà nọ; Lê Xuyên còn nói bỏ nhà ra đi lưu linh. Hoàn cảnh có thể nghèo, kiếm ăn, trốn tránh hoặc phiêu bạt, nhưng các nét ấy phải do câu kể xác nhận. Không tự hiểu lưu linh là say rượu, người nghiện rượu, phạm pháp, mất tích, không nhà theo định nghĩa hành chính hay có bệnh. Cần phân biệt nét phương ngữ này với Lưu Linh là tên nhân vật lịch sử Trung Hoa nổi tiếng uống rượu và cách dùng danh từ phát sinh liên quan người uống nhiều.
- Nó đi lưu linh , biết chừng nào nó về mà chờ.
Với số tiền ấy, anh ta có thể vững tâm trở về gặp tía má mình và mở mặt cùng bà con trong chòm xóm để vớt vát lại tiếng "bỏ nhà ra đi lưu linh" lúc trước.
`Lụy` gộp trên chữ Quốc ngữ nhưng phải tách hai lớp Hán–Việt đồng âm. Từ `累` có lõi bị ràng buộc, dính líu hoặc phải hạ mình nương nhờ; hiện nay thường gặp trong `lụy tình`, `liên lụy`, `chịu lụy`, `hệ lụy`. Gọi một người `lụy tình` cần dựa vào sự lệ thuộc hay vướng mắc quá mức được mô tả, không phải chỉ vì họ còn thương hoặc buồn sau chia tay. Từ `淚` nghĩa là nước mắt trong văn chương, như `châu lụy`, `rơi lụy`; không dùng thay `nước mắt` trong mọi văn cảnh đời thường. Hai mặt chữ là hồ sơ từ nguyên trực tiếp, không phải những chữ Nôm tùy chọn cho cùng một nghĩa.
Ông Sen sợ Trường Khanh liên lụy nên chạy theo níu kéo lại.
Mạc Tiển nói đến đó thì giọt lụy tràn trề.
Cái mạng của em phải lụy về ái tình, dầu làm thế nào cũng không tránh khỏi được.
`Ly cối` là cách gọi Nam Bộ của chiếc ly/cốc lớn, chắc tay, thường thành dày và rất quen khi uống bia; đối ứng vùng thường nêu là `cốc vại`, tiếng Anh tùy hình dáng là `large tumbler, mug` hoặc `beer mug`. `Cối` ở đây gợi dáng to, nặng/chắc chứ không biến chiếc ly thành cối giã hay cối xay. Không cố định ly cối ở 330 ml, 380 ml hoặc một dung tích nào; cũng không mặc định bằng thủy tinh, có quai, chỉ đựng bia, giữ lạnh tốt, chịu nhiệt hay an toàn với mọi đồ uống. Khi mua bán hoặc phục vụ phải ghi dung tích, vật liệu, miệng, quai và mục đích thật. Không dùng kích thước ly để suy lượng rượu bia an toàn hay khuyến khích uống hết ly.
Đá cục đã có sẵn trong hai ly cối to, tôi có thể khui rượu bia hầu hạ cho Bộ Chỉ huy của tôi, nhưng không hiểu sao tôi không đứng dậy nổi và làm công việc đó được.
Ông lấy một viên chao chao trong thau nước rồi bỏ vào chiếc ly cối.
Chàng bắt gặp viên kiểm lâm đang nốc một ly cối “rượu ngang”.
Ông chủ tiệc đem đến những ly cối đựng bia Pilsener.
`Má` phải tách theo văn cảnh. Ở Nam Bộ, danh từ thân tộc này thường chỉ mẹ và có thể dùng để gọi trực tiếp mẹ; đây là nét vùng của một quan hệ toàn dân, không có nghĩa khái niệm thân tộc chỉ tồn tại ở Nam Bộ. `Má` còn chỉ phần mềm hai bên mặt, từ miệng tới tai, và xuất hiện trong tên một số bộ phận nằm thành cặp hai bên như `má phanh`, `má kẹp`. Chữ Nôm `𦟐` có chứng tích cuối thế kỷ XIX cho nét hai bên mặt và mẹ; nguồn cũ có nêu một cách giải thích tiếp xúc ngôn ngữ cho nét mẹ, nhưng VietLayers không trình bày giả thuyết ấy như từ nguyên hiện đại đã ngã ngũ.
`Mả` là chỗ chôn người đã mất và phần đất, nấm hoặc công trình làm dấu phía trên, thường tương ứng `mồ`: `cái mả`, `nấm mả`, `mồ mả`, `huyệt mả`, `giẫy mả`. Từ này tự nhiên trong lời Nam Bộ nhưng không chỉ riêng Nam Bộ. Phải phân biệt nơi chôn thực tế với `mộ` trong nghĩa tưởng niệm rộng hơn, và không suy danh tính, niên đại, tôn giáo hay tình trạng pháp lý của một ngôi mả chỉ từ tên gọi. Các lời rủa có chữ mả mang sắc thái nặng, không dùng làm ví dụ trung tính hay khuyến khích xúc phạm người đã mất.
Ở dưới tàu dòm lên quan Toàn Quyền đại thần cho rằng tụi tôi là rùa bò trên mồ mả, hay là con dơi, con quạ đeo nhánh cây .
`Mác` là chuỗi đồng tự, không phải một nghĩa chung. Trong văn cảnh lịch sử, nó chỉ binh khí cán dài có lưỡi; trong thư pháp Hán tự, nó là nét đưa từ trái xuống phải. Các lớp hiện đại và cận đại còn chỉ nhãn hiệu, trị số/cấp kỹ thuật như `mác bê tông`, và đồng mark Đức cũ. Khi dịch phải chọn `polearm`, `right-falling stroke`, `brand/label`, `grade/designation` hay `mark` theo đúng nét. Nguồn hiện có nêu các hướng vay phương Tây khác nhau cho lớp nhãn hiệu và đo lường, nên VietLayers không ép toàn bộ đồng tự vào một từ nguyên. Các bảng chữ chỉ liệt kê nhiều dạng đọc mà chưa định vị trực tiếp cho từng nét nghĩa này, vì vậy tab Hán–Nôm giữ rỗng đã kiểm chứng.
Heo rừng nanh dài cả tấc mà ông dám cầm mác xông ra cự đương.
`Mắc` có nhiều khung nghĩa và bản dịch phụ thuộc bổ ngữ. `Mắc võng`, `mắc áo` là treo hoặc gắn; `dây mắc vào cành`, `mắc mưa`, `mắc việc` là bị giữ, vướng hay bận. Trong `mắc bệnh`, `mắc nợ`, `mắc lỗi`, `mắc lừa`, nó nói rơi vào hoặc phải chịu một tình trạng, không đồng nghĩa mọi trường hợp với `catch`. `Mắc tiểu` là cảm giác cần đi tiểu; khi nói giá, `mắc` là cách dùng vùng tương ứng `đắt`. Danh từ `cái mắc` chỉ vật treo đồ. Chữ `𢹇` được nguồn chữ Nôm hiện đại liệt kê trực tiếp như một cách ghi `mắc`; VietLayers không coi đó là từ Hán–Việt và không tuyên bố một mặt chữ bao trùm chắc chắn mọi nét.
Da trăn lột bán rất mắc, họ xuất cảng để làm bóp đầm, dây nịt.
`Mắc cỡ` là cách nói rất quen ở Nam Bộ, chỉ trạng thái ngượng, thẹn hoặc xấu hổ khi cảm thấy mình bị chú ý, làm điều chưa phù hợp hoặc phải đối diện một tình huống xã hội khó xử. Không phải lúc nào cũng là có lỗi đạo đức: một người có thể mắc cỡ khi được khen, gặp người lạ hay đứng trước đám đông. Khi dịch, chọn `embarrassed`, `self-conscious`, `shy` hoặc `ashamed` theo nguyên nhân và mức độ; không mặc định `ashamed` nếu chỉ ngượng nhẹ. Không được dùng biểu hiện mắc cỡ để suy người ấy đồng ý, nói dối, có tội hay thiếu năng lực. Chưa có chứng tích Hán–Nôm trực tiếp đủ chắc cho toàn tổ hợp nên tab chữ giữ rỗng đã kiểm chứng.
Báo hại ổng mắc cỡ, tôi phải thay mặt con già sói nọ mà xin lỗi ông.
Thiếu nữ y phục đen như vừa tắm với cả áo quần dưới sông mới lên hay vừa mắc một trận mưa to, áo quần dính vào da thịt và Quí đã mấy phen mắc cỡ với khách chờ đò vì đã mấy phen nhìn cô ta ngây ngất.
`Mắc công` là cách nói Nam Bộ về việc phải bỏ công sức, thời gian hoặc làm phát sinh thêm phiền toái, thường mang ý việc ấy không cần thiết hoặc có thể tránh: `đừng mắc công đi`, `làm chi mắc công`. Tùy câu, dịch là `go to the trouble`, `bother`, `waste the effort` hay `save someone the trouble`; không phải mọi trường hợp đều vô ích tuyệt đối. Cần phân biệt tổ hợp cố định này với chuỗi tự do `mắc công việc`, nghĩa là đang bận công việc. `Mắc công` có chứng cứ đầu mục phương ngữ và ngữ liệu văn Nam Bộ, nên không được tự sửa thành `mất công`; có thể ghi `mất công` là đối ứng toàn dân nhưng không xóa dạng vùng. Chưa có hồ sơ Hán–Nôm trực tiếp cho toàn tổ hợp.
Tây dọn từng món rất mắc công và tốn dĩa, người rửa dĩa cực nhọc không biết bao nhiêu ; ta thì dọn cả ra, chỉ tốn công một lần, nhưng lại mất vệ-sinh vì trăm người cùng thọc đũa vào một món ăn ; Tàu thì khá vệ-sinh hơn là vì họ sớt thức ăn ra bằng một cái muỗng riêng chớ không quậy đũa cá nhơn vào đĩa chung, nhưng vẫn còn tốn công bưng ra nhiều lượt.
- Làm người ta trang điểm mắc công quá trời, em hổng chịu đâu.
- Cám ơn, nhưng mỏa sợ mắc công toa, thầy tư Trung phản đối lấy lệ nhưng trong bụng thích lắm.
`Mắc cười` là cách nói Nam Bộ tương ứng gần với `buồn cười`: một người, lời nói, cảnh hay sự việc khiến người ta muốn cười hoặc bị đánh giá là khôi hài, lố bịch. Có thể dịch `funny`, `amusing`, `comical`, `ridiculous` hoặc `I feel like laughing` theo giọng. Từ không tự cho biết người nói đang khen sự duyên dáng hay chê điều vô lý; câu phải nêu đối tượng và phản ứng. Không nên dùng nhãn `mắc cười` để hạ thấp ngoại hình, giọng vùng, khuyết tật, nỗi đau hoặc gạt bỏ một khiếu nại nghiêm túc. Cũng phải phân biệt cảm giác mắc cười với cười thành tiếng thật. Chưa có chứng tích Hán–Nôm trực tiếp đủ chắc cho toàn tổ hợp.
Giọng Phượng dài thòng, nghe mắc cười, làm Hạ không thể làm mặt giận lâu được.
`Mắc đền` là cách nói quen trong Nam Bộ về việc một người bị yêu cầu hoặc thấy mình phải bồi hoàn vì làm hư, làm mất hay gây thiệt hại. Tùy vật và cách khắc phục, có thể dịch `have to pay for`, `have to replace` hoặc `be liable to compensate`. Trong chuyện thường ngày, câu `làm bể thì mắc đền` mới nêu một yêu cầu hoặc hệ quả mà người nói đặt ra; nó không tự chứng minh ai có lỗi, mức thiệt hại bao nhiêu hay trách nhiệm pháp lý đã được xác lập. Phải phân biệt với `đền` là công trình thờ tự trong chuỗi đồng âm. Chưa có chứng tích Hán–Nôm trực tiếp đủ chắc cho toàn tổ hợp nên tab chữ giữ rỗng đã kiểm chứng.
`Mắc dịch` có hai lớp phải tách. Nghĩa đen là mắc một bệnh dịch hay bệnh lây, thường gặp trong văn cảnh cũ; nó không tự chỉ tên một bệnh cụ thể và không thay cho chẩn đoán. Nghĩa bóng là lời rủa khẩu ngữ, rõ nhất trong `đồ mắc dịch`, gần `đồ đáng ghét`, `đồ quỷ` hoặc `damned/wretched` tùy mức; sắc thái có thể nặng và không phải cách gọi trung tính. Thành tố Hán–Việt `dịch` trong lớp bệnh tật ứng với `疫`, nhưng toàn cụm `mắc dịch` là cấu trúc tiếng Việt chứ không phải một từ ghép Hán–Việt nguyên khối. Lối chơi chữ `mắc dịch` cho nghề phiên dịch là sáng tạo theo ngữ cảnh, không phải nghĩa từ điển thông dụng.
Ðể lâu ngày, hơi độc bay ra, cả xóm phải mắc dịch.
– Anh mắc dịch, bộ ai coi của hơn người sao chớ.
Tư Cầu nổi đóa chửi luôn con cắc kè mắc dịch đó:
`Mắc gút` nghĩa là bị bệnh gút, thường dịch tự nhiên là `have gout` hoặc `be diagnosed with gout`, không phải `catch gout` như bệnh lây. Đây là tên tình trạng y khoa, không phải nghĩa dây bị thắt gút. Một khớp đau, chế độ ăn, giới tính, tuổi hoặc urate máu cao riêng lẻ chưa đủ để người không chuyên khẳng định ai mắc gút; nguồn chuyên môn nêu chẩn đoán dựa vào thăm khám, triệu chứng và khi cần các xét nghiệm thích hợp, đồng thời không phải ai có urate cao cũng mắc bệnh. Mục từ không đưa lời khuyên dùng thuốc hay quy lỗi cho thức ăn, bia rượu hoặc lối sống. Chưa có chứng tích Hán–Nôm trực tiếp cho toàn tổ hợp.
Mạch lô là dạng vay cũ từ French matelot. Khi đứng độc lập, từ chỉ một thủy thủ hoặc lính thủy: a sailor. Khi bổ nghĩa cho đồ, bộ đồ hay áo quần, mạch lô chỉ kiểu trang phục lấy cảm hứng từ quân phục thủy thủ, từng thường may cho trẻ em: sailor-style clothing. Hai nét nghĩa liên hệ bằng nguồn gốc và hoán dụ, nhưng người mặc đồ mạch lô không vì vậy mà trở thành thủy thủ. Không nhập từ này với mọi quân phục, đồ đi biển, áo sọc hoặc bộ đồ màu trắng.
Bà Hương Sư vừa lấy đồ trong gói ra, vừa nói rằng: “Tôi mua một bộ đồ mạch lô cho cháu nội trai tôi, tôi có mua áo đầm cho cháu nội gái, tôi mua đây, không biết có vừa hay không, đâu lại bà nội bận cho”.
Mỏa đi sớm lắm, mà vô đó mới ngồi chưa được năm phút đồng hồ thì kế thiên hạ nhào vô rần rần, đờn ông, đờn bà, con nít, săng đá , mạch lô đủ hết, họ coi chim, họ chọc khỉ, làm mỏa rối trí quá, mỏa ghét mỏa đi về.
`Mắc kẹt` có lõi là bị giữ lại đến mức chưa thể di chuyển, thoát ra hoặc tiếp tục hoạt động. Với người và vật, nó có thể là bị kẹp/jam/trapped về thể chất; với đi lại, là bị giữ chân hoặc chậm vì xe cộ, thời tiết hay phương tiện; nghĩa chuyển là bị vướng trong thế khó, thủ tục hoặc lựa chọn. Cụm không tự cho biết nguyên nhân, mức nguy hiểm, thời gian hay lỗi của bên nào. `Mắc kẹt vì kẹt xe` là một cấu trúc hợp lý: `kẹt xe` gọi tình trạng giao thông, còn `mắc kẹt` gọi trạng thái của chủ thể. Chưa có chứng tích Hán–Nôm trực tiếp đủ chắc cho toàn tổ hợp.
Mắc kẹt trong khoảng giao thời bại hoại, nó ngăn cách thời có qui luật luân lí với cái thời nối tiếp, một thế hệ phóng túng sống một cuộc đời xa hoa, đồi bại, không bị cái gì ngăn cản, họ khinh một cách tích cực trật tự gia đình và xã hội; tôi nói đó là nói chung xã hội, trừ một số nhỏ tuyệt vọng cố bám lấy truyền thống khắc kỉ.
Trọng Viễn bực bội vô cùng vì mắc kẹt trong tình trạng “tiến thoái lưỡng nan”.
Còn Mỹ đương mắc kẹt ở Việt Nam, cũng không muốn gây rối thêm ở Tây Á, nhưng hứa sẽ ủng hộ Israel.
`Mắc mớ` nghĩa là có liên quan, dính dáng hoặc can hệ đến người hay việc nào đó. Cụm rất thường đi với phủ định và nghi vấn: `không/chẳng mắc mớ gì`, `mắc mớ gì đến...`, tương ứng `have nothing/anything to do with`, `be none/any of someone's concern` hoặc `be relevant to`. Sắc thái thường khẩu ngữ, có thể gắt khi dùng để xua người khác ra khỏi chuyện. Việc người nói bảo ai `không mắc mớ` không tự chứng minh người ấy thật sự không bị ảnh hưởng, không có trách nhiệm, quyền lợi hay tư cách lên tiếng; các dữ kiện ấy phải được xét riêng. Không nhập với `mắc mứu` chỉ sự vướng víu, và chưa có chứng tích Hán–Nôm trực tiếp đủ chắc cho toàn tổ hợp.
Con của tao, đứa nào phải tao nhìn, đứa nào quấy tao từ; ruộng đất của tao, tao muốn cho ai ăn tao cho, mắc mớ gì thiên hạ mà họ dị nghị.
Chồng thím ngã là tại nó đứng không vững chứ mắc mớ gì lại đổ lỗi cho tôi ?
- Ơ kìa, em nói chuyện than đước kia mà, mắc mớ gì đến áo đầm chớ ?
- Tôi có miệng tôi nói, giờ chơi tôi chơi, anh mắc mớ chi mà cấm đoán tôi.
Mắc mớ chi là cụm nghi vấn rất tự nhiên trong lời Nam Bộ. Ở khung mắc mớ chi đến/với..., cụm hỏi một người hay việc có liên quan gì đến đối tượng đang nói. Ở khung mắc mớ chi mà + động từ, cụm chuyển thành lời phản vấn gần với vì cớ gì mà hoặc việc gì phải, thường ngụ ý người nói thấy không có lý do. Chi là đại từ nghi vấn vùng tương ứng gì; sắc thái có thể bình thường, ngạc nhiên hoặc gắt tùy giọng. Cụm không tự chứng minh rằng người bị gạt ra thật sự không có quyền lợi, trách nhiệm hoặc bị ảnh hưởng.
– Ông muốn cái gì cũng được hết thì mắc mớ chi ông bày đặt ra mấy chuyện nầy vậy?
- Tôi đi đâu mặc tôi, mắc mớ chi đến anh.
`Mắc nợ` trước hết là ở trong tình trạng có một khoản phải trả hoặc phải hoàn lại cho người hay tổ chức khác: tiền vay, hàng mua chịu, khoản bảo lãnh, chi phí chưa thanh toán, tài sản hoặc công sức. Từ chỉ quan hệ nghĩa vụ, không tự chứng minh người mắc nợ mất khả năng trả, phạm pháp, bị kiện, bị tù hay đáng trách. Trong cách nói mở rộng như `mắc nợ ân tình`, `mắc nợ một lời xin lỗi`, `mắc nợ tình`, từ diễn tả cảm giác còn mang ơn hoặc còn điều phải đáp lại, thực hiện hay giải quyết. Món nợ này có thể thuộc đạo lý và tình cảm chứ không nhất thiết là nghĩa vụ pháp lý; `mắc nợ tình` cũng không tự chứng minh tình yêu hai chiều. Người viết cần nói rõ mắc nợ ai, nợ gì và theo nghĩa nào nếu văn cảnh chưa đủ.
Nhà và vườn nầy hồi trước thuộc một người An Nam sáng lập, nhưng vì mắc nợ ngân hàng mà trả không nổi, nên cách một năm trước đây bị chủ nợ biên tịch rồi thi hành phát mãi lấy trừ nợ.
Mắc nợ tình không lo trả cho dứt, để chết phải mang theo xuống âm phủ một túi kè kè.
Cũng vì thế tôi có ý nghĩ rằng vợ chồng Tân không còn là kẻ mắc nợ tôi nữa.
- Có lẽ tiền kiếp tôi mắc nợ hắn nhiều lắm!
Mác thông là tên một thứ mác cán dài trong văn liệu Nam Bộ cũ. Sơn Nam chú giải trực tiếp mác thông: mác có cán dài; Hồ Biểu Chánh đặt nó bên cạnh rựa ngoéo, chỉa nhọn, tầm vông, roi trường và súng, cho thấy đây là một khí giới có cán dùng khi đi rừng, canh giữ hoặc chiến đấu. Không nhập mác thông với mọi cây mác, lao, giáo, chỉa, rựa hay dao; câu văn cũng chưa đủ cho biết chiều dài, dạng lưỡi, vật liệu, niên đại, ai sở hữu hoặc dùng vào việc gì. Mục từ phục dựng lịch sử ngôn ngữ, không hướng dẫn chế tạo, mang theo hay sử dụng vũ khí. Nguồn gốc của thành tố thông chưa đủ chứng cứ để gán Hán–Nôm hoặc một ngôn ngữ cho vay.
Binh ta chỉ có vài cây súng còn bao nhiêu thì cầm mác thông hoặc rựa ngoéo, hoặc chỉa nhọn, hoặc tầm vông, nhưng được lịnh phân nhau phục kích, đợi giặc vào vòng vây thì xông ra đâm chém quyết lấy khí hùng mà đương đầu với súng đạn.
Hà-Mai mời 6 người ấy vào nhà dọn cơm mà đãi rồi kẻ cầm roi trường, người cầm mác thông, đi với Sầm-Bích và Hà-Liễu mà lên Linh-Sơn.
Thể-Phụng nói vừa dứt lời, bỗng thấy có hai người đương vạch lùm bụi mà bước ra, hai người đều bận quần xà lỏn lưng thì không có áo, mỗi người có cầm một cây mác thông, trong tay.
Trống giống 3 hồi rồi tốp lính trai tráng ấy, kẻ xách roi trường, người vát mác thông, kéo nhau mà đi trước, kiệu của quan Bố đi theo sau.
Họ sắm mác thông, thứ có cán dài để ứng phó.
Trong số người khi nãy, có kẻ cẩn thận mang theo mác thông 7 , lao, ná lẫy, nhưng họ dư hiểu rằng mớ khí giới ấy chỉ có hiệu lực đối với cọp, heo rừng.
- Cai tổng Hà Mỹ Phiến (tên ngoài là Phến) người Tàu lai Miên làm vua một cõi ở tổng Kiên Hảo, chữ nghĩa kém, được sắm 4 cây mác thông cho bọn hộ vệ khi đi hầu quan vì đường sá còn rừng rậm (con và cháu đều làm cai tổng nối tiếp đến năm 1945).
`Ma da` là nhân vật siêu nhiên trong truyện kể và niềm tin dân gian về sông nước: thường được hình dung là hồn người chết đuối ở dưới nước, kéo người khác xuống để được thay thế. Đây là lời giải văn hóa của dân gian, không phải nguyên nhân đã được kiểm chứng của một vụ đuối nước. Khi viết về tai nạn thật, phải dùng dữ kiện như dòng chảy, độ sâu, sức khỏe, áo phao và kết luận của cơ quan có chuyên môn. Thành tố `ma` có chứng tích với chữ Hán `魔`; nguồn hiện có chưa đủ để VietLayers gắn một mặt chữ hay một từ nguyên chắc chắn cho `da`.
Miền Nam Việt Nam: Ma Da (ma của người chết đuối).
5. Dấu vết Mã Lai trong xã hội Việt Nam ngày nay
Danh từ Ma Da của Nam Kỳ thì lại mượn thẳng của người Java, thời ta khẩn hoang miền Nam, vì họ có tới đây đông đảo đến hai lần Nông Nại Đại phố vừa thành lập, và lần Pháp đánh ta năm 1858 mà Phi Luật Tân đến với tư cách lính đánh thuê.
Nghe nói khúc sông này có nhiều ma da lắm.
– Ý trời ơi, cái bao bố dắt phơi ở đó mà dám nói là ma da!
`Mai` là một chuỗi đồng tự, không phải một nghĩa chung. Nó có thể chỉ lớp cứng che lưng một số con vật; phần che khum như mai rùa; ngày kế tiếp hoặc một thời điểm sắp tới; lúc sớm; dụng cụ lưỡi sắt để đào đất; cây hay hoa mai; hoặc người làm mối trong `ông mai`, `bà mai`. Khi dịch phải chọn theo đúng vật và thời gian, không dùng một từ tiếng Anh cho mọi nét. Chữ Hán `梅` chỉ thuộc lớp tên hoa Hán–Việt; không được gắn chữ ấy cho ngày mai, mai rùa, dụng cụ đào hay người làm mối. Tên `mai` trong thực vật học dân gian bao gồm nhiều cây khác nhau, nên không suy một loài khoa học chỉ từ tên gọi chung.
Nếu mai mốt hết rồi lấy chi mà nuôi nhau.
Phận tôi tuy nghèo hèn côi cút, song tôi không ham tiền mà làm hư danh tiết, bởi vậy hễ ai làm mai mối thì tôi lạy họ xin họ đi kiếm con gái khác mà nói chớ đừng nói với tôi.
Chính ông đã làm mai mối cho Tư Hưng cưới vợ.
`Mái` là chuỗi đồng tự cần tách theo danh từ đi kèm. Nó chỉ phần che trên cùng của nhà; mặt nghiêng như mái nhà; tóc trên đầu trong một số cách nói; dụng cụ hoặc nhịp chèo; và con vật giống cái, nhất là trong tên như `gà mái`, `chim mái`. Lối cũ `xanh mái` tả sắc mặt xanh xám, nhưng không được dùng để tự chẩn đoán bệnh hay hạ thấp ngoại hình. Chữ Nôm `𠃅` có chứng tích trực tiếp trong nguồn Nam Bộ cuối thế kỷ XIX cho nhiều nét, gồm con cái trong loài chim, chái/phía, mái tóc và mái chèo; đó là hồ sơ chữ Nôm, không phải phân loại từ này thành Hán–Việt.
Bên gốc cây mù u có ngôi miếu cổ dựng lên không biết từ đời nào, mái ngói rong rêu, mấy cây cột bị mọt ăn sắp ngã quỵ xuống.
`Mài` trước hết là cọ vật vào bề mặt cứng hay nhám để làm sắc, nhẵn, mòn, nhỏ hoặc tạo chất nghiền ra, như mài dao, mài kính, mài mực. Nghĩa chuyển nói việc rèn luyện lâu dài để kỹ năng hay lời văn tinh hơn. Không phải mọi thao tác mài đều làm vật sắc hơn: mục đích có thể là làm phẳng, đánh bóng hoặc lấy bột. Chữ `埋` được nguồn Nam Bộ cuối thế kỷ XIX dùng để ghi Nôm `mài`; đây không phải bằng chứng rằng động từ này là từ Hán–Việt, vì âm Hán–Việt thông dụng của `埋` là `mai` và nghĩa Hán là chôn.
Ông cụ mài mực cẩn thận, lấy bút mực viết:
`Mải` nói một người dồn sự chú ý vào một việc trong một quãng, thường đến mức chậm nhận ra sự việc khác, như `mải chơi`, `mải làm`, `mải nói chuyện`. Từ không tự kết luận người ấy lười, vô trách nhiệm hay nghiện; phải nêu rõ họ đang chú tâm việc gì và đã bỏ lỡ điều gì nếu điều đó quan trọng. `Mải` cũng không đồng nghĩa `mãi`: `mải` nghiêng về sự cuốn chú ý, còn `mãi` nói sự kéo dài hay lặp lại. Chưa có chứng tích Hán–Nôm trực tiếp đủ chắc cho đúng mục này nên tab chữ giữ rỗng đã kiểm chứng.
Trong lúc mải nói ông đã lỡ lời ra chuyện đó.
`Mai chiếu thủy` là tên Việt của loài cây cảnh *Wrightia religiosa* thuộc họ Trúc đào/Dừa cạn (Apocynaceae), thường được trồng chậu, tạo bonsai và có hoa trắng nhỏ rủ xuống. Tên này không chỉ cây mai vàng thuộc chi *Ochna*, và bản dịch quen `water jasmine` không có nghĩa cây thuộc chi nhài *Jasminum*. `Chiếu thủy` trong tên gợi dáng hoa hướng/rủ xuống, nhưng không được dùng lối chiết chữ ấy thay cho định danh thực vật. Mục từ chỉ tên cây, không tự xác nhận giống trồng, tuổi cây, mùi hoa, giá trị hay công dụng y khoa. Chưa có nguồn chữ Hán–Nôm trực tiếp đủ chắc cho toàn tên.
Mái-chín là chức danh nghề nghiệp cũ ở Sài Gòn–Chợ Lớn, chỉ người đại diện, môi giới hoặc quản lý một phần việc mua bán cho hãng buôn hay hãng tàu; tùy cơ sở, người ấy có thể giao thiệp với khách, lo hàng hóa, bán vé hoặc sắp xếp chuyên chở. Chú giải văn bản nối từ với âm Triều Châu mái chíng và các dạng mãi tấn/mãi tiến 買進, đồng thời so sánh mãi biện/mại bản; đường vay này được ghi probable chứ không biến thành phép thay chữ chắc chắn. Mái-chín không mặc nhiên là chủ hãng, người giàu, một sắc tộc cố định hoặc người có toàn quyền với tàu và hàng.
Hồi chiều mấy thầy trong hãng nghe ông chủ hỏi thì nín khe hết, để một mình mái-chín Sen xin đóng thế chưn 5 ngàn đặng lấy rượu bán.
`Mái dầm` có hai nét phải tách bằng văn cảnh. Trong sinh hoạt sông nước, đó là mái chèo ngắn cầm tay để đẩy hoặc điều khiển thuyền nhỏ. Trong thực vật học Việt Nam, đây còn là một tên thường gọi của cây bán thủy sinh *Aglaodorum griffithii*, cùng tên `mái chèo` và `vạn niên thanh cửa sông` trong nguồn thực vật. Không được dịch tên cây thành `paddle`, cũng không được lấy tên thường gọi để suy công dụng chữa bệnh. Kích thước, vật liệu và hình dáng mái dầm thay đổi theo ghe xuồng nên chỉ nêu thông số khi có nguồn cho hiện vật cụ thể. Chưa có chứng tích Hán–Nôm trực tiếp đủ chắc cho toàn tổ hợp nên tab chữ giữ rỗng đã kiểm chứng.
Bỗng dưng Huệ, con gái nàng, ngừng tay day mặt lại, buông mái dầm lơ lửng:
Rồi nhớ đến tiếng khua nước của mái dầm trong đêm tối mịt mờ của Đại, Sơn bùi ngùi.
Tôi mở dây cột, cầm mái dầm và chèo xuồng ra đường.
`Mai dong` là từ cũ/vùng, trong lời Nam Bộ chủ yếu chỉ người đứng ra làm mai, làm mối cho một cuộc hôn nhân; một số từ điển cũng ghi cách dùng tương đương động từ `mai mối`. Dịch là `matchmaker` hoặc `act as a matchmaker` theo cú pháp. Người mai dong chỉ giới thiệu và chuyển lời, không có quyền quyết định thay người kết hôn; sự đồng ý phải thuộc về chính những người trong cuộc. Không nhập với `mạch môn đông` hay pinyin *mài dōng* của tên dược liệu Trung Hoa. Thành tố `dong` trong mục vùng này chưa có từ nguyên trực tiếp đủ chắc, nên không dựng chữ Hán–Nôm.
Anh than phiền với bà mai dong: -Khó quá.
Nhưng cái nghiệp đa-tình, dầu sao cũng phải nói một lời gì với người mơ ước, chỉ một lời thôi, chỉ một cái nhìn xa thôi cũng đủ như là một giai đoạn ái ân thầm lén, thú vị biết bao trước khi cậy mai dong đến dạm hỏi.
Vậy thì tiện việc lắm, người quen chung đó là mai dong đắc lực đa.
Sáng ngày 22 tháng giêng Fusako cùng đi với Ryuji đến gặp ông Thị trưởng thành phố Yokohama nhờ ông đóng vai trò ông mai dong trong tiệc cưới của họ.
Mái giại là kiến trúc phụ có mái, hình thức gần chái nhà nhưng theo chú thích nguồn thường nằm phía sau nhà hoặc dựng riêng, trong khi chái thường nằm bên hông. Đại nghĩa diệt thân đặt bếp, chén bát và nồi ơ dưới một mái giại ở phía sau, cho thấy một công năng thực tế nhưng không biến `mái giại` thành từ đồng nghĩa tuyệt đối với `nhà bếp`. Từ không tự cho biết mái lợp lá, tôn hay ngói, có vách hay không, gắn liền hay cách nhà bao xa; cũng không nhập mọi mái che tạm hoặc mái hiên vào đầu mục.
Phía sau có một mái giại , có bếp nấu ăn, có chén bát nồi ơ đựng trong rổ để dưới đất.
Dưới đất chi chít mọc lên nào mái phên, mái giại, nào mái tôn tường vỡ thấp lè tè, trống rỗng bốn mặt gió lùa.
`Mai mốt` là cách nói thời gian quen ở Nam Bộ. Trong lời hẹn gần, nó thường chỉ vài ngày tới, gần với `mai kia`; trong lời bàn xa hơn, nó có thể chỉ `sau này`, `một ngày nào đó`. Không được mặc định dịch là `tomorrow`, vì `mai` mới là ngày kế tiếp còn `mốt` thường là ngày sau ngày mai. Khi thời điểm ảnh hưởng vé xe, thuốc men, thanh toán hay công việc, nên đổi `mai mốt` thành ngày giờ cụ thể. Đây là tổ hợp thuần Việt đang được dùng như một đơn vị thời gian; chưa có hồ sơ Hán–Nôm trực tiếp cho toàn mục nên tab chữ giữ rỗng đã kiểm chứng.
– Nếu vậy mai mốt đây, ông mướn hàng trăm võ sĩ để xâm chiếm vùng nầy?
Mai mốt má sẽ mua nhiều thật nhiều để bù lại.
`Mai này` chỉ một thời điểm về sau, thường tương ứng `sau này`, `một mai`, `someday` hoặc `in the future`. Thành tố `mai` không bắt buộc là ngày kế tiếp như trong `ngày mai`; `này` tạo một mốc tương lai được người nói hình dung hoặc nhắc tới. Cụm hay gặp trong lời dặn, hy vọng, dự tính và ca dao, nhưng không tự cung cấp ngày tháng hay cam kết chắc chắn. Khi liên quan giao nhận, thanh toán, lịch khám hay đi lại, phải hỏi ngày cụ thể thay vì hiểu `mai này` là ngày mai. Chưa có chứng tích Hán–Nôm trực tiếp đủ chắc cho toàn tổ hợp.
Mai này, Vực một, Vực hai phải ứng phó cho lanh:"Vực" là cánh, mỗi đứa là một cánh quân.
Nghe tụi kiến lửa thì thào: -Mai này có nước lụt, phải làm ổ trên đất cao.
- Nói với em bởi vì dầu sao thì mai này Phi Diệp cũng là anh rể của em.
`Mai tứ quý` là tên thông dụng của một loại mai cảnh thuộc chi *Ochna*, nổi bật ở chuỗi màu vàng của cánh hoa, đỏ của đài tồn tại sau khi cánh rụng và sẫm/đen của hạt khi già. Nhiều nguồn Việt gắn tên này với *Ochna atropurpurea*, *O. serrulata* hoặc cả *O. integerrima*, vì vậy VietLayers không ép tên dân gian vào một danh pháp duy nhất nếu không có mẫu cây hay hồ sơ vườn. `Tứ quý` là yếu tố Hán–Việt `四季`, nghĩa bốn mùa/quanh năm trong tên gọi; không tự chứng minh cây nở đúng bốn đợt mỗi năm ở mọi điều kiện. Không nhập với mai vàng thường được định danh *O. integerrima*.
`Mai vàng` là tên cây *Ochna integerrima* thuộc họ Ochnaceae, được trồng làm cảnh và đặc biệt quen thuộc trong dịp Tết ở miền Trung, Nam Bộ. Từ có thể chỉ cây, cành hoặc hoa tùy danh từ đi kèm. Bản dịch văn hóa đôi khi dùng `yellow apricot blossom`, nhưng cây không thuộc chi mơ *Prunus*; trong nội dung khoa học nên giữ `Ochna integerrima` hoặc `yellow ochna`. Tên không tự cho biết số cánh, giống ghép, tuổi, nguồn gốc, lịch nở hay giá trị cây. Không nhập với mai chiếu thủy *Wrightia religiosa* hoặc mặc định mai tứ quý là cùng một loài.
Ngòai cây từng trồng làm cảnh hoặc cây trẻ để nhắc nhở tiết tháo của bực trượng phu, ngày tết có mai vàng, đất xấu tốt đều trồng được.
Trước sân,nhờ rạch Cù Là được nguồn nước ngọt đưa vào nên trồng khá nhiều cây cảnh như nguyệt quới (quí),ngâu,lài, đặc biệt là hai cội mai vàng.
Những cành mai vàng, những chậu cúc, thược dược, những bông hải đường vẫn trổ bông đón chào một mùa xuân không đến với người?
Bông mai vàng lóng lánh thật đấy nhưng chắc chắn nó không nổi bật bằng đôi nạng mà tôi đang có bên người.
`Ma lai` là tên một nhân vật hoặc loại nhân vật siêu nhiên trong nhiều truyền thống kể chuyện ở Việt Nam và Đông Nam Á. Hình dung không hoàn toàn giống nhau giữa các cộng đồng; một mô-típ quen thuộc kể đầu cùng nội tạng rời thân vào ban đêm, thường gọi `ma lai rút ruột`. Nguồn năm 1895 đã ghi đây là chuyện đặt để, và nghiên cứu văn hóa cũng cảnh báo niềm tin này từng dẫn đến nghi kỵ, kỳ thị hay làm hại người bị quy chụp. Vì vậy mục từ chỉ mô tả truyện kể, không dùng để chẩn đoán bệnh, giải thích cái chết hoặc gán cho một người thật. Chữ `魔` chỉ chứng thực thành tố `ma`; chưa có chứng cứ trực tiếp để gắn chữ Hán–Nôm cho `lai`.
Cha nàng cho hay Ma Lai nguyên ủy phát sinh vì ngải, vì giống cây ăn thịt uống máu.
Hổng tin, anh hỏi vợ chồng ông sáu Ngưu cọi Lúc trước em lên đây lần nào cũng nghe ông quản gia kể chuyện ma lai, rồi ban đêm em không dám nằm một mình, em bắt con Hương, con Trang ngủ chung với em tại cái giường này nè, mà em chen nằm giữa để hai đứa nằm hai bện
Nàng Boun có cảm tưởng đó là tiếng cười của con ma lai ngoài nghĩa địa Thát Luông.
Theo tôi, ma được chia làm nhiều loại, như ma trơi, ma cà rồng, ma lai, ma rút ruột, ma xó.
`Mắm` là chuỗi đồng tự có ba lớp. Phổ biến nhất, nó chỉ họ thực phẩm làm từ cá, tôm, tép hoặc thủy sản được ướp muối và ủ, dùng nguyên, làm gia vị, nước chấm hay nền món; nguyên liệu, độ mặn, thời gian ủ và cách ăn phải đọc theo từng loại/nhãn. Trong sinh thái ven biển, `cây mắm` là tên chung cho các loài *Avicennia* ở rừng ngập mặn, phải có phần định danh như mắm biển, mắm đen nếu muốn chốt loài. Động từ cũ `mắm miệng` là bặm/mím môi khi nén giận hoặc gắng sức, không liên quan thực phẩm. `𩻐` là một trong nhiều cách ghi Nôm được nguồn liệt kê trực tiếp; không làm từ này thành Hán–Việt và không áp một mặt chữ chắc chắn cho mọi đồng tự.
Một trăm cái ve chai đầy nước mắm này sẽ quăng xuống, trúng ai thì nấy chịu.
`Mắm bò hóc` là cách gọi Việt của Khmer *prahok* (ប្រហុក): cá nước ngọt ướp muối, ủ lên men rồi dùng như món ăn hoặc gia vị trong ẩm thực Khmer ở Campuchia và Nam Bộ. Dạng `mắm bồ hóc` được ghi trong một số nguồn/đầu mục cũ, nhưng không nên tách thành món khác; `bò hóc`, `prahok`, `pro hoc` là các dạng đối ứng. Không hiểu `bò` là thịt bò. Loài cá, độ xay, thính, gia vị, thời gian ủ và cách nấu thay đổi theo cộng đồng/cơ sở, nên không dựng một công thức bắt buộc. Phải đọc nhãn về cá, độ mặn, bảo quản và nguồn sản xuất; không suy an toàn chỉ từ mùi hay truyền thống.
`Mắm ruốc` là sản phẩm ủ lên men từ ruốc/moi biển và muối, thường ở dạng sệt, dùng làm gia vị, nước chấm sau pha chế hoặc nguyên liệu nấu. Nguồn tiêu chuẩn Việt đặt `mắm tôm (mắm ruốc)` trong cùng phạm vi kỹ thuật, nhưng tên gọi, độ mịn, màu, cách nêm và thói quen dùng có khác biệt vùng/sản phẩm; không được nói mọi mắm ruốc giống hệt mọi mắm tôm. Bản dịch thường là `fermented shrimp paste`, nên cần nêu rõ có giáp xác đối với người dị ứng. Tên không tự xác nhận độ mặn, đã pha gia vị, có thể ăn trực tiếp hay điều kiện bảo quản.
Trước đó vài tháng, người bạn già của lão Ngượt từ rạch Tràm Trốc tới thăm, mua mắm ruốc và ba khía, đem về xứ bán lại.
Ong đang ăn cơm với mắm ruốc,chuối chát,trong tuổi già.
Không biết ai đó ở đâu, và hồi nào vì sự tình cờ hay nhờ tìm tòi, mà đã phát minh ra rằng ăn cơn với mắm ruốc cùng đường ngon tuyệt.
Một bữa trưa nọ, sau khi phụ chất hàng lên bờ cho một chiếc ghe chở mắm ruốc, anh ta xin người chủ ghe một miếng mắm gói vô lá chuối, rồi rề lên hàng me trèo lên bẻ một mớ đem xuống ngồi dựa gốc cây chấm ăn ngon lành.
`Mắm tép` là sản phẩm lên men có nguyên liệu chính là tép nhỏ, thường phối muối và có thể có thính gạo, đường hoặc gia vị tùy vùng/cơ sở. Nó có thể ở dạng sệt, còn con hoặc được chế biến tiếp như mắm tép chưng thịt; không mặc định hũ nào cũng cùng công thức hay đã nấu chín. Dịch thường là `fermented small-shrimp paste`, khác `fish sauce` và không tự đồng nhất với mọi sản phẩm `mắm tôm`. Vì tép là giáp xác, phải nêu ranh giới dị ứng và đọc nhãn về nguyên liệu, độ mặn, cách dùng, hạn dùng, bảo quản.
Mẹ tôi có mấy hủ mắm tôm, mắm tép vùi tro dưới bếp.
Trang nhớ đến tối qua lúc cả bọn lâu la đang vây quanh mâm cơm tù ở trụ sở của Ủy Ban, chỉ có mắm tép với cơm nguội, thì chị Hạnh ngồi một mình một cỗ với món thịt chó Ủy Ban đặc biệt chiêu đãi khách quí.
Mắm tép và mắm tôm được chế hóa bằng tôm tép với muối có pha thêm ít đường cũng như làm mắm cá.
`Mắm thái` là đặc sản nổi tiếng của Châu Đốc–An Giang: mắm cá, thường gặp cá lóc, được bỏ xương/cắt sợi hoặc thái mỏng rồi trộn với đu đủ sợi và gia vị theo công thức cơ sở. `Thái` ở đây là động tác thái/cắt nhỏ, không có nghĩa món của Thái Lan hay người Thái. Loài cá, tỷ lệ đu đủ, đường, thính, ớt và cách ăn không hoàn toàn cố định. Bản dịch nên giữ `mắm thái` và giải `Châu Đốc shredded fermented fish`, tránh `Thai fish paste`. Đây là sản phẩm cá lên men; người ăn cần đọc nhãn về thành phần, dị ứng, độ mặn và bảo quản.
- Cho một dĩa cơm trắng với thịt luộc, mắm thái !
Có nhiều thứ mắm: Mắm nêm, mắm thái, mắm mực, mắm chao.
`Mằn` là động từ cũ/chuyên biệt: (1) nắn một khớp bị sai về vị trí; (2) gỡ mảnh xương mắc trong họng. Từ này ngày nay ít gặp ngoài lời kể, ghi chép cũ hoặc cách gọi nghề dân gian. Định nghĩa chỉ nhận diện hành động, không xác nhận người thực hiện có chuyên môn và không phải hướng dẫn tự xử trí. Trật khớp có thể kèm tổn thương mạch máu, thần kinh hoặc gãy xương; không tự kéo/nắn. Dị vật sắc mắc ở họng cũng cần được nhân viên y tế đánh giá thay vì móc, nuốt cơm hay dùng mẹo có thể làm tổn thương sâu hơn.
Người ta nấu cháo ép con nằm mà ăn và mằn chân con rồi nói đạn xuyên qua bắp chuối chớ xương ống quyển không gãy.
`Mần` có hai lớp đồng âm phải tách. Phổ biến trong khẩu ngữ vùng, nhất là miền Trung và Nam Bộ, `mần` tương ứng `làm`: thực hiện việc, tạo ra hoặc lao động; không nên gắn độc quyền cho Sài Gòn hay dùng như màu mè trong mọi câu. Ở nét khác, `da mần`/`mần đỏ` nói da nổi nốt hoặc vết đỏ; đây chỉ là mô tả bề mặt, không tự xác định dị ứng, rôm sảy, nhiễm trùng hay bệnh cụ thể. Văn bản trang trọng thường dùng `làm` hoặc mô tả y khoa rõ hơn.
- Cháu ơi, nó đi theo bà con lên Sài-gòn này mần ăn.
Mục này giải `mạn` (`慢`) ở lớp tự cao, khinh người trong `ngã mạn`, `ngạo mạn`, `khinh mạn` và trong Phật học. Thuật ngữ nói tới sự chấp vào cái tôi để tự tôn, so đo hoặc xem nhẹ người khác; không đơn giản là có tự tin hay biết khả năng của mình. Không áp nghĩa này cho `mạn thuyền`, `mạn trên`, `lãng mạn`, `mạn tính`; chữ 慢 có nét chậm trong tổ hợp khác nhưng đó không phải nghĩa của tâm mạn. Trong cách phân loại thập sử của Phật học, tham, sân, si, mạn, nghi hợp thành ngũ độn sử. Đây là tên các trạng thái/chướng ngại của tâm trong giáo lý, không phải năm loại người hay chẩn đoán sức khỏe tâm thần.
`Mặn` trước hết nói vị muối hoặc mức có muối trong thức ăn, nước và môi trường; cảm giác nếm, hàm lượng muối và độ mặn đo bằng thiết bị là ba việc liên quan nhưng không đồng nhất. Trong đối lập `chay–mặn`, `đồ mặn` là thức ăn có thịt, cá hoặc nguyên liệu động vật theo quy ước bữa ăn, không có nghĩa món ấy nhiều muối. Ở văn phong văn chương, `tình mặn`, `duyên mặn` diễn tả tình cảm đậm đà, đằm thắm. Nghĩa lóng hiện đại khen lời nói/nội dung hài hước chưa được nhập ở lượt này vì nguồn chuẩn hóa còn chưa đủ ổn định.
Rồi Tư Hưng tố cáo bao nhiêu sự lơ đễnh của vợ: nào vợ ngủ trưa, nào vợ kho cá ăn mặn đắng, nào vợ lười biếng nuôi heo.
`Mần ăn` là dạng khẩu ngữ vùng của `làm ăn`: làm việc để sinh sống, gây dựng sinh kế hoặc tiến hành công việc kinh doanh tùy ngữ cảnh. Cụm không mặc định người nói là nông dân, không tự cho biết nghề, thu nhập hay thành bại. Trong `mần ăn đàng hoàng`, phần sau đánh giá cách làm việc; không dùng cụm này để suy phẩm chất khi chưa có hành vi cụ thể. Văn bản trang trọng thường đổi thành `làm ăn`, `làm việc`, `mưu sinh` hoặc `kinh doanh` theo nghĩa câu.
`Mần chi` là cách hỏi vùng ghép `mần` = làm và `chi` = gì. Nó có thể hỏi hành động (`đang mần chi?` = đang làm gì), dự định (`mai mần chi?` = mai làm gì) hoặc mục đích/lý do (`mua nhiều mần chi?` = mua nhiều để làm gì). Sắc thái có thể tò mò, thân mật, ngạc nhiên hoặc trách nhẹ theo giọng và quan hệ; bản thân cụm không mặc định gây gổ. Không dịch cố định thành một mẫu tiếng Anh: chọn `what are ... doing`, `what will ... do` hay `what for/why` theo câu.
`Mang` gom nhiều lớp phải tách theo cú pháp. Danh từ có thể chỉ con mang/hoẵng thuộc nhóm muntjac, cơ quan hô hấp của cá và nhiều động vật thủy sinh, hoặc phần cổ rắn có thể bạnh ra. Động từ có thể là đem theo khi di chuyển; đeo/mặc trên cơ thể (rất tự nhiên trong tiếng Nam Bộ như `mang giày`); có tên, dấu hiệu hay tính chất; nhận/gánh một hệ quả như `mang ơn`, `mang tiếng`; và trong `mang lại` là tạo ra/đem đến. Không dịch mọi trường hợp bằng `carry`, không suy `mang tiếng` là đã có lỗi, và không đồng nhất mọi con mang với một loài muntjac cụ thể khi thiếu định danh.
`Màng` có hai lớp đồng âm. Danh từ chỉ một lớp mỏng phủ trên bề mặt hoặc ngăn cách các phần, như màng trên chất lỏng, màng bọc, màng sinh học; trong thuật ngữ giải phẫu/kỹ thuật, nghĩa chính xác do cả tổ hợp (`màng nhĩ`, `màng tế bào`, `màng lọc`) quyết định. Cách nói `mắt kéo màng` chỉ mô tả dân gian, không phải chẩn đoán. Động từ `màng` là nghĩ tới, ham muốn hay coi trọng, thường gặp nhất trong phủ định `không màng danh lợi`, `chẳng màng hơn thua`. Không được nhập nghĩa danh từ với `màn` che cửa/sân khấu.
Ba bốn tháng rồi, ông không màng đến cảnh vật bên ngoài nữa.
`Măng` là chồi non mọc từ gốc hoặc thân ngầm của tre, trúc, vầu và các cây họ tre tương tự; nhiều loại được thu hái làm thực phẩm. Tên chung không tự cho biết loài, măng tươi/khô/chua, đã sơ chế hay có thể ăn ngay; cách làm an toàn phải theo đúng loại và hướng dẫn thực phẩm. Nghĩa chuyển lấy măng non làm hình ảnh thế hệ trẻ, nổi rõ trong `tre già măng mọc`: lớp sau nối tiếp lớp trước, không phải lời hạ thấp người trẻ. Nguồn từ nguyên đặt từ này trong lớp Việt–Mường/Nam Á, không phải Hán–Việt.
Hoặc gốc tre già, bên cạnh là mụt măng (tre tàn măng mọc).
Đào đã nở hoa, và măng tre đã nhú lên khỏi mặt đất.
`Mảng` có ba lớp chính. Danh từ cũ/chuyên biệt chỉ bè ghép bằng nhiều thân tre; nghĩa thông dụng chỉ phần tách ra hoặc vùng nổi thành khối như mảng tường, mảng màu; nghĩa trừu tượng chỉ một phần tương đối độc lập của công việc, kiến thức hay hoạt động. Trong văn chương cũ, động từ `mảng` là chợt nghe/thoạt nghe, còn phó từ `mảng` là mải mê, như `mảng vui`; hai nét này không dùng làm mặc định trong văn hiện đại và cần chú giải. Không nhập `mảng` với `mãng` trong mãng cầu hoặc `mạng` network.
Rõ ràng thời ấy cọp quá lộng hành dám bỏ rừng sâu, bén mảng đến các xóm nhà sác mé sông, nơi mà chúng bị cô lập, thất thế nhứt.
`Mạng` phải tách theo nghĩa và nguồn. Lớp `mạng sống`, `số mạng`, `vận mạng` là biến âm của Hán–Việt `mệnh` 命, chỉ sự sống hoặc số phận; khi đếm `hai mạng` là cách hoán dụ chỉ hai người và cần dùng thận trọng. Lớp `mạng điện`, `mạng giao thông`, `mạng máy tính`, `lên mạng` chỉ hệ thống các điểm/đường nối truyền vật, năng lượng hay thông tin; không mang chữ 命. Danh từ cũ `mạng che mặt` là miếng lưới/vải mỏng che mặt; động từ cũ `mạng tất` là đan/vá kín chỗ rách. Không dịch mọi lớp bằng `life` hay `network`, và `mạng` một mình không tự xác nhận Internet đang hoạt động, an toàn hoặc riêng tư.
Thấy con chó thân yêu vừa thiệt mạng, gan mật ông Năm Tự sôi lên.
`Mang bịnh` là dạng Nam Bộ/cũ của `mang bệnh`. Trong câu tả trạng thái, cụm nghĩa là đang có hoặc đang chịu một bệnh: `ông đang mang bịnh nặng`, `người mang bịnh`. Trong câu có mốc phát sinh, nguy cơ hay kết quả, cụm có thể nghĩa là mắc/phát bệnh: `dầm mưa rồi mang bịnh`, `mang bịnh vào thân`. Động từ `mang` ở đây không nhất thiết là mang một vật theo người. Chỉ riêng cụm này không cho biết chẩn đoán, độ nặng, khả năng lây, nguyên nhân, tiên lượng hay cách chữa; cũng không được dùng để quy lỗi người bệnh. `Bịnh` là dạng cũ/Nam Bộ của `bệnh` 病, nhưng toàn tổ hợp `mang bịnh` là cấu tạo tiếng Việt, không phải một khoản vay Hán văn nguyên khối.
Rủi quá, từ khi cháu lên tới lớp nhứt thì ông Nhiêu mang bịnh, yếu chơn, nên không đi Vĩnh Long được nữa.
Năm sau, người mẹ già mang bịnh mà chết.
Những khi trở trời, thời tiết đổi là tôi mang bịnh ngay.
`Mãng cầu` trong cách gọi miền Nam thường là cây/quả `na`, nhất là `mãng cầu ta`, loài *Annona squamosa* thuộc họ Annonaceae. Quả có vỏ chia nhiều mắt/múi, thịt trắng ngọt và nhiều hạt; giống dai, bở và đặc điểm trái phải theo giống/cơ sở, không suy từ tên chung. Khi chỉ nói `mãng cầu`, ngữ cảnh địa phương có thể cần hỏi lại vì đây còn là thành tố trong `mãng cầu xiêm` (*A. muricata*), một loài khác. Cách dịch thích hợp là `sugar apple` hoặc `sweetsop`; `custard apple` có phạm vi tên chung rộng nên nên kèm tên khoa học khi cần chính xác.
Đi vô đường ấy chừng ít trăm thước, thấy phía tay trái có một miếng đất trống, rộng lớn trên vài trăm mẫu Tây, rồi kế đó lại có một sở vườn, chung quanh tre trồng bịt bùng, ở đó có những xoài, mít, nhãn, mãng cầu trồng riêng từng liếp; chính giữa vườn có cái nhà gạch cất theo kiểu nhà bánh ích, rộng rãi, cao ráo, day cửa ra miếng đất trống mới nói đó.
Hai bên có mấy cây ổi xen lộn với mấy cây mãng cầu ta, ổi thì có trái nhiều, còn mãng cầu thì không nhằm mùa, nên không bông trái.
Cậu ấm quên lượm giày, đứng trân trân mà nhìn những chiếc răng huyền bóng như hạt mãng cầu.
Họ có trồng chút ít cây mà toàn là thứ cây buồn: mít, mãng cầu và ổi.
`Mãng cầu xiêm` là cây/quả *Annona muricata* thuộc họ Annonaceae, tiếng Anh thường là `soursop`. Quả thường lớn, vỏ xanh có gai mềm, thịt trắng mềm, vị chua ngọt và nhiều hạt. Các tên `mãng cầu gai`, `na xiêm`, `na gai` có thể đối ứng theo vùng. Đây là loài khác `mãng cầu ta/na` (*A. squamosa*). `Xiêm` trong tên gọi truyền thống không đủ chứng minh nguồn gốc của từng cây/trái hiện bán; tên cũng không tự xác nhận giống, độ chín, độ ngọt, nơi trồng hay công dụng chữa bệnh.
Tôi thay áo, vội vã cầm miếng mãng cầu xiêm ăn lấy ăn để rồi đi ngâm me vào nước muối.
`Măng cụt` là cây ăn quả nhiệt đới *Garcinia mangostana* thuộc họ Clusiaceae và quả của cây ấy, tiếng Anh `mangosteen`. Quả chín thường có vỏ dày tím sẫm, nhựa vàng có thể dính, bên trong là các múi trắng mềm với vị ngọt pha chua; số múi, số hạt, độ ngọt và độ chín thay đổi theo trái/lô. Cây được trồng ở Nam Bộ, nhưng tên không tự xác nhận nơi trồng, giống, mùa vụ, chất lượng hay công dụng chữa bệnh. Không liên quan `măng` là chồi tre dù chữ viết bắt đầu giống nhau, và không dịch là `bamboo shoot`.
Vỏ măng cụt phơi khô, chụm nó nổ lách tách y như than Cà mau.
Đứng một hồi mỏi chân, Tư Cầu ngó quanh ngó ngó quất thấy có cây rơm mới chất ở gần gốc mấy cây măng cụt rợp bóng mát, nên anh ta rề lại trèo lên, ngồi nhún nhún trên lớp rơm một vài cái rồi ngả lưng xuống.
– Thì lại xích đằng gốc măng cụt kia chắc ăn hơn.
`Mạng lưới` chỉ hệ thống có nhiều điểm/thành phần nối với nhau bằng đường, luồng hoặc quan hệ, như mạng lưới điện, giao thông, phân phối; cũng chỉ tập hợp cá nhân/đơn vị phối hợp hoặc trao đổi thông tin, như mạng lưới cộng tác viên. Từ này không tự cho biết cấu trúc tập trung hay phân tán, phạm vi, quyền điều hành, mức tin cậy hay tính hợp pháp của từng thành viên. `Mạng lưới` rộng hơn `mạng máy tính`, không mặc định là Internet. Đây không phải lớp `mạng` = sinh mệnh, nên không gắn `命`.
” nữa, nhưng hai anh em cũng không dám hé răng than thở câu gì, có lẽ vì ít gặp nhau không dám tin nhau cũng có, vì mạng lưới công an của Đảng quá dầy đặc nên sợ tai vách mạch rừng cũng có.
Khi chưa tới Việt Nam, Hồng đã không qua được mạng lưới dầy đặc của Hội Hoa Phù Dung nên bị xô xuống biển trên chuyến tàu của công ty Xuyên Lục mà hồi đó báo chí đăng tin và thêu dệt là anh ta trên đường về nước, vì nghe tin người yêu cũ đã đi lấy chồng nên chán đời và tự tử !
`Mạng máy tính` là hệ thống các máy tính/thiết bị tính toán có khả năng hoạt động riêng, được kết nối qua phương tiện truyền dẫn và giao thức để trao đổi dữ liệu hoặc dùng chung tài nguyên/dịch vụ. Nó có thể là mạng nội bộ, diện rộng, có dây, không dây hoặc kết hợp. Mạng máy tính không đồng nghĩa Internet: Internet là mạng của nhiều mạng; Wi‑Fi chỉ là một công nghệ truy cập/kết nối; website là dịch vụ/nội dung chạy trên hạ tầng mạng. Việc thiết bị `vào được mạng` không tự bảo đảm danh tính, phân quyền, mã hóa, an toàn hay riêng tư. Cụm này không thuộc `命`.
`Mạng nhện` trước hết là lưới tơ do nhện tạo ra, thường để bắt mồi, trú ẩn hoặc bảo vệ trứng tùy loài; không phải mọi mạng nhện đều có dạng tròn đồng tâm. Trong nghĩa hình ảnh, từ này tả đường nét hoặc quan hệ chằng chịt như tơ nhện, nhưng không tự kết luận hệ thống hỗn loạn, phi pháp hay yếu. Tiếng Anh thường là `spiderweb`/`spider web`; `cobweb` thường gợi mạng cũ, bụi hoặc bỏ trống hơn, nên không thay thế trong mọi câu. Không liên quan `命`.
Nó thở phì phào làm bay bay, phập phồng mấy cái mạng nhện ở dưới gầm giường.
Cô Thảo lộng lẫy trong chiếc áo kim tuyến bạc thỉnh thoảng lại liếc Tuấn hơi mỉm cười, những nụ cười mạng nhện chăng lưới ấy Tuấn đã gặp quá nhiều nên lòng chàng trai vẫn trơ như gỗ.
Mái tóc đen nhánh, mịn như tơ, vớt ngược ra phía sau cột theo kiểu đuôi ngựa, choàng ngoài bằng một chiếc khăn màu xanh không hiểu là vải gì, lụa gì mà mỏng như mạng nhện, nhẹ như tơ, trong vắt, ren chỉ kim tuyến.
2. Sự tiếp đón của Đức "SHAH" tại Ba-ga-ra
Quần áo anh Hồng dính đầy mạng nhện, còn vú già thì nở một nụ cười điên dại…
`Mạng số` là số phận, vận số của một người theo quan niệm về điều đã được trời, số hay định mệnh an bài. Cụm thường gặp trong văn cũ và lời Nam Bộ: `tại mạng số`, `mạng số của mình`, `mạng số vắn vỏi`, `đổ cho mạng số`. Đây là dạng có `mạng`, biến âm của `mệnh` 命, trong tổ hợp tương ứng với `mệnh số` 命數; tiếng Việt hiện nay thường dùng `số mệnh`, `số phận` hoặc `vận số` hơn. Khi nhân vật nói `tại mạng số`, câu trình bày một niềm tin, cách giải thích hoặc lời tự an ủi của người nói; từ điển không được biến lời ấy thành nguyên nhân khách quan đã chứng minh, lời tiên đoán chắc chắn hay cớ xóa trách nhiệm cá nhân và hoàn cảnh xã hội. Cũng không được nhập cụm này với `mạng số liệu`, `mạng kỹ thuật số`, `số hiệu mạng` hoặc những chuỗi công nghệ có `mạng` và `số` đứng gần nhau.
Mạng số con tôi thiệt là vắn vỏi, có chồng được bảy năm, đau sơ sài chẳng có chi nặng mà phải bỏ mình
Tôi tưởng mỗi người đều có mạng số của trời định trước, nếu mạng số của mình phải buồn rầu cực khổ thì mình chạy đi đâu cũng không khỏi.
Mấy năm nay tôi suy nghĩ lại, tôi muốn đổ sự thất bại thình lình đó cho mạng số để an ủi nỗi lòng.
Tại mạng số của cha như vậy, chớ không phải tại má con đâu.
`Mạng xã hội` có hai lớp cần tách: mạng các quan hệ xã hội giữa cá nhân/nhóm; và dịch vụ/nền tảng trực tuyến cho phép tạo hồ sơ, kết nối, giao tiếp và chia sẻ nội dung. Nền tảng không đồng nghĩa với một tài khoản, bài đăng, cộng đồng hay toàn bộ Internet. Việc nội dung xuất hiện trên mạng xã hội không tự xác nhận tác giả, tính đúng, quyền sử dụng hoặc mức công khai; phải kiểm tra nguồn, quyền riêng tư và điều khoản cụ thể. `Xã hội` là Hán–Việt `社會`; `mạng` trong cụm là network, không phải `命`.
`Mánh` là danh từ khẩu ngữ chỉ một thủ thuật khôn lỏi, cách lách hoặc mẹo được dùng để giành lợi thế, thường mang sắc thái chê vì thiếu ngay thẳng. Đây có thể là một hành vi cụ thể (`giở mánh`, `dùng mánh`) hoặc cách gọi rút gọn của `mánh khóe`. Không gọi mọi kỹ thuật, chiến lược hay sáng kiến là mánh; phải có dấu hiệu che giấu, đánh lạc hướng hoặc lợi dụng. Riêng từ `mánh` cũng không đủ để kết luận gian lận, vi phạm hay tội phạm nếu chưa nêu hành vi và quy tắc liên quan.
Thì ra chính khách là một tên ăn trộm nhà nghề rất nhiều mánh lới, đã giải nghệ từ lâu.
`Mành` có ba lớp cần tách: (1) tên cũ của loại thuyền buồm lớn; (2) đồ che cửa/cửa sổ kết từ nan tre, nứa, trúc hoặc sợi tương tự, có thể cuốn hay kéo; (3) tính từ văn chương nghĩa mỏng nhỏ, dễ đứt, thường gặp trong `tơ mành`. Không nhập `mành` với `màn` bằng vải, màn biểu diễn hay `mảnh`. Chất liệu, độ chắn sáng và độ bền của một tấm mành phải theo vật thật, không suy từ tên gọi.
Bà đốc rửa mặt gỡ đầu xong rồi mới dỡ mành bước ra, vừa thấy bà Phán thì nói:
`Mảnh` là danh từ chỉ phần rắn tách ra do vỡ/gãy/cắt (`mảnh kính`, `mảnh vải`) hoặc một phần có giới hạn trong toàn thể (`mảnh vườn`, `mảnh đất`). Tính từ `mảnh` nói dáng gầy thanh, vật làm mỏng/nhẹ hoặc đường nét nhỏ; đây là mô tả hình thể, không tự xác nhận thiếu dinh dưỡng, yếu, kém bền hay giới tính. Khi vật vỡ có cạnh sắc, `mảnh` không cho biết mức nguy hiểm; phải xem chất liệu và tình trạng. Không nhập với `mảng` là vùng/khối hoặc lĩnh vực.
Molly xé một mảnh áo của nàng để băng vết thương cho ảo thuật gia.
`Mạnh` là tính từ đa nghĩa: trong lời Nam Bộ cũ/khẩu ngữ có thể là khỏe, hết đau (`gia đình vẫn mạnh`, `đau mới mạnh`); chỉ sức lực, tiềm lực hoặc khả năng lớn; chỉ mặt có ưu thế (`điểm mạnh`); chỉ cường độ/tác dụng cao (`gió mạnh`, `rượu mạnh`, `thuốc mạnh`); và trong `mạnh tay`, `mạnh miệng`, `bước mạnh` tả hành động dứt khoát hoặc nhiều lực. Từ nguyên được nguồn ghi là âm phi Hán–Việt của `猛` (âm Hán–Việt chuẩn `mãnh`), nên phải trình bày đúng tư cách, không gọi đơn giản `mạnh` là âm Hán–Việt chuẩn. `Mạnh` không tự cho biết khỏe về mặt nào, mức đo, an toàn thuốc/rượu hay ưu thế tuyệt đối.
`Mạnh ai nấy làm` phê bình tình trạng nhiều người cùng liên quan một mục tiêu nhưng mỗi người tự chọn cách làm, thiếu phân công, thông tin hoặc phối hợp, dẫn tới chồng chéo, bỏ sót hay mâu thuẫn. Cụm không đồng nghĩa với mọi hình thức làm việc độc lập: nếu vai trò, giao diện và đầu ra đã rõ thì mỗi người tự thực hiện phần mình không phải `mạnh ai nấy làm`. Không được dùng cụm này để quy lỗi cá nhân khi nguyên nhân nằm ở thiết kế quy trình hoặc người điều phối. Tiếng Anh tùy câu: `everyone does their own thing`, `each works independently without coordination`, không dịch sát `strong person`.
Mà chẳng bao giờ có cái tổ chức nào lại «mạnh ai nấy làm» cả.
`Mạnh bạo` nói người hoặc cách làm dám vượt e ngại để thực hiện bước đi tương đối lớn, rõ và quyết liệt. So với `mạnh dạn`, `mạnh bạo` thường nhấn lực và quy mô của hành động/quyết định hơn; ranh giới vẫn tùy câu. Từ này không tự khen quyết định là đúng, hợp pháp, an toàn hay đã đủ dữ liệu, và không đồng nghĩa `bạo lực`, `liều lĩnh`. Khi đối tượng là phê bình, đầu tư, cải tổ hay thử nghiệm, phải nêu nội dung và giới hạn cụ thể thay vì lấy `mạnh bạo` làm giấy phép bỏ qua kiểm soát.
Nàng đi lại tủ, mạnh bạo như sợ phải do dự nữa.
Nếu chạy thì nguy hiểm tăng lên gấp đôi, còn nếu như mạnh bạo xông lại nó, thì nó giảm đi được một nữa.
Mạnh bạo hơn, Triệu Vĩ bước tới nắm tay người yêu cũ.
Cô mạnh bạo bước thẳng vào chỗ bàn việc tôi, vừa đi vừa đung đưa chùm chìa khóa xe.
`Mạnh dạn` nói việc vượt sự rụt rè/e ngại để phát biểu, hỏi, thử hoặc thực hiện điều cần thiết. Cụm thường dùng để khuyến khích (`cứ mạnh dạn hỏi`), nhưng không tự trao quyền, không bảo đảm ý kiến đúng, không buộc người khác tiết lộ/chấp thuận và không cho phép bỏ qua an toàn. So với `mạnh bạo`, `mạnh dạn` thường nhấn việc người nói/người làm thắng sự ngại ngùng hơn là quy mô quyết định. Dịch tùy câu: `confidently`, `feel free to`, `be bold enough to`, không máy móc `strongly brave`.
Nghĩ rằng xã Tư là kẻ đa mưu, chẳng lẽ ông ta dám giết mình lúc ban ngày, gần xóm đông đúc nên Hùng mạnh dạn đứng lại:
Ở những nơi mà đất phù sa có điều kiện lưu lại như bờ sông, bãi bùn hoặc chung quanh cù lao sông cái, nhiều người đã mạnh dạn làm kế họach lấn đất ra sông.
Nhìn kỹ tấm bảng ghi số 23 trước biệt thự, tôi mạnh dạn bấm chuông.
Quí thấy trong đám đó không có ai quen nên mạnh dạn đi ngay ra ngõ.
`Mạnh giỏi` tương ứng `mạnh khỏe`, vừa tả tình trạng khỏe vừa dùng trong lời thăm/chúc như `cô chú mạnh giỏi không?`, `chúc bà con mạnh giỏi`. Cách nói đặc biệt tự nhiên trong khẩu ngữ Nam Bộ, nhưng không độc quyền địa phương và người vùng khác vẫn hiểu. `Giỏi` trong cụm không mang nghĩa học giỏi/tài giỏi; không dịch thành `strong and talented`. Đây là lời xã giao hoặc nhận xét chung, không thay thế chẩn đoán, không đòi người được hỏi phải kể chi tiết sức khỏe. Tiếng Anh thường là `well`, `in good health`, `How have you been?`, `Wishing you good health` theo chức năng.
`Mảnh khảnh` tả người hoặc dáng vật cao, gầy/thanh và nhẹ về hình khối. Từ thường là mô tả ngoại hình, đôi khi có sắc thái dịu/ưa nhìn, nhưng không tự xác nhận người ấy yếu, thiếu dinh dưỡng, là nữ hay có một kiểu tính cách. Với kiến trúc/đồ vật, dáng mảnh khảnh không cho biết khả năng chịu lực; phải xem kết cấu và thông số. Khác `mảnh mai` ở chỗ `mảnh khảnh` thường gợi chiều cao và độ gầy rõ hơn.
`Mánh khóe` chỉ những cách lừa lọc, mua chuộc, bắt bí, lách quy trình hoặc sắp đặt thiếu ngay thẳng để kiếm lợi hay tạo lợi thế. Cụm thường ở số nhiều theo nghĩa tập hợp dù không có dấu hiệu hình thái số nhiều. Sắc thái chê mạnh hơn `mẹo` trung tính; không dùng cho mọi chiến thuật hợp lệ, thương lượng hay tối ưu quy trình. Muốn nói `gian lận`, `hối lộ`, `cưỡng ép` hoặc vi phạm pháp luật phải có chứng cứ về hành vi tương ứng, không suy chỉ từ nhãn `mánh khóe`.
Thỉnh thoảng tôi nghe vài người bạn chạy "áp phe" thuật lại vài mánh khóe kinh tài của giới Hoa thương.
Hòa rất bảnh trong địa hạt nầy vì chàng thường nghe bạn hữu mách cho nhau các mánh khóe mua sắm : là họ chỉ sắm mỗi người một bộ xoàng xoàng thôi.
Thì ra, muốn làm đẹp với chàng con trai bị xúc động vì nàng, Ái Mỹ không bỏ sót mánh khóe nào cả.
Nhưng có la cà ở đây nhiều năm mới biết được mánh khóe con buôn của các ông.
`Mạnh khỏe` tả tình trạng có sức khỏe tốt theo nghĩa thông thường và dùng trong lời hỏi/chúc như `ông bà mạnh khỏe không?`, `chúc anh mạnh khỏe`. Dạng `mạnh khoẻ` là biến thể chính tả đặt dấu theo lối cũ; VietLayers dùng `mạnh khỏe` làm dạng chính. Đây không phải cam kết không có bệnh hay kết luận y khoa đầy đủ, và người được hỏi không bắt buộc kể thông tin riêng. Trong lời Nam Bộ, `mạnh giỏi` là đối ứng rất tự nhiên nhưng có sắc thái vùng rõ hơn.
Mười mấy năm trôi qua khiến Huôi trở nên mạnh khỏe, thêm tươi đẹp.
Thân hình mạnh khỏe, gương mặt khả ái trẻ trung của thằng Tú lắm lúc khiến cô Ngọc rung động.
Bằng vào tiếng kêu của cô, Quí đoán biết nỗi hãi hùng nơi cô và hơn thế, biết rõ sự kinh sợ ấy thuộc loại nào : đêm khuya thân gái yếu đuối, trên một hoang đảo với một thanh niên mạnh khỏe, nàng đẹp mà đạo đức của chàng không rõ ra sao.
`Mãnh liệt` là từ Hán–Việt `猛烈`, nói lực, mức phát triển, cảm giác, tình cảm hoặc ý muốn có cường độ rất mạnh. Tiếng Anh chọn `intense`, `fierce`, `powerful`, `passionate` theo đối tượng; không dùng một từ cho mọi câu. Cường độ mãnh liệt không tự chứng minh điều ấy đúng, tốt, bền lâu hay được người khác đồng ý. Với đau, phản ứng hoặc thời tiết, từ này không thay thang đo/chẩn đoán/cảnh báo chính thức.
Trong một trận xung phong mãnh liệt, tướng Tôn Thất Hiệp tử thương.
Bị bao vây thình lình, mấy người Hoa kiều ấy chống cự mãnh liệt bằng gậy gộc.
Khi Người Huê Kiều Nắm Quyền Chủ Động Chờ Dịp Tiếp Tay Với Quân Cờ Đen
Cây mưa to và đột ngột ấy chẳng những không làm tắt được ngọn gió mà trái lại như chọc cho giông thôi mãnh liệt và cuồng loạn hơn.
Nàng muốn yêu chồng thật nhiều để chuộc tội, mà cũng để cho tình yêu mãnh liệt đang sôi nổi trong người một thiếu phụ mà từ thủa con gái đến giờ không thỏa tình yêu bao giờ, dễ cho sinh lực yêu đương ấy vơi bớt đi phần nào vì đó là một thứ lửa nguy hiểm có thể đốt cháy lan cả một đời tiết hạnh.
`Mánh lới` là cách nói mang ý chê, gần `mánh khóe`, chỉ các cách thức khôn lỏi, lắt léo hoặc thiếu minh bạch nhằm xoay chuyển tình thế hay kiếm lợi. Cụm có thể dùng cho lời nói, giao dịch, thi đấu và thủ tục, nhưng phải chỉ ra việc cụ thể; không biến sự khéo léo, sáng tạo hoặc chiến thuật đúng luật thành mánh lới. Từ này biểu thị phán xét của người nói, chưa đủ để chốt người bị nói có ý định gian dối hay đã vi phạm một quy định xác định.
Ông cả phát thẻ bò như vậy gần hai mươi năm, người tò mò tìm mãi mới khám phá ra mánh lới của ông ta.
Phấn không ngoan và mánh lới hơn Tư Cầu nên lên tiếng dò dẩm trước:
Đó là một thứ mánh lới riêng của ảnh chứ không phải là lý tưởng của ảnh.
`Mảnh mai` tả người, dáng vật, đường nét hoặc âm thanh có vẻ thon, nhẹ, nhỏ và thanh; thường có sắc thái gợi sự dịu dàng/ưa nhìn. Nét `có vẻ yếu` trong một số từ điển chỉ là ấn tượng hình thức, không phải kết luận sức khỏe, năng lực hay độ bền. Từ không dành riêng cho phụ nữ và không cho phép suy tính cách từ vóc dáng. So với `mảnh khảnh`, `mảnh mai` nhấn vẻ thanh nhẹ/delicate hơn, không nhất thiết cao.
Cánh cửa sắt rít lên, xếp lại, chừa đủ khoảng nhỏ để thân hình mảnh mai của Huệ lách vào trong.
Cô nàng tên là Trinh, hình vóc mảnh mai, tướng đi yêu điệu.
Nàng giống như một cô dạy cọp, dạy sư-tử của một đoàn xiệc, trông mảnh mai, ẻo lả, nhưng tánh dịu dàng lại có uy lực dỗ thuần được các con mãnh thú hung bạo.
Đèn Cần Giờ cất trên một cồn cát ngầm, gần giữa sông, trệch vào hữu ngạn một chút, Nhà đèn hình bát giác, rộng bằng hai căn nhà phố, nằm chinh chông trên những cẳng sắt mảnh mai, xa trông giống như một lồng bồ câu.
`Mạnh mẽ` có ba phạm vi gần nhau. Một là có nhiều sức, tiềm lực hoặc khả năng tác động: một lực lượng mạnh mẽ, quyền thế mạnh mẽ. Hai là có cường độ lớn hoặc gây hiệu quả rõ: phản ứng, làn sóng, tăng trưởng, mùi vị hay tác động mạnh mẽ. Ba là thể hiện sự vững vàng, kiên quyết hoặc hồi phục có nội lực trong một tình huống cụ thể. Từ không tự đồng nghĩa với bạo lực, hung dữ, đúng đắn, thành công hay hơn người khác; phải nêu tiêu chí và kết quả. Khi nói về con người, mạnh mẽ không phải đặc quyền của một giới, không có nghĩa không được buồn, khóc, sợ hay nhờ giúp đỡ. Cần phân biệt với `mạnh` có phạm vi rộng hơn và `mãnh liệt` thường nhấn cường độ rất cao.
Từ trong vườn trong rẫy ra ngoài ruộng ngoài sông, chỗ nào cũng thấy cuộc sanh hoạt mạnh mẽ của con nhà nông.
`Mạnh miệng` tả cách nói dõng dạc, quả quyết, đầy tự tin; trong nhiều câu còn hàm ý nói to tát, khoa trương hoặc hứa nhiều hơn khả năng thực hiện. Phải dựa vào văn cảnh để chọn `speak boldly`, `be outspoken`, `boast`, `talk big`; không mặc định mọi lời mạnh miệng đều sai hay dối. Âm lượng và vẻ tự tin không chứng minh nội dung đúng, người nói có thẩm quyền hoặc lời ấy là đe dọa. Cũng không nhầm với nghĩa khỏe trong `mạnh` hay bộ phận cơ thể `miệng` theo nghĩa đen.
`Mạnh tay` có ba lớp: dùng nhiều lực bằng tay; hành động/xử lý quyết liệt, nghiêm hoặc ít nương nhẹ; và chi/cho một khoản tương đối lớn. Dịch theo câu bằng `use more force`, `take firm action`, `crack down`, `spend generously/heavily`. Từ không cho biết mức lực an toàn, biện pháp có thẩm quyền/hợp pháp/cân xứng hay khoản chi có hợp lý; các điều ấy phải kiểm tra riêng. `Mạnh tay với người` dễ hàm ý đối xử cứng rắn, nên ví dụ phải bảo vệ quy trình, quyền và tránh cổ vũ bạo lực.
Vì họ tham nên trì níu quá mạnh tay khiến nhơn sâm phải chết.
– Tấm ấy, anh giặt hơi mạnh tay một chút nên nó rách.
`Mạnh Thường Quân` là danh hiệu Hán–Việt `孟嘗君` của Điền Văn, quý tộc nước Tề thời Chiến Quốc nổi tiếng chiêu đãi và nuôi nhiều tân khách. Từ tên riêng ấy, tiếng Việt dùng `mạnh thường quân` như danh từ chung chỉ người hoặc tổ chức đỡ đầu, tài trợ hay giúp một hoạt động/công cuộc. Nghĩa hiện đại không đồng nhất hoàn toàn với hoạt động của nhân vật lịch sử, không mặc định khoản hỗ trợ là tiền, vô điều kiện, từ thiện, ẩn danh hoặc hợp pháp; phải nêu hình thức, bên nhận và điều kiện. Viết hoa khi chỉ nhân vật; dạng danh từ chung có thể viết thường theo chức năng.
16. Cưỡi mây bay, Phùng Quán trổ tài, Lót vàng bạc
Ma ninh là tên một kiểu tóc trong văn Nam Bộ cũ: phần tóc nói chung được hớt ngắn, còn phần mái phía trước chừa dài hơn để chải hoặc rủ phủ trán. Tư liệu có tóc ma ninh, điệu ma ninh và kiểu ma ninh. Từ chỉ kiểu hớt/chải, không tự cho biết người mang là nam hay nữ, bao nhiêu tuổi, thuộc tầng lớp nào hay tính tình ra sao. Chưa có chứng cứ đủ chắc để gán ngôn ngữ vay mượn hoặc từ gốc, nên hệ thống ghi rõ nguồn gốc chưa xác lập thay vì dựng một lộ trình nghe có vẻ hợp lý.
Một người đàn ông, trạc chừng 35 tuổi, mặc một cái áo bà ba với một cái quần vải trắng, quần áo đã cũ mà lại dơ, chân mang một đôi guốc, đầu hớt tóc điệu ma ninh mà không đội nón.
Duy Linh nghi Phước Đằng đã thức dậy nên nghe có tiếng nói chuyện với vợ, thiệt quả cách chẳng bao lâu thì thấy có một người đàn ông độ chừng 50 tuổi đầu cúp kiểu ma ninh, tóc đã bạc hoa râm, mép có râu vuốt ngoảnh lên hai bên, bận áo lục soạn trắng quần lãnh đen, chân đi giày hàm ếch ở trong buồng bước ra ngó Duy Linh hỏi:
`Mặn mà` có ba lớp liên quan nhưng không nên nhập một: tình cảm chân thật, đằm thắm; vẻ có duyên, hấp dẫn; và mức thiết tha quan tâm, thường thấy trong cấu trúc phủ định `không mặn mà với`. Từ này không chỉ dành cho phụ nữ và không phải lời đánh giá khách quan về ngoại hình. `Không mặn mà` nói mức quan tâm thấp, chưa đủ kết luận phản đối, ghét bỏ hay từ chối chính thức. Không dùng `salty` trong tiếng Anh; chọn `warm`, `charming`, `keen on` hoặc `enthusiastic about` theo nghĩa.
Tuy nhiên, màu áo tu hành khô khan kia vẫn không che giấu nổi sắc đẹp mặn mà của nàng.
Từ khi đi với Cổ Thanh Phong ra Đông HảI đến giờ, Bàng Chân Chân càng thấy chàng ta đối với mình tử tế và chìu chuộng mình vô cùng, và lòng yêu của chàng cũng đã mặn mà lắm, nên nàng cảm thấy an ủi vô cùng.
Niklaus chú ý nghe nhưng không tỏ vẻ mặn mà hơn.
Một yêu tóc để đuôi gà, Hai yêu lời nói mặn mà có duyên; Ba yêu má lúm đồng tiền, Bốn yêu răng lánh hạt huyền kém thua; Năm yêu cô yếm đeo bùa, Sáu yêu nón thượng quai tua dịu dàng; Bảy yêu nết ở khôn ngoan, Tám yêu ăn nói lại càng thêm xinh; Chín yêu em ở một mình, Mười yêu con mắt hữu tình với ai.
`Mần thinh` là dạng khẩu ngữ vùng của `làm thinh`: không nói, không đáp hoặc làm như không biết trước một việc. Sự im lặng có thể do chủ ý tránh tranh cãi, chưa sẵn sàng trả lời, giữ kín chuyện hoặc phớt lờ; cụm từ một mình không chứng minh đồng ý, thú nhận, khinh thường hay không hiểu. Nếu quyền lợi, an toàn hoặc sự đồng thuận phụ thuộc câu trả lời, phải hỏi rõ bằng lời thay vì suy từ việc người khác mần thinh.
`Mào` là phần thịt, da hoặc lông mọc/nhô cao trên đầu một số loài vật, như mào gà trống hay mào lông của chim. Tiếng Anh chọn `comb` cho mào thịt của gà và `crest` cho chỏm/mào lông theo loài; không dịch máy móc một từ cho mọi con. `Mào` không mặc định có màu đỏ, chỉ có ở con đực, dùng để phô diễn hay là dấu hiệu sức khỏe. Tên cây `mào gà` là một đầu mục riêng. Nguồn liệt kê nhiều dạng Nôm cho `mào` nhưng chưa cho phép chọn một chữ chuẩn duy nhất.
Cái mào con gà gọi "kê quan", mào gà được xem như cái mão, cái nón.
Hồi em ở quê nhà, hễ mùa đông là y rằng gà bị cúm, mào đang đỏ bỗng tái ngoét.
Mào nó mọc dài, thắm hoe như dải lá cờ nheo.
`Mão` là âm Hán–Việt của `卯`, địa chi thứ tư trong mười hai chi, đứng sau dần và trước thìn. Trong hệ gọi con giáp Việt Nam, chi mão gắn với mèo; `mẹo` là dạng đọc dân gian/vùng. `Giờ Mão` theo cách chia mười hai thời thần tương ứng khoảng 5–7 giờ sáng, nhưng khi quy đổi văn bản lịch sử phải xem quy ước nguồn. Một chữ mão chưa đủ xác định năm/ngày vì còn thiên can và chu kỳ; con giáp không phải bằng chứng về tính cách, vận mệnh hay quan hệ sinh học.
Đến năm kỷ mão (1819) vua Gia-Long băng.
Cho nên năm Mão có người bảo là năm con Mèo, có kẻ gọi là năm con Thỏ.
`Mạo` gồm hai lớp đồng âm Hán–Việt phải tách: động từ `冒` nghĩa làm giả/giả nhận (`mạo chữ ký`, `mạo văn tự`), thường cần bổ ngữ; và danh từ vùng Hà Tĩnh `帽` nghĩa mũ che đầu. Không hiểu động từ mạo là mọi lỗi sao chép hay ghi nhầm: cần có hành vi tạo/đưa cái giả thay cái thật. Từ đơn không tự chốt mục đích trục lợi, người thực hiện, tội danh hay hiệu lực pháp lý. Nghĩa `mũ` là phương ngữ, không dùng làm nghĩa mặc định toàn quốc.
Nhiều khi họ mạo nhận là của họ để hăm dọa mình.
Dân lậu xin lập làng cũng đến để được điều tra xem có tội trạng, tiền án, hoặc có giả mạo tên tuổi không.
- Em đã mạo chữ ký của anh để ký vào đơn xin việc ?
`Mạo danh` là từ Hán–Việt `冒名`, chỉ việc tự nhận hoặc dùng tên/danh tính/tư cách của người hay tổ chức khác mà không được phép để hành động, gây hiểu lầm hoặc kiếm lợi. Đối tượng có thể là tên thật, tài khoản, chức vụ hoặc danh nghĩa tổ chức. Không đồng nhất với dùng bút danh được công khai, đại diện có ủy quyền, tài khoản chế nhại có nhãn rõ hay ghi nhầm vô ý. Cụm mô tả hành vi danh tính; hậu quả, động cơ và trách nhiệm pháp lý phải xác minh riêng.
Vậy mà họ dám cả gan mạo danh tánh đặng đoạt sự nghiệp của người ta chớ.
Lúc đầu ta cũng không tin,chỉ tưởng mi mạo danh Võ Ðang thất hiệp,tới khi mi rút khí giới ra ta mới tin là thật.
Trong lúc có nhiều diễn biến kỳ lạ ( hẳn sẽ gây thắc mắc đối với độc giả, nhưng mọi sự sẽ được giải thích ) quanh trục tam giác : hội Hoa Phù Dung, kẻ mạo danh Tâm Què tức Mã Thiếu Hùng và ông Thanh Tra Mạc Kính, thì hai chị em nữ ký giả Thu Dung và Sơn bán báo ngồi buồn thỉu buồn thiu tại căn phòng xinh xắn ở nhà chị Thu Dung.
`Mào gà` là tên cây cảnh *Celosia argentea* và hoa/cụm hoa của cây, nổi bật ở các giống có cụm hoa dẹt uốn lượn gợi chiếc mào con gà. GBIF chấp nhận *C. argentea* và xếp *Celosia cristata* là tên đồng nghĩa, nên không dựng hai loài riêng chỉ từ hai tên. Cây có nhiều dạng, màu và kiểu cụm hoa; không mặc định mọi cây đều đỏ hoặc có dạng mào dẹt. Cụm nghĩa đen `mào gà` = cái mào của con gà vẫn hiểu theo cấu tạo, còn đầu mục thực vật này phải có ngữ cảnh cây/hoa.
Dinh cơ của gia đình chị cùng các dinh cơ khác của chú bác đều trồng rất nhiều hoa, hai bên lối vào trồng hoa mào gà đỏ tươi, rồi bên trong là hồng, thược dược, cúc.
Chàng và nàng nối bước ông quản gia đi qua sân cát trong nhiều cây sứ, rồi theo con đường mòn nhỏ hai bên có tấn lề bằng đá xanh, trồng lưa thưa những cây mào gà, dẫn đến một căn nhà gạch nho nhỏ mà kiến trúc tân kỳ nằm trên một ngọn đồi thấp, có lẽ là ngọn đồi nhân tao.
nhưng chúng vẫn ra chiến trường để nhặt thây người chết, thản nhiên như người ta đi hái đóa hoa mào gà.
Con gà vàng ngậy, nằm ngậm cuống hoa mào gà đỏ chói.
`Mạo hiểm` là từ Hán–Việt `冒險`, nói việc bước vào hoặc thực hiện điều có nguy cơ đáng kể về an toàn, tài sản, kết quả hay quyền lợi. Cụm có thể trung tính/khen khi rủi ro được hiểu và kiểm soát (`chuyến đi mạo hiểm`, `quyết định mạo hiểm`) hoặc chê khi coi thường cảnh báo; không đồng nghĩa mặc định với liều mạng. Không gọi mọi sự chưa chắc chắn là mạo hiểm, và nhãn này không thay đánh giá xác suất, hậu quả, năng lực, đồng thuận hay biện pháp bảo vệ.
Đi mạo hiểm đến nơi người Lang Sa trú đóng thì chẳng khác nào nạp miệng cho cọp.
Lắm khi, mẹ già đau yếu, thèm thịt gà, ông cũng dám mạo hiểm đi ăn trộm, đem món ngon về cho mẹ ăn.
Quí chận một chiếc tắc xi lại, và lên xe, chàng nghĩ đến một cuộc mạo hiểm thứ nhì cũng buồn cười không kém cái trò ám sát tình địch khi nãy : là thừa dịp anh chồng vắng nhà, đến cướp chị vợ một cách kiếm hiệp, y như trong những truyện của thời Trung-Cổ Âu-Châu.
Bị Thúy dụ dỗ vào cuộc buôn lậu nào để rồi vào tù cũng được, chàng cũng đành bụng phiêu lưu mạo hiểm luôn trong bất kỳ trò chơi phạm pháp nào, trừ tấn bi kịch nầy.
`Mạo muội` là từ Hán–Việt `冒昧`, hiện thường dùng như lời tự hạ/khiêm nhường trước khi hỏi, góp ý, đề nghị hay làm điều có thể bị xem là đường đột: `xin mạo muội hỏi`. Nó không nhất thiết chỉ hành động nguy hiểm hoặc liều mạng. Công thức lịch sự này không tự tạo quyền tiếp cận, không thay sự đồng thuận, không buộc người khác trả lời và không làm một yêu cầu bất phù hợp trở nên đúng. Dịch theo chức năng bằng `may I venture to…`, `if I may…`, `I hope you don't mind my…`, tránh sát chữ `recklessly ignorant` trong lời xã giao hiện đại.
cho nên lão phu mạo muội trình bày, tha thiết trình bày ý nguyện.
Chỉ biết rằng ông rất khả ái, rất sốt sắng, có vẻ thông minh lắm, nhưng chính ngay ông cũng hơi lười biếng, “nếu tôi mạo muội dùng tiếng này thêm lần nữa”, bà vừa cười vừa vớt thêm.
Vì vậy, thiếp mạo muội thảo mấy dòng nầy để cầu cứu bàn tay tế độ của đại nhân .
Thưa ông: tôi mạo muội xin ông cho tôi hân hạnh mời ông dùng bữa vào trưa thứ tư?
`Mạo nhận` là từ Hán–Việt `冒認`, chỉ việc nhận bừa/nhận giả là của mình một danh tính, tư cách, công lao, quyền lợi, quan hệ hoặc tài sản không thuộc mình. Khác `mạo danh` thiên về dùng tên/danh tính người khác để hành động, `mạo nhận` nhấn hành vi tự nhận một điều hay quyền sở hữu; hai cụm có thể chồng lấn. Không dùng cho nhận nhầm vô ý, nhận thay có ủy quyền hoặc tranh chấp chưa phân xử. Nhãn này chưa tự xác định động cơ, thiệt hại hay trách nhiệm pháp lý.
- Đến như tôi đây, hắn chưa biết thế nào là thực, thế nào là giả, có thể hắn hoang mang nghi ngờ là kẻ đã dụ dẫn hắn đêm rồi, chẳng phải thực sự là tôi mà có kẻ nào đó mạo nhận tôi lừa hắn.
Hễ nghĩ tới lá thư viết cho người mạo nhận là cha tôi trước khi tôi bỏ đi, tôi cực kì hổ thẹn, tôi dám chắc điều đó.
Sư phụ ta Quy Tân Thụ năm nay đã năm mươi tuổi rồi, tên thiếu niên nầy tuổi trẻ như thế, mà dám mạo nhận là sư thúc.
`Mạo từ` là thuật ngữ ngôn ngữ học tương ứng `article`: từ chức năng đi với danh ngữ để biểu thị các phân biệt ngữ pháp như xác định/bất định theo hệ thống từng ngôn ngữ. Trong tiếng Anh, `a/an` là mạo từ bất định và `the` là mạo từ xác định; `a/an` dùng với danh từ đếm được số ít, còn `the` có phạm vi rộng hơn, kể cả số nhiều và không đếm được khi danh ngữ xác định. Có trường hợp không dùng mạo từ (`zero article`). Không áp quy tắc tiếng Anh cho mọi ngôn ngữ và không tự gọi mọi từ đứng trước danh từ tiếng Việt là mạo từ. Ghi chú cách dùng (không dùng làm bí danh): Ngữ pháp tiếng Anh: article: a, an, the; zero article. A/an bất định; the xác định; zero article là vắng mạo từ trong môi trường thích hợp.
`Mạo xưng` là từ Hán–Việt `冒稱`, chỉ việc tự xưng giả một danh hiệu, chức vụ, thân phận hoặc tư cách không có để người khác tin hay dành lợi thế. Cụm gần `mạo danh` nhưng thường nhấn lời tự xưng/tước vị/tư cách (`mạo xưng bác sĩ`, `mạo xưng cán bộ`), không nhất thiết dùng tên riêng của một người cụ thể. Không dùng cho nghệ sĩ đóng vai có bối cảnh rõ, chức danh viết tắt đúng, biệt danh được chấp nhận hoặc đại diện có ủy quyền. Hành vi và hệ quả pháp lý phải xác minh riêng.
Minh-Giám tâu rằng bọn Tây-Sơn có thể mạo xưng binh của Đông-Cung đặng vào thành.
Anh nói chị Hai không có ở trên nầy, vậy chớ ai mạo xưng “Bà Hội-đồng Thành” mà kêu tôi đây?
Bởi nó ở Chợ Lớn có nghe nói chuyện ông Huyện Hàm Tú Phan ở với vợ lớn có một đứa con trai, mà người vợ dắt đứa con đi mất hơn 20 năm không về, nên khi nó nghe ông Huyện Hàm chết nó mới xin sao lục khai sanh rồi xuống Bạc Liêu mạo xưng là Huỳnh Tú Cẩm đặng xin chia gia tài.
- Xin lỗi ông à, chúng tôi không biết ông là ai hệt Trong thời buổi nhiễu nhưng này, lắm kẻ bất lương đột nhập vào nhà người ta mạo xưng là gì gì đó để cướp của, trôm.
`Mã tà`, cũng viết `ma tà`, là danh từ cũ trong lời Nam Bộ, chỉ lính canh tuần, lính gác hoặc nhân viên cảnh sát phụ trợ trong những bối cảnh hành chính thuộc địa và lịch sử. Tùy văn bản có thể dịch là `patrolman`, `guard` hay `colonial policeman`, chứ không có một bản dịch cố định cho mọi thời kỳ. Từ hiện mang sắc thái cũ và thường coi khinh; không nên dùng như tên trung tính cho lực lượng công an/cảnh sát ngày nay. Nguồn năm 1895 cho đây là tiếng Mã Lai; các khảo cứu sau nêu thêm nhiều hướng giải thích, nên VietLayers ghi nhận khả năng vay mượn nhưng không tuyên bố một đường từ nguyên duy nhất đã ngã ngũ. Không có hồ sơ Hán–Nôm trực tiếp đủ chắc cho toàn mục.
Liệu Ðơn Hùng Tín ăn thua với lính mã tà được không?
Ông cai tổng la hoảng, lính mã tà can thiệp đuổi con ngựa ra khỏi hàng ngũ.
Tri huyện Trần Bá Tường nóng lòng muốn lập công, nên đích thân len lỏi đến gần mật khu rồi báo cáo là đồn lũy đã xây đắp khá kiên cố, tuy nhiên chỉ cần vài người lính mã tà đi với ông ta là có thể dẹp được.
`Mau` có ba nét: quá trình chóng đạt kết quả (`mau khô`, `mau lành`); hành động có tốc độ nhanh (`đi mau`, `làm mau`); và các phần tử nằm sít, khoảng cách ngắn, trái với `thưa` (`lược mau`, `mưa mau hạt`, `cấy mau`). Trong lời Nam Bộ, `lẹ` là đối ứng khẩu ngữ tự nhiên cho nét nhanh, nhưng không thay được nét dày sít. `Mau` không tự cho biết thời lượng, vận tốc hay mật độ cụ thể; không dùng lời thúc `mau lên` để bỏ qua an toàn.
`Máu` trước hết là chất lỏng tuần hoàn trong hệ mạch của người và nhiều động vật, vận chuyển khí, chất dinh dưỡng và nhiều thành phần sinh học; màu và thành phần thay đổi theo loài/trạng thái, nên định nghĩa đời thường `chất lỏng đỏ` chỉ là nhận diện sơ bộ. Nghĩa chuyển trong `có máu`, `máu ghen`, `máu kinh doanh`, `máu cờ bạc` chỉ khuynh hướng, ham thích hoặc cảm xúc mạnh, sắc thái từ vui/khen đến chê tùy bổ ngữ. Không suy huyết thống, bệnh, bạo lực, tính cách cố định hay nghiện từ một lần dùng từ.
Hôm qua, họ tới đây ăn cơm, mình mẩy rướm máu.
`Màu` có các lớp: thuộc tính thị giác do ánh sáng và hệ nhìn tạo ra; chất dùng tô/nhuộm; tính chất có sắc ngoài hệ đen–trắng trong cách phân loại cũ; yếu tố làm vật/câu chuyện thêm hấp dẫn; vẻ/chiều hướng trong văn chương; và cách nói rút gọn vùng của `hoa màu` (cây trồng cạn ngoài lúa nước). Dạng `mầu` là biến thể Bắc Bộ. Nguồn ghi `màu` là âm phi Hán–Việt liên hệ `貌` (âm chuẩn `mạo`), nên không gọi màu là âm Hán–Việt chuẩn. Cảm nhận màu phụ thuộc ánh sáng/thiết bị/người nhìn; tên màu không tự bảo đảm vật liệu, độ bền hay an toàn.
Chừng nào thấy một cụm mây tròn màu tím hiện ra là.
`Mâu` là từ Hán–Việt `矛`, tên binh khí cổ gồm mũi nhọn gắn với cán dài, chủ yếu dùng để đâm. Trong tiếng Việt hiện đại, từ đơn thường gặp trong sử liệu, bảo tàng, văn chương hoặc khi giải điển tích `mâu thuẫn`; không phải tên chung cho mọi cây giáo, thương hay lao vì hình dạng/cách phân loại thay đổi theo nguồn. Định nghĩa từ điển chỉ nhận diện hiện vật, không phải hướng dẫn chế tạo/sử dụng và không cho biết niên đại, xuất xứ hay tính xác thực của một món đồ cụ thể.
Trình Phổ tức lắm, vác ngọn mâu xông vào đánh Từ.
Tam quốc diễn nghĩa (Phan Kế Bính dịch, Bùi Kỷ hiệu đính)
`Mẫu` có ba lớp thông dụng cần tách: khuôn/model/template để tạo, bắt chước hoặc điền theo; vật/phần đại diện được lấy để xem, thử, nghiên cứu; và đơn vị đo diện tích ruộng đất cũ `畝`, bằng mười sào nhưng giá trị mét vuông thay đổi theo hệ vùng/thời kỳ. Không dịch mọi `mẫu` bằng `sample`: dùng `model`, `pattern`, `template`, `form`, `sample`, `specimen` hoặc `mẫu` land measure theo câu. Một vật mẫu không tự đại diện tốt cho toàn bộ tập hợp; một diện tích ghi bằng mẫu phải nêu địa phương/quy đổi thay vì áp một con số toàn quốc.
- Không có anh ngồi làm mẫu, làm sao em vẽ giống anh được?
Bình chỉ vào một mẫu áo bầy trong tủ kính.
Chợ Mỹ Lương là kiểu mẫu cổ điển của nhiều chợ xép Tiền Giang.
`Mậu` là âm Hán–Việt của `戊`, can thứ năm trong mười thiên can: giáp, ất, bính, đinh, mậu, kỷ, canh, tân, nhâm, quý. Trong lịch can chi, mậu ghép với địa chi tương thích để gọi năm/ngày, như Mậu Thân, Mậu Tuất, Mậu Tý. Đây là nhãn chu kỳ, không tự cho biết toàn bộ ngày dương lịch, vận mệnh hay sự kiện. Không nhập chữ `戊` này với `貿` mậu trong `mậu dịch` hoặc các chữ Hán đồng âm khác.
Năm Tự Đức thứ 11, nhằm năm Mậu Ngọ 1858 nước Pháp lấy cớ tri ều đình Việt Nam cấm đạo bèn phái Hải quân Trung Tướng Rigault de Genouilly chỉ huy một đoàn chuyến thuyền qua đổ bộ lên đánh hải khẩu Đà Nẵng ( Tourane ) có một tiểu đoàn binh Tây Ban Nha theo trợ lực.
`Màu da` là sắc độ/biểu hiện nhìn thấy của da, chịu ảnh hưởng lớn của lượng, loại và phân bố melanin, đồng thời có thể thay đổi theo vùng cơ thể, ánh sáng, phơi nắng, tuần hoàn và tình trạng cụ thể. Sự đa dạng là liên tục, không nên chia loài người thành bốn màu “vàng–trắng–đen–đỏ” như định nghĩa cũ. Trong diễn ngôn xã hội, màu da có thể là căn cứ người khác dùng để phân biệt đối xử, nhưng không phải đại diện chính xác cho chủng tộc, dân tộc, quốc tịch, nguồn gốc di truyền, tính cách hay năng lực. Một thay đổi màu da có thể cần chú ý theo ngữ cảnh, song riêng màu nhìn thấy không đủ chẩn đoán sức khỏe.
Màu da của cả hai người đều hồng pha vàng.
Vẻ trịnh trọng đó tựu trung phát xuất từ sự suy nhược nơi y, nhìn vào màu da vàng tái của y cũng thấy rõ cơ thể của y chẳng được bình thường.
Như thày biết, xưa nay giữa dòng giống Kiến Vàng và Kiến Đen không ưa gì nhau, vì cả đôi bên cùng kỳ thị màu da.
Màu ma-rông là cách phiên âm cũ từ French marron để chỉ một sắc nâu gợi màu vỏ hạt dẻ; chú thích trong Tân Phong nữ sĩ giải là màu nâu đậm. French marron có sắc độ dao động trong nhóm nâu và nguồn từ điển Pháp mô tả là brun-roux, nên không được gán một mã màu cố định. Đặc biệt, không dịch theo English maroon vốn thường chỉ màu đỏ sẫm pha nâu hoặc tím. Tên màu cũng không tự cho biết chất liệu, loại thuốc nhuộm, độ bóng, độ bền hay màu thực dưới điều kiện ánh sáng khác nhau.
Ông đốc tơ Cao Vĩnh Xuân, trạc chừng 27-28 tuổi, vóc ốm mà cao, mặt sáng sủa, bộ nghiêm chỉnh, đầu đội nón nỉ màu ma-rông , mình mặc một bộ đồ Tây xám, mở cửa xe nhảy xuống gọn gàng, rồi tay nắm cửa xe đứng chờ cha mẹ leo xuống.
Bà Niêm rất quý đôi dép màu ma rông, tuy nó chỉ là một đôi dép mua xôn.
`Máu mặt` chủ yếu dùng trong `có máu mặt`, chỉ hoàn cảnh khá giả/có của ăn của để hoặc vị thế, uy tín, sức ảnh hưởng đáng kể, thường gắn với thành đạt kinh tế. Đây là cách nói khẩu ngữ và có thể mang sắc thái nhìn xã hội qua tiền/quyền; không tự chứng minh người ấy giàu đến mức nào, có quyền chính thức, được mọi người kính trọng, làm giàu hợp pháp hay có phẩm chất tốt. Dịch tùy câu bằng `well-off`, `prominent`, `influential`, `a person of standing`, không dịch sát `blood-faced`.
Hiếu nghe ông hương sư Sen cho nàng biết rằng ông Tước và ông Hoài là người địa phương có máu mặt trong chợ ở nhà nền đúc, cột gõ một ôm, láng ướt và mập như những cây đèn sáp.
Nó chỉ thằng nào, đính thị thằng ấy có "máu mặt".
Như tại Sơn Tây, một tỉnh trung bình không nghèo, không giàu, gia đình nào được ba mẫu ta đã là có "máu mặt".
Thứ đến là những người có thế lực và máu mặt trong làng.
`Máu me` là cách nói giàu hình ảnh, thường không trang trọng, chỉ máu đã chảy/dính nhiều nơi hoặc cảnh/nội dung có yếu tố chấn thương, bạo lực gây cảm giác ghê sợ; nghĩa chuyển còn tả cuộc tranh giành dữ dội, gây tổn thất. Cụm mạnh hơn từ trung tính `máu`, nhưng riêng lời `máu me` không cho biết lượng máu, mức thương tích, nguyên nhân hay lỗi của ai. Trong tình huống thật phải ưu tiên an toàn, sơ cứu và hỗ trợ chuyên môn; với nội dung truyền thông nên dùng cảnh báo phù hợp, không khai thác đau đớn để câu khách.
Vương bán Hiệp tuy khắp mình máu me bê bết, cũng cố lấy sức thều thào với họ, là làm sao cũng phải tuân lời giao ước, nếu bội tín thì giang hồ sẽ sỉ tiếu, đệ tử Cái bang xưa nay là những con người trọng tín nghĩa hơn sinh mạng, thì hôm nay chẳng nên vì lý do gì mà để mất thanh danh đó.
Thầy Danh vẫn bằn bặt hôn mê, áo bụng máu me đầm đìa.
Con Linh bị mấy thằng thợ sửa cầu hãm hiếp, máu me ra đầy quần nè.
Nguyễn Thị Thụy Vũ -B a Miền Mười Khuôn Mặt
Chắc cô bé mới chứng kiến vụ máu me lần thứ nhứt.
`Màu mè` là tính từ mang tính đánh giá: tả trang trí/trang phục nhiều màu, nhiều chi tiết đến mức người nói thấy phô trương; hoặc lời nói/cách cư xử quá cầu kỳ, khách sáo, làm dáng và có vẻ thiếu tự nhiên/thực chất. Sặc sỡ hay trang trọng không tự động là màu mè: phải có chuẩn thẩm mỹ, dịp dùng và người đánh giá. Từ này là lời chê chủ quan, không tự chứng minh người bị nói gian dối, kém đạo đức hay nội dung hoàn toàn rỗng. Không lẫn `máu me` hay `máu mê`.
Yêu là giả dối, phù phiếm, màu mè, riêu cua, hoa hoè hoa sói.
Nó nói lên một cách mạnh mẽ : «Tình tôi dành cho anh đó, chân thành lắm, không màu mè, không là một hình thức động viên chính trị».
Ông đã thấy cô không màu mè giả dối như phần đông các cô gái khác, ông nhận xét nơi Phượng những đức tính quý báu của một người thiếu nữ có tài ba, một người vợ dịu dàng, thanh nhã, một người nội trợ đảm đương chu đáo.
Đó là một căn trại rộng lớn dán đầy bích chương màu mè sặc sỡ.
`Màu mỡ` trước hết tả đất giàu điều kiện dinh dưỡng, thuận lợi cho cây trồng; năng suất còn phụ thuộc nước, giống, khí hậu và cách canh tác. Nghĩa chuyển có thể tả lĩnh vực, nguồn lực hoặc cơ hội dồi dào (`thị trường màu mỡ`, `mảnh đất màu mỡ cho sáng tạo`), nhưng không bảo đảm lợi nhuận hay thành công. Một nét cũ/chê bai tả lời lẽ, văn chương hào nhoáng, hoa mỹ mà ít thực chất, thường thấy trong `màu mỡ riêu cua`; phải phân biệt với `màu mè` thiên về hình thức cầu kỳ.
Trải qua bao nhiêu thế hệ, người dân quê Việt Nam đã đem máu đào tô thắm những mẩu đất màu mỡ.
Đất màu mỡ có giới hạn, chẳng sớm thì muộn các tiến bộ về kĩ thuật canh tác cũng mất hiệu lực vì số sanh nhiều hơn số tử.
Hình ảnh của anh đã là một hình ảnh nẩy nở trong tâm hồn em như một mầm cây gieo trên mảnh đất nhiều màu mỡ !
Trước khi quốc gia Israel thành lập, miền nầy nghèo vì đất bị nước mưa xối hết màu mỡ, hiện nay phát triển rất mạnh, diện tích chỉ bằng 17% diện tích toàn xứ mà dân số trên một triệu, hơn một phần ba dân số toàn xứ.
`Máu mủ` chỉ quan hệ ruột thịt do cùng huyết thống hoặc tình cảm được gợi từ quan hệ ấy, thường gặp trong `tình máu mủ`, `anh em máu mủ`, `người máu mủ`. Dịch theo câu bằng `blood relation`, `kin`, `related by blood`, không dịch sát thành `blood and pus` khi đang nói thân tộc. Cụm có sắc thái tình cảm mạnh nhưng không tự xác định chính xác chuỗi quan hệ, không thay giấy tờ/xét nghiệm khi cần chứng minh pháp lý, và không tạo quyền kiểm soát, nghĩa vụ vô hạn, sự đồng thuận hay phẩm chất tốt. Gia đình nuôi/chọn cũng có giá trị dù không thuộc nghĩa huyết thống của từ này.
Tấn giống cha, ông và cha Tấn giống nhau, cùng một máu mủ mà.
Bèn nẩy ra ý định thử xem ông chủ có thể vì nôn nả gặp cháu mà lầm lạc trong việc nghe tiếng gọi của tình máu mủ hay chăng.
Tuy nhiên, trong những năm ấy, một biến cố quan trọng xảy đến cho tôi, gần quan trọng như việc tôi gặp Rita: “tôi nối lại tình máu mủ”.
12. Nối Lại Tình Máu Mủ - Công Dân Vénézuéla
Vượt ngoài mức định nào đó, tình máu mủ sẽ trở thành một thứ dao hai lưỡi, một thứ dị dược đầu độc chúng ta chết lần trong yêu thương ứ tràn và hối tiếc trễ muộn.
`Màu sắc` vừa chỉ các sắc/quan hệ phối màu nhìn thấy, vừa chỉ đặc tính, phong vị hoặc khuynh hướng riêng trong nghĩa chuyển (`màu sắc địa phương`, `màu sắc chính trị`). Trong lớp thị giác, dịch bằng `color`, `colors`, `color palette`, `color scheme`; không mặc định `màu sắc` luôn là nhiều màu vì có thể nói đặc tính màu nói chung. Trong nghĩa chuyển, một chi tiết có màu sắc nào đó không tự chứng minh toàn bộ tác phẩm/tổ chức thuộc khuynh hướng ấy. Thành tố `sắc` là Hán–Việt `色`; `màu` không được ép thành một chữ Hán của toàn cụm.
Con người dáng điệu hiên ngang ấy cầm một đóa hoa trên tay, lặng ngắm màu sắc và hình dáng của đóa hoa, vừa ngắm hoa, vừa lắng nghe nhạc gió.
Bởi vì trong kịch bản của ông có bao hàm mọi thứ dị thường của kịch bản Hy Lạp được đẩy tới tột cùng cuống rốn, mà còn thêm những màu sắc riêng biệt của thiên tài ông, không một thiên tài cổ kim nào bì kịp trong lãnh vực kịch trường.
Cho nên người đàn bà biết duy trì tình yêu của chồng là người—tuy thuộc về người chồng nhưng vẫn giữ được cái cá tính, cái màu sắc riêng biệt, cái bí mật của tâm hồn mình, để người chồng luôn luôn phải mất công tìm hiểu vợ, chinh phục vơ.
`Mâu thuẫn` là từ Hán–Việt `矛盾`, từ điển tích mâu `矛` (vũ khí đâm) và thuẫn `盾` (khiên). Hiện có ba lớp: các phát biểu/dữ kiện không thể cùng đúng theo cùng cách hiểu; xung đột/bất hòa giữa người, lợi ích hoặc yêu cầu; và khái niệm triết học về các mặt đối lập nội tại thúc đẩy biến đổi. Một khác biệt ý kiến chưa chắc là mâu thuẫn logic hay thù địch; phát hiện mâu thuẫn không tự cho biết mệnh đề nào sai, ai có lỗi hoặc cho phép làm hại nhau. Dịch bằng `contradiction`, `inconsistency`, `conflict`, `tension` theo câu.
Sự mâu thuẫn ấy làm cho mỏa khó chịu hết sức.
Đáng ghét, nhưng hắn cũng dễ ưa, thật là mâu thuẫn.
Có những mối sầu không nguôi, nhưng người ta sống với những mối sầu ấy, vui với mối sầu ấy, nói ra thì nghe hơi mâu thuẫn chớ quả con người đã vui được với những mối sầu, những niềm đau mà người ta cất kỹ để được vuốt ve cho đến trọn đời.
Màu trứng diệc là tên màu hiếm trong văn cũ; bản chú giải `Kẻ làm người chịu` giải là `màu trứng con diệc, màu xanh biếc`. Chứng liệu dùng màu này cho lớp lót của áo hàng tây đen, vì vậy có thể diễn nghĩa thận trọng là một sắc xanh biếc/vivid blue trong văn cảnh ấy. Đây không phải mã màu kỹ thuật và nguồn hiện có chưa đủ khóa sắc độ, độ sáng hay độ ngả lục cho mọi lần dùng. Không đồng nhất với `màu trứng sáo`, vốn là xanh da trời rất nhạt; cũng không suy vỏ trứng của mọi loài diệc đều có cùng màu. Hồ sơ giữ nguyên tên lịch sử, không dựng biến thể, từ vay hay chữ Hán–Nôm khi chưa có chứng cứ.
Nàng bận một cái áo hàng tây đen lót màu trứng diệc , rồi nàng cũng đội cái khăn ấy mà đi, song nàng xếp lộn dấu máu vô phía trong, nên không ai thấy được.
Màu trứng sáo là tên màu truyền thống chỉ một sắc xanh da trời rất nhạt, gợi màu vỏ trứng chim sáo: a very pale sky blue. Văn liệu thường dùng màu trứng sáo hoặc xanh trứng sáo để tả lụa, vải, khăn, áo, màn hay lớp lót. Đây là tên màu theo phép so sánh dân gian, không phải mã màu kỹ thuật; chất liệu, ánh sáng và người nói có thể làm sắc độ được hiểu khác nhau. Vì vậy không tự gán mã RGB/HEX, không đồng nhất hoàn toàn với xanh ngọc, xanh lơ, xanh thiên thanh hay cyan, và cũng không suy tất cả trứng của mọi loài sáo có cùng màu.
Tố Nga kéo hộc tủ lấy phong thơ rồi thủng thẳng đi lại cái ghế ca na phé ngồi mở ra mà xem, trên cái ghế có để hai cái gối dựa, bao bằng tố màu trứng sáo lại có thêu sen; nàng chống tay dựa vào gối, màu gối dọi mặt nàng, coi thiệt là đẹp đẽ.
Tuy đứng xa xa, đèn lu-lu, nhưng mà ông Hội- đồng thấy cô mỹ-nữ ấy nước da trắng, gương mặt tròn, lại mặc một bộ đồ màu trứng sáo choàng khăn cũng màu ấy, rồi da mặt giọi khăn, khăn giọi da mặt, nên coi thiệt là đẹp.
`May` có ba lớp đồng âm cần tách theo văn cảnh. `Gặp may`, `vận may`, `may mà` nói một điều thuận lợi xảy ra hoặc giúp tránh kết quả xấu; trong khẩu ngữ Nam Bộ thường đối ứng với `hên`, nhưng may mắn không xóa vai trò của chuẩn bị và công sức. Động từ `may` là dùng kim chỉ hoặc máy may để ráp, viền hay tạo sản phẩm từ vật liệu mềm; không tự cho biết may tay hay may máy. Danh từ `may` trong `gió may` là cách dùng văn chương/cũ về luồng gió heo may, không phải nghĩa thông dụng của từ đứng riêng. Không gán Hán–Nôm khi chưa có chứng tích trực tiếp cho từng nét.
Mình đặt áo mà có đặt may luôn cái quần hay không?
`Máy` thường là thiết bị dùng cơ cấu cơ học, điện hoặc điện tử để thực hiện một công việc; trong văn cảnh phương tiện, nó còn chỉ riêng động cơ. Từ đứng một mình không mặc định là máy tính, điện thoại hay thiết bị nào khác, nên bản dịch phải theo danh từ ghép và tình huống. Một từ đồng âm ít gặp là động từ trong `máy mắt`, `máy môi`, nghĩa cử động hoặc giật rất nhẹ; máy mắt không tự báo điềm và cũng không đủ để chẩn đoán nguyên nhân sức khỏe. Tên thiết bị không chứng minh máy đang hoạt động, an toàn, có quyền truy cập hay thích hợp cho người chưa được hướng dẫn.
`Mày` có các lớp đồng âm: cách gọi rút gọn của `lông mày`; lá bắc/vảy mỏng quanh một số hoa hoặc hạt như `mày ngô`, `mày lúa`; nắp/vảy cứng che miệng một số loài ốc; và đại từ ngôi hai. Ở đại từ, `tao–mày` có thể rất thân giữa người ngang vai đã quen cách xưng hô ấy, nhưng cũng có thể gay gắt, hạ thấp hoặc xúc phạm tùy quan hệ, tuổi tác, giọng và tình huống. Không dịch mọi `you` thành `mày`; với người lớn tuổi, người lạ hoặc trong hoàn cảnh trang trọng, cách gọi này thường không phù hợp. Một câu trích có `mày` chưa tự chứng minh người nói đe dọa hay thân thiết nếu thiếu văn cảnh. Tên riêng dân tộc `Mày` không gộp vào mục chữ thường này vì cần hồ sơ và nguồn riêng.
`Mây` gồm ít nhất hai từ Việt có lịch sử riêng: (1) đám hạt nước/tinh thể băng nhỏ lơ lửng trong khí quyển; (2) cây song mây thân dài, dẻo, thường có gai và được dùng làm dây hoặc nguyên liệu đan. `Mây` trên trời dịch là `cloud`; `mây` vật liệu dịch là `rattan`, không phải `cloud wood`. Tên chung không tự cho biết loại mây khí tượng, khả năng mưa, loài song mây, độ bền hay cách khai thác bền vững. Các chữ `梅`, `𣛠`, `𬨿`, `𫂗` chỉ được trình bày như dạng ghi Nôm có nguồn theo từng nét, không phải bằng chứng rằng từ này là Hán–Việt hoặc rằng chỉ có một chữ chuẩn.
Vài đám mây đen bay lởn vởn, thứ mây chuyển mưa còn rơi rớt.
`Mấy` có ba chức năng chính. Trong câu hỏi, nó hỏi số lượng hoặc thứ tự/thời điểm (`mấy người`, `thứ mấy`, `mấy giờ`). Trong câu kể, nó chỉ một số lượng ít hay chưa xác định (`mấy bữa`, `mười mấy`, `trăm mấy`), nhưng không phải một khoảng số cố định: ở `mười mấy`, nó là phần lẻ chưa nêu sau mười. Trong mẫu `tính từ + mấy + cũng/vẫn...`, từ biểu thị mức độ bất kể: `xa mấy cũng đi` = dù xa đến đâu. Phải dịch theo cấu trúc bằng `how many`, `what number/time`, `a few/several`, `-something`, hoặc `however/no matter how`; không thay máy móc bằng `bao nhiêu` hay `vài` trong mọi câu.
Tôi ngỏ ý muốn hiểu vì sao ông chưng bày mấy bộ xác khỉ trong nhà rồi nói tiếp:
`Mầy` là dạng Nam Bộ của đại từ ngôi hai `mày`, dùng giữa người rất thân, người lớn nói với trẻ hoặc người nói đặt mình ở thế trên. Sắc thái có thể thân mật, ngang hàng, bực bội hay khinh miệt tùy quan hệ và giọng; không nên dùng với người lạ, khách hàng hoặc nơi trang trọng nếu chưa biết họ chấp nhận. Dạng `mậy` có chứng tích trong lời Nam Bộ, thường đứng cuối câu để gọi/nhấn như trong `Sao mầy buồn dữ vậy mậy?`; đây là dạng khẩu ngữ có phạm vi hẹp, không phải phép đổi mọi `mầy` thành `mậy`. Cặp `tao–mầy` không tự chứng minh hai người thù ghét nhau.
- Chiều hôm qua mầy đem thơ vô Chợ Quán, không có ông Hội đồng ở nhà, mà rồi mầy đưa cho ai?
`Máy chụp hình` là cách gọi rất quen ở Nam Bộ cho thiết bị chụp ảnh tĩnh, thường tương ứng `máy ảnh`/camera; có thể là máy phim hoặc máy kỹ thuật số tùy thời kỳ. Điện thoại có chức năng chụp hình không nhất thiết được gọi cả chiếc là máy chụp hình, và máy quay phim là thiết bị/chức năng khác dù nhiều máy hiện đại làm được cả hai. Tên gọi không tự cho biết kiểu máy, ống kính, độ phân giải, quyền chụp hay tính xác thực của ảnh; phải đọc ngữ cảnh và tôn trọng riêng tư.
Xuân lấy máy chụp hình ra mà chùi, tính chiều mát mẻ đi kiếm cảnh đẹp mà chụp lấy hình để dành chơi.
`Me` hiện thông dụng nhất là cây/quả me (*Tamarindus indica*), có phần thịt quả thường chua và được dùng trong món ăn, nước uống, bánh mứt. Một từ đồng âm vùng/cũ chỉ bê, con bò nhỏ. Trong tư liệu thời thuộc địa, `me` còn từng được dùng thay `mẹ` ở một số lời nói chịu ảnh hưởng tiếng Pháp và trong các nhãn `me Tây`, `me Mỹ` gọi phụ nữ Việt có quan hệ hôn nhân/tình cảm với đàn ông phương Tây; các nhãn sau thường mang thành kiến giới và thuộc địa, nên chỉ dùng khi giải thích/trích tư liệu, không lặp lại nhận định cũ rằng động cơ của người phụ nữ nhất thiết là tiền. Không dùng một từ nguyên hoặc một bản dịch cho cả các nét. Dạng Nôm `楣` chỉ được gắn với cây me và `𤚤` với con me theo nguồn trực tiếp.
Nước mắm thì mặn đắng, thiếu me chua, ớt thì để nguyên trái.
`Mé` thường chỉ phần rìa/cạnh ngoài hoặc một phía tương đối gần: `mé giường`, `mé sông`, `về mé bên phải`. Cần dịch linh hoạt bằng `edge`, `side`, `bank`, `toward` theo vật và quan hệ không gian; từ không tự cho biết khoảng cách chính xác, quyền đi vào hay mức an toàn ở sát bờ. Một động từ vùng `mé` nghĩa chặt/tỉa/xén bớt cho gọn; đây không phải hướng dẫn sử dụng dụng cụ và không mặc định được phép cắt cây/vật của người khác. Nguồn còn ghi một nét hiếm tương ứng `mế`/mẹ trong `bà mé già`, chỉ nên dùng để nhận diện tư liệu vùng/cũ. Các chữ Nôm được liệt kê nhưng chưa định vị chắc từng nét, nên không chọn một chữ chuẩn.
Ở bót mé sông, hằng đêm Tây giết người rồi thả xuống.
`Mè` có ba nét đồng âm: thanh nằm trên rui để đỡ và buộc vật liệu lợp mái; tên gọi `vừng` quen thuộc ở Nam Bộ và một số vùng; và dạng rút gọn của `cá mè`. Trong ẩm thực Nam Bộ, `mè` dịch là `sesame`, nhưng tên món như `muối mè` không tự cố định công thức vì có thể phối thêm đậu phộng, muối hoặc đường. Ở nét cá, `mè` là tên chung/rút gọn chứ không đủ định danh một loài cụ thể như mè trắng, mè hoa hay mè vinh. Ở nét xây dựng, `rui` và `mè` là các bộ phận khác nhau; tên gọi không xác nhận vật liệu, kích thước hoặc khả năng chịu tải của mái. Danh sách chữ Nôm hiện có nhiều dạng chưa định vị chắc theo ba nét, nên tab chữ để rỗng thay vì đoán.
Hai cha đó, xúc được bốn ngàn con cá mè đường, mổ lấy bong bóng, lập tức bán cho ghe Hải Nam từ Xanh Ga Bo qua chịu mối.
`Mê` là mục hỗn hợp. Danh từ cũ chỉ đồ đan tròn như rổ/rá đã thủng hỏng, chủ yếu còn trong tục ngữ `lành làm thúng, thủng làm mê`; nét này không gắn `迷`. Các lớp liên hệ Hán–Việt `迷` gồm mất hoặc giảm khả năng nhận biết (`mê đi`, `ngủ mê`, `hôn mê`), bị cuốn hút/rất thích (`mê cải lương`, `mê đọc sách`, `mê ai`) và lạc/lầm, hiện chủ yếu trong tổ hợp `mê cung`, `mê lộ`, `mê muội`. Không dùng `mê` đời thường như chẩn đoán nghiện hay chứng cứ một người mất năng lực quyết định; `mê ai` chỉ nói sự hấp dẫn từ một phía, không chứng minh tình cảm được đáp lại hoặc có đồng thuận. Trạng thái hôn mê/gây mê là y khoa, không được suy nguyên nhân hoặc hướng dẫn xử trí từ mục từ điển.
`Mẹ` trước hết là người trong quan hệ làm mẹ với con và là cách gọi/xưng trong gia đình. Tùy bổ ngữ, đó có thể là mẹ sinh, mẹ nuôi, mẹ kế hoặc một vai trò chăm sóc/xã hội; từ đứng riêng không tự xác định quan hệ sinh học hay tình trạng pháp lý, không bảo đảm tính cách và không trao quyền quyết định thay một người con trưởng thành. Trong tiếng Nam Bộ, `má` là đối ứng xưng hô quen thuộc, nhưng `mẹ` dùng toàn quốc và không chỉ riêng vùng nào. Với động vật, mẹ là con cái sinh/chăm đàn con theo văn cảnh. Trong các tổ hợp như `vốn mẹ`, `máy mẹ`, `tàu mẹ`, từ mang nghĩa cái gốc, đơn vị chính hoặc nguồn sinh ra cái khác; phải dịch cả cụm chứ không thay mọi trường hợp bằng human mother. `母` được ghi như chữ mượn ghi Nôm cho mẹ trong nguồn trực tiếp; âm Hán–Việt chuẩn của chữ là `mẫu`, nên mẹ không bị phân loại thành âm Hán–Việt.
Con Yến ngó thấy mẹ thì lật đật chạy về mà mừng.
`Méc` là biến thể phương ngữ Nam Bộ và miền Trung của `mách`: đem chuyện, nhất là lỗi hoặc hành vi của người khác, nói với cha mẹ, thầy cô hay người có vai trò can thiệp. Từ thường xuất hiện trong lời trẻ nhỏ (`méc má`, `méc cô`) và có thể dịch bằng `tell`, `tell on`, `tattle` hoặc `report` tùy giọng. `Tattle` chỉ hợp khi người nói xem việc báo là vụn vặt/máy móc; không dùng nhãn `méc` để gạt bỏ lời báo về bạo lực, quấy rối, nguy hiểm hoặc quyền lợi thật. Từ không tự chứng minh nội dung báo đúng, người bị nói đến có lỗi, hay người báo có ý xấu; cần kiểm tra sự việc. Chưa có hồ sơ Hán–Nôm đủ định vị nên không tự điền chữ.
Đứng dang xa ra, bằng không em chạy lên nhà méc ba bây giờ.
Mề-đay là cách gọi cũ trong lời Nam Bộ, vay tiếng Pháp médaille, chỉ huy chương hoặc sự tưởng thưởng danh dự được biểu hiện bằng một huy hiệu đeo. Tùy chế độ và văn cảnh, cách gọi hiện nay có thể là huy chương, huân chương hoặc một loại kỷ niệm chương; không nên thay đồng loạt bằng một thuật ngữ. Từ không tự cho biết hạng, màu, chất liệu, cơ quan trao hay thành tích, và không phải mề-đay-dông vay médaillon.
Số là thầy dạy học năm nay đã hơn hai mươi lăm năm rồi, công phu dày lắm, bởi vậy ông Đốc học chạy giấy xin mề-đay cho thầy đã ba kỳ rồi, mà không biết tại sao thầy chưa được.
Cưới vợ thì trúng nhà giàu sang, làm việc thì đứng thông ngôn cho quan Chủ tỉnh, lần lần rồi đây mình sẽ làm ông Huyện, ông Phủ, mình sẽ mang mề-đay tím, mề-đay điều, danh vọng viễn đại nữa, những anh em bạn học của mình có ai được như mình vậy đâu.
`Mềm` đối lập với cứng ở nhiều miền nghĩa: vật dễ biến dạng; động tác uyển chuyển; thái độ/biện pháp linh hoạt, ít gay gắt; `giá mềm` là giá tương đối dễ chấp nhận; `nước mềm` là thuật ngữ chỉ nước có hàm lượng calcium/magnesium thấp theo tiêu chí đo. `Mềm` không tự đồng nghĩa yếu, kém bền, an toàn hay thiếu nguyên tắc: vật liệu mềm có thể nguy hiểm tùy loại, cách nói mềm vẫn có thể giữ ranh giới, còn giá mềm phụ thuộc mốc so sánh và chưa nói tổng chi phí/chất lượng. `Mềm lòng` được mở thành mục cố định riêng. `Phần mềm` là thuật ngữ lexicalized, không dịch như vật chất mềm. Nguồn liệt kê nhiều dạng Nôm; chỉ ghi hai dạng trực tiếp làm ví dụ và nêu rõ không có một dạng duy nhất được chọn làm chuẩn.
Cọp con hiền lắm, mình mẩy mềm mại, bò tới bò lui, cái lưng uốn éo như con mèo lớn.
`Mềm lòng` chỉ việc bị tác động tình cảm rồi bớt cứng rắn, thấy thương/cảm thông hoặc sẵn sàng nhượng bộ. Tùy câu, dịch bằng `be moved`, `soften`, `relent`, `give in`; không phải lúc nào cũng là yếu đuối hoặc quyết định sai. Cảm xúc thật không tự chứng minh lời kể đúng, không tạo nghĩa vụ cho tiền/quyền truy cập, và không thay sự đồng thuận rõ ràng. Một người có thể mềm lòng nhưng vẫn từ chối, đặt điều kiện hoặc kiểm tra thông tin. Cụm đã từ vựng hóa ở nghĩa tâm lý; không hiểu đen là trái tim trở nên mềm và không dựng Hán–Nôm cho toàn cụm khi chưa có chứng tích trực tiếp.
- À thôi, Nho hét, không ai tin mà cũng không ai mềm lòng được trước sự giả-dối của cô mà lấy nước mắt ra để làm bộ với người ta.
Bấy giờ nàng mới òa lên mà khóc, Long cúi mặt xuống nhìn gạch, do dự giây lâu rồi quày quả bước ra khỏi phòng, vội vàng như sợ bị tiếng khóc của Hiếu làm mềm lòng, rồi không dám ra đi nữa.
Nhưng thôi, đã can đảm được thì phải can đảm luôn, mềm lòng một chút là có thể hành động sai, phản bội kế hoạch đã vạch ra, và uổng cái công hy sinh không biết bao nhiêu.
Tôi không dám cho cô Trâm biết sợ cô cản tôi, sợ tôi mềm lòng ở lại Đà Lạt—một ngày thêm khó dứt—Một ngày tình cảm thêm tăng.
`Mềm mỏng` chủ yếu tả lời nói, thái độ hoặc cách ứng xử nhẹ nhàng, khéo và không gay gắt. Cụm không đơn giản là cộng nghĩa vật lý `mềm + mỏng`, nên dịch bằng `gentle`, `tactful`, `diplomatic`, `mild` theo tình huống, không phải `soft and thin`. Mềm mỏng không đồng nghĩa yếu, sợ, giả tạo, đồng ý hoặc từ bỏ nguyên tắc; người nói có thể rất mềm mỏng mà vẫn nêu giới hạn, bằng chứng và hậu quả rõ. Ngược lại, bề ngoài dịu không tự chứng minh ý định tốt. Đây là đánh giá cách thể hiện trong một tình huống, không nên biến thành phẩm chất cố định hay khuôn mẫu giới. Chưa có chứng tích chữ cho toàn cụm nên tab Hán–Nôm để rỗng có chủ đích.
Cô Huyền nghe mấy lời mềm mỏng như vậy thì cô bớt giận, nên cô thở ra mà đáp:
Tôi lấy lời dịu ngọt, mềm mỏng, mà hỏi thăm trên đường làm quan ông cậu đã đi tới đâu, gây sự nghiệp đã được bao nhiêu, bề vợ con thế nào, lập gia trụ tại đâu.
Cậu Khánh là con của một người hung bạo ấy mà cậu lại mềm mỏng nhỏ nhoi vui vẻ, dễ thương.
`Men` có nhiều nét cần tách theo kết hợp. Trong thực phẩm/sinh học, đó là chất giống, hệ vi sinh hoặc tác nhân dùng để khởi động/thúc đẩy lên men; `men` đời thường không phải lúc nào chỉ nấm men sống hay enzyme, nên định danh phải theo sản phẩm/quy trình. `Hơi men`, `men rượu` nghĩa chuyển sang rượu hoặc ảnh hưởng say. Trong vật liệu, men là lớp phủ được xử lý/nung trên gốm, sứ hay kim loại; trong nha khoa, `men răng` là lớp khoáng cứng ngoài thân răng. Động từ `men`/`men theo` là đi lần sát hoặc dọc theo một bờ, mép, đường. Không suy đồ lên men luôn có cồn/an toàn, không chẩn đoán răng từ cảm giác, không xem men bờ là bảo đảm đường đi an toàn. Nguồn chữ Nôm liệt kê nhiều dạng nhưng chưa định vị chắc từng đồng tự, nên tab chữ để rỗng.
Cọp trong rừng men chạy ra chụp một cái.
`Mền` là đồ bằng vải, bông, nỉ hoặc vật liệu dệt dùng phủ lên người khi nằm, tương ứng `chăn` trong nhiều vùng: `đắp mền`, `xếp mền`, `giặt mền`, `mền bông`, `mền mỏng`. Tên gọi không tự xác định chất liệu, độ ấm, kích cỡ hay độ sạch. Phải tách danh từ `mền` khỏi tính từ `mềm`; cách nói `mền mềm` hoàn toàn có thể xuất hiện vì hai từ khác nghĩa.
Cô đắp mền cho con Yến rồi cô trở về nhà.
Vân lên giường nằm rồi kéo mền đậy mặt mà khóc.
Tú Phan gật đầu rồi nằm xuống đắp mền lại.
`Mệnh` là từ Hán–Việt viết bằng `命`, có ba lớp nghĩa chính trong tiếng Việt. Một là số phận/vận số theo quan niệm rằng đời người có phần được định trước; dùng `fate` hoặc `destiny` tùy văn cảnh nhưng không trình bày niềm tin ấy như sự thật đã kiểm chứng. Hai là đời sống, sinh mạng, thường có sắc thái trang trọng hoặc văn viết. Ba là lời truyền bảo hay nhiệm vụ được giao trong các kết hợp như `vâng mệnh`, `phụng mệnh`; tiếng Việt hiện đại thường dùng `lệnh` trong nhiều tình huống hành chính. `Mạng` là dạng gần gũi hơn cho nghĩa đời sống và đôi khi số phận, rất tự nhiên trong lời Nam Bộ (`cứu mạng`, `mạng người`), nhưng không thay tự do trong `mệnh lệnh`, `mệnh đề`, `định mệnh`. Từ không tự chứng minh số phận bất biến, giá trị một mạng sống thấp hơn, hoặc một lời truyền bảo luôn hợp pháp và phải tuân theo.
Hắn thầm cảm ơn định mệnh khiến hắn gặp Hồng mùa gặt năm nay.
`Mênh mông` là tính từ láy gợi một khoảng không gian rộng lớn, trải ra nhiều phía đến mức mắt hoặc cảm nhận khó thấy giới hạn: `biển mênh mông`, `đồng nước mênh mông`. Nghĩa chuyển dùng cho tình thương, nỗi nhớ, tri thức hay một điều trừu tượng được cảm nhận là vô cùng lớn. Từ mang tính cảm nhận và tạo hình mạnh hơn một số cách nói đo đếm như `diện tích lớn`; không tự cho biết kích thước thật, ranh giới pháp lý hoặc rằng sự vật đúng là vô hạn. Dịch theo ngữ cảnh bằng `vast`, `immense`, `boundless`, `expansive`; tránh máy móc dùng `infinite` khi câu chỉ phóng đại cảm xúc. Chưa có chứng tích Hán–Nôm đủ định vị cho toàn từ láy nên tab chữ để rỗng.
Cậu trai ấy dòm coi nhà cửa mênh mông mà không thấy dạng bà chủ nhà nầy hay là con cháu chi hết, chỉ vài đứa gia đinh ra vô mà thôi, thì lấy làm kỳ.
Rừng Cà Mau âm u và mênh mông đến mức nào?
Bấy giờ đò đã len lỏi ra khỏi khóm đậu và đổ ra sông rộng mênh mông.
Men men tả cách đi hoặc dịch chuyển từng chút, lần lần lại gần, đi vô, đi ra hoặc men theo một hướng. Dạng lặp làm động tác nghe chậm, nhẹ và thường có vẻ dè dặt, thăm dò hay không muốn gây chú ý; tuy nhiên sắc thái cụ thể phải theo câu, vì người ta cũng có thể men men chỉ để coi, hỏi thăm hoặc tìm đường. Không nhập với `men theo` khi đó chỉ là đi sát một mép/đường dài, và không tự suy người đi đang lén lút, sợ hãi hay có ý xấu.
Sáng bữa sau, tàu lên đến Châu Đốc, thầy leo lên bong trên đứng hứng mát, hai tay cầm ống dòm kê vào cặp mắt mà xem tứ hướng, rồi day qua ngó thấy Bạch Tuyết, thầy men men lại gần, miệng cười chúm chím mà hỏi rằng:
Thằng Được thấy vậy mới dắt con Liên men men đi lại gần.
`Méo` trước hết chỉ vật/hình bị biến dạng so với dạng vốn có; khi làm vị ngữ hoặc sau `làm`, nó cũng diễn tả kết quả gây biến dạng. Với âm thanh, hình ảnh hay tín hiệu, `méo` là bị sai lệch khiến chất lượng không còn trung thực/bình thường. Nghĩa chuyển có trong `bóp méo`, `xuyên tạc làm méo` khi thông tin bị trình bày lệch; phải có bằng chứng trước khi kết luận ai cố ý. `Méo mặt`, `méo xệch` tả nét mặt biến đổi vì đau, lo, thất vọng hoặc cố cười, không tự cho biết nguyên nhân y khoa. Trên mạng, `méo` đôi khi được dùng thay một từ tục để mang nghĩa `không`; cách né chữ này vẫn suồng sã, phủ định mạnh và có thể gây khó chịu, không phải từ lịch sự. Nguồn ghi nhiều dạng Nôm nhưng chỉ `𠰭` được đưa vào như một dạng trực tiếp tương đối rõ; không dựng nó thành chữ chuẩn duy nhất.
`Mèo` trước hết là danh từ chỉ con mèo, thường đi với loại từ `con`; dịch chung là `cat`, còn `kitten` chỉ `mèo con`. Các kết hợp `mèo mun`, `mèo mướp`, `mèo tam thể` thường tả màu hoặc kiểu lông, không phải lúc nào cũng là tên giống theo phân loại. `Mèo hoang`, `mèo đi lạc`, `mèo thả rông` cũng không đồng nhất. Một nghĩa khẩu ngữ/vùng cũ dùng `mèo` để gọi người tình, nhất là phụ nữ; cách gọi này dễ vật hóa, có thể xúc phạm và không phù hợp khi cần nói tôn trọng. Các tiếng lóng vui như `boss`, `hoàng thượng` chỉ sắc thái thân mật của cộng đồng nuôi mèo, không phải nghĩa trung tính trong mọi văn cảnh. Chữ `猫` và `貓` được ghi nhận trực tiếp như các dạng Nôm đọc mèo; đồng thời chúng có âm Hán–Việt `miêu`, nên phải ghi rõ đây là cách dùng chữ để viết từ Việt, không suy `mèo` là âm Hán–Việt.
Võ nghệ của các thầy quá đỗi cao cường, gặp cọp là rượt bắt lại, nắm gáy đè xuống, nện vào lưng cọp những quả đấm thôi sơn chẳng khác nào chúng ta ngày ngay đánh một con mèo hoặc một con chó con.
`Mẹo` thường là cách làm khéo, ngắn gọn hoặc ít hiển nhiên để giải quyết một việc khó; dịch bằng `tip`, `trick`, `knack`, `technique` tùy mục đích và mức chuyên môn. Mẹo có thể hữu ích, trung tính hoặc trở thành mánh khóe nếu dùng để đánh lừa; bản thân từ không bảo đảm cách làm đúng, an toàn hay có căn cứ. `Mẹo vặt` là thủ thuật nhỏ trong đời sống; `mưu mẹo`, `mẹo mực` thường nghiêng về tính toán/mánh khóe hơn. Một đồng âm vùng là `Mẹo`, biến âm của `Mão`—chi thứ tư trong mười hai địa chi—được viết bằng `卯`; chữ này chỉ thuộc nét nghĩa địa chi, không phải nguồn Hán–Việt của nghĩa `tip/trick`. Nghĩa cổ `mẹo` = ngữ pháp còn gặp trong tên sách hoặc văn bản cũ và phải gắn nhãn lịch sử. Các dạng Nôm khác do nguồn liệt kê chưa định vị chắc theo từng nghĩa nên không đưa vào tab chữ.
Hoặc họ chờ anh tới tiếp sức, với mưu mẹo gì đó.
`Mét` có bốn lớp đồng tự. (1) Đơn vị SI đo độ dài, ký hiệu `m`, vay tiếng Pháp `mètre`. (2) Tên vùng của một loại tre thân thẳng, mình mỏng, chưa đủ để chốt loài khoa học. (3) Trong `tái mét`, `xanh mét`, từ tả sắc mặt nhợt rõ nhưng không phải chẩn đoán. (4) Trong lời Nam Bộ, `mét` có thể là dạng gần `méc/mách`: nói cho người khác biết, thường là trẻ méc người lớn; phải chọn `tell`, `tell on`, `report` hay `tattle` theo mục đích và mức nghiêm trọng. Không được coi mọi lời báo là mách lẻo: báo nguy hiểm, bắt nạt hoặc quấy rối cần được tiếp nhận nghiêm túc.
Thầy ta đến làm lễ điếu, mặc áo dài, đội khăn đen trông thật chỉnh tề nhưng gương mặt tái mét:
`Mệt` trước hết là trạng thái thiếu sức, muốn nghỉ hoặc ngủ sau hoạt động, thiếu ngủ hay một quãng gắng sức; mức độ phải đọc từ bổ ngữ như `hơi mệt`, `mệt lả`, `mệt đứt hơi`. Từ cũng dùng khi một người cảm thấy không khỏe, nhưng chỉ là mô tả triệu chứng đời thường chứ không chẩn đoán nguyên nhân. Nghĩa chuyển trong `mệt với`, `nghe thôi đã mệt` diễn tả ngán, phiền hoặc kiệt sức tinh thần trước việc lặp lại/phức tạp; không tự kết luận người được nhắc là xấu, vô dụng hoặc cố ý gây phiền. Dịch bằng `tired`, `fatigued`, `exhausted`, `weary`, `fed up` theo mức và cấu trúc; không dùng `sick` cho mọi câu. Nguồn liệt kê nhiều dạng Nôm; entry chỉ giữ `𤻻` như một dạng có chứng cứ trực tiếp, không chọn làm chuẩn duy nhất.
`Mệt mỏi` là tổ hợp từ vựng hóa `mệt + mỏi`, thường nhấn trạng thái cạn sức rõ hoặc kéo dài hơn `mệt` đơn thuần: người nói ít muốn tiếp tục hoạt động và cần hồi phục. Trạng thái có thể chủ yếu ở cơ thể, tinh thần hoặc cả hai; câu phải nêu tác nhân/thời đoạn nếu cần phân biệt. Nghĩa chuyển diễn tả sự chán ngán, hao mòn vì một quy trình, xung đột hay vấn đề lặp lại. Từ không đồng nghĩa lười biếng, thiếu ý chí, kiệt sức nghề nghiệp theo nghĩa chẩn đoán, trầm cảm hoặc một bệnh cụ thể; cũng không cho biết nguyên nhân và mức nguy cơ nếu thiếu dữ kiện. Dịch bằng `tired`, `fatigued`, `weary`, `exhausted` theo mức; `fatigue` trong hồ sơ kỹ thuật/y khoa cần thêm tiêu chí chuyên môn. Chưa có chứng tích chữ cho toàn cụm được nguồn định vị chắc nên tab Hán–Nôm để rỗng.
Cuộc khiêu vũ dây dưa trót một giờ đồng hồ, ai nấy mệt mỏi rồi mới chịu nghỉ mà uống rượu.
- Làm việc lâu năm mệt mỏi, lại có chuyện buồn nên tôi xin hưu trí non cho rồi.
Hành khách bắt đầu mệt mỏi: máy tầu nổ quá to, hơi xăng nhớt toả ra ngùn ngụt.
Sự mệt mỏi thấm lần vào cơ thể họ và cả hai cùng nghe thèm nằm một lượt.
`Mếu` là động từ tả miệng/nét mặt méo xệch khi một người chực khóc hoặc đang khóc nhẹ; có thể kèm môi run, giọng nghẹn hay nước mắt nhưng không bắt buộc đủ mọi dấu hiệu. Dịch bằng `be on the verge of tears`, `make a crying face`, `whimper`, `blubber` tùy mức và có/không có âm thanh; không mặc định `cry` nếu người ấy mới chực khóc. Từ có thể dùng cho trẻ em lẫn người lớn và đôi khi cho hành động giả vờ trong cảnh đùa, nhưng nét mặt mếu không tự chứng minh yếu đuối, thao túng, đau thật/giả, nguyên nhân hay giới tính. Khi người đang đau khổ, không dùng mô tả này để chế giễu hoặc phủ nhận lời họ. `喵` được nguồn ghi trực tiếp như một dạng Nôm đọc mếu; chữ có âm Hán–Việt `miêu`, nên đây là cách ghi Nôm theo âm chứ không biến mếu thành từ Hán–Việt.
`Mếu máo` là dạng láy tăng cường của `mếu`, tả miệng/nét mặt và thường cả giọng bị biến đổi rõ khi một người chực khóc hoặc đang khóc. Cụm tạo hình mạnh hơn `mếu`, có thể dịch bằng `tearfully`, `with a quivering face`, `whimpering`, `blubbering` tùy mức; `blubbering` dễ mang sắc thái chê nên chỉ dùng khi văn cảnh có đánh giá ấy. Mếu máo không tự cho biết người đó khóc to, khóc lâu, giả vờ, yếu đuối hay đang thao túng. Người kể có thể dùng cụm với sự thương cảm, trung tính hoặc trêu chọc; bản dịch phải giữ đúng thái độ và không thêm chế giễu. Đây là toàn từ láy đã từ vựng hóa, không dựng tab Hán–Nôm bằng cách ghép chữ của riêng `mếu` với một chữ suy đoán cho `máo`.
Ngoài này, nó ung dung lạy lần thứ hai mươi hai rồi nói mếu máo với người phía bên kia vách buồng:
Mé xẻo là cách gọi trong không gian sông nước Nam Bộ. Tùy câu, cụm này chỉ mé hoặc bờ của một xẻo — lạch nước nhỏ thông với sông rạch — hoặc nhấn vào chỗ bờ lõm, hói vào ven sông rạch. Hai nét gần nhau nhưng không nên ép mọi mé xẻo thành cùng một hình thể. Từ này không cho biết ranh quyền sử dụng đất, độ sâu của nước, luồng tàu hay chỗ cập xuồng có an toàn hay không; xẻo ở đây là danh từ địa hình, không phải động từ xẻo nghĩa cắt.
Phần tôi, tôi chở cô Nhạn đem về bên đất mình rồi sẽ quay lại ở mé xẻo Thượng.
`Mi` có ba đồng tự phải tách. Trong `lông mi`, `hàng mi`, từ chỉ những sợi lông mọc ở bờ mí mắt; tiếng Anh thường dùng `eyelash` cho một sợi và `eyelashes` cho cả hàng, không lẫn với `eyebrow` là lông mày. Trong âm nhạc, mi là âm tiết xướng âm thứ ba trong chuỗi đô–rê–mi; cao độ cụ thể còn tùy hệ xướng âm, giọng và cách quy chiếu, nên tên nốt không tự cho một tần số duy nhất. Trong văn cũ, văn chương hoặc một số lời vùng, `mi` là đại từ ngôi hai gần `mày`; sắc thái có thể thân, ngang hàng, bề trên hoặc khinh miệt tùy quan hệ, vì vậy không dùng làm cách xưng hô lịch sự mặc định hiện nay. Chữ `眉` chỉ được gắn với lớp nghĩa liên quan lông ở mắt có nguồn trực tiếp, không áp sang nốt nhạc hay đại từ.
Quan Án nổi giận nạt rằng: “Mi là đồ ăn cướp!
`Mí` là phần da mềm có thể khép/mở ở phía trên và dưới nhãn cầu, thường nói `mí mắt`, `mí trên`, `mí dưới`. Không lẫn `mí` với `mi/lông mi` là hàng lông mọc ở bờ mí, với `mắt` là toàn cơ quan, hoặc với `nếp mí` là nếp gấp nhìn thấy trên mí. `một mí`, `hai mí` mô tả hình thái nếp mí, không phải thước đo vẻ đẹp, sức khỏe, dân tộc hay giá trị con người. `Sưng mí`, `sụp mí` là mô tả dấu hiệu/bộ phận, chưa đủ kết luận nguyên nhân hay cách điều trị. `Bật mí` là một đơn vị từ vựng hóa riêng, chơi chữ từ `bí mật`, không phải nghĩa hành động của mí mắt. Nguồn ghi `睸` và `𥈢` như các dạng Nôm song song; entry không chọn một chữ làm dạng chuẩn độc nhất.
Ban nãy, anh ta đã dùng hai khúc cây nhỏ, chỏi mí mắt khiến con bò vẫn thức tỉnh trong cái chết, đôi mắt tròn xoe, trao tráo!
`Mì` có ba lớp nghĩa cần đọc theo danh từ đi kèm. Từ có thể chỉ cây/hạt lúa mì và nguyên liệu từ lúa mì; không vì món có chữ mì mà tự kết luận mọi loại bột, hàm lượng gluten hoặc thành phần. Từ cũng chỉ sợi mì làm chủ yếu từ bột mì hoặc món ăn dùng loại sợi ấy; phải phân biệt gói/sợi chưa nấu với tô mì đã thành món và không gọi mọi loại sợi, như bún hay hủ tiếu gạo, là mì. Ở Nam Bộ, `củ mì`, `khoai mì` là sắn/cassava, hoàn toàn khác lúa mì và sợi mì. `麵`/`麪` được ghi như dạng Nôm mượn chữ cho lớp lúa mì–mì sợi; âm Hán–Việt của mặt chữ là `diện`, nên không biến âm Việt `mì` thành cách đọc Hán–Việt chuẩn và không áp hai chữ này cho củ mì.
Ðêm đó, theo lời yêu cầu của Năm Tự và Hai Cháy, một đám con nít xúm nhau rình bên giồng khoai mì đã bị heo phá hại đêm trước.
`Mị` là nhóm đồng tự hiếm, phần lớn không đứng tự do trong tiếng Việt hiện nay. Một nét tính từ vùng/cũ tả bề mặt nhẵn, êm, như `vải mị mặt`; chưa có chữ Hán–Nôm nào được nguồn định vị chắc cho nét này nên không gán. Hán–Việt `媚` xuất hiện trong lớp nghĩa dùng lời lẽ, vẻ ngoài để lấy lòng, làm mê hoặc hoặc ru ngủ nhận thức, thường gặp ở `mị dân`, `mê mị`; từ mang sắc thái phê phán nhưng một câu đơn lẻ chưa đủ chứng minh động cơ gian dối. `寐` thuộc lớp ngủ, chủ yếu còn dấu trong văn cũ hoặc tổ hợp `mộng mị`; `魅` thuộc lớp ma quỷ, sức quyến rũ/huyễn hoặc mê hoặc trong văn chương. Ba chữ khác nhau phải gắn đúng nét, không dựng một nguồn Hán duy nhất cho mọi nghĩa và không nhập tên riêng `Mị` vào mục từ thường.
Bài bạc lại có thói yêu mị, nó lôi cuốn, nó cám dỗ rất hay: mới bắt đầu chơi, thường nó cho mình ăn đặng mình vui lòng; mấy sòng sau có khi nó cũng để cho mình thua, nhưng bữa nào có thua thì thua chút đỉnh, thua không quá số ăn trong mấy sòng trước, nên mình không chán nản đến nỗi phải cáo từ, không lo sợ đền nỗi phải giải nghệ.
Từ đây người xa kẻ gần chẳng ai dám kêu "Cô Hai Lành" nữa, thảy đều kêu là "Bà Phủ Khánh Long", làm cho người lương thiện chơn chánh, ai cũng lắc đầu, ai cũng trách thói văn minh tà mị dị thường, mới hôm qua còn bán phấn mua son, mà bữa nay lại làm bà Huyện, bà Phủ.
`Mỉa mai` có hai lớp liên quan nhưng không đồng nhất. Trong lời nói, nét mặt hoặc thái độ, từ chỉ cách châm chọc gián tiếp, thường nói ngược, giả khen hoặc nhấn điều trái với thực tế để người nghe nhận ra ý chê; tiếng Anh thường là `sarcastic`, `mocking`, đôi khi `ironic` theo văn cảnh. Không phải mọi lời khen, bất đồng hoặc câu nói đùa đều mỉa mai; cần xét ngữ điệu, tình huống và nội dung, và khi không đủ dữ kiện không khẳng định chắc ý định người nói. Ở sự việc, `mỉa mai` tả nghịch cảnh trái trớ trêu với điều mong đợi hoặc mục tiêu, thường dịch `ironic`; không phải mọi trùng hợp đều có tính mỉa mai. `Satirical` chỉ hợp khi có phê bình xã hội rộng hơn. Từ thuần Việt được giải qua `mỉa`; chưa có hồ sơ Hán–Nôm được định vị cho toàn cụm nên tab chữ để rỗng.
Vài tên hộ vệ nói mỉa mai: - Đi đâu bây giờ.
Và khi nghe tôi nói là chưa vẽ được bức tranh nào thì ông ấy cười một cách mỉa mai khiến tôi xấu hổ với các học sinh của ông ấy.
Sức lực tàn lụn của cô gái bỗng dưng bừng dậy, và mỉa mai thay, bấy giờ, cô ta lại cố bám vào tấm ván và cố lội.
Bọn Huỳnh Kim Ma Nữ ngầm đưa mắt nhìn nhau, nàng nào cũng chúm chím cười, nụ cười đầy vẻ mỉa mai, châm biếm.
Mía thâm dịu là tên một giống mía được ghi trong lời Nam Bộ cũ. Con nhà nghèo tả mấy giồng mía thâm dịu phía sau nhà; Tân Châu xưa xếp mía Thâm Dịu cùng mía Chợ, mía Cò Cát và mía Thâm Rôn trong nhóm từng trồng quanh Tân Châu để bán ăn, giải khát trước khi mía đường lan rộng từ năm 1954. Nguồn hiện có đủ xác nhận tên giống và một hướng sử dụng lịch sử, nhưng chưa đủ khóa loài thực vật, màu vỏ hay ruột, độ ngọt, độ mềm, nguồn lai tạo, mùa thu hoạch, vùng phân bố trọn vẹn hoặc việc giống còn tồn tại hiện nay. Không được tách `thâm dịu` ra để đoán tính chất từ nghĩa từng tiếng.
Cách chừng hai mươi mấy năm trước, trong xóm Đập Ông Canh, ở phía sau nhà việc, có một cái nhà ba căn, cột bằng cây bần, nóc lợp lá xé, cửa cặp lá chầm, vách gài bằng tre, trước sân một bên bắt một đống rơm, một bên trồng một cây me, sau kè chuối lá xiêm xơ rơ mấy bụi, mía thâm dịu lố xố mấy giồng.
`Miễn` có ba chức năng. Là động từ, từ chỉ việc một người hoặc đối tượng được cho khỏi phải làm, chịu hoặc nộp điều vốn áp dụng, như `miễn thuế`, `miễn thi`; phải nêu đúng phạm vi, điều kiện và chủ thể có thẩm quyền, không nhập `miễn` toàn phần với `giảm` một phần hoặc suy rằng mọi nghĩa vụ liên quan đều biến mất. Trong thông báo/lời đề nghị trang trọng như `không phận sự miễn vào`, `xin miễn hỏi`, từ mang nghĩa đừng, xin đừng; sắc thái có thể lịch sự, hành chính hoặc cứng tùy câu. Là kết từ, `miễn` nghĩa `chỉ cần`, `với điều kiện`, gần `miễn là`; điều kiện ấy là điều người nói đặt ra trong phát ngôn, không tự bảo đảm công bằng, hợp pháp, khả thi hay là điều kiện duy nhất trong hợp đồng. Hán–Việt `免` là lõi tránh/cho khỏi; entry không gán những chữ đồng âm khác chỉ vì cũng đọc miễn.
- Đi đâu cũng được, miễn ra khỏi chỗ nầy.
`Miễn cưỡng` trước hết tả người làm, nhận hoặc đồng ý một việc trong trạng thái không thật muốn, không thoải mái nhưng vẫn gắng làm vì nể, áp lực, hoàn cảnh hay lý do khác; có thể đứng sau danh từ (`nụ cười miễn cưỡng`) hoặc làm trạng ngữ (`miễn cưỡng đồng ý`). Từ cho thấy thiếu tự nguyện/hào hứng, nhưng không tự xác định ai gây áp lực, mức cưỡng ép hoặc hiệu lực pháp lý của sự đồng ý; khi quyết định cần sự đồng thuận tự do, dấu hiệu miễn cưỡng phải được xem xét chứ không tô thành nhiệt tình. Nghĩa chuyển tả cách giải thích, liên hệ hoặc kết luận bị gượng ép, thiếu tự nhiên hay chưa đủ sức thuyết phục; tiếng Anh là `forced`, `strained`, không phải `reluctant`. Đây là Hán–Việt `勉強`; giữ hai thành tố đúng nguồn và không hiểu mặt chữ thành được miễn khỏi sự cưỡng ép.
Thu Vân dè dặt không muốn đi, nhưng thấy con đã leo lên xe rồi, phần thì thấy trên lộ trời nắng đổ hột, bởi vậy nàng miễn cưỡng bước lên theo.
`Miễn dịch` hiện nay chủ yếu là thuật ngữ sinh học `免疫`: khả năng/hệ cơ chế bảo vệ cơ thể trước tác nhân hoặc bệnh cụ thể. Miễn dịch có thể gồm lớp bẩm sinh, thích ứng và thụ động; mức bảo vệ tùy tác nhân, thời điểm, cơ địa và tiêu chí đo, nên từ không có nghĩa bất khả nhiễm, không thể mắc bệnh hay được bảo vệ tuyệt đối suốt đời. `Hệ miễn dịch` là mạng lưới tế bào, mô, cơ quan và chất tham gia bảo vệ, còn `đáp ứng miễn dịch` là phản ứng của hệ ấy; không thay ba cụm cho nhau. Nghĩa chuyển tả người/tổ chức gần như không bị tác động bởi lời chê, quảng cáo hay áp lực, thường có sắc thái ví von chứ không phải chẩn đoán. Một đồng tự Hán–Việt cũ `免役` nghĩa được khỏi lao dịch/binh dịch phải tách riêng khỏi y học. Bản dịch chọn `immunity`, `immune`, `resistant/unaffected` hoặc `exempt from service` theo từng nét.
” – ông ngừng lại rồi tự trả lời – “Lương tâm của ông ta là một thứ lương tâm thuộc loại có tính cách miễn dịch đối với cái hành động nói dối đặc biệt này.
Hơn nữa, theo luật lệ, những người dân đã lập gia đình được miễn dịch khỏng bị bắt lính.
– Để cho anh miễn dịch, nếu không thì ít nhất anh cũng được ở Saigon và làm việc nhẹ.
Cơn bồng bột sôi nổi của anh đã qua rồi có những ngần ngại từ khi anh biết rằng anh được miễn dịch vì lý do sức khỏe.
`Miễn giảm` là tổ hợp hành chính bao quát hai khả năng: `miễn` toàn bộ phần được nêu hoặc `giảm` một phần/mức của nó. Vì vậy, văn bản cần ghi rõ đối tượng được miễn hay giảm, khoản nào, tỷ lệ/số tiền, thời hạn, điều kiện và cơ quan quyết định; không đọc chữ ghép như mặc nhiên bằng 100%. Trong văn bản cẩn trọng có thể viết `miễn, giảm` để làm rõ đây là hai biện pháp lựa chọn hoặc kết hợp. Tiếng Anh tùy đối tượng là `exemption or reduction`, `waiver or reduction`, `relief`; không mặc định `discount`, vì thuế, học phí, lãi phạt và nghĩa vụ hành chính có cơ chế khác nhau. `Miễn giảm` không đồng nghĩa hoãn thời hạn, khoanh nợ, hoàn tiền hay xóa toàn bộ nghĩa vụ khác. Chỉ ghi hai thành tố Hán–Việt `免` và `減`, không tuyên bố một nguyên khối cổ `免減` khi nguồn chưa định vị.
Miệng lằn lưỡi mối là thành ngữ cũ dùng để chê lời nói hay đưa chuyện, thêm bớt, đơm đặt hoặc gieo điều tiếng khiến người khác bất hòa hay bị mang tiếng. Hồ Biểu Chánh và Sơn Nam thường đặt cụm sau động từ sợ, ngán hoặc trong cảnh thiên hạ bàn tán. Lằn và mối gợi hình thằn lằn, rắn mối trong cách giải dân gian, nhưng nghĩa toàn cụm nói về hành vi lời nói, không phải miệng lưỡi con vật. Đây là nhãn đánh giá mạnh: không được dùng nó để hạ phẩm giá hoặc tầng lớp của người nói, cũng không tự kết luận mọi điều họ nói đều sai, có ác ý, gây thiệt hại thật hay đủ yếu tố vu khống theo pháp luật.
Bữa nay Giao mừng, lại không thèm sợ miệng lằn lưỡi mối nữa, nên lúc ăn cơm chàng nói với vợ chồng Bảy Cao rằng có người anh bà con mới mở ga ra sửa xe hơi gần rạp hát Cầu Muối, anh cứ biểu chàng về ở với anh đặng trưa tối có rãnh thì giúp anh về việc máy móc.
Hơi đâu bà ngán miệng lằn lưỡi mối của thiên hạ.
`Miễn là` là kết từ mở một mệnh đề điều kiện: người nói chấp nhận, cho phép, hứa hoặc khẳng định điều ở mệnh đề chính nếu điều kiện sau `miễn là` được đáp ứng. Tiếng Anh thường là `as long as`, `provided that`, `so long as`; `if only` chỉ phù hợp khi câu thật sự biểu đạt mong ước/điều kiện tối thiểu, không thay tự do. Cụm thường làm nổi điều kiện chính yếu trong lời nói, nhưng không tự chứng minh đó là điều kiện duy nhất, công bằng, hợp pháp, khả thi hay đã được hai bên đồng ý; văn bản chính thức vẫn phải đọc toàn bộ điều khoản. Thành tố `miễn` liên hệ Hán–Việt `免`, còn `là` là từ Việt; không dựng một cụm chữ Hán nguyên khối cho toàn biểu thức.
Miễn là làm cho ra lẽ dì tôi thuốc má tôi chết cho cha tôi biết, bao nhiêu đó thì đủ rồi, chẳng cần giết dì tôi làm chi.
- Miễn là ông anh đi theo để làm quân sư, thằng em này vui vẻ ăn thua.
anh bằng lòng với tình bạn, không dám đòi hỏi van xin gì nữa, miễn là thỉnh thoảng em đến đây thăm anh như trước.
Công việc ngày nào đủ cho ngày ấy, miễn là ta không quên hướng đi và cái đích trên đường đời.
`Miên man` tả dòng suy nghĩ, cảm xúc, lời kể hoặc hoạt động kéo dài nối tiếp, tưởng khó thấy điểm dừng; sắc thái có thể trầm tư, da diết, thư thả hoặc chê là quá dài tùy danh từ và giọng kể, không mặc định tiêu cực. Khi nói `nghĩ miên man`, tiếng Anh có thể là `lost in thought`, `thoughts wandering on`; với lời kể là `at length`, `rambling on`; với nỗi nhớ là `lingering`, `endless` theo phép tu từ. Không nhập với `lan man` nhấn lệch/chệch trọng tâm, `liên miên` nhấn sự việc nối nhau thường gây mệt và `triền miên` nhấn kéo dài dai dẳng. Chứng tích Hán–Nôm trực tiếp là `綿蠻`, vốn có lớp nghĩa chim nhỏ/tiếng chim nối nhau và được từ điển giải chuyển sang tiếp nối không dứt; không sửa chữ thứ hai thành `漫` chỉ vì diễn giải hiện đại là kéo dài.
"Rồi dạy miên man rằng trong các loại cây thì " chùm ruột là thứ nhánh giòn nhất,dễ gãy.
Hắn nằm gác tay lên trán mà nghĩ miên man, trong khi đó thì Thúy đợi chờ trong kinh ngạc.
Rồi chàng lại nghĩ miên man về cái bộ máy thiếu dầu, mỡ, nhớt, các dẹt họ làm tiền, thật không đáng trách.
`Miễn nhiễm` tả trạng thái hay khả năng không bị một tác nhân xác định làm nhiễm, gây bệnh hoặc gây suy giảm chức năng. Trong sinh học, từ gần `immune/resistant to`, nhưng không đồng nhất hoàn toàn với danh từ hệ thống `miễn dịch`: phải nêu rõ tác nhân và không được suy thành bảo vệ tuyệt đối, suốt đời hay trước mọi biến thể. Trong kỹ thuật điện–điện tử, `miễn nhiễm điện từ` là khả năng thiết bị vẫn đáp ứng tiêu chí hoạt động khi chịu nhiễu điện từ trong điều kiện thử đã định; nó khác `phát xạ` và không có nghĩa thiết bị không hề bị tác động. Nghĩa bóng chỉ mức ít bị lay chuyển bởi lời dụ, áp lực hoặc thói quen, không phải tuyên bố sinh học. `Miễn nhiễm với` là khung thường gặp; tiếng Anh chọn `immune`, `resistant`, `immunity` hoặc `unaffected` theo miền. Hai thành tố có chữ nguồn `免` và `染`, nhưng entry không dựng `免染` thành một nguyên khối Hán cổ khi nguồn chỉ định vị từng thành tố tiếng Việt.
- Có thể được, nhưng cậu cũng nên biết là cơ thể Hàn Ni không có tính miễn nhiễm vì vậy dễ bị vi khuẩn xâm ngập.
`Miễn nhiệm` là động từ hành chính–pháp lý chỉ việc cơ quan/người có thẩm quyền quyết định cho một người thôi giữ chức vụ cụ thể. Từ phải đi với chức danh, chủ thể quyết định, thời điểm và căn cứ nếu văn bản cần độ chính xác; không tự đồng nghĩa mất việc hoàn toàn, chấm dứt mọi vai trò hoặc bị kết luận có sai phạm. Phân biệt `từ nhiệm` là người giữ chức chủ động xin thôi; `bãi nhiệm` là thủ tục/chế định khác thường gắn cơ quan bầu hoặc phê chuẩn; `cách chức` thường là hình thức xử lý do vi phạm; `hết nhiệm kỳ` là kết thúc thời hạn. Ranh giới pháp lý cụ thể tùy luật và loại chức vụ tại thời điểm áp dụng, nên entry không thay tư vấn pháp lý. Hai thành tố Hán–Việt là `免` cho thôi/khỏi và `任` chức trách; đây là tổ hợp hành chính tiếng Việt, không dùng mặt chữ để tự suy lý do miễn nhiệm.
`Miễn phí` nghĩa là người nhận không phải trả trực tiếp khoản tiền cho hàng hóa, quyền truy cập hoặc dịch vụ được nêu, trong phạm vi/điều kiện cụ thể. Từ không đồng nghĩa `tự do`; tiếng Anh dùng `free`, `free of charge`, `no-cost`, hoặc `complimentary` khi do nơi cung cấp biếu kèm. Miễn phí không tự có nghĩa vô điều kiện, vô thời hạn, không giới hạn, không quảng cáo, không thu dữ liệu, không có mua kèm hoặc không phát sinh phí về sau; cần đọc nhãn và điều khoản. Một dịch vụ `đã gồm trong giá phòng` không hoàn toàn là miễn phí độc lập vì chi phí có thể nằm trong gói; `dùng thử miễn phí` chỉ miễn trong thời gian/phạm vi nêu. Đây là Hán–Việt `免費`: `免` là khỏi, `費` là phí tổn; tab chữ ghi đúng hai thành tố, không dùng 免費 như bằng chứng rằng mọi chi phí gián tiếp đều bằng không.
Tôi có quen một người tốt lắm,cho tôi ở trọ gần như miễn phí.
Giữ xe đạp, xe gắn máy cho đồng bào là chuyện ngày xưa không thành vấn đề ; giữ miễn phí hoặc góp lệ phí tự nguyện, có cái thùng nhỏ, muớn bỏ vào bao nhiêu cũng được.
Để chữa miễn phí cho bà con cô bác ở quanh đây, trong những hẻm bùn lầy nước đọng.
Tiểu học tuy miễn phí, nhưng đối với nhiều gia đình Do Thái Á châu, Phi châu mới hồi hương, khoản sách vở giấy bút, quần áo cho trẻ vẫn còn là một gánh nặng…
`Miễn sao` là kết từ khẩu ngữ gần `miễn là`, đặt trước điều kiện mà người nói xem là cốt yếu hoặc đủ để chấp nhận mệnh đề chính. Cụm rất tự nhiên trong lời Nam Bộ (`miễn sao con khỏe là được`, `miễn sao đừng trễ`), nhưng không riêng Nam Bộ và không cần ép vào mọi câu. Tiếng Anh thường là `as long as`, `provided that`, `so long as`; không dịch từng chữ thành `exempt how`. `Miễn sao cho` có thể xuất hiện trong ca dao/lời cũ hoặc để dẫn kết quả mong muốn. Cũng như miễn là, điều kiện trong lời nói không tự thành điều kiện duy nhất, cam kết pháp lý, bảo đảm khả thi hay cho phép bỏ qua an toàn/quyền của người khác. Tab chữ chỉ ghi `免` cho thành tố miễn; `sao` là yếu tố Việt trong toàn biểu thức.
Cô ưng ông Phán là cô đánh liều nhắm mắt bước chơn trong đường đời, miễn sao được no ấm tấm thân thì thôi, không còn mong hạnh phước hỉ lạc chi nữa.
Miễn sao cho những kẻ đến sau được thừa hưởng di sản quí báu của họ.
Trời ơi, cái chuyện thoát khỏi nơi đây khó giàn trời, bởi vậy miễn sao anh đi cho trót lọt là mừng rồi chớ hơi sức nào mà lo bao đồng thiên hạ nữa được!
– Cái đó tôi cũng chẳng mấy quan tâm, miễn sao chị được thoát nạn.
`Miễn thứ` (`免恕`) là động từ trang trọng, nay mang sắc thái cũ, nghĩa là tha lỗi và không trách móc người có điều sơ suất hay thất lễ. Từ thường gặp trong công thức khiêm nhường như `xin ông/bà miễn thứ cho`; lời nói hiện đại thường dùng `tha thứ`, `thứ lỗi`, `bỏ quá` hoặc `xin lỗi` tùy quan hệ. `Miễn thứ` không đồng nghĩa bản án được xóa, trách nhiệm pháp lý được miễn, thiệt hại đã được khắc phục hoặc người bị tổn thương buộc phải hòa giải. Trong tiếng Anh, chọn `forgive` khi tha lỗi, `pardon` ở giọng trang trọng và `excuse` cho sơ suất xã giao; không dùng `exempt` chỉ vì có thành tố `miễn`. Tab Hán–Nôm ghi đúng `免恕` theo chứng tích trực tiếp, nhưng không kéo các nghĩa riêng khác của `免` hoặc `恕` vào mọi câu.
`Miễn thuế` (`免稅`) chỉ việc người, thu nhập, hàng hóa hoặc giao dịch không phải nộp loại thuế được xác định trong phạm vi và điều kiện áp dụng. Tiếng Anh là `tax-exempt/tax-free` cho thuế nói chung, `duty-free` cho thuế quan/thuế hàng hóa trong bối cảnh phù hợp. Từ không tự có nghĩa miễn mọi loại thuế, không khai báo, không cần hồ sơ hoặc được hoàn số đã nộp. Cũng phải phân biệt theo hệ thống pháp luật với `không chịu thuế`, `thuế suất 0%`, `khấu trừ/giảm trừ`, `giảm thuế`, `gia hạn/hoãn nộp` và `hoàn thuế`; các cơ chế có thể cho kết quả tiền nộp giống nhau ở một thời điểm nhưng điều kiện, thủ tục và hệ quả khác. Entry chỉ giải nghĩa ngôn ngữ, không xác định trường hợp cụ thể có đủ điều kiện miễn thuế; người dùng phải kiểm tra văn bản đang có hiệu lực.
Cháu nhớ: đốn củi thì đóng thuế, còn bắt trăn thì miễn thuế.
Vua Gia Long cho các tàu buôn và ghe buôn ở hạt Hà Tiên được miễn thuế (1810), đồng thời di chuyển một số quan lại, viên chức ở bốn trấn miền trên đến tăng cường cho trấn Hà Tiên, gia tăng binh sĩ để lo việc tuần phòng giặc biển.
Nhu cầu xác định vùng biên giới Việt Miên
- Xin miễn thuế, miễn sưu và miễn lính trong ba năm.
Nghị định năm 1878 cho phép dân khẩn đất được miễn thuế bốn năm đầu tiên nên người nghèo vào đơn xin trưng khẩn quá nhiều.
`Miễn trừ` (`免除`) là thuật ngữ hành chính–pháp lý chỉ việc cho khỏi chịu một nghĩa vụ, trách nhiệm, quy định hoặc thẩm quyền tài phán cụ thể; trong `quyền/sự miễn trừ`, cụm cũng gọi địa vị hay phạm vi được bảo vệ đó. Tiếng Anh có thể là `exempt`, `exemption`, `immunity`, `waiver` hoặc `release`, nhưng các từ không thay nhau tùy ý: phải đọc chủ thể, căn cứ, đối tượng, thời hạn, ngoại lệ và ai có quyền từ bỏ hay quyết định. `Miễn trừ ngoại giao` không phải quyền làm mọi việc không chịu hậu quả; Công ước Viên giới hạn mục đích, phạm vi, ngoại lệ và khả năng quốc gia cử đi khước từ miễn trừ. `Miễn trừ trách nhiệm` cũng không mặc nhiên có hiệu lực, bao trùm mọi hành vi hoặc xóa nghĩa vụ khác. Entry chỉ giải nghĩa từ, không kết luận một người hay điều khoản cụ thể được miễn trừ theo luật nào.
Trong trại này có một giáo sư cụt mất hai cánh tay, vì bị thương ở mặt trận; khi các người ra lịnh bắt mấy giáo sư, không lý nào lại miễn trừ bạn tôi, vì anh không có tay.
Đảng nào cũng bị chôn sống hết, khỏi có vụ miễn trừ và đào huyệt riêng.
2. Những dòng sông người chảy vào tù ngục
Hình phạt cũng không miễn trừ cho binh lính họ.
Khi một cụ tới 60 tuổi, sau tuần khao thượng thọ và nộp vọng cho làng được miễn trừ hết phu phen tạp dịch và cả thuế má nữa.
`Miết` có hai nét hiện đại cần tách. Là động từ, nó chỉ động tác ấn một vật hay phần cơ thể xuống bề mặt rồi kéo/trượt để làm phẳng, bám, nhẵn hoặc trải đều: `miết vữa`, `miết mép giấy`. Là phó từ khẩu ngữ, rất tự nhiên trong lời Nam Bộ nhưng không độc quyền vùng, nó nghĩa làm hoặc tiếp diễn lâu, liên tục hay lặp đi lặp lại: `làm miết`, `đi miết`, `mưa miết`. Nét thứ hai có thể trung tính, thân mật, ngạc nhiên hoặc hơi than phiền theo giọng; không mặc định người nói bực và không nhất thiết là tuyệt đối không nghỉ một giây. Tiếng Anh chọn `rub/press/smooth` cho thao tác, còn `keep ...ing`, `continuously`, `on and on`, `for ages` cho thời lượng. Phân biệt `miết` với `mãi` (tiếp diễn/không thấy điểm dừng), `hoài` (lặp/tiếp diễn, rất quen ở Nam Bộ) và `luôn` (luôn luôn hoặc ngay tùy câu). Nguồn liệt kê nhiều chữ đồng âm nhưng chưa định vị chữ nào cho hai nét này, nên tab Hán–Nôm để trống thay vì đoán.
Bốn con chó Vực và năm con chó săn nhỏ bé đồng hè nhau chạy miết vô khu rừng tràm gáp ranh với đám rẫy khoai mì.
`Miệt` là danh từ địa phương Nam Bộ chỉ một xứ, dải đất hay không gian địa lý–văn hóa rộng theo cách người trong vùng phân chia và gọi nhau: `miệt trên`, `miệt dưới`, `miệt vườn`, `miệt Thứ`, `miệt U Minh`, `miệt Hậu Giang`. Từ thường đứng trước tên vùng hoặc đặc trưng sinh thái/sinh kế, gần `vùng`, `miền`, `xứ` nhưng đậm điểm nhìn Nam Bộ và không thay được trong mọi văn bản. Ranh giới một `miệt` thường là ranh lịch sử, sinh hoạt, sông nước và ký ức cộng đồng chứ không nhất thiết trùng địa giới hành chính; cùng tên có thể rộng hẹp khác theo người nói và thời kỳ. Không được hiểu `miệt dưới` là thấp kém, cũng không gán sự quê mùa hay một tính cách chung cho cư dân. Phân biệt danh từ này với yếu tố Hán–Việt `miệt` trong `miệt thị` (`蔑`) và các chữ đồng âm khác. Vì nguồn hiện có chưa định vị trực tiếp chữ Hán–Nôm cho nghĩa `xứ miền, dải đất`, tab chữ để trống.
Nhưng mà mấy cháu nên nhớ: hồi Tây đánh nước mình, miệt Rạch Giá, Cà Mau còn hoang vu.
`Miệt Thứ` là địa danh dân gian và tên một không gian địa lý–văn hóa ở Kiên Giang, hình thành quanh chuỗi địa danh có chữ `Thứ` như Thứ Hai, Thứ Ba… dọc các tuyến kênh và đường. Nghiên cứu địa lý xác định lõi phân bố ở An Biên–An Minh; trong lời báo chí và ký ức vùng, tên có thể được dùng rộng hơn cho các khu vực kề cận thuộc Vĩnh Thuận hoặc U Minh Thượng. Vì vậy phải ghi rõ nguồn, thời kỳ và phạm vi đang nói, không coi `Miệt Thứ` là một tỉnh, huyện hay đơn vị hành chính có đường biên cố định. Tên gọi do dân gian tạo nên và gắn với hệ thống địa danh `Thứ`; không nên chốt chuyện kể `miệt` nghĩa là xa xôi/hẻo lánh như từ nguyên duy nhất. Cũng không lấy mô tả cảnh xưa để suy vùng hiện nay còn cách trở, nghèo hoặc đồng nhất về sinh kế và con người.
Qua lời thơ của ông, tôi chú ý câu: "Mười con sông nhỏ song song, Chảy về một biển mà không giao đầu" , tôi quả quyết ông là người Miệt Thứ, nơi có mười con rạch nhỏ, từ rạch Thứ Nhứt đến rạch Thứ Mười, giáp rừng Cán Gáo.
Phần tôi, hồi nhỏ đã có lần đem dĩa nhạc Beethoven hát inh ỏi ở Miệt Thứ, ở Mốp Giăng, giữa rừng tràm, muỗi mòng, khỉ, rắn, cá lóc.
Vùng ở Nam Bộ, nhất là Đồng bằng sông Cửu Long, tập trung nhiều vườn cây ăn trái; cũng dùng để gợi nếp sống và văn hóa của cư dân vùng vườn.
Ở miệt Vườn, tức là vùng trồng cây ăn trái nói trên, huê lợi quan trọng nhứt vẫn là ruộng.
Đó là "miệt vườn" nơi đã khẩn hoang thành công, có xóm nhà san sát, nơi ruộng đất không còn một tấc bỏ hoang.
Miệt vườn là những giồng đất cát pha ở bờ sông rạch, có nước ngọt.
2) Miệt vườn, những thôn xóm mát mẻ ở bên bờ Tiền Giang, Hậu Giang.
`Mình` trước hết là danh từ chỉ phần thân không kể đầu và tay chân, hoặc thân thể nói chung. Là đại từ, từ này đổi ngôi theo quan hệ và câu nói: `mình` có thể là tôi trong lời thân mật, chúng ta/chúng tôi trong `nước mình`, bạn trong lời đối đáp gần gũi, cách vợ chồng hay người yêu gọi nhau, hoặc chính chủ thể trong `tự lo cho mình`. Vì vậy không được dịch máy mọi `mình` thành `I`: phải xác định ai nói, nói với ai và hành động quay về chủ thể nào. Cách gọi giữa đôi lứa phụ thuộc mức thân mật và sự chấp nhận, không tự chứng minh quan hệ hôn nhân. Hai chữ Nôm `𨉓` và `𨉟` được nguồn liệt kê trực tiếp như những dạng song song để ghi `mình`; chúng không phải chữ Hán–Việt và không có một dạng duy nhất thay Quốc ngữ hiện nay.
- Mình coi tôi mặc cái áo màu nầy đẹp hay không vậy mình?
`Minh bạch` (`明白`) có lõi `rõ ràng`. Với lời giải thích, số liệu hay cách trình bày, từ chỉ nội dung dễ nhận biết, không mập mờ; tiếng Anh thường là `clear/clearly`. Với quản trị, tài chính hay quy trình, từ nhấn thông tin, tiêu chí, chủ thể quyết định và cách thực hiện được công khai ở mức người liên quan có thể xem xét; thường dịch `transparent/transparently`. Hai nét liên hệ nhưng không đồng nhất: văn bản dễ đọc chưa chắc quy trình đã cho kiểm tra, còn công khai một phần chưa chắc toàn bộ quyết định đã rõ. `Minh bạch` không tự chứng minh thông tin đúng, đầy đủ, công bằng, hợp pháp hay tổ chức có trách nhiệm; các phẩm chất ấy cần bằng chứng riêng. Không dùng từ như lời quảng cáo suông: cần nói minh bạch về việc gì, với ai, bằng tài liệu và cơ chế nào.
Quan Phủ tức giận, ngồi bấy gan, muốn kêu sắp gia dịch ra mà tra hỏi cho minh bạch, mà vì ông sợ nếu thiệt thì càng xấu hổ nhiều hơn nữa, nên ông nằm co .
Dầu có muốn hồi hôn, thì cứ nói minh bạch cho tôi biết, chớ làm cái gì kỳ cục vậy?
Về mặt xử thế ông tỏ ra minh bạch, biết vinh biết nhục.
Những Kẻ Sĩ Hòa Mình Và Đứng Về Phía Bình Dân
Bỗng nhiên Quí đâm sợ, tự hỏi có điều gì bí ẩn, lương lẹo, không minh bạch về chiếc va-ly nầy.
`Minh chứng` (`明證`) vừa là danh từ chỉ bằng chứng hoặc trường hợp tiêu biểu làm một nhận định hiện ra rõ hơn, vừa là động từ trang trọng nghĩa làm rõ, chứng tỏ. Mẫu rất thường gặp là `là minh chứng cho`; tiếng Anh chọn `evidence`, `proof`, `testament`, `demonstration` tùy sức chứng cứ. Không phải mọi minh chứng đều là `proof` kết luận: một ví dụ có thể minh họa xu hướng nhưng chưa loại trừ khả năng khác, còn lời kể cần được đánh giá về nguồn và độ tin cậy. Phân biệt `minh chứng` với `chứng minh`: `chứng minh` thường nhấn quá trình lập luận hoặc xác lập điều cần chứng; `minh chứng` thường gọi chính dấu hiệu/bằng chứng rõ hoặc việc cho thấy bằng trường hợp. Trong văn phong chính xác, phải nói minh chứng cho mệnh đề nào và nó hỗ trợ đến mức nào; không dùng một giai thoại làm bằng chứng cho kết luận phổ quát.
Còn nếu tôi nhận ai là dâu ai là cháu nội thì tôi có giấy tờ minh chứng rành rẽ, chớ không phải nhìn bậy.
`Mình ên` là cách nói khẩu ngữ Nam Bộ, nhất là miền Tây, nghĩa là chỉ có một mình, tự mình, không có người đi cùng hay phụ cùng. Tùy câu có thể dịch `alone`, `by oneself`, `on one's own`; từ chỉ số người hoặc cách tự làm, không mặc nhiên hàm cô đơn, buồn, bị bỏ rơi, nguy hiểm hay chưa lập gia đình. Dạng viết đầu mục là `mình ên`, không thêm `h`. Một số tài liệu đề xuất liên hệ tiếng Khmer, nhưng khi chưa có nguồn từ nguyên gốc đủ chắc, hồ sơ này để nguồn gốc ở trạng thái chưa giải quyết và không dựng chữ Hán–Nôm cho toàn cụm.
Góc rừng này tôi cất chòi ở "một mình ên!
Xóm này có "một mình ên" là người An Nam.
Ngày bốn bận đi, về; còn chúa nhựt thì thầy dạo phố một mình ên.
`Minh họa` là làm nội dung dễ thấy, dễ hình dung hoặc dễ hiểu hơn bằng hình ảnh, sơ đồ, ví dụ, phép so sánh hay màn trình diễn. Từ cũng đứng sau danh từ để chỉ vật liệu có chức năng ấy: `hình minh họa`, `ví dụ minh họa`. Tiếng Anh là `illustrate`, `illustration`, `illustrative example`; khi trường hợp thực tế tiêu biểu cho một ý có thể dùng `exemplify`, nhưng không phải lúc nào cũng thay được. Dòng `chỉ mang tính minh họa` báo rằng hình/số liệu dùng để giải thích hay trình bày, không nhất thiết là mẫu chính xác, bằng chứng, cam kết hoặc sản phẩm giao thực tế; tuy vậy câu này không cho phép quảng cáo gây hiểu lầm. Cần phân biệt minh họa với `minh chứng`: minh họa làm rõ ý, còn minh chứng có vai trò hỗ trợ tính đúng. `Minh họa` và `minh hoạ` là hai cách đặt dấu thanh; entry dùng dạng rất phổ biến `minh họa`. Hồ sơ chữ chỉ ghi hai thành tố `明` và `畫`, không tuyên bố một nguyên khối cổ `明畫`.
Nếu tế lễ là lời cầu nguyện được ban phước, dân làng hứa tuân thủ kỷ cương, giữ thuần phong mỹ tục thì hát Bội phải minh họa những lời hứa ấy với hình tượng cụ thể, không là từ ngữ mơ hồ, sáo mòn.
- Dạ, tôi chỉ vẽ tranh lớn, chớ không có minh họa bài báo, hay vẽ tranh khổ nhỏ để bán, nên cô không thấy cũng phải.
Dưới đây xin kể một mẩu truyện nhỏ để minh họa nhận xét trên.
Với mục đích để các em Nhi Đồng Việt Nam làm quen với văn hóa ngoại quốc nên bản minh họa trong phần này nữ họa sĩ Tăng Kim Trâm đã không Việt hóa nét vẽ mà chỉ phỏng theo nét vẽ ngoại quốc để giữ nguyên lấy bóng dáng phong tục của họ.
`Minh mẫn` (`明敏`) tả trạng thái đầu óc sáng suốt, nhận biết và suy xét tinh tường, ít nhầm lẫn trong lúc được nói tới. Tiếng Anh tùy câu là `lucid`, `clear-minded`, `mentally sharp`; `alert` chủ yếu là tỉnh thức và không bao quát toàn bộ khả năng suy xét. Từ có thể tả một thời điểm (`sáng nay rất minh mẫn`) hoặc năng lực duy trì lâu hơn, nhưng không tự là kết quả khám. Không nên lấy một lần quên, một câu trả lời chậm, tuổi cao hay vẻ ngoài làm bằng chứng người ấy không minh mẫn; ngược lại, trò chuyện trôi chảy một lần cũng không đủ kết luận họ không có vấn đề nhận thức hoặc có đầy đủ năng lực pháp lý cho mọi quyết định. Mệt, thiếu ngủ, thuốc, rượu, bệnh và hoàn cảnh có thể ảnh hưởng tạm thời, nhưng từ điển không chẩn đoán nguyên nhân. Cách nói `còn minh mẫn` về người lớn tuổi cần tránh giọng ngạc nhiên hạ thấp; tuổi cao không đồng nghĩa sa sút trí tuệ.
Nhớ đức hy sinh, nhớ lòng hiếu nghĩa, nhớ trí minh mẫn của cô Hưởng mà cái họa của nhà bà được chuyển thành cái phước, bà mất đứa con trai mà còn đứa cháu nội để nối dòng, bà mất đứa con dâu thất giáo, thì được đứa con dâu đầy đủ hiếu nghĩa tiết trinh.
- Ba buồn vì ba dạy dỗ con, đã mười mấy năm nay, công phu lắm, ba làm cho trí con minh mẫn được, làm cho con biết phân biệt cao thấp, khôn dại, dữ lành, mà ham cái khôn, cái cao, cái lành, và ghét cái thấp cái dại, cái dữ.
Một người bị thương nặng, một cơn bịnh trầm trọng, phải mổ mà có chết đi, không ghê rợn như một người đang khỏe mạnh như Cúc, năm phút trước thần trí còn minh mẫn, còn nói om lên thế mà năm phút sau đã hóa ra một cái xác chết, y như là con thịt từ lò sát sanh ra, dấu vết giết chóc của các tay đồ tể còn mới ràng ràng.
Khi chàng bồi dưỡng sức khoẻ rồi thì trí chàng trở nên minh mẫn ra và bỗng nghĩ đến một phương cách giản dị hết sức mà chàng không hề nghĩ tới.
`Mình mẩy` là danh từ khẩu ngữ chỉ thân thể nói chung, thường xuất hiện khi nói một trạng thái lan hoặc hiện rõ khắp người: `đau nhức mình mẩy`, `mình mẩy lấm lem`, `mình mẩy rã rời`. Tùy câu dịch `the whole body`, `all over one's body` hoặc chỉ `body`. Từ không chỉ riêng phần thân giữa, cũng không tự cho biết nguyên nhân bệnh, mức độ thương tích, vệ sinh hay phẩm chất con người. Đây là một đơn vị nói thường ngày còn sống, không nên gắn nhãn cổ chỉ vì cấu trúc có tiếng `mẩy`. Chưa có chứng cứ định vị đáng tin cho chữ của toàn tổ hợp nên tab Hán–Nôm để trống.
Cậu nhà giàu đó về rồi, thì mợ tôi nói đắng, nói cay làm cho cậu tôi nổi giận đánh tôi bầm mình mẩy, lại nhiếc tôi, nói nuôi tôi uổng cơm, thân tôi chết đói mà không lo, không như vậy mà tôi còn chê để đi lấy du côn mới vừa ý.
- Mình mẩy hắn lạnh ngắt, rủi hắn đứt hơi thở thì sao?
`Minh oan` là làm sáng tỏ sự việc để gỡ một cáo buộc, kết tội, tiếng xấu hoặc nghi ngờ không đúng cho người hay việc bị oan. Cấu trúc gồm `minh oan cho ai`, `được minh oan`, `tự minh oan`; tiếng Anh là `clear`, `exonerate`, `vindicate`, `dispel suspicion`, còn `acquit` chỉ hợp khi tòa tuyên không có tội trong phạm vi tố tụng. Phải tách quá trình và kết quả: một người `tự minh oan` là họ đưa lời/bằng chứng bào chữa, không tự có nghĩa lời ấy đã được xác nhận; `được minh oan` thường hàm việc sự thật hoặc cơ quan/cộng đồng đã công nhận sự cáo buộc không đứng vững. Minh oan về một cáo buộc không xóa mọi trách nhiệm khác, không tự đem lại bồi thường, phục hồi danh dự hoàn toàn hay chứng minh mọi lời nói của người ấy đều đúng. Cũng không dùng từ để phủ nhận trải nghiệm của người bị hại khi chưa điều tra. Hồ sơ chữ ghi `明` và `冤` như hai thành tố Hán–Việt trực tiếp; không dựng một nguyên khối Hán cổ nếu nguồn chỉ phân tích thành tố.
Bạch Tuyết với Khiếu Nhàn khuyên Chí Đại hãy lên Tòa minh oan giùm cho Trường Khanh với Băng Tâm.
Chúa tàu lúc nói chuyện thì đã biết quan Tổng đốc là người nhơn đức, chừng thấy không nhậm lễ vật thì mới hay là một người thanh liêm, nên trong lòng cảm phục vô cùng, thầm nghĩ rằng: ông quan này thiệt là đáng kính, nếu khi trước mình gặp ông quan như vậy thì có đâu mà bị hại, mình oan ức tính đến đây lập thế xin minh oan, mà nay mình gặp ông này chắc là thành sự được.
- Thưa ba, hôm đó con cũng có tính như vậy, mà rồi con nghĩ nếu con đi minh oan cho thằng Mau, thì tự nhiên con phải khai sự quấy của chồng con ra.
Xin cô cứ nói thẳng ra cả, may mà sai lầm thì tôi có dịp tự minh oan.
`Mít` là cây ăn quả nhiệt đới `Artocarpus heterophyllus` thuộc họ dâu tằm, đồng thời chỉ quả kép lớn có vỏ gai, nhiều múi và hạt. Theo món ăn phải phân biệt `mít non`, `mít chín`, múi và hạt; tên mít trong một món không tự xác nhận giống cây, độ chín, độ ngọt hay thành phần dinh dưỡng. Một nét tính từ khẩu ngữ cũ/mang ý chê dùng `mít` cho người không biết gì trong việc đang hỏi, như `hỏi đâu mít đấy`; cách này dễ xúc phạm và không nên dùng làm nhãn trí tuệ cố định. Hai chữ `蔑` và `櫗` được nguồn liệt kê là dạng Nôm theo âm cho mít, không phải từ nguyên Hán–Việt và không chứng minh quan hệ nghĩa với miệt/miệt thị.
Nhiều người nuôi nó trong một cái hũ kín mít để giữ nhà.
`Mịt` là tính từ chỉ mức tối, xa hoặc bị sương, khói, mưa, bụi che đến khó trông rõ. Trong tiếng Việt hiện nay, tiếng này thường đi trong các kết hợp `tối mịt`, `mờ mịt`, `mù mịt`, `mịt mờ`, `mịt mù`, `mịt mùng` hơn là đứng một mình; bản dịch vì vậy tùy vật che và cấu trúc: `pitch-dark`, `gloomy`, `hazy`, `obscured`, `out of sight`. Nghĩa bóng về triển vọng hay thông tin không rõ phát triển trong các tổ hợp như `mờ mịt`, không nên gán tự động cho mọi chữ `mịt`. Cảnh mịt không tự chứng minh nơi ấy nguy hiểm, ô nhiễm hay có người cố ý che giấu; câu cần nêu nguyên nhân nếu biết. Hồ sơ chữ Nôm giữ `䁾` ở ngữ liệu `mờ mịt` và `櫗` ở `mù mịt, tối mịt` theo nguồn định vị; đây là các dạng song song, không phải âm Hán–Việt hay một chữ chuẩn duy nhất.
Dưới ánh đèn toạ dăng, trong khi sương mù mịt, bất chấp tiếng chó sủa ma trong xóm vắng, ông Hăngri mở cặp da, đem ra một mớ giấy có đóng dấu đỏ.
`Mít đặc` là cách nói khẩu ngữ nhấn mạnh một người hoàn toàn không biết hoặc không rành lĩnh vực đang nói: `mít đặc về cờ vua`, `chuyện điện máy thì tôi mít đặc`. Tùy giọng có thể là tự trào, đùa thân hoặc lời chê nặng; tiếng Anh hợp với `know absolutely nothing about`, `be completely clueless about`, `be a complete novice`, không nên dịch thành `stupid` hay `illiterate`. Thiếu kiến thức luôn cần gắn với lĩnh vực và thời điểm, không phải phẩm chất trí tuệ cố định. Vì dễ làm nhục, nên ưu tiên tự nói về mình hoặc đổi sang `chưa rành/chưa biết` khi nói với người học. Chuỗi chữ theo nghĩa đen nói về trái mít và độ đặc không phải nét từ vựng hóa này. Từ nguyên của toàn cụm còn tranh luận; hồ sơ không suy nó từ ruột mít và không dựng Hán–Nôm.
Bồ dư biết rằng muốn theo các bài đọc Anh ngữ đọc chậm, phải có căn bản tới mức nào đó, chớ tụi nầy mít đặc, làm sao theo được.
`Mịt mờ` tả cảnh tối, xa hoặc bị sương, mưa, khói, bụi che khiến hình vật hiện không rõ; tùy câu dịch `dim`, `hazy`, `obscured`, `shrouded`. Nghĩa bóng tả sự thật, đường hướng hoặc triển vọng chưa sáng rõ, thường là `unclear`, `obscure`, `uncertain`; đây là đánh giá về lượng thông tin hiện có, không phải lời tiên tri rằng kết quả chắc chắn xấu. Gần với `mờ mịt`, nhưng trật tự `mờ mịt` thường tự nhiên hơn ở nhiều kết hợp hiện đại như `tương lai mờ mịt`; `mịt mờ` có thể giữ nhịp gợi cảnh hoặc sắc thái văn chương. Phân biệt với `mù mịt`, thường nhấn lớp sương/khói/bụi dày hoặc sự che khuất mạnh hơn. Không suy nguy hiểm, ô nhiễm hay che đậy có chủ ý chỉ từ chữ này. Chưa có chứng tích đủ trực tiếp cho chữ của toàn tổ hợp nên tab Hán–Nôm để trống; chữ của `mịt` được lưu ở mục riêng.
Giả thử bây giờ thấy một cuốn tương tự của Hồ Quý Ly hay Trịnh Tùng, chắc nhiều người muốn xem để biết gọi là về một thời qua, còn hơn là chỉ thấy những giai đoạn mịt mờ như những quãng đường sương khói.
Mới có một đứa con tôi đã lao đao khổ sở vì lo lắng—Đầu óc tôi đã mịt mờ, thân thể tôi gầy dộc rồi—Thêm một đứa con nữa chắc tôi chết sớm.
`Mịt mù` chỉ cảnh xa thẳm hoặc bị sương, mưa, khói, bụi che dày đến hầu như không trông rõ: `non nước mịt mù`, `mịt mù khói tỏa`. Tiếng Anh tùy nguyên nhân là `lost in the distance`, `shrouded`, `obscured`, `thick with smoke/fog`. Từ cũng có thể nói bóng về triển vọng, đường hướng hay thông tin rất khó nhận định, nhưng không đồng nghĩa tuyệt vọng hoặc chắc chắn thất bại. Gần `mù mịt`; trong nhiều câu hiện đại, `mù mịt` tự nhiên hơn khi hạt bụi, khói hay sương bay kín, còn `mịt mù` thường giàu nhịp gợi cảnh xa và văn chương hơn. Không dùng từ như một phép đo tầm nhìn và không tự kết luận tác nhân độc hại. Chưa có chứng tích toàn tổ hợp đủ trực tiếp để điền chữ; các dạng Nôm được định vị cho thành tố `mịt` nằm ở mục riêng.
Với ngọn bút tài tình, chàng tạo nên dưới khung cảnh hùng vĩ hai bóng người nhỏ bé đang đứng cầm tay nhau, hầu như đắm chìm trong bụi nước mịt mù.
Rồi gió cũng kéo về, gió thổi mạnh, chuyển động cành cây, cuốn lá rào rào, gió xoáy thành trốt, bốc cát mịt mù, cát bụi và lá cây quyện vào nhau vần vần vùn vụt.
Nơi đây, quê hương mật ong của đời tôi , rồi chỉ còn mịt mù trong trí tưởng.
Làm sao tôi nói được với Ngọc là tôi chẳng biết tương lai tôi mịt mù hay tươi sáng ?
`Mít ướt` có hai nét phải tách. Trong ẩm thực và tên gọi dân gian, đó là `mít mật`, kiểu mít chín có múi mềm, ẩm và thường rất ngọt, đối lập tương đối với mít dai/mít ráo; tên gọi không phải một đơn vị phân loại thực vật chuẩn và không bảo đảm mọi trái có cùng độ mềm, ngọt hay chất lượng. Trong khẩu ngữ, `mít ướt` là cách gọi trêu hoặc chê người mau nước mắt, hay khóc; tùy quan hệ có thể thân mật nhưng cũng dễ làm xấu hổ. Khóc không tự chứng minh yếu đuối, thiếu tự chủ, thao túng, bệnh lý hay gắn với một giới nào, nên tránh dán nhãn lúc người khác đang đau buồn và dừng nếu họ không thích. Tiếng Anh của trái là `soft-fleshed/juicy jackfruit` hoặc giải thích `mít mật`; của người là `crybaby` khi đúng sắc thái chê, còn văn phong tôn trọng dùng `someone who cries easily`. Không dựng chữ Hán–Nôm cho toàn cụm; nguồn gốc của nghĩa bóng không được kể thành chuyện chắc chắn nếu chưa có chứng tích lịch sử.
Chỉ còn Mai Nhè may ra nó có ý kiến gì hay chăng dù nó hay mít ướt, chỉ chút là khóc hu hu.
Có thể nói khăn của Nga không phải sắm cho chính Nga, mà để dành lau nước mắt cho cô bạn “mít ướt” này.
Đồ chút chi cũng khóc, mít ướt lủng cùi .
`Mo` có hai danh từ đồng âm phải tách. Nghĩa thứ nhất là phần bẹ lá cau rộng ôm thân cau; khi rụng hoặc được lấy làm vật liệu, nó xuất hiện trong `mo cau`, `quạt mo`. Mo không phải toàn bộ tàu lá cau, cũng không mặc định là một loại giấy hay nhựa. Nghĩa thứ hai chỉ người am hiểu và thực hành nghi lễ trong một số cộng đồng miền núi, thường gọi `thầy mo`; nên dịch `ritual specialist`, còn `shaman` chỉ dùng khi khung nhân học của nguồn phù hợp. Không đánh đồng thầy mo với thầy thuốc, tu sĩ của mọi truyền thống, người lừa đảo hay toàn bộ đời sống tín ngưỡng của một dân tộc. Chữ Nôm được giữ theo đúng ngữ liệu: `𥷺` và `𧄲` cho `mo cau`, `謨` cho `thầy mo`; đây là cách ghi Nôm có chứng tích, không phải tuyên bố ba chữ thay tự do cho mọi nghĩa của mo.
Có một cô nọ ngồi rửa chén sau nhà, thấy cái tàu mo cau rụng xuống bèn vụt chạy vô nhà, đóng cửa lại: "Má ơi, cọp!
`Mó` là động từ có lõi đưa tay chạm hoặc cầm vào vật, thường gặp trong `mó vào`, `đừng mó`, nên câu có thể mang ý cảnh báo hoặc không tán thành; bản thân từ không mặc định hành vi tình dục, trộm cắp hay phá hoại. Khi đối tượng là người hoặc cơ thể, sự đồng thuận và ngữ cảnh quyết định mức độ phù hợp. Nghĩa chuyển `mó đến/mó tới` là động đến, can dự hoặc bắt tay xử lý một người, việc hay đề tài; có thể dịch `touch`, `deal with`, `interfere with`, `go near` tùy câu. Phân biệt với `mò`: `mó` nhấn hành vi chạm/động vào, còn `mò` nhấn tìm kiếm hoặc dò đường khi chưa thấy rõ. Nguồn đầu mục liệt kê nhiều chữ Nôm đồng âm nhưng chưa định vị chữ nào riêng cho hai nét này, vì vậy tab chữ để trống có chủ đích.
Ông hội đồng Tần khi trở về già sống quanh quẩn trong gian phòng thiếu cửa sổ, suốt ngày sờ mó mấy cái tô, cái chén đời Khang Hy, Càn Long.
`Mò` gồm hai danh từ hiếm và ba lớp động từ thông dụng. Danh từ thứ nhất gọi một loại bọ nhỏ thường ở ổ gà hay ký sinh trên gà và gây ngứa; tên dân gian này chưa đủ để xác định loài trong báo cáo thú y. Danh từ thứ hai gọi một cây bụi mọc hoang, lá to có mùi, hoa đỏ hoặc trắng thành cụm và nhị thò ra; không gán tên khoa học nếu chưa có mẫu định danh. Động từ có lõi tìm khi không nhìn rõ bằng tay, chân hoặc từng bước (`mò cua`, `mò đường`); từ đó phát triển nghĩa tìm, làm, đoán hoặc nói khi thiếu căn cứ (`mò đáp án`, `nói mò`) và nghĩa khẩu ngữ tìm đến/len vào với giọng không tán thành hoặc ngạc nhiên (`mò tới tận đây`). Nghĩa cuối không luôn đồng nghĩa đột nhập: phải dựa chủ thể, nơi chốn và cách đến. Tiếng Anh lần lượt là `feel/search around`, `grope one's way`, `work out by trial and error`, `guess without evidence`, `turn up/sneak in`. Nguồn liệt kê nhiều chữ Nôm cho âm mò nhưng không định vị từng chữ vào năm nét nghĩa này, vì vậy tab chữ để trống thay vì gán đoán.
Nó mò trong lưng lấy hai đồng bạc mà thối lại.
Bàn tay của Lục cụ mò trong bóng tối tìm bàn tay của Hai Tam.
- Coi, Thảo vừa nói là không nên tới quấy rối ông ta, bây giờ lại mò tới đó, rồi làm sao ?
`Mô` có ba nét đồng âm. Trong canh tác và địa hình, mô là đống hoặc ụ đất được đắp cao; ở Nam Bộ thường nghe `đắp mô`, `lên mô trồng cây`, nhưng mô không đồng nhất với cả `liếp`, `luống` hay `gò`. Trong sinh học, mô là tập hợp tế bào cùng tham gia một chức năng sinh lý, dịch `tissue`; không nhập với một tế bào, toàn cơ quan hay riêng lớp màng. Trong khẩu ngữ miền Trung, `mô` tương ứng `đâu`: `đi mô` là đi đâu, còn trong câu phủ định nó có thể góp nghĩa `anywhere/nowhere` theo cấu trúc; đây không phải nét Nam Bộ. Chữ `墓` được nguồn Nôm định vị trực tiếp cho cả `mô đất` và `đi mô`; `膜` được ghi với `mô mỡ`. Đây là chứng tích cách ghi theo từng ngữ liệu, không có nghĩa ba nét cùng một từ nguyên Hán–Việt hoặc hai chữ thay nhau được.
Trời tối hẳn, nhờ vậy mà người chú ẩn núp kín đáo ở mô đất, gần gốc cây.
Ở sát nội thành là khu vực nghĩa địa,dành cho người Hoa,nhiều kiểu trông rất đẹp mắt,nấm mộ là mô đất,trồng cỏ xinh xắn,dịp Thanh minh,người Hoa đến bày toệc trước mộ.
Phúc giúp Mai trèo qua mấy mô đá chắn ngang trước mặt.
`Mố` là thuật ngữ công trình, thường gặp trong `mố cầu`: kết cấu ở đầu cầu, tựa trên nền hoặc móng để đỡ đầu nhịp/gầm cầu, truyền tải trọng xuống đất và thường giữ phần đất đường dẫn. Tiếng Anh kỹ thuật là `abutment`, không phải `pier` cho trụ nằm giữa các nhịp, không phải toàn bộ `foundation` và cũng không đồng nghĩa với bờ sông. Cầu thường có mố ở hai đầu, nhưng số lượng và cấu tạo thực tế phải đọc hồ sơ thiết kế; tên `mố` không cho phép tự kết luận vật liệu, tải trọng, độ an toàn hay nguyên nhân nứt. `Mố nhô`, `mố vùi`, `mố chữ U` là các kiểu hoặc cách gọi chuyên ngành cần nguồn thiết kế cụ thể. Tra Hán–Nôm không có kết quả định vị cho `mố`, nên tab chữ để trống có chủ đích thay vì lấy chữ gần âm.
`Mồ` là danh từ thông dụng chỉ nơi chôn người chết và, theo nghĩa hẹp truyền thống, phần đất vun hoặc dấu tích nhìn thấy trên chỗ chôn. Trong cách dùng hiện nay, hình thức có thể là nấm đất, phần xây hoặc dấu mộ khác, nhưng từ không tự cho biết hài cốt còn nguyên, người nằm dưới mồ là ai, mồ đã được pháp luật công nhận hay có người chăm nom. `Mộ` thường trung tính/trang trọng hơn trong hồ sơ và bia; `mả` gần khẩu ngữ hơn, song mức độ thay thế tùy cụm cố định như `mồ yên mả đẹp`. Không nhập mồ với cả nghĩa trang, đài tưởng niệm, nơi đặt tro cốt hay mọi ụ đất. `墓` được giữ như dạng chữ có nguồn định vị trực tiếp ở ngữ liệu `mồ mả`; các chữ chỉ trùng âm mà nguồn gắn với `mồ côi`, `mồ hôi` hoặc `mồ hóng` không được kéo sang nét nghĩa này.
Con phải kiếm thế mà xây mồ cho ấm cúng.
Đến xế Hải Đường xin mẹ dắt mình ra viếng mồ của cha.
Quí lau nước mắt, nhìn mồ mẹ một lần nữa và bước lại bờ mẫu trở ra lộ.
Cụ kỳ lão hứa với chúng tôi ngày nào chúng tôi ra tới chợ Dương Đông cụ sẽ đưa chúng tôi đi xem hai cái mồ nằm song song trên đồi, lại có một cái mồ của một bà mẹ nằm trên mà gìn giữ.
`Mỗ` là đại từ Hán–Việt mang giọng cổ hoặc kiểu văn bản. Một người có thể tự xưng `mỗ` trong lời xưa, gần `ta/tôi`, nhưng cách này nay dễ tạo cảm giác sân khấu, kiếm hiệp hoặc đùa theo lối cổ, không phải đại từ lịch sự trung tính. Trước danh từ riêng, chức danh, người, việc, ngày hay nơi, `mỗ` che hoặc để trống yếu tố chưa xác định: `ông mỗ`, `Nguyễn Văn Mỗ`, `ngày mỗ`, `xã mỗ`; tiếng Anh tùy chỗ là `a certain`, `so-and-so`, `such-and-such` hoặc ký hiệu `X`. Từ chỉ cho biết người viết không nêu cụ thể, không tự bảo đảm danh tính đã được ẩn danh an toàn hay người ấy vô danh. Chữ phù hợp trực tiếp với hai nghĩa là `某`; các chữ Hán đồng âm như `姆`, `姥`, `娒` có nghĩa khác nên không đưa vào tab chỉ để lấp âm.
Nếu không, mỗ không cho đi ngang qua đây.
25. Đóng Thổ Sơn, Quan Công giao ước ba việc; Cứu Bạch Mã, Tào Tháo thoát khỏi vòng vây
`Mổ` là động từ đa nghĩa cần chọn bản dịch theo chủ thể và đối tượng. Chim `mổ` là dùng mỏ nhặt thức ăn hoặc chọc/đánh (`peck`). `Mổ cá`, `mổ gà` thường là rạch và làm sạch để chế biến (`gut`, `dress`); `mổ heo`, `mổ bò` có thể là giết mổ lấy thịt (`slaughter`, `butcher`). Với người bệnh, `mổ` là cách nói thường ngày cho phẫu thuật (`operate on`, `have surgery`); từ không tự cho biết kỹ thuật, mức độ, chỉ định hay kết quả. Hai nét khẩu ngữ cũ là lấy trộm đồ và bán/chém giá quá cao; phải gắn nhãn để không khiến người học hiểu nhầm trong lời hiện đại. Không nhập mọi thao tác cắt với mổ và không dùng `bị mổ` để suy lỗi hay thành công y khoa. Chữ Nôm được định vị theo nét: `㖼` cho chim mổ thóc; `剖`, `𠝺`, `𠝼` cho mổ xẻ/mổ bụng. Không kéo các chữ này sang hai nghĩa lóng khi nguồn không định vị.
Con trích lại phóng tới, mổ vào mặt quan phó tham biện.
`Mõ` trước hết là nhạc khí gõ bằng gỗ hoặc tre, lòng rỗng, dùng điểm nhịp, đệm tụng niệm, báo hiệu hay phát hiệu lệnh. `Mõ chùa` có thể là mõ gỗ kiểu cá trong nghi lễ Phật giáo, nhưng không phải mọi cái mõ đều ở chùa hoặc có hình cá; `mõ trâu` là mõ nhỏ đeo ở cổ trâu để phát tiếng khi con vật di chuyển. Nghĩa thứ hai là cách gọi lịch sử đối với người chuyên đánh mõ rao việc làng trong xã hội cũ; nguồn ghi rõ sắc thái coi khinh, vì vậy phải đánh dấu `historical, derogatory` và không dùng cho phát thanh viên hay người thông báo hiện đại. Tiếng Anh tùy vật là `wooden slit drum`, `wooden block`, `temple wooden fish` hoặc giải thích; người xưa là `village crier`. Các chữ Nôm đầu mục hiện chưa được nguồn định vị riêng cho nhạc khí, mõ trâu và người rao, nên tab chữ để trống thay vì chọn theo âm.
Và ngạc nhiên làm sao, tiếng "cóc cóc" lần lần nghe trầm xuống, thở thành tiếng "cum cum" giống na ná tiếng mõ của đình làng.
`Mỏ` có ba nét danh từ. Với chim, đó là phần cứng chìa ra ở miệng, dịch `beak` hoặc `bill` tùy loài và văn cảnh; hình dạng mỏ không tự cho biết tính nết con vật. Với đồ vật, mỏ là bộ phận nhô ra giống mỏ chim, nhưng tiếng Anh phải theo tên kỹ thuật: `mỏ hàn` thường là đầu/tip của dụng cụ hàn, `mỏ neo` là phần ngạnh/fluke bám đáy, không dịch mọi trường hợp thành `beak`. Trong địa chất và khai khoáng, mỏ là nơi tập trung khoáng sản hoặc dầu khí và có thể chỉ thân quặng, mỏ dầu hay cơ sở khai thác tùy câu; phát hiện khoáng hóa chưa tự chứng minh trữ lượng thương mại, quyền khai thác hoặc mức an toàn môi trường. Nôm `㖼` được nguồn định vị cho `mỏ chim`, `𡎡` cho `mỏ vàng`, `𨪀` cho `hầm mỏ, mỏ vàng, mỏ bạc, mỏ than`; không dùng các chữ này thay tự do cho bộ phận kỹ thuật chưa có chứng tích.
Sau đó, tụi nó nhớ ơn cái mỏ neo với con đầm nên mới ra lịnh ghi lại kỷ niệm.
`Mơ` có một danh từ thực vật và hai lớp động từ. `Cây mơ/quả mơ` là cây cùng họ với mận và quả chua thường dùng làm ô mai, ngâm hoặc chế biến; tên dân gian không đủ để suy giống, độ chín, công dụng chữa bệnh hay đồng nhất mọi quả với apricot thương mại. `Mơ thấy…`, `nằm mơ` là trải nghiệm hình ảnh, sự việc hoặc cảm giác trong khi ngủ (`dream`). Từ đó, `mơ ước`, `mơ có/được…` là mong và hình dung một điều chưa có (`dream of`, `hope for`, đôi khi `wish`), không tự nói mục tiêu viển vông hay chắc chắn thành hiện thực. Không nhập với `tinh mơ` nghĩa sáng sớm hoặc `mơ màng` như một entry riêng. Chữ Nôm giữ theo ngữ liệu: `𣙪` cho trái mơ; `迷` cho nằm mơ; `𧫼` cho nói mơ; `𢠩`, `𥊚` cho mơ màng. Không dùng các dạng chỉ `sáng tinh mơ` cho ba nét chính này.
`Mớ` thường là một lượng sự vật được gom và nhìn như một đơn vị (`mớ rau`, `mớ cá`), nhưng không phải đơn vị đo cố định như kilogram. Khi đi với kiến thức, giấy tờ, chuyện hay đồ vật lộn xộn, từ có thể mang ý chê: nhiều mà rời rạc, rối hoặc ít giá trị (`một mớ lý thuyết`, `mớ hỗn độn`); sắc thái ấy đến từ ngữ cảnh, không có sẵn trong mọi `mớ`. Là động từ, `mớ` chỉ việc phát ra lời khi đang ngủ, thường gặp trong `nói mớ`; không đồng nghĩa với nằm mơ, nói dối hay tự động tiết lộ sự thật. Một nghĩa số đếm cổ dùng `mớ` cho mười vạn, tức một trăm nghìn, chỉ nên giúp đọc văn bản xưa chứ không dùng như đơn vị hiện đại. Nguồn Hán–Nôm định vị `榪`, `𢲫`, `𣜋`, `𧜗` ở `từng mớ, một mớ`; entry không kéo chúng sang nói mớ hay số đếm cổ.
Bây giờ ông mới sực nhớ đến mớ hành lý quan trọng mà bà vợ cụ bị mang theo.
`Mờ` trước hết chỉ mức ánh sáng yếu, hình/đường nét không rõ, vật cho ánh sáng qua nhưng che chi tiết phía sau, hoặc dấu vết bị phai (`dim`, `blurred`, `frosted/translucent`, `faint`). Nghĩa bóng mở sang ký ức, thông tin, ranh giới hay lời giải thích chưa rõ (`vague`, `unclear`), nhưng mờ không tự chứng minh người nói cố ý che giấu, mắt có bệnh, ảnh giả hay dữ liệu sai. Danh từ `mờ`, còn đọc `e-mờ/em-mờ`, là tên chữ cái `m` trong cách đánh vần; không dịch là blurred. Một phó từ/hạt từ địa phương cũ `mờ` tương ứng `mà` chỉ nên nhận diện theo văn cảnh, không gắn với toàn Nam Bộ hiện đại. Chữ Nôm được giữ đúng ngữ liệu: `𢠩` và `𦟟` trong `khi tỏ khi mờ`; `𤎎`, `𥊚` trong `mờ mịt`. Không kéo chúng sang tên chữ cái hoặc hạt từ khi nguồn chưa định vị.
Qua lớp vải mùng c3nh vật hiện ra mờ ảo, rung rinh.
`Mỡ` có ba danh từ và một động từ cổ cần tách. Nghĩa phổ biến nhất là chất béo trong cơ thể người/động vật hoặc phần béo dùng trong nấu ăn (`fat`, khi nấu chảy có thể là `lard/tallow` tùy nguồn). Không dùng từ này làm lời chê cơ thể và không suy tình trạng sức khỏe từ một mô tả. Trong cơ khí, mỡ là chất bôi trơn thường đặc hoặc bán rắn (`grease`), khác dầu bôi trơn dạng lỏng. `Cây mỡ` là tên dân gian của một cây gỗ cùng họ với vàng tâm theo nguồn từ điển; tên không nói gỗ có dầu mỡ và không đủ để chốt loài ở mọi vùng nếu thiếu mẫu thực vật. Một nét địa phương/cũ dùng `mỡ` như `chớ`, nay chỉ nên nhận diện trong văn bản cổ. Hai chữ Nôm `𦟐`, `𦟖` được nguồn định vị ở `thịt mỡ; mỡ màng`, nên chỉ gắn lớp chất béo, không kéo sang cây, mỡ máy hay từ cấm đoán.
Mỡ rắn làm thuốc dán trị ghẻ, trị phỏng lửa.
`Mở` là động từ rất rộng nhưng không nên dịch mọi trường hợp bằng một chữ `open`. Từ có thể làm vật hết đóng, kín hoặc bị che (`mở cửa`, `mở nắp`, `mở khóa`); trải, bung hoặc làm rộng (`mở bản đồ`, `mở đường`); cho thiết bị hoạt động hay phát nội dung (`mở đèn`, `mở máy`, `mở nhạc`); lập một cơ sở hoặc cho nơi kinh doanh bắt đầu phục vụ (`mở tiệm`, `mở cửa`); khởi đầu hoạt động (`mở cuộc họp`, `mở hồ sơ`, `mở điều tra`); và đi vào các tổ hợp nghĩa bóng như `mở lòng`, `mở lời`, `mở mang`. `Mở tệp` là truy cập tệp để xem hoặc xử lý, không nhất thiết công khai nó; `mở tài khoản` là thiết lập tài khoản, không tự nói tài khoản đã được duyệt; `mở cửa hàng` có thể là thành lập hoặc bắt đầu bán trong ngày, phải đọc văn cảnh. Các dạng Nôm chỉ được gắn theo ngữ liệu mở cửa/mở ra/mở hội đã được nguồn định vị, không biến từ này thành yếu tố Hán–Việt.
Ðến bộ ván, bà cai mở nắp ô trầu, đem chai dầu cù là, xoa trên bụng.
`Mợ` trong nghĩa thân tộc hiện nay thường chỉ vợ của `cậu`, tức vợ người anh hoặc em trai của mẹ. Vì là quan hệ qua hôn nhân, từ không tự nói người ấy là chị/em ruột của mẹ; khi dịch tiếng Anh nên giải rõ `the wife of one's maternal uncle` thay vì chỉ viết `aunt` nếu quan hệ quan trọng. `Mợ` cũng có các lối xưng hô cũ hoặc tùy gia đình: chồng gọi vợ, con gọi mẹ, cha mẹ chồng gọi con dâu, hoặc người làm gọi vợ cậu ấm/chủ trẻ. Những nét này không nên trình bày như cách gọi mặc định trên toàn quốc hay gắn riêng Nam Bộ. Tên như `mợ Năm` có thể là thứ bậc/cách gọi gia đình, không tự cho biết tuổi thật. Nguồn Hán–Nôm định vị `媽`, `𫲍`, `𫲎` trực tiếp trong `cậu mợ`; entry chỉ gắn các chữ ấy vào nét vợ của cậu. Ghi chú cách dùng (không dùng làm bí danh): Lời cũ hoặc gia đình riêng: mợ = vợ, mẹ, con dâu, vợ cậu chủ. Phải gắn bối cảnh lịch sử/xã hội, không khuyên người học dùng đại trà.
Em bưng trầu rượu lên lạy bà Cai với mợ Hai mà chịu lỗi.
`Mộ` gom bốn lớp Hán–Việt đồng âm phải tách bằng chữ và cụm đi kèm. `墓` là ngôi mộ, phần mộ (`tomb`, `grave`), thường trang trọng hơn `mồ/mả`. `暮` là chiều tối hoặc cuối một quãng thời gian, chủ yếu trong văn chương và tổ hợp như `nhật mộ`, `mộ niên`. `慕` là mến phục, hướng lòng tới vì danh tiếng hay phẩm chất, hiện thường gặp trong `hâm mộ`, `ngưỡng mộ`, `ái mộ`; mộ đứng riêng mang giọng cũ/văn chương. `募` là gọi, tìm hoặc tập hợp người cho một việc, còn trong `chiêu mộ`, `tuyển mộ`, `mộ lính`, `mộ phu`; nghĩa mộ người đứng riêng nay cũ. Không dùng một chữ cho cả bốn nét, không gọi cả nghĩa trang là một mộ, không suy hâm mộ thành yêu đương và không coi chiêu mộ là cưỡng bức tuyển dụng nếu chưa có dữ kiện. Bốn chữ `墓/暮/慕/募` được nguồn Hán–Việt định vị trực tiếp theo đúng bốn nghĩa.
Nay trời khiến cháu rủi ro không được nhờ ơn đức của quan Phủ nữa, mà cháu coi thế cháu cũng khó ở yên xứ nầy, vậy cháu tính cháu trở về Vũng Liêm thăm phần mộ cha mẹ ít ngày rồi sẽ kiếm chỗ nương thân
Quan Phủ thấy bụng rể như vậy thì trong lòng ái mộ vô cùng.
Sau khi đấu giá được, việc cấp bách nhứt là mộ nhân công (tay rìu) vì chung quanh khu rừng nói trên rất ít dânc ư.
- Ở núi Ba Thê, người ta tìm trong ngôi mộ xưa, gặp viên ngọc trường sinh.
Mỏa, cũng viết moa, là đại từ ngôi một cũ phỏng theo French moi. Trong lối nói Pháp hóa từng gặp ở giới thị dân, công chức, học sinh hoặc người biết tiếng Pháp, người nói dùng mỏa để tự chỉ mình và thường gọi người đối thoại là toa từ French toi. Tùy quan hệ, mỏa có thể tương ứng tôi, tớ, mình hoặc tao trong bản dịch; không được cố định một đại từ cho mọi nhân vật. Lối xưng này nay chủ yếu mang dấu thời đại, tính đùa nhại hoặc phong cách, không phải cách xưng hô trung tính với người lạ, khách hàng hay bề trên. Không nhập mỏa với mỏ, mõ, mỡ hoặc mả.
Mỏa về ngoải rồi có bịnh gấp họ rước, thím phải ở chờ, nên bây giờ mỏa mới đưa thím về được.
`Mỏ ác` là tên dân gian có ba phạm vi giải phẫu dễ nhập lẫn. Nghĩa thứ nhất là đầu dưới nhọn của xương ức, thuật ngữ chính xác hơn là `mũi kiếm xương ức` (`xiphoid process`). Nghĩa thứ hai chỉ vùng bụng trên quanh đầu dưới xương ức, gần vùng thượng vị (`epigastric area`), chứ không phải toàn bộ ngực hay toàn bộ bụng. Ở một số vùng, nhất là trong lời chăm trẻ, `mỏ ác` còn gọi thóp trước của trẻ nhỏ (`anterior fontanelle`, `soft spot`). Vì một cụm có thể chỉ ba vị trí khác nhau, hồ sơ y khoa nên ghi tên chuẩn và vị trí cụ thể; lời `đau mỏ ác` không đủ để tự chẩn đoán nguyên nhân. Không suy tình trạng mất nước, bệnh não, bệnh tim hay bệnh dạ dày chỉ từ từ này. Chưa có chứng tích định vị chữ cho toàn cụm, và `ác` ở đây không được tự động gắn với `惡` nghĩa xấu/ác, nên tab Hán–Nôm để trống.
Sờ đến mỏ ác thì đã giá lạnh như băng, thân hình cứng đơ, chết từ bao giờ rồi.
Công phu Thiết sa chưởng của gã đã luyện tinh thâm đến mức độ đánh tan bia vỡ đá, mà gã vận đủ mười thành công lực nhằm đánh vào huyện đản trung ở giữa ngực, đầu xương mỏ ác thì tưởng chàng thiếu niên còn sống làm sao được ?
Ông rung lưỡi kiếm nhằm đâm vào phía dưới mỏ ác trên bụng.
51. Những mẫu chuyện ghê hồn về 2 sứ giả thiện ác
Hai đứa mình bề gì cũng người lớn rồi, chớ hổng phải mỏ ác còn dính cứt trâu đâu mà nữa rồi đổ thừa đổ bồi nầy nọ.
`Mô-bi-lét` là từ vay Pháp từ `Mobylette`, ban đầu là tên thương hiệu rồi được dùng rộng hơn cho loại xe hai bánh công suất thấp có động cơ và thường còn bàn đạp; tiếng Anh là `moped` hoặc `motorized bicycle` tùy cấu tạo. Từ điển cũ giải là `xe đạp chạy bằng máy`, nhưng không nên hiểu thành mọi xe đạp điện, xe máy hay mô tô hiện đại. Trong tiếng Việt ngày nay, từ mang sắc thái lịch sử/hoài niệm, thường gặp trong hồi ký và lời kể về giao thông giữa thế kỷ XX, trong đó có Sài Gòn; nó không thuộc riêng miền Nam và không phải tên chung chính xác cho mọi nhãn xe. Chính tả đầu mục là `mô-bi-lét`; biến thể không gạch nối `mô bi lét` có trong ngữ liệu, còn chữ hoa `Mobylette` nên giữ khi nói đúng thương hiệu. Không có tab Hán–Nôm vì đây là khoản vay Pháp viết bằng Quốc ngữ.
Hồi 6 giờ rưỡi chiều hôm đó, Thinh phóng mô-bi-lét vừa đến đấy thì, bạc phước làm sao, thân cây đổ sập.
Đúng lúc đó, Ngô Kha bói bài nghe chừng đã chán tay, tiến lại gần quầy, đề nghị giúp già Bến một tay bưng đồ ra chiếc xe mô-bi-lét cũ rỉ.
Lúc tôi dẫn cái Trâm, cái Loan ra ngoài đường cái chơi với đám con của ông giáo sư Phủ, chúng tôi thấy một thanh niên lạ mặt đi xe mô-bi-lét chạy vào xóm.
Hôm mặc chiếc áo đẹp đầu tiên đi học, gặp Vinh chở Trà đi học trên chiếc xe mô bi lét, Vinh nhìn không chớp và Trà kêu ầm lên:
`Mỏ cặp` là dụng cụ cơ khí có hai má kẹp, thường một má cố định và một má di động bằng vít, dùng giữ chặt chi tiết khi gia công, lắp ráp hoặc sửa chữa; từ đồng nghĩa thông dụng là `ê tô`. Tiếng Anh là `vise` trong Mỹ và `vice` trong Anh. Không dịch mặc định là `pliers` hoặc `tongs`, vì đó thường là kềm/kẹp cầm tay chứ không phải dụng cụ cố định giữ phôi. Trong cụm `mỏ cặp ê tô`, từ còn có thể chỉ riêng má kẹp (`vise jaw`); ở thước kẹp, `mỏ cặp trong/ngoài` là jaws của dụng cụ đo và không phải mục từ này theo nghĩa toàn dụng cụ. Tên gọi không cho biết kích cỡ, lực kẹp hay vật liệu chịu được; phải theo hướng dẫn của thiết bị. Chưa có chứng tích Hán–Nôm định vị cho toàn cụm nên tab chữ để trống.
`Mồ côi` nói về trẻ đã mất cha, mất mẹ hoặc mất cả hai; các cụm `mồ côi cha`, `mồ côi mẹ`, `mồ côi cả cha lẫn mẹ` làm rõ hoàn cảnh. Không được mặc định mồ côi chỉ khi mất cả hai người, cũng không đồng nhất với bị bỏ rơi, sống xa cha mẹ, ở cơ sở chăm sóc, gia đình nghèo hay thiếu người giám hộ hợp pháp. Trong văn cảnh hành chính, pháp lý hoặc chương trình hỗ trợ, tiêu chí thụ hưởng phải lấy từ quy định cụ thể chứ không suy từ nghĩa từ điển. Khi nói về một người, nên dùng ngôn ngữ tôn trọng như `trẻ mồ côi` hoặc mô tả chính xác mất cha/mẹ, tránh biến hoàn cảnh thành nhãn cố định về tính cách hay năng lực. Nguồn Hán–Nôm định vị nhiều dạng Nôm song song cho hai tiếng trong đúng ngữ liệu `mồ côi`; chúng là cách ghi có chứng tích, không phải bằng chứng rằng cụm là một từ Hán–Việt ghép theo nghĩa chữ.
- Tôi mồ côi cha mẹ, mà cũng không có anh em chi hết.
Cô Lý mồ côi mẹ đã lâu, nay nghe bà giáo kêu mình là con thì cô động lòng đứng ngơ ngẩn.
Lão không đến, thì còn mẹ nàng nàng còn mẹ chăng hay mồ côi mẹ?
- Các em ở xa thì ở lại đây với một số các em mồ côi khác.
`Mồ côi mồ cút` là cụm cố định giàu sắc thái, nhấn mạnh cảnh mồ côi và thiếu nơi nương tựa; gần với `côi cút`. Nhịp lặp làm câu mạnh và gợi thương cảm, nhưng trong lời mắng, đùa hoặc gọi trống không có thể hạ thấp người được nói tới. Cụm không phải thuật ngữ pháp lý, không tự xác nhận một trẻ đã mất cha, mẹ hay cả hai, và không chứng minh em không còn bất cứ người thân, người chăm sóc hoặc cộng đồng hỗ trợ nào. Không tách `mồ cút` thành một loại mồ hay liên hệ với con chim/con cút chỉ vì trùng âm. Khi viết hồ sơ hiện đại, nên thay bằng mô tả chính xác hoàn cảnh; trong truyện kể hay lời ăn tiếng nói, có thể giữ cụm để bảo toàn giọng nhân vật. Chưa có chứng tích cho toàn chuỗi như một đơn vị chữ Nôm hoàn chỉnh nên tab chữ để trống, dù từng thành tố có dạng chữ ở entry riêng.
Tôi mồ côi mồ cút, ở đợ ở đần, song tôi biết làm ăn, chớ không phải ham cờ bạc rượu trà như họ.
Mốc thếch là tính từ biểu cảm mạnh, tả bề mặt hoặc dáng vẻ ngả trắng xám, bạc và xấu đi như bị phủ mốc. Với tường, đồ gỗ, sách hay căn phòng ẩm, từ có thể nói tình trạng mốc thật; với da, mặt, tay dính bột hoặc người dồi phấn quá tay, nó thường là phép so sánh về màu và lớp phủ. Vì vậy không được tự suy nấm mốc, bệnh da, mất vệ sinh, độc tính hay phẩm chất con người chỉ từ cụm này. Sắc thái thường chê hoặc thô mộc, không hợp để gọi người trong lời lịch sự.
- Má tôi biểu hoài, mà tôi không hiểu, tôi dồi mốc thếch coi mắc cở quá nên tôi không dồi.
Phía bên kia đường là lưng nhà ga với một bức tường dài siêu vẹo và lên rêu mốc thếch.
`Mò cua bắt ốc` trước hết là cụm động từ chỉ việc lội ruộng, mương, bãi bùn hay mé nước để sờ tìm cua và nhặt ốc; tiếng Anh nên dịch cụ thể `catch crabs and gather snails by hand`. Từ hình ảnh lao động dầm nước, cụm được dùng như một thành ngữ gợi cảnh làm lụng nhọc nhằn, chắt chiu kiếm sống (`to toil`, `to scrape a living`), nhưng không phải hễ bắt cua ốc là nghèo khổ hoặc làm vì sinh kế: cũng có thể là kiếm thức ăn, nghề có kinh nghiệm hay hoạt động thư giãn. Cụm dùng trên nhiều vùng; ở Nam Bộ, ngữ cảnh tự nhiên có ruộng, kinh, mương, bưng và mùa nước, nhưng không gắn độc quyền với miền Nam. Không dùng hình ảnh này để hạ thấp nghề nông, gán thiếu học hoặc mặc định giới tính. Các câu ca dao dài hơn như `mò cua bắt ốc cho rêu bám đùi` là ngữ liệu liên quan chứ không phải toàn bộ định nghĩa. Chưa có chứng tích chữ cho cả cụm nên Hán–Nôm để trống.
`Mỏ hàn` thường chỉ dụng cụ cầm tay có đầu được nung nóng để làm chảy vật liệu hàn mềm và tạo mối nối, nhất là trong điện–điện tử; tiếng Anh là `soldering iron`. Định nghĩa cũ nhấn mỏ sắt nung đỏ để hàn thiếc, còn thiết bị hiện đại có thể dùng điện, trạm điều khiển nhiệt hoặc nguồn nhiệt khác. Trong các cụm `mỏ hàn khí`, `mỏ hàn MIG/TIG`, từ chỉ đầu súng/torch đưa nhiệt, khí bảo vệ hoặc điện cực tới mối hàn; khi đó dịch `welding torch` hay `welding gun`, không phải soldering iron. Mỏ hàn không đồng nhất với cả máy hàn. `Mỏ hàn chì` là tên gọi quen, nhưng tên không tự chứng minh hợp kim đang dùng có chì; phải xem vật liệu thực tế. Nguồn Hán–Nôm định vị trực tiếp `焊`, `釬`, `銲`, `𬭍` trong ngữ liệu `hàn xì, mỏ hàn`; entry giữ chúng như các dạng ghi song song cho thành tố hàn, không gắn các chữ đồng âm nghĩa lạnh, họ Hàn hay bút lông.
Có lẽ vẫn còn xăng trong thùng, vì khi để mỏ hàn xì vào, thùng xăng quỉ quái nổ tung, chiếc xe phụt cháy, tiêu tan hoàn toàn.
Kim Cúc mình đôn` da sắt trong phim quyền cước Ba Tàu, nhan đề "Anh hùng bản xứ", võ của cậu Vương Vũ vất đi, cậu dùng xe ô tô cán bà ta, bà ta cứ sống ne răng cải mả và bà ta chỉ chết khi cậu taì tử tàu Vương Vũ dùng mỏ hàn xì khạc lửa vô thân thể bà ta.
Sức mạnh vô hình từ đầu ngón tay của hắn phóng ra đã có tác dụng của mỏ hàn nhiệt.
`Mồ hôi` trước hết là chất lỏng do tuyến mồ hôi tiết ra trên da, thường rõ khi cơ thể nóng, vận động hoặc căng thẳng; tiếng Anh là `sweat` hoặc trang trọng hơn `perspiration`. Không gọi nước mưa, nước tắm, dầu trên da hay hơi nước đọng trên vật là mồ hôi nếu không phải cách nói nhân hóa có chủ ý. Từ còn hoán dụ cho công sức lao động, nhất là trong `mồ hôi công sức`, `đổi mồ hôi lấy…`, `đổ mồ hôi sôi nước mắt`; lớp nghĩa này không phải lượng chất lỏng có thể đo và không chứng minh công việc tự động có chất lượng hay được trả công công bằng. Mùi cơ thể không nằm sẵn trong nghĩa của từ chỉ vì tiếng `hôi` trùng với tính từ chỉ mùi khó chịu. Nguồn Hán–Nôm định vị `菩`, `蒲`, `𣳡` trực tiếp ở ngữ liệu `mồ hôi/mồ hòn`; entry giữ chúng như dạng ghi Nôm song song cho tiếng `mồ`, không biến toàn cụm thành từ Hán–Việt.
Lúa ở ngoài đồng, chỗ thì đương gặt chỗ thì đã chín tới rồi, nên đứng ngó mông thì thấy một vùng đỏ đỏ vàng vàng, ấy là mồ hôi nước mắt của nông phu chan rưới trót mấy tháng trường, mà ấy cũng là cơm gạo áo quần của nông phu trông cậy về năm sẽ tới.
Bốn người này đã chết, vì họ tưởng rằng có thể tự lực gìn giữ phần đất ruộng mà họ đã từng rưới mồ hôi và máu của họ trên đó.
Bộ lông nó ướt đẫm mồ hôi, những đường gân máu nổi phồng lên dưới lớp da bụng .
Bấy giờ áo ông Xương Ký ướt mồ hôi như vừa mắc mưa: Ông thở không kịp và ở hai bên màng tang, ông nghe mạch máu nhảy như muốn bứt ra.
Những điều kiện tự nhiên, vật chất, xã hội hoặc tổ chức bao quanh và tác động đến sinh vật, con người hay một hoạt động; phạm vi cụ thể phụ thuộc ngữ cảnh.
Cánh đồng cỏ bao la nầy được người Việt trổ tài khai phá,tuy phải đối đầu với môi trường xa lạ,nhầt là về thủy văn.
Ở môi trường nầy,kiểu áo ấy rõ ràng là trơ trẽn,chưa hài hòa, đúng ra,phải mặc áo sơ mi trắng,như bao nhiêu phụ huynh khác.
Có lẽ ăn cơm tối là cái khoảng thú vị nhứt chương trình hôm nay vì cả hai đều như cá vào nước, nghe rằng họ đang sinh hoạt trong môi trường của họ.
Tạo điều kiện cho họ trồng trọt được là họ tạm nguôi sầu,và lần lần quen được với môi trường mới.
Môi trường bền vững là điều kiện tự nhiên và xã hội được bảo vệ, sử dụng hợp lý và duy trì lâu dài để đáp ứng nhu cầu hiện tại mà không làm tổn hại nghiêm trọng đến khả năng sống của các thế hệ sau.
`Mò kim đáy bể` là thành ngữ ví một việc tìm kiếm hết sức gian nan, thiếu manh mối và hầu như không có hy vọng thành công. Hình ảnh gốc là sờ tìm vật rất nhỏ trong không gian nước mênh mông; trong tiếng Anh thường dùng thành ngữ tương đương `look for a needle in a haystack`, không cần dịch cứng thành đáy biển. `Mò kim đáy biển` và `tìm kim đáy bể` là các biến thể dễ hiểu, nhưng entry chọn dạng quen `mò kim đáy bể`. Không dùng cho mọi công việc chỉ hơi khó, và cũng không biến lời nói cường điệu thành kết luận rằng nhiệm vụ chắc chắn bất khả thi: khi đã có phạm vi, dữ liệu hoặc đầu mối tốt, người nói có thể bảo việc ấy không còn là mò kim đáy bể. Cụm dùng toàn quốc; ví dụ Sài Gòn–Nam Bộ nên đến từ tình huống thật như tìm địa chỉ cũ, hồ sơ thất lạc, chứ không gắn nhãn phương ngữ giả. Chưa có chứng tích chữ cho nguyên thành ngữ nên Hán–Nôm để trống; không khẳng định một nguồn gốc Hán cụ thể chỉ từ cấu trúc tương đồng.
Việc tìm phi cơ rớt theo những lời nàng nói chỉ là chuyện mơ hồ, mò kim đáy bể có lẽ còn dễ hơn.
`Mồ mả` là danh từ tập hợp chỉ các ngôi mồ, ngôi mả hoặc nơi chôn cất người chết khi nói khái quát (`graves`, `burial places`). Cụm thường xuất hiện trong `mồ mả tổ tiên`, `chăm sóc mồ mả`, `khu mồ mả`; nó không phải tên một ngôi riêng lẻ và không đồng nhất với `nghĩa trang`, là cả khu đất được tổ chức cho việc an táng. Từ cũng không tự bao gồm đài tưởng niệm, nơi rải tro, mộ gió hay mọi dấu tích khảo cổ nếu chưa xác định chức năng an táng. Khi khảo sát hoặc di dời, cách gọi dân gian `mồ mả` không thay cho xác minh pháp lý, khảo cổ hay nhận dạng hài cốt. `Mồ mả tổ tiên` nói quan hệ tưởng niệm theo lời người nói, không tự chứng minh phả hệ hoặc quyền sở hữu đất. Chữ `墓` được nguồn định vị ở `mồ mả`; `𡏢` được định vị cho tiếng `mả` trong đúng tổ hợp, còn dạng `𬳨` mang ngữ liệu khác nên không đưa vào.
Từ lúc qua nhà Khiếu Nhàn cho tới lúc nằm dưới ghe thì Chí Đại nhứt định về Vũng Liêm thăm mồ mả cha mẹ rồi sẽ đi kiếm chỗ làm ăn.
CHÚ THÍCH : Vào lúc chập tối, một em bạo dạn có thể lãnh đạo một vài em khác ra đồng tới chỗ nhiều mồ mả mà hát câu trên.
Một là đào bới mồ mả để lấy tiền của thì phải chém.
`Mò mẫm` nhấn sự tìm đường, tìm vật hoặc tìm cách làm một cách chậm và khó vì không nhìn rõ, chưa biết đường, thiếu kiến thức hay thiếu chỉ dẫn. Ở nghĩa đen, người ta có thể `mò mẫm trong tối`, lần tay theo vách hoặc sờ tìm đồ (`feel one's way`, `grope around`). Ở nghĩa bóng, từ chỉ quá trình tự thử, tự dò và sửa khi chưa có phương pháp rõ (`work something out by trial and error`, `find one's way`). Sắc thái có thể cho thấy sự vất vả hoặc thiếu nền tảng, nhưng không tự kết luận người làm kém năng lực; nhiều quá trình học thật sự bắt đầu bằng mò mẫm có kiểm chứng. Không dùng từ này để giảm nhẹ việc sờ chạm người khác khi chưa có sự đồng thuận, và không đồng nhất với `mò kim đáy bể`, vốn nhấn mức gần như vô vọng. Nguồn Hán–Nôm không có kết quả trực tiếp cho toàn cụm, nên tab chữ để trống thay vì ráp chữ của hai tiếng theo âm.
Chàng vẫn phải mò mẫm, tay chân đau buốt.
Còn người Hồi giáo thì có thể kê một loạt vua chúa, nghệ sĩ, thi sĩ, nhà bác học, triết gia đã chinh phục và tô điểm một phần thế giới da trắng từ Bagdad tới Cordoue, trong khi Tây Âu (vào khoảng từ 565 tới 1095) còn đang mò mẫm giữa thời đại Tối tăm.
Tôi thấy người lính sững sờ, hai bàn tay anh ta sờ quanh quẩn rồi mò mẫm móc bao thuốc lá châm hút.
Ông mò mẫm rịt thuốc lào trong bóng tối.
`Mơ màng` có ba vùng nghĩa gần nhau nhưng cần phân biệt. Một là trạng thái nửa ngủ nửa thức, nhận biết chưa rõ (`drowsy`, `half-awake`); từ không tự cho biết nguyên nhân là thiếu ngủ, thuốc, bệnh hay chất kích thích. Hai là tâm trí thả theo hình ảnh, ký ức hoặc cảm giác phảng phất như trong mơ (`dreamy`, `lost in a reverie`); sắc thái có thể dịu và giàu chất thơ, không phải lúc nào cũng là mất tập trung có hại. Ba là mong tưởng một điều xa vời hoặc thiếu cơ sở (`dream idly`, `indulge in unrealistic hopes`), thường mang ý nhắc nhở. Không thay máy móc với `mơ mộng`: mơ màng thiên về trạng thái lơ lửng và cảm giác chưa rõ, còn mơ mộng thường thiên về những hình ảnh hay ước vọng đẹp nhưng xa thực tế. `𢠩` và `𥊚` được nguồn định vị trực tiếp trong tổ hợp `mơ màng`, nên tab chữ chỉ giữ hai dạng này.
Vì thế mà anh nuôi nấng mãi ảo ảnh trong lòng anh để hưởng hạnh phúc ấy, giờ thì nó không còn thật nữa rồi, nhưng đôi khi trong những phút mơ màng anh vẫn nghe như là thật vậy.
Trông bà mảnh mai, mơ màng như đang theo đuổi những tư tưởng xa xăm.
Từ ngày gặp quý nương tôi những đêm năm canh trằn trọc, ngày sáu khắc mơ màng ruột tằm trăm mối, đòi đoạn vò tơ!
`Mở mang` là làm cho một lĩnh vực, hoạt động, phạm vi hoặc hiểu biết ngày càng rộng và phát triển hơn (`expand`, `develop`, `broaden`). Với tri thức, các cụm tự nhiên là `mở mang kiến thức`, `mở mang đầu óc`, `mở mang tầm mắt`; từ không bảo đảm điều tiếp nhận là đúng, nên vẫn phải xét chất lượng nguồn. Với kinh tế, giáo dục, giao thông hay ngành nghề, `mở mang` có sắc thái xây dựng và phát triển dần, thường trang trọng hoặc hơi cũ hơn `phát triển/mở rộng`. Trong ngữ liệu lịch sử, `mở mang bờ cõi` mô tả việc làm lãnh thổ rộng thêm; mục từ không tự khen, hợp thức hóa hay xóa bạo lực, di dời và góc nhìn của cộng đồng liên quan. Không viết nhầm thành `mơ màng`. Nguồn Hán–Nôm không có kết quả trực tiếp cho toàn cụm; các chữ Nôm của `mở` đứng riêng không đủ để dựng cách viết trọn cụm, nên tab chữ để trống.
Sinh viên được chốn thần tiên nầy mà dồi mài tâm chí, mở mang kiến thức thì có gì sung sướng bằng.
Trước hết quan Đổng lý hội đứng dậy tỏ ít điều cùng hội viên rằng hội Khuyến học vẫn là hội lập để mà hóa dân để làm cho trong nước được mở mang hầu có dõi bước văn minh một ít.
Nhờ mấy cuốn sách nọ mà ông Lương Thế Vinh mở mang trí tuệ, năm hai mươi ba tuổi thi đậu Trạng nguyên.
Vợ chồng tôi nhờ cô Thúy Ái mà công việc được mở mang thêm đó, chúng tôi mong sao cho cô Thúy Ái ở đây với chúng tôi vài ba năm rồi hãy nghĩ đến việc lấy chồng.
`Mở mắt` trước hết là làm hai mí tách ra để nhìn (`open one's eyes`). Trong khẩu ngữ `vừa mở mắt` còn chỉ vừa thức dậy hoặc mới đầu ngày, đôi khi kèm giọng than phiền về việc xảy ra quá sớm; sắc thái phải lấy từ cả câu. Với con non của một số loài, `mới mở mắt` là mới bắt đầu nhìn được sau khi sinh; khi nói về người trong câu `mới mở mắt đã…`, cụm có thể chê còn non dại, dễ xúc phạm nên không dùng như mô tả trung tính. Nghĩa bóng `được/làm cho mở mắt`, `bây giờ mới mở mắt` là nhận ra sự thật, sai lầm hoặc một thực tế trước đó chưa hiểu (`become aware`, `have one's eyes opened`); không tự nói nhận định mới chắc chắn đúng. `Mở mắt chào đời` là cách nói văn chương về được sinh ra, không phải thao tác sinh học chính xác. Tab chữ ghi các dạng Nôm của tiếng `mắt` được định vị ở `con mắt/tai mắt`; nguồn chưa cho cách viết trọn cụm nên không ghép thêm chữ mở.
Trái lại, tôi công kích những việc thấp hèn ấy, tôi nêu một thái độ thanh cao, tôi giữ một cử chỉ chánh trực, làm cho người đời mở mắt mà thấy những thành kiến quấy của gia đình, những phong tục xấu của xã hội, rồi sửa đổi cho đời trở nên vui vẻ cao thượng.
Khỉ mở mắt, bắt đầu chạy nhảy lanh lẹ như xưa.
Thúy, bạn của Xuân Lan, làm cho Xuân Lan trở nên siêng năng, biết thương cha mẹ, các chị, các em, nhưng cũng chính Thúy đã mở mắt cho Xuân Lan hiểu một sự bất công đầy bí mật đang bao phủ quanh cuộc đời nó.
Riêng về phần con, thì, ngay khi vừa mở mắt chào đời đã được giao phó cho những người xa lạ, và được dưỡng nuôi ở bên ngoài mái ấm của cha mẹ.
`Mở miệng` có lớp nghĩa cơ thể là tách hai môi hoặc hạ hàm để khám, ăn, phát âm (`open one's mouth`). Phổ biến hơn trong giao tiếp, cụm nghĩa là cất lời, nói ra, lên tiếng hoặc ngỏ lời (`speak up`, `bring oneself to say`, `ask`); câu `không dám/khó mở miệng` thường nói sự ngại ngùng, xấu hổ, mang ơn hoặc thiếu thế để nói, không phải mất khả năng phát âm. Khuôn `mở miệng là…` nêu nội dung lặp lại mỗi khi một người nói và thường mang giọng chê: `mở miệng là than`; không được dùng một ví dụ đơn lẻ để khẳng định thói quen. `Đã nhận ơn thì còn mở miệng với ai` mô tả cảm giác khó lên tiếng vì ràng buộc, không phải quy tắc rằng người nhận giúp đỡ mất quyền phản ánh sai phạm. Không nhầm với `há miệng` ở các thành ngữ khác. Tab chữ ghi `𠰘/𠱄` cho tiếng `miệng` theo ngữ liệu `mồm miệng`; nguồn chưa định vị cách viết trọn cụm nên không ghép thêm chữ `mở`.
Tại tôi phiền đờn bà của tôi quá, sự phiền ấy tràn trề trong óc, nên hễ mở miệng thì lọt ra những lời thán oán đó.
Hễ mở miệng thì chỉ biết nói tiền bạc, bạc tiền.
Thiệt nếu má cự, không chịu giao con cho ông già đó, thì không ai làm sao mà dắt con đi được, song nếu má cản trở thì tía con nó nghi con là con của má đẻ, dường ấy cái danh tiết của má còn gì, vì vậy nên má thương con mà không mở miệng ra được”.
Quí mở miệng hỏi cô gái một câu, nói mới hai ba tiếng đã bị nước ùa vào đầy mồm.
`Mơ mòng` là biến thể cũ và hiếm của `mơ màng`, chủ yếu cần để đọc thơ văn hoặc nhận diện chính tả lịch sử. Trong ngữ cảnh ấy, từ gợi trạng thái nửa tỉnh nửa mơ, vẻ phảng phất như trong mộng hoặc tâm trí thả theo hình ảnh xa xôi (`dreamy`, `in a reverie`). Nguồn hiện có không đủ để coi đây là tiếng lóng Sài Gòn, biến thể Nam Bộ hiện hành hay từ đồng nghĩa có thể thay tự do trong văn hiện đại. Khi biên tập cho độc giả ngày nay, thường nên giữ nguyên nếu cần bảo tồn giọng văn và chú giải bằng `mơ màng`; nếu mục tiêu là văn xuôi trung tính hiện đại, có thể dùng `mơ màng` nhưng phải nói rõ đó là hiện đại hóa. Không sửa thành `mơ mộng`: hai cụm gần âm nhưng `mơ mộng` hiện hành thường nhấn ước vọng đẹp và xa thực tế. Nguồn Hán–Nôm không có kết quả trực tiếp cho `mơ mòng`, nên tab chữ để trống thay vì mượn chữ của `mơ màng`.
Thiều quang đi trong khoảnh khắc mơ mòng
`Mơ mộng` là say theo những hình ảnh, chuyện tình, tương lai hoặc ước vọng đẹp nhưng còn xa hiện thực (`daydream`, `fantasize`, `be dreamy or idealistic`). Từ thường nói về suy nghĩ khi đang thức, khác `nằm mơ` là trải nghiệm trong giấc ngủ. Sắc thái không cố định: `tâm hồn mơ mộng` có thể khen giàu tưởng tượng và tình cảm; `chỉ biết mơ mộng` lại chê thiếu hành động hoặc thiếu thực tế. Vì vậy không tự dịch thành `delusional`, không xem là bệnh lý và không kết luận mục tiêu bất khả thi nếu câu chưa có dữ kiện. `Mơ mộng hão huyền` tăng rõ nét viển vông, còn `ước mơ` có thể gắn với kế hoạch cụ thể và trung tính hơn. Tiếng `mộng` là yếu tố Hán–Việt `夢`, có nghĩa giấc mơ, mơ tưởng hoặc ao ước; tab chữ chỉ ghi chữ này, không biến toàn cụm lai thành một từ Hán–Việt thuần.
Tiếc thay, mỏa khoái lạc có mấy ngày đó mà thôi, bởi vì tới bữa cưới thì sự mơ mộng hân hoan của mỏa liền bắt đầu tiêu tan lần lần, rồi ngày nay nó vỡ tan gần hết mà hóa thành sự khổ não của địa ngục!
- Không phải cháu mơ mộng, cháu là con người của thực tế.
Như vậy, không phải hễ cứ gặp một cô gái đẹp là chàng yêu ngay hay mơ mộng vẩn vơ như một gã trai tơ.
Có khi ông ngồi trên bờ sông mơ mộng hàng giờ.
Mởn là bớt đen, trở nên sáng hoặc nhạt màu hơn trong lời Nam Bộ cũ. Chứng liệu rõ hiện có nằm trong Con nhà nghèo, ở câu nhận xét `nước da ... chưa chịu mởn`; bảng chú giải giải là `bớt đen`. Vì chứng liệu còn hẹp, đầu mục chỉ giữ nghĩa chuyển trạng thái màu theo vật được tả, không mở rộng máy móc thành động từ hiện đại dùng cho mọi trường hợp phai màu hay tẩy trắng. Khi từ áp vào nước da, đó là lời tả ngoại hình theo góc nhìn của nhân vật và thời đại, không phải thước đo vẻ đẹp, sức khỏe, nguồn gốc, chủng tộc hoặc giá trị con người. Phải tách hoàn toàn `mởn` khỏi `mơn mởn` nghĩa non tươi, xanh tốt.
Mợ Hai Hưởng đã gần già rồi, răng đã rụng hết ba bốn cái, mà nước da của mợ coi cũng chưa chịu mởn , giọng nói của mợ nghe cũng chưa được êm, mợ cũng xổn xảng với chồng, cũng còn gắt gao với tá điền tá thổ như hồi trước.
`Mơn man` trước hết là lướt hoặc chạm rất nhẹ lên bề mặt, thường tạo cảm giác êm dịu (`brush lightly`, `caress gently`), như gió mơn man da hoặc nước mơn man bàn chân. Chủ thể hay là gió, nắng, hơi nước, âm thanh; từ nhấn độ nhẹ và cảm nhận dễ chịu hơn là một động tác có lực. Trong văn miêu tả, cảm xúc, hương thơm hoặc ký ức cũng có thể `mơn man` tâm trí, nghĩa là khẽ gợi lên một cảm giác chứ không tràn ngập hay chi phối. Không dùng từ để làm nhẹ đi việc chạm vào người khi họ không đồng thuận; một cách tả dịu không thay đổi ranh giới hành vi. `Mơn man` khác `mơn trớn`: cụm sau có thể là vuốt ve có chủ ý hoặc chiều chuộng để lấy lòng. Nguồn Hán–Nôm không có kết quả cho toàn cụm và các chữ đứng riêng không được định vị ở đúng `mơn man`, nên tab chữ để trống.
Thái dương gần mãn chu kỳ, chưa vội nép mình sau dãy núi Tây đưa tia nắng dịu lả lướt đầu cành, ngọn cỏ, mơn man hứa hẹn cuộc gặp gỡ ngày mai.
Rồi, len lén cơ hồ gió thu về sớm mơn man trên má cô gái dậy thì, tôi gài bức thư " nghệ sĩ " của tôi vào màn.
Có cái gì vừa ấm áp, vừa rạo rực, vừa mơn man, vừa ngứa ngáy bò vào tâm tưởng hai anh.
Tôi đòi ngừng xe thật lâu, nhường mọi người đi trước để đứng giữa trời mây biếc xanh để gió biển mơn man trên má, để gió thổi bay bạt ngày những dòng tóc nâu vàng trong nắng.
`Mơn mởn` là tính từ láy gợi vẻ non, tươi đẹp và đầy sức sống (`fresh`, `lush`, `youthfully radiant`). Từ dùng tự nhiên nhất với cây cỏ, chồi lá hoặc ruộng vườn đang xanh tốt; nó tả trạng thái nhìn thấy chứ không thay cho đánh giá khoa học về sinh trưởng hay năng suất. Trong văn miêu tả, từ có thể nói tuổi trẻ, làn da hoặc dáng vẻ trẻ trung, nhưng không tự chứng minh tuổi, sức khỏe, khả năng sinh sản hay giá trị của một con người; dùng trực tiếp về thân thể người lạ có thể thành soi xét hoặc vật hóa. Không nhầm `mơn mởn` với `mơn man` là lướt nhẹ hay `mơn trớn` là vuốt ve/chiều chuộng để lấy lòng. Từ điển Hán–Nôm không có mục toàn cụm, nhưng các dạng `暪/蔓` cho tiếng `mơn` và `滿/蔓/𠽊/𤾯` cho tiếng `mởn` đều được định vị trực tiếp trong ngữ liệu `mơn mởn`; tab chữ ghi theo phạm vi thành tố, không tuyên bố một chính tả toàn cụm duy nhất.
Ngôi nhà cũ của chúng tôi đẹp lắm, chung quanh có những cánh đồng cỏ mơn mởn, bò và cừu mập ú, nhởn nhơ bên cạnh những cánh đồng trồng lúa và bông vải.
Tôi sợ từng hạt cát làm xấu xí bàn chân con tôi, sợ bụi bặm bám lên làn da hồng mơn mởn của con tôi.
Hoàng thấy đôi mắt Hạnh vô cùng tình tứ, mái tóc nàng buông xõa xuống đôi bờ vai tròn trĩnh, chiếc áo rộng cổ hở phô trương làn da mơn mởn, làm cho người “nghèo tưởng tượng” đến đâu cũng phải hình dung đến vẻ nõn nà của bộ ngực thanh tân.
`Mơn trớn` có hai nét cần tách. Một là vuốt ve, sờ hoặc nâng niu có chủ ý (`caress`, `fondle`), thường mang giọng văn chương và thân mật hơn `mơn man`; khi chủ thể là người, từ không cho biết sự đồng thuận và không được dùng để làm mờ hành vi xâm phạm. Hai là chiều chuộng, tâng bốc hoặc đối đãi ngọt ngào nhằm lấy lòng (`cajole`, `fawn over`, `indulge to win favor`), thường có sắc thái chê vì ngụ ý động cơ. Không suy động cơ lấy lòng chỉ từ một cử chỉ tử tế; nghĩa thứ hai cần văn cảnh cho thấy sự ve vuốt quyền lực, lợi ích hoặc cảm tình. Từ điển Hán–Nôm không có mục toàn cụm, nhưng `暪/蔓/蠻` đều được nguồn định vị cho tiếng `mơn` trong đúng ngữ liệu `mơn trớn`; các chữ ở trang `trớn` lại nói trớn xe hoặc không có giải nghĩa nên bị loại khỏi tab.
Từng đợt rong chìm lững lờ mơn trớn, khoác thêm lớp xiêm lụa mỏng cho bầy cá hướng.
Đây không phải là sự rung động đầu mùa rất dữ dội của cuộc đụng chạm xác thịt giữa trai gái mà là một mơn trớn dịu nhẹ nó không làm cho Thu sợ hãi mà trái lại đưa nàng từ từ vào một giấc cảm thông toàn diện với người bạn có một đời sống tình cảm tương tợ như đời sống tình cảm của nàng.
Mùi thịt ram mơn trớn mũi ông Hai, chọc những hạch nước miếng hai bên hàm dưới ông.
Thảo cố mơn trớn vợ cho Cúc quên đi, và nhứt là cố lấy lại tín nhiệm của nàng.
Mờ ơ là không rõ ràng hoặc không đủ cụ thể, nổi bật trong cách nói, lời chỉ dẫn và thông tin làm người nghe khó hiểu, khó nhận diện hoặc khó tìm đúng nơi. Hồ Biểu Chánh ghi `nói mờ ơ quá con sợ tìm không ra`, khóa nghĩa ở lời nói thiếu chi tiết. Từ không tự cho biết người nói cố ý giấu chuyện, nói dối, nói trong lúc ngủ hay bản thân sự vật bị nhìn mờ; cũng không thay thế mọi trường hợp `mơ hồ` trong văn pháp lý hoặc kỹ thuật.
- Dì hai ở nhà đây nói mờ ơ quá con sợ tìm không ra.
`Mở rộng` là làm cho rộng hơn trước nhưng bản dịch thay đổi theo đối tượng. Với không gian và vật thể là `widen`, `enlarge`, `extend`; với hoạt động, thị trường, quyền truy cập, phạm vi hay quy mô là `expand`, `extend`, `broaden`; với kiến thức, câu hỏi và cách nhìn thường là `broaden`. Từ chỉ sự tăng phạm vi hoặc kích thước, không tự bảo đảm chất lượng, tăng trưởng doanh thu, an toàn hay công bằng. `Mở rộng đường` chưa nói dự án được phép, đã bồi thường hay không ảnh hưởng dân cư; `mở rộng quyền truy cập` chưa nói quyền ấy an toàn; `mở rộng khái niệm` phải nêu tiêu chí mới để tránh làm nghĩa loãng. Phân biệt `mở mang`, thường gợi phát triển/bồi đắp dần, với `mở rộng`, nhấn so sánh phạm vi hoặc quy mô trước–sau. Tab chữ chỉ ghi `廣/𢌊/𢌌/𤳱` được định vị ở `rộng rãi`; không lấy `𣳔` vì nguồn gắn với ngữ liệu `rộng cá`, và không nhận các dạng này là cách viết trọn cụm.
- Dầu không ham chơi, nhưng mỗi tuần đến thứ bảy hoặc chủ nhựt cũng phải vui chơi một lần đặng giải trí và mở rộng đường giao thiệp.
Muốn đào tạo nhơn tài mà lập trường lớn nơi nầy, thì cái ý định bất công đó nó thể hiện rõ ràng, vì lẽ con nhà nghèo hèn, dầu thông minh, dầu cần mẫn, cũng không thể mở rộng tri thức như con nhà giàu sang được.
Người Việt đó mới cắt nghĩa hãng đường của người Pháp lập ra chủ tâm muốn mở rộng nền kinh tế trong nước chớ không phải cói ý bóc lột nông gia, có hãng làm đường thì người trồng mía có sẵn chỗ cho mình bán mía, dân có đường sạch sẽ mà dùng và Nhà Nước được thâu thuế số đường xuất cảng, mọi người đều có lợi hết.
Hồ được đào sâu xuống nữa và mở rộng ra, xây thành hình tròn, bốn phía có tầng cấp lên xuống.
`Mơ tưởng` là mong mỏi, ước ao hoặc hình dung mình đạt được một điều cao xa trong khi điều kiện thực tế còn thiếu (`fantasize about`, `entertain hopes of`, `aspire unrealistically`). Trong tiếng Việt hiện đại, từ thường mang giọng nghi ngờ hoặc chê là hão huyền, nhất là trong `đừng mơ tưởng`, `không dám mơ tưởng`, `mơ tưởng chuyện đâu đâu`; bản dịch phải giữ thái độ này mà không nâng thành chẩn đoán `delusion`. Khi nói `chưa từng mơ tưởng tới`, cụm có thể chỉ điều vượt ngoài tưởng tượng hay kỳ vọng, không nhất thiết người nói từng có mục tiêu sai thực tế. Phân biệt với `mơ ước`, thường trung tính và có thể đi cùng kế hoạch, và `mơ mộng`, có thể khen vẻ giàu tưởng tượng. Việc một người gọi mục tiêu của người khác là mơ tưởng chỉ là đánh giá, chưa chứng minh mục tiêu bất khả thi. Tiếng `tưởng` phù hợp với chữ Hán `想` ở các nghĩa nghĩ, mong, muốn và ý niệm; tab chỉ ghi thành tố ấy, không gọi toàn cụm lai là một từ Hán–Việt thuần.
Hôm nọ chỉ có tính để chỉ lập thế cho anh Phúc gặp vợ chồng cô Hạnh, đặng ảnh chán ngán, hết mơ tưởng cô Hạnh nữa.
Tuy vậy mà sự mơ tưởng của em thình lình vỡ tan, cảnh gia đình em toan sắp đặt trước thình lình sập nát, rồi phận em cũng như chiếc thuyền ra giữa biển mà gẫy bánh lái, cái đường đời của em cũng như đã bít ngang.
- Chẳng biết tôi với cô hai đây có duyên gì hay không sao tôi thấy cô thì trong lòng tôi ái mộ vô cùng; đêm nào tôi cũng nằm mơ tưởng cô ngủ không được, hễ vô tới sở làm thì mong mãn giờ về cho mau hễ có về nhà thì mong qua đây đặng thấy mặt cổ.
Đêm nay giữa tràm ở ngọn Ba Láng, bất chấp cọp, beo, rắn, sấu chú mơ tưởng vùng U Minh.
`Mơ ước` vừa là động từ chỉ mong muốn thiết tha một điều tốt đẹp trong tương lai (`dream of`, `aspire to`, `wish for`), vừa là danh từ chỉ chính điều mong muốn ấy (`dream`, `aspiration`). Từ có sắc thái tích cực và trung tính về khả năng thành hiện thực: một mơ ước có thể lớn, nhỏ, gần hoặc xa, chứ không mặc định hão huyền như `mơ tưởng` thường hàm ý. `Mơ ước` cũng chưa phải `kế hoạch`, `mục tiêu đã cam kết`, lời hứa hay quyền chắc chắn được đáp ứng; muốn biến thành mục tiêu cần thêm bước đi, nguồn lực và thời hạn phù hợp. Các dạng `ước mơ`, `mong ước`, `ước mong`, `ước ao` gần nghĩa nhưng vị trí danh từ–động từ và nhịp câu có thể khác. Nguồn Hán–Nôm không định vị cách viết toàn cụm; tab chữ chỉ ghi `約` cho tiếng `ước` theo đúng ngữ liệu `ước ao, ước mong`, không mượn chữ của `mơ màng` để ráp thành cụm.
Kẻ thì mừngđược hết bệnh, kẻ thì mơ ước xa xăm hơn:
Ta không nên mơ ước rằng một ngày tươi sáng nào đó, thọai kịch sẽ đánh đuổi, thay thế cải lương .
Nàng đã lỡ chuyến đi này trong đời nàng và có lẽ cho đến lúc nàng xuống mồ cũng không được xem tận mắt những cảnh nước non xa lạ mà nàng mơ ước từ lúc còn cắp sách đến trường.
Em mơ ước được khán giả vỗ tay khen, được mặc áo lót bằng lông thú và được những thiếu nữ đứng đợi em ở cửa rạp.
`Mưa` là hiện tượng các giọt nước từ mây rơi xuống mặt đất (`rain`) và cũng dùng trực tiếp làm vị từ thời tiết trong `trời mưa`, `đang mưa`, `sắp mưa` (`it is raining`, `it may rain`). Khi gọi một lần xảy ra, tiếng Việt thường dùng `cơn mưa`, `trận mưa`; khi đo, nói `lượng mưa`. `Mưa` không tự cho biết cường độ, thời gian hay phạm vi: cần thêm `mưa nhỏ`, `mưa lớn`, `mưa rào`, `mưa dầm`, `mưa cục bộ`. `Mưa đá` và `mưa tuyết` là các tổ hợp có vật chất rơi khác với nghĩa nước lỏng mặc định; `mưa lời khen`, `mưa đạn` là cách dùng hình ảnh về số lượng dày, không làm thay đổi nghĩa thời tiết cơ bản. Từ dùng trên toàn quốc; mùa mưa Nam Bộ và những cơn mưa Sài Gòn là bối cảnh văn hóa–khí hậu, không phải nét nghĩa riêng. Chữ Nôm chỉ giữ `湄/𩄎/𩅹` vì được nguồn định vị trực tiếp trong `mưa gió, mây mưa`; hai ký tự vùng dùng riêng trong nguồn khác không được đưa vào khi hệ thống chưa bảo đảm hiển thị.
Nhìn lưới mưa đang bủa vây khắp bầu trời, anh hút thuốc, thở dài.
`Mưa bay` là mưa có những hạt rất nhỏ, rơi nhẹ và bị gió đưa lất phất như đang bay (`fine drizzle`, `drifting light rain`). Tên gọi nhấn cách hạt mưa chuyển động trong không khí, không có nghĩa giọt nước bay ngược lên hay không làm ướt. `Mưa bay`, `mưa bụi`, `mưa phùn`, `mưa lất phất` có vùng giao nhau trong lời thường: `mưa bay` nhấn vẻ bay nghiêng/lơ lửng; `mưa bụi` nhấn hạt li ti như bụi; `mưa phùn` thường gợi mưa nhỏ kéo dài. Đây là khác biệt ngữ nghĩa và hình ảnh, không phải các ngưỡng khí tượng cố định; một trận mưa thật có thể được gọi bằng hơn một tên tùy điều người nói muốn tả. Từ dùng trên toàn quốc và thường có sắc thái miêu tả, không phải tiếng riêng Sài Gòn–Nam Bộ. Nguồn Hán–Nôm không có kết quả toàn cụm, nên tab chữ để trống và người đọc có thể xem các dạng lịch sử ở mục cơ sở `mưa`.
Mưa bay qua chỗ có ánh sáng đèn điện, trắng xóa, trông rất đẹp mắt.
Buổi trưa tôi một mình lang thang dưới hai hàng cây cao, lá me rụng đầy đường, thành phố chìm trong cơn mưa bay.
Rồi mặt sông mà bóng tối đã phủ xuống cùng mưa bay bỗng vang động những tiếng còi hú dài lanh lảnh.
`Mưa bóng mây` trước hết là cơn mưa xảy ra trong lúc trời vẫn có nắng, thường đến nhanh và tạnh sớm (`sunshower`). Dấu hiệu nhận biết trong nghĩa từ vựng là mưa và nắng cùng hiện diện; tên gọi không tự xác định cơ chế khí tượng, diện tích đám mây, lượng mưa hay thời gian chính xác. Không phải mọi cơn mưa ngắn đều là mưa bóng mây nếu trời không còn nắng. Vì hiện tượng thoắt đến thoắt đi, văn chương và lời ví von có thể dùng `mưa bóng mây` cho tình cảm, cuộc gặp hoặc niềm vui chóng qua; đây là một phép so sánh mang đánh giá của người nói, không tự chứng minh quan hệ hời hợt hay thiếu chân thành. `Mưa chùm mây` là tên vùng hiếm được nguồn giải như `mưa bóng mây`; không nên dùng hai tên như hai loại khí tượng đã được phân cấp. Nguồn Hán–Nôm không có kết quả toàn cụm, nên tab chữ để trống.
Danh vọng sẽ không bền như cơn mưa bóng mây.
`Mưa bụi` là mưa có hạt nước rất nhỏ, li ti như bụi (`fine drizzle`, `mist-like rain`). Từ nhấn kích thước hạt và màn ẩm mỏng; mưa vẫn là nước, không phải bụi khô hay bụi bẩn rơi từ trời. `Mưa bụi` thường gợi cảnh mùa xuân miền Bắc trong văn chương, nhưng nghĩa từ vựng không giới hạn ở miền Bắc và người nói ở vùng khác vẫn có thể dùng khi gặp loại mưa tương tự. Ranh với `mưa bay`, `mưa phùn`, `mưa lất phất` mềm chứ không phải chuẩn đo bắt buộc: mưa bay nhấn giọt bay theo gió, mưa bụi nhấn hạt li ti, mưa phùn thường gợi sự dai dẳng hơn. Từ không tự cho biết tầm nhìn, lượng mưa, mức nguy hiểm hay thời gian kéo dài; mặt đường vẫn có thể trơn và quần áo vẫn có thể ẩm. Nguồn Hán–Nôm không có kết quả toàn cụm, nên tab chữ để trống.
Ở đầu kia chiếc ghế dài, chỉ có một bà già khốn khổ nằm co quắp người, và đang giữ mấy tờ báo trên đầu để che lạnh và mưa bụi.
Lời hẹn hò là những cơn mưa phải không Huỵ Những cơn mưa bụi, mưa không kịp ướt đất.
Tân ra đứng bên cửa sổ ngó về phía thung lũng tối đen; gió tự bên ngoài lùa nhẹ vào, phả lên mặt chàng với chút mưa bụi.
Trời mưa thật nhẹ, những hạt mưa bụi tưởng không làm ướt áo người đi đường, lại làm se da thịt lão.
`Mưa chùm mây` là tên gọi vùng, hiếm, được từ điển giải là như `mưa bóng mây`: một cơn mưa bất chợt, phạm vi hẹp hoặc chóng tạnh, thường trong lúc khoảng trời xung quanh vẫn sáng (`passing sunshower`). Cách nói có chứng tích đời sống ở Phú Yên, nhưng một nguồn địa phương không đủ để kết luận từ chỉ thuộc Phú Yên hay bao phủ toàn miền Trung; VietLayers ghi `được ghi nhận ở Phú Yên`, không dựng ranh giới cứng. Dù Wiktionary hiện xếp trang vào thể loại tục ngữ, cụm này hoạt động như tên một hiện tượng thời tiết và không phải một câu nêu kinh nghiệm hoàn chỉnh; vì vậy entry được xử lý như biểu thức thời tiết vùng. Không coi `mưa chùm mây` là thuật ngữ khí tượng chính thức, không suy kích thước đám mây hoặc lượng mưa từ chữ `chùm`, và không gắn với Nam Bộ khi chưa có chứng cứ. Nguồn Hán–Nôm không có kết quả toàn cụm, nên tab chữ để trống.
Mua cò là cụm bưu chính trong lời Nam Bộ cũ, nghĩa là mua tem thơ để gắn hoặc dán lên bao rồi gởi thư. Cụm thường đi trong chuỗi `lên nhà thơ/nhà dây thép – mua cò – gắn cò – gởi thơ`; vì vậy `cò` ở đây là tem bưu chính, không phải con cò, người môi giới, cẩm/mật thám, cò súng hay đàn cò. Tên gọi không tự cho biết giá tem, hạng thư, nơi đến, thời gian phát hoặc bức thư đã được nhận. Nguồn gốc của riêng nghĩa `cò = tem thơ` chưa đủ chắc để VietLayers dựng một từ nguyên; mục chỉ ghi cách dùng đã được chứng thực.
Băng Tâm chịu rồi Trường Khanh liền kêu xe kéo chạy riết lên nhà thơ mua cò mà gởi.
`Mưa đá` là hiện tượng các hạt hoặc cục nước kết băng rơi từ mây xuống (`hail`). Từ chỉ vật rơi là băng cứng, khác `mưa tuyết` có tinh thể kết thành bông xốp, nhẹ; cũng không đồng nhất với mưa lỏng đóng băng sau khi chạm bề mặt. Bản thân tên gọi không cho biết kích thước hạt, thời gian kéo dài, phạm vi, mức thiệt hại hay cấp độ cảnh báo; các thông tin ấy phải lấy từ quan sát và nguồn khí tượng cụ thể. Từ dùng toàn quốc, không có nét nghĩa riêng ở Sài Gòn–Nam Bộ. Khi có cảnh báo, nên trú trong công trình chắc chắn và làm theo hướng dẫn chính thức, nhưng mục từ không thay cho khuyến cáo tại chỗ. Nguồn Hán–Nôm chưa định vị cách viết toàn cụm theo nghĩa khí tượng, nên tab chữ để trống.
Nhưng, tới trưa thời tiết bỗng đổi: mưa đá, mưa đá nhỏ, sấm chớp.
Nàng đang run sợ, hãi hùng nghĩ đến cái chết nó vừa lướt qua đầu nàng, cái tốc độ ghê gớm của nó đã dúi nàng vật trên đất, thì trông thấy trong rừng sâu bỗng dưng mù mịt, rồi nghe thấy tiếng ầm ầm đinh tai hơn tiếng xe hỏa tốc hành trên đường sắt: mưa đá bắt đầu đổ xuống rừng.
Vinh đưa lưỡi ra liếm tuyết, nhớ đến ngày còn bé ở Kontum mỗi khi trời mưa đá, Vinh và mấy chị thường tranh nhau chạy ra sân nhặt vội vàng những viên đá mang cất vào bình thủy lạnh.
Năm Trinh Quán thứ ba đời Ðường Thái Tôn (629), miền phụ cận kinh đô Tràng An gặp phải tai nạn mưa đá mất mùa, dân chúng đói khó, nhà vua mới hạ lệnh cho dân chúng tản mác ra các miền phong phú mà mưu sống.
`Mưa dầm` là mưa kéo dài nhiều ngày (`persistent rain`, `prolonged rain`). Từ nhấn độ dai dẳng theo thời gian, không mặc định mưa lớn, mưa liên tục không ngừng từng phút hay cùng cường độ ở mọi nơi; có thể là mưa nhỏ kéo dài hoặc nhiều đợt mưa nối nhau khiến trời và đất lâu khô. Không đồng nhất với `mưa dầm` trong thành ngữ `mưa dầm thấm lâu`: thành ngữ lấy hình ảnh mưa lâu ngày để nói tác động nhỏ nhưng bền bỉ có thể tạo kết quả dần dần, còn mục này trước hết định nghĩa thời tiết. Trong Nam Bộ, cụm dùng tự nhiên cho những đợt mưa nhiều ngày ảnh hưởng đường sá, ruộng vườn, phơi sấy và sinh hoạt, nhưng nghĩa không riêng miền Nam. Tên gọi không thay cho số liệu lượng mưa, cảnh báo ngập hoặc dự báo; các quyết định an toàn vẫn cần thông tin cụ thể. Nguồn Hán–Nôm không có kết quả toàn cụm, nên tab chữ để trống.
Những ngày mưa dầm mà rình như vậy thì phải biết cái khổ đến đâu, chưa kể cảnh sát công an họ dòm thấy hành động kỳ lạ ấy, họ theo dõi thì phiền không biết bao nhiêu.
Địch đóng quân ở chỗ ẩm thấp, nước không có chỗ chảy thông, trời mưa dầm lâu ngày thì ta có thể khơi nước chảy vào để chúng bị chết đuối.
Mưa bay bay trở thành mưa dầm, xám, buồn, êm ả buồn.
`Mưa gió` trước hết là mưa và gió cùng được nói đến, hoặc thời tiết xấu khiến việc đi lại, làm ăn và sinh hoạt khó khăn (`rain and wind`, `bad weather`). Từ không mặc định có bão, không tự cho biết cường độ hay mức nguy hiểm; cần bản tin và số liệu cụ thể nếu quyết định an toàn. Ở nghĩa chuyển, `cuộc đời mưa gió`, `tháng năm mưa gió` gợi cảnh chìm nổi, dãi dầu, trải nhiều biến động (`stormy`, `hardship-filled`). Đó là hình ảnh đánh giá, không tự chứng minh một người từng chịu sang chấn, có lỗi hay cao quý hơn người khác. Cụm dùng trên toàn quốc; trong lời Nam Bộ, `trời mưa gió` và `đường mưa gió` rất tự nhiên nhưng không tạo nghĩa vùng riêng. Nguồn Hán–Nôm định vị nhiều dạng của từng tiếng ngay trong ngữ liệu `mưa gió`; hệ thống chỉ ghi các thành tố có chứng tích, không ráp chúng thành một cách viết toàn cụm chưa được nguồn xác nhận.
Nhứt là những đêm mưa gió, vợ chồng ngậm ngùi nhìn nhau không nói một cậu.
Cuộc đời bấy giờ thật đáng yêu, chớ không ủ dột như chiều mưa gió nọ tại bến đò Rạch-Miễu nữa.
Con dốc mà tối qua tôi leo lên giờ mới để ý, có một cây thông già bật gốc nghiêng cành như chực ngã xuống vắt ngang đường sau một cơn mưa gió lớn.
Có một nàng kia, vì quyến rũ của phồn hoa, mà lao mình trong đời mưa gió.
`Mưa gió phải thì` là cách nói cổ, dùng hình ảnh thời tiết đúng mùa để nói một thiếu nữ được xã hội đương thời xem là đã đến tuổi thành hôn. Cụm phản ánh quan niệm và giọng văn cũ, không phải lời khuyên hay tiêu chuẩn hiện hành. Nó không cho biết tuổi chính xác, tuổi hợp pháp, mức trưởng thành, ý muốn kết hôn, sự đồng thuận hoặc quyền quyết định thay của gia đình. Khi viết hiện đại, nên nói thẳng dữ kiện cần thiết như tuổi, nguyện vọng tự nguyện và điều kiện pháp luật thay vì dùng cụm này để suy đoán. Các câu ví dụ ở đây chủ yếu là câu nhận diện, chú giải hoặc phê bình văn bản để không phục hồi một khuôn nhìn áp đặt lên phụ nữ. Không có chứng tích đáng tin cho cách viết trọn cụm bằng Hán–Nôm, nên tab chữ để trống.
`Mưa lũ` là cách gọi gộp mưa với lũ do nước từ vùng cao, lưu vực hoặc thượng nguồn dồn về, hoặc chỉ một đợt thời tiết–thủy văn có cả mưa và lũ (`rains and flooding`, `rain-induced floods`). `Mưa` là nước rơi; `lũ` là dòng nước/mực nước dâng mạnh; `ngập` là tình trạng nước phủ một nơi. Ba hiện tượng liên hệ nhưng không đồng nhất: có mưa lớn mà chưa lũ, có lũ về nơi ít mưa tại chỗ, và có ngập do thoát nước kém. Vì vậy `mưa lũ` không tự chứng minh nguyên nhân duy nhất, mức thiệt hại, tình trạng thiên tai pháp lý hay dự báo cho từng địa điểm. Ở đồng bằng sông Cửu Long, nước lũ còn chịu tác động của toàn lưu vực, nên không nên quy mọi mùa nước nổi cho mưa ngay tại chỗ. Khi hướng dẫn an toàn phải kèm địa bàn, thời gian, mực nước và nguồn cảnh báo. Nguồn Hán–Nôm chưa định vị toàn cụm, nên tab chữ để trống.
Bão tố và mưa lũ về mùa hạ, băng giá và rét mướt về mùa đông, hạn hán vào mùa cấy lúa và mưa đã vào mùa gặt, bấy nhiêu chưa đủ mà các cán bộ quá hăng say nhưng dốt nát, lại còn đốc thúc nông dân phải cầy quá sâu, đến nỗi lớp đất mầu ở trên tan rã hết, phải phí phạm phân bón vào những khu đất còn tốt, phải tháo nước ở ruộng ra; họ chỉ biết tuân hành những chỉ thị của những viên chức bàn giấy, hoàn toàn không hiểu gì về vấn đề trồng trọt, nên đã đảo lộn những phương pháp canh tác từ ngàn xưa.
Đường đi dốc cao, đất đỏ nứt nẻ, nhưng hào sâu dài là dấu vết của những cơn mưa lũ.
Trong những ngày ấy chúng tôi thường ra chơi trong vườn dừa đằng sau doanh trại, tìm kiếm vật liệu sửa chữa căn nhà chúng tôi đang ở, thường bị bão tố và mưa lũ làm hư hại.
Đi được một đoạn, tôi đến hõm suối khá rộng, một cái hố nước lâu ngày gặp mùa mưa lũ tràn về tuôn xuống quá mạnh, xoáy thành vực sâu.
`Mưa móc` là cách nói văn chương chỉ mưa và sương móc, tức nguồn ẩm nuôi cây cỏ (`rain and dew`). Trong văn cũ, hình ảnh mưa sương thấm nhuần phát triển thành nghĩa ân huệ do người ở ngôi trên ban xuống, thường gặp trong `ơn mưa móc` (`royal favor`, `grace bestowed from above`). Nét thứ hai mang rõ trật tự tôn ti và thường gắn với vua/chúa hoặc người có quyền; không nên dùng như từ trung tính cho chính sách, quyền lợi hay quan hệ bình đẳng hôm nay. Gọi một điều là `ơn mưa móc` không tự tạo quyền pháp lý, không xóa nghĩa vụ và không buộc người nhận phải biết ơn. Hán ngữ `雨露` đọc `vũ lộ` có chính hai lớp nghĩa này và là chứng cứ liên hệ lịch sử; VietLayers ghi nó như mục đối chiếu, không khẳng định `雨露` là cách viết trực tiếp duy nhất của cụm thuần Việt `mưa móc`. Nguồn Nôm định vị `沐/雬` ở tiếng `móc` trong ngữ liệu mưa móc.
Vua đã ban cho chan hòa mưa móc, ơn Thánh Đế đã dồi dào với Liệp Hộ như thế, lộc trọng quyền cao đặc ân thâm hậu như thế, cớ sao Liệp Hộ chưa vừa lòng, vẫn cứ như thả mộng chạy lang thang về chân trời hướng khác.
`Mưa nấm mối` là tên dân gian được ghi nhận rõ ở miền Tây và miền Đông Nam Bộ cho kiểu mưa đầu mùa xảy ra khi trời còn nắng, hoặc thời tiết mưa đó rồi nắng đó vào mùa nấm mối (`early-season sunshower`). Cụm gần `mưa bóng mây` ở chỗ mưa trong nắng, nhưng tên này còn mang lớp kinh nghiệm mùa vụ: độ ẩm sau mưa cùng lúc nắng trở lại thường được người địa phương liên hệ với thời điểm nấm mối mọc. Đây không phải thuật ngữ khí tượng chính thức, không có ngưỡng mưa cố định và không có nghĩa hễ gặp mưa ấy là chắc chắn có nấm. Tên gọi cũng không chứng minh nấm tìm thấy là nấm mối, ăn được hay an toàn; việc nhận diện nấm cần kiến thức riêng. Dù chứng tích Nam Bộ mạnh, cách gọi còn xuất hiện ở nơi khác nên không tuyên bố là độc quyền của miền Nam. Nguồn Hán–Nôm không định vị toàn cụm, nên tab chữ để trống.
`Mưa ngâu` là mưa dai dẳng hoặc nhiều đợt mưa nối nhau vào khoảng tháng Bảy âm lịch (`persistent seventh-lunar-month rain`). Trong văn hóa dân gian, mưa thường được gắn với cuộc gặp của Ngưu Lang và Chức Nữ, nên còn gợi nỗi nhớ, chia lìa và sum họp ngắn ngủi. Nét văn hóa là một lối kể, không phải giải thích khoa học cho mưa. Cách gọi theo tháng âm lịch cũng không có nghĩa mưa phải bắt đầu đúng mùng Bảy, kéo dài đúng một số ngày, xuất hiện như nhau ở mọi vùng hay hễ mưa trong tháng Bảy đều là mưa ngâu. Khi cần dự báo, phải dùng ngày dương lịch, địa bàn và số liệu khí tượng cụ thể. Từ được hiểu trên toàn quốc và có mặt trong văn chương; chưa có chứng cứ cho một nghĩa Sài Gòn–Nam Bộ riêng. Các dạng chữ của tiếng `ngâu` trong nguồn có nhiều đồng âm như tên cây, không đủ định vị toàn cụm `mưa ngâu`, nên tab chữ để trống.
Đêm rằm tháng bảy nầy, trời đã không mưa Ngâu như thường năm mà lại còn nóng bức khó chịu.
Việc uy trước đây từng luôn miệng ca ngợi vẻ đẹp của con sông Thương vào mùa mưa ngâu tháng bảy há chẳng là căn bệnh yếu hèn của tụi tiểu tư sản?
Cuối tháng Bảy mưa Ngâu, đồng quê biến thành hồ mênh mông nước bạc, làng xóm là những hòn đảo xanh rì.
`Mưa phùn` là mưa có hạt rất nhỏ, rơi nhẹ nhưng khá dày và có thể dai dẳng, điển hình trong mùa rét, cuối đông–đầu xuân miền Bắc (`drizzle`, `persistent fine rain`). Từ vừa nhấn kích thước hạt vừa gợi thời tiết lạnh ẩm kéo dài; không phải cứ mưa nhẹ ở bất kỳ mùa nào cũng là mưa phùn. Ranh với `mưa bụi`, `mưa bay`, `mưa lất phất` mềm: mưa bụi nhấn hạt như bụi, mưa bay nhấn giọt trôi nghiêng theo gió, còn mưa phùn thường gợi màn mưa dày và dai hơn trong rét. Đây là mô tả từ vựng, không phải ngưỡng đo lượng mưa hoặc tầm nhìn. Hiện tượng đặc trưng miền Bắc nhưng từ được hiểu toàn quốc; ở Sài Gòn–Nam Bộ thường xuất hiện khi kể thời tiết miền Bắc hơn là một nét nghĩa vùng. Chữ Nôm chỉ ghi `𤂫` vì nguồn định vị trực tiếp ở `mưa phùn`; không nhập `噴` chỉ có ngữ liệu đảo `phùn mưa`.
Gíó bấc thổi mạnh, mưa phùn lê thê, ray rứt, lạnh lẽo hơn bao giờ hết.
Đại hán không chú ý đến cái giá lạnh của mưa phùn, uốn mình một lúc rồi ngóng cổ nhìn ra bốn phía, miệng lẩm bẩm :
Khi nghe tiếng đàn của Phan, Thụy buồn như cánh đào đọng ướt trong một ngày cuối đông có mưa phùn.
Dưới cơn mưa phùn của một chiều đông ảm đạm, một viên tướng thúc ngựa chạy như bay trên con đường từ Vũ Ninh đưa đến huyện Phượng Nhỡn.
`Mưa rào` là cơn mưa tương đối to trong một hồi rồi tạnh (`rain shower`, `shower`). Từ nhấn tính theo đợt, đến và dứt trong khoảng thời gian hữu hạn; không có nghĩa trận nào cũng cực ngắn, kèm dông, có gió mạnh hoặc đạt ngưỡng nguy hiểm. `Mưa rào` khác `mưa dầm` ở chỗ không nhấn nhiều ngày, khác `mưa phùn` ở hạt và cường độ, nhưng thời tiết thật có thể chuyển từ loại này sang loại khác. `Mưa dào` có chứng tích Việt ngữ cũ như một dạng gần hoặc đối chiếu của mưa rào; không nên gọi đó là cách nói Nam Bộ hiện hành hay độc quyền miền Nam. Trong Sài Gòn–Nam Bộ, `mưa rào` là cách gọi tự nhiên cho những cơn mưa đến nhanh rồi tạnh. Chữ Nôm ghi năm dạng của tiếng `rào` được nguồn định vị trực tiếp ở `mưa rào`, không ráp thành một chuỗi toàn cụm duy nhất.
Ao đình vào khoảng cuối tháng năm ít mưa rào thường gần cạn hết nước, phơi ra một vòng vệ thoai thoải dốc, trên bờ rặng đa nghiêng mình nhủ rễ xuống như những bóng người khổng lồ ngồi xoã tóc để gội vào ao, ban ngày trông đã âm thầm, tối đến lại càng bí hiểm.
Nàng vừa bước lên giường nằm xuống là bên ngoài trời đổ mưa rào.
Trong một trận gió, một cơn giông, một cơn mưa rào bất chợt, một cơn mưa nhiệt đới hay một cơn bão mùa hạ thổi qua núi, chàng nghe một kích thích lạ mà chàng không tìm thấy ở một trường hợp nào khác.
Đền nơi kia, trận mưa rào chụp lên đầu cả bọn - cái áng mây phù du kia vốn phủ lên đồng xanh bằng những sợi vàng sợi bạc, mà chiếc móng trời làm cho run rẩy như chiếc đàn thất huyền đang rỏ lệ - và trên lớp lông sũng nước của thân lừa nhỏ, nước từ mấy chiếc hoa nhỏ đang rỉ xuống, từng giọt một.
`Mưa rươi` là tên mùa vụ hiếm ở miền Bắc cho cơn mưa nhỏ, ngắn hoặc mưa bóng mây vào cuối thu, trùng khoảng thời gian rươi thường xuất hiện ở vùng nước lợ (`brief late-autumn rain during rươi season`). Tên gọi nối thời tiết với lịch rươi dân gian, không có nghĩa hạt mưa giống con rươi hay mưa làm rươi sinh ra ngay. Mốc mùa rươi thay đổi theo lịch âm, con nước, địa phương và từng năm; không nên khóa từ vào một ngày dương lịch hoặc coi cơn mưa là bảo đảm vụ rươi trúng. Đây là từ để nhận diện văn chương, lời vùng và tri thức mùa vụ miền Bắc, không phải tiếng Sài Gòn–Nam Bộ. Chữ `𧍍` chỉ được nguồn định vị cho con rươi/chả rươi, chưa cho toàn cụm thời tiết, nên tab chữ để trống để tránh dựng cách viết.
Đúng là “mưa rươi” như người xưa chiêm nghiệm : “Tháng chín đôi mươi, tháng mười mồng năm”.
Cơn bệnh kéo đến như một cơn giông trong mùa mưa rươi tháng chín, mây đen kéo đến trong vẻ vội vàng hấp tấp rồi những hạt mưa ào xuống.
`Mưa Sở mây Tần` là điển cố văn chương cũ, dùng như một lối nói trang nhã về cảnh ái ân hoặc quan hệ thân xác (`a literary euphemism for sexual intimacy`). Cụm nổi tiếng trong *Truyện Kiều* và gợi tích mây–mưa ở Cao Đường, Vu Sơn, liên quan vua nước Sở và thần nữ; đây là lớp điển cố để hiểu văn bản, không phải câu tả thời tiết. Trong tiếng Việt hiện đại, cụm hiếm ngoài bình giảng, chú giải hoặc văn phong cố ý cổ kính. Cụm tự nó không cho biết quan hệ ấy có đồng thuận hay không, thuộc hôn nhân hay ngoài hôn nhân, diễn ra giữa những ai, hợp pháp hay bị cưỡng ép; mọi kết luận như vậy phải dựa vào văn cảnh. Không dùng các nhãn miệt thị để giải nghĩa và không coi điển cố là bằng chứng về phẩm giá của nhân vật. Nguồn hiện có giải tích `mưa Sở` rõ hơn phần ghép `mây Tần`; hệ thống không dựng một chuỗi chữ Hán nguyên khối hoặc một tích riêng cho `Tần`, nên tab chữ để trống.
Nửa đêm chàng giựt mình tỉnh giấc, hình dung cái cảnh mưa Sở mây Tần trong căn nhà ở ngõ hẻm Phạm Ngũ Lão, hình dung thiếu nữ đang mùi mẫn khóc than cho tấm thân trinh bạch của nàng chỉ một phút thôi mà đã không còn gì nữa, rồi chính chàng cũng mùi mẫn khóc như người nữ sinh ở tỉnh kia vừa trôi giạt lên Saigon là đã bị sóng dập gió dồi rồi.
`Mưa tro` là cách gọi Nam Bộ cũ của `mưa bụi`, `mưa phùn`: mưa có hạt rất nhỏ, rơi lất phất như một màn bụi (`fine drizzle`). Từ có chứng tích trong chú giải văn học Nguyễn Đình Chiểu và phù hợp để nhận diện văn bản cũ; không nên dạy như cách gọi phổ biến của mọi người Nam Bộ hiện nay. Chữ `tro` ở đây tạo hình ảnh hạt mịn, không có nghĩa tro thật rơi từ trời, tro núi lửa hay bụi ô nhiễm. Vì vậy không dùng `mưa tro` để dịch `ashfall` trong địa chất và không lấy màu hạt làm tiêu chuẩn khí tượng. Các chữ Nôm của `tro` trong nguồn đều được giải là tro bếp/tro than, chưa định vị nghĩa thời tiết `mưa tro`; tab chữ được để trống có chủ đích.
Mưa tro rỉ rả thôi, nhưng cũng đủ làm cho họ khổ lắm, vì trong bao nhiêu khách hàng của cái tửu lâu sang trọng ấy đều lên xe nhà, họ lại phải dầm mưa mà đi cầu bơ, cầu bất như một đám tàn binh.
Qua những làn mưa tro trắng đục, tôi thấy lơ thơ vài bụi sả đang ngã nghiêng trước gió.
`Mưa tuyết` là hiện tượng các tinh thể băng kết thành bông trắng, xốp và nhẹ rồi rơi từ mây xuống (`snowfall`, `snow`). Cụm thường dùng khi nói xứ lạnh, mùa đông hoặc vùng núi cao; đó là bối cảnh thường gặp chứ không phải điều kiện tuyệt đối do riêng từ này mã hóa. `Mưa tuyết` khác `mưa đá` ở vật rơi: tuyết thành bông/tinh thể nhẹ, còn mưa đá gồm hạt hoặc cục băng cứng; cũng khác `sương muối`, vốn hình thành trên bề mặt. Tên gọi không tự cho biết tuyết dày bao nhiêu, có tích lại hay không, nhiệt độ chính xác hoặc mức nguy hiểm. Từ được hiểu toàn quốc, không mang nghĩa riêng ở Nam Bộ dù hiện tượng không quen thuộc tại Sài Gòn. Tab chữ chỉ ghi `雪` cho thành tố Hán–Việt `tuyết`; không ghép thêm chữ Nôm của `mưa` để giả định một dạng toàn cụm.
Sáng sớm ngày hôm sau, trời mưa tuyết, trong lúc mọi người đang ăn cơm sáng, bỗng có gia đinh hấp tấp vào thưa với Thanh Thanh rằng:
Từ đâu con người vốn bị phó mặc cho rủi may, bị vất ra sống trên một miền đất mà phún thạch hỏa sơn còn hâm hấp nóng, mà những trận bão cát sắp tới, mà những cơn mưa tuyết sắp về, còn hăm dọa mãi!
Trong bóng đêm tối đen, dưới bầu trời mù mịt, nặng trĩu, chẳng có gì hơn là một trận mưa tuyết trắng xoá, tuyết ở độ đang tan.
Khi Trà thức dậy, hóa ra trời mưa thật, nhưng không phải là cơn mưa tuyết mà là con mưa sụt sùi với những giọt mưa trĩu nặng.
`Mưa vượt thấm` là thuật ngữ thủy văn chỉ phần lượng mưa còn lại sau khi khấu trừ lượng thấm và các tổn thất được mô hình quy định, có khả năng sinh dòng chảy mặt hoặc dòng chảy trực tiếp (`rainfall excess`, `excess rainfall`). Đây là một đại lượng trong mô hình mưa–dòng chảy, không đồng nhất với tổng lượng mưa, cường độ mưa, lưu lượng đo tại cửa ra hay toàn bộ nước nhìn thấy trên mặt đất. Cách tính phụ thuộc mô hình: ngoài thấm, một số mô hình còn xét chặn giữ của thảm thực vật, trữ nước mặt hoặc các tổn thất ban đầu; vì vậy không áp một công thức duy nhất cho mọi nghiên cứu. Cụm `vượt thấm` nhấn lượng mưa vượt phần đất/bề mặt có thể tiếp nhận theo mô hình, nhưng không có nghĩa mọi phần ấy lập tức đến sông hoặc tự chứng minh nguyên nhân ngập. Đây là thuật ngữ chuyên môn toàn quốc, không có nghĩa vùng Sài Gòn–Nam Bộ. Nguồn Hán–Nôm không định vị toàn cụm kỹ thuật này, nên tab chữ để trống.
`Mùng` là tấm lưới hoặc vải mỏng giăng quanh chỗ ngủ để hạn chế muỗi và côn trùng, tương ứng `màn` trong nhiều cách nói miền Bắc. Các cụm quen gồm `giăng mùng`, `treo mùng`, `bỏ mùng`, `giũ mùng`, `mùng chụp`. Từ chỉ vật và thao tác, không tự bảo đảm chống được mọi côn trùng hay phòng bệnh tuyệt đối; hiệu quả còn tùy mùng nguyên vẹn, cách mắc và sử dụng. Phải tách `mùng` này khỏi `mồng` chỉ ngày âm lịch hoặc phần thịt nhô trên đầu gà.
con giăng mùng ở gần cái chuồng heo để cho cậu Minh coi cái ổ ong vò vẽ.
`Muỗng` là dụng cụ có phần lòng nhỏ nối với cán, dùng để xúc, múc, khuấy hoặc đong thức ăn, rất quen ở Nam Bộ và nhiều vùng Trung Bộ; đối ứng thường là `thìa`. `Muỗng canh`, `muỗng cà phê`, `muỗng ăn`, `muỗng múc` chỉ các cỡ/công dụng khác nhau. Trong công thức nấu ăn, tên muỗng không tự bảo đảm thể tích chính xác nếu không nêu chuẩn đo; muỗng trên bàn ăn và muỗng đo chuyên dụng có thể khác nhau. Không nhập `muỗng` với `vá` là muôi lớn dùng múc canh trong nhiều cách nói Nam Bộ.
Họ bỏ xương khỉ vào một cái chảo thật to, nấu với nước, nấu ngày nấu đêm, thỉnh thoảng, họ cầm muỗng mà vớt màng màng, đổ bỏ.
`Mưu` là từ Hán–Việt `謀`, có hai nét chính. Ở danh từ, từ chỉ kế sách hoặc phương án đã được tính toán (`plan`, `strategy`, `stratagem`); ở động từ, từ chỉ việc lo toan, tính cách đạt một mục đích (`plan`, `seek`, `work toward`). Sắc thái đạo đức do tổ hợp và văn cảnh quyết định: `dùng mưu` có thể là vận dụng chiến lược, `mưu sinh` là lo kế sống, còn `âm mưu`, `mưu hại` mới nêu rõ tính bí mật hoặc gây hại. Vì vậy không dịch mọi trường hợp thành `evil plot` và không suy người có mưu là gian xảo. Động từ đơn `mưu` mang sắc thái trang trọng hoặc văn viết hơn `tính`, `lo`, `tìm cách`; người học thường gặp nó trong từ ghép. Từ dùng toàn quốc, không có nghĩa Nam Bộ riêng. Tab Hán–Nôm chỉ ghi `謀`, không nhập các chữ đồng âm `毋`, `牟` vốn mang nghĩa khác.
đồ con nít, bày mưu điệu hổ ly sơn, để chiếm đoạt cái va li hả?
`Mưu cầu` là chủ động lo liệu, tìm cách hoặc nỗ lực để đạt điều mình mong muốn (`seek`, `pursue`, `work toward`). Tân ngữ thường là trạng thái hoặc lợi ích như `hạnh phúc`, `danh lợi`, `lợi ích`, `cuộc sống tốt đẹp`; bản thân động từ không phán điều được theo đuổi là chính đáng hay ích kỷ. Cụm trang trọng hơn `muốn`, `tìm`, thường gặp trong văn nghị luận, chính luận và các câu nói về mục tiêu sống. `Mưu cầu` nhấn quá trình hướng tới, không xác nhận kết quả đã đạt và không đồng nghĩa với `đòi hỏi`, `được hưởng` hoặc có một quyền pháp lý cụ thể. Khi tân ngữ là lợi ích riêng, sắc thái đánh giá tùy câu; không tự dịch thành `scheme for`. Từ dùng toàn quốc, không có nghĩa Nam Bộ riêng. Tab ghi `謀求` qua hai thành tố `謀` và `求` vì nguồn định vị trực tiếp toàn tổ hợp.
Nói chung, anh Tư Hưng không chịu tham dự các cuộc tiêu khiển ấy, không phải anh không có tài ăn nhiều như thiên hạ, ngặt vì anh muốn giữ thể diện để mưu cầu chuyện khác.
Vừa mưu cầu sanh kế, vừa hành nghề vừa giữ phép xã giao.
`Mưu cơ` là mưu mẹo hoặc cách ứng biến được tính theo từng hoàn cảnh (`tactical ingenuity`, `an adaptable stratagem`). Cụm nhấn sự linh hoạt và khả năng lựa thế hơn một `kế hoạch` có các bước cố định. Trong văn cũ hoặc lối viết mang màu chiến lược, từ có thể khen sự cơ trí; trong ngữ cảnh khác, nó có thể gợi mánh khóe. Cụm không tự mang nghĩa thâm độc, lừa đảo hoặc bất hợp pháp, và cũng không bảo đảm kế sách sẽ thành công. `Mưu cơ` gần `cơ mưu`, `mưu kế`, `mưu mẹo`, nhưng không đồng nhất hoàn toàn: `mưu kế` rộng hơn, còn `mưu mẹo` thường gợi nét khôn khéo hoặc đánh lừa rõ hơn. Từ hiếm trong khẩu ngữ hiện đại và không có nghĩa Nam Bộ riêng. Nguồn trực tiếp định vị nghĩa toàn cụm nhưng chưa xác nhận một chuỗi chữ Hán nguyên khối; tab chỉ ghi `謀` ở cấp thành tố `mưu`, không tự gán chữ cho `cơ`.
Phi Diệp lo âu và bắt đầu tính mưu cơ chống đỡ.
Mưu cơ đã thành tựu và Nam giữ nhiệm vụ canh chừng gian phi, trong khi các con ông chủ lại cứ bám sát hắn mà hắn chẳng hiểu được lí do tại sao?
Võ công đã xuất thần nhập hóa, lão lại nhiều mưu cơ sâu sắc.
`Mưu hại` là cố ý tính cách làm hại một người (`plot to harm`, `seek to injure`). `Mưu` nêu sự toan tính, `hại` nêu mục tiêu gây tổn hại; vì vậy cụm mạnh hơn một ý nghĩ bực tức thoáng qua. Tuy nhiên, từ chỉ ý định và sự tính toán, không tự xác nhận kế hoạch đã được thực hiện, nạn nhân đã bị thương, phương thức cụ thể, có đồng phạm hay đã cấu thành một tội danh. Trong tin tức và hồ sơ, cần phân biệt lời tố `mưu hại` với kết luận đã có chứng cứ; người viết nên nêu rõ ai cáo buộc, cơ quan nào xác minh và kết quả đến đâu. Cụm có thể dùng trong truyện, lời kể hoặc phân tích hành vi; không nên dùng như nhãn tùy tiện cho một người chỉ vì bất hòa. Từ dùng toàn quốc, không có nghĩa Nam Bộ riêng. Tab ghi `謀害` theo hai thành tố có nguồn xác nhận trực tiếp.
Bởi bất quá ngươi là một hung thủ, mưu hại chủ nhân Thần Đao Đường mà thôi.
Thân Sinh rất hiền đức và tài giỏi, nhưng người kế mẫu Ly Cơ muốn mưu hại để lập con riêng mình làm thế tử.
Ít lâu sau, sứ giả nước Triệu tới, xin vua Trung Sơn cho Tư Mã Hi làm tướng quốc, vua Trung Sơn ngờ rằng Công Tôn Hoằng bày mưu hại Tư Mã Hi, Công Tôn Hoằng phải chạy trốn ra nước ngoài.
- Lệ triều đình đã định, hễ phi thiếp mưu hại chánh viện thì phải tội lăng trì, như nay Quốc mẫu giết chết Triệu phi, so với luật hãy còn nhẹ, xin bệ hạ xét lại.
`Mưu kế` là kế sách được tính toán để thực hiện một ý định hoặc đạt mục đích (`stratagem`, `scheme`, `calculated plan`). So với `kế hoạch`, từ thường gợi rõ hơn sự tính thế, đối sách hoặc cách làm khéo; trong truyện và lời chê, nó có thể mang sắc thái mánh lới, nhưng không tự có nghĩa độc ác, lừa đảo hay phi pháp. Muốn nêu tính xấu cần văn cảnh hoặc từ bổ nghĩa như `mưu kế thâm độc`, `mưu kế gian hiểm`. Cụm có thể chỉ một phương án hoặc tài dùng kế nói chung, không bảo đảm kế ấy kín, mới lạ hay thành công. `Mưu kế` gần `kế sách`, `mưu lược`, `mưu mẹo`; `mưu lược` thiên về năng lực chiến lược rộng, còn `mưu mẹo` dễ gợi cách khôn lỏi hoặc đánh lừa. Từ dùng toàn quốc, không có nghĩa Nam Bộ riêng. Tab ghi `謀計` qua hai thành tố vì cả Wiktionary và nguồn Hán–Nôm định vị trực tiếp tổ hợp.
Bây giờ, mưu kế hay nhứt là tối nay cháu lại nhà bác.
Ông nhà giàu liền nảy ra một mưu kế nên bảo anh lực điền: -Được rồi, ta sẽ gả con gái cho anh, vậy anh hãy lên rừng kiếm cho ta cây tre trăm mắt đem về để đây làm đũa đãi hai họ.
Nguyệt liền bỏ tiền thuê nhà cho Tống ở, để làm chỗ lui tới tình tự với Tống và nghe Tống bày vẽ mưu kế.
Ông luôn-luôn sắp đặt mưu kế, không phải để vượt ngục, mà để cho mối tình nói lên thành tiếng được, khỏi phải yêu trộm nhớ thầm nữa.
`Mưu lược` là kế sách, sách lược hoặc năng lực tính toán chiến lược để đạt mục tiêu (`strategy`, `strategic acumen`, `resourcefulness`). Từ có thể chỉ một hệ phương sách hoặc tài nhìn thế, đặt kế của một người; thường gặp trong văn sử, quân sự, chính trị và lời đánh giá năng lực. So với `mưu kế`, `mưu lược` thiên về tầm nhìn và khả năng chiến lược rộng hơn, không chỉ một mẹo cụ thể. Từ có thể mang sắc thái khen như `giàu mưu lược`; bản thân nó không đồng nghĩa với gian trá, thủ đoạn, xâm hại hay hành động bí mật. Cũng không suy người có mưu lược chắc chắn đúng, thắng hoặc có quyền quyết định. Trong quản trị hiện đại, `chiến lược`, `phương án` thường tự nhiên hơn nếu không có lớp văn chương. Từ dùng toàn quốc, không có nghĩa Nam Bộ riêng. Tab ghi `謀略` theo hai thành tố có nguồn Hán–Nôm định vị trực tiếp.
Tức quá trâu liền tìm nhà một ông đồ nho, nổi tiếng là mưu lược, thưa hết đầu đuôi tự sự.
Người Ý chuyên môn khai thác khách sạn, tửu quán trà đình, hộp đêm vì họ lắm mưu lược vắt máu khách hàng và ép xác các em út.
Ty chức đã nghĩ kỹ kế hoạch để thi hành, miễn rằng mỹ nhơn là một người cứng rắn nhiều mưu lược.
Dùng sở trường của các nhà rồi suy tính lợi hại, như thế mưu lược sẽ được hoàn bị.
`Mưu mẹo` là mẹo hoặc cách khôn khéo được dùng để đánh lừa, làm đối phương hiểu sai hay mắc vào thế đã tính (`trick`, `ruse`, `cunning stratagem`). Thành tố đánh lừa là nét chính, nên không dùng từ này cho mọi giải pháp sáng tạo hoặc chiến lược minh bạch. Sắc thái thường chê nhưng có thể nhẹ hơn trong truyện dân gian, trò chơi hay lời kể về việc đấu trí; mức độ không tự thành lừa đảo pháp lý, gây hại hoặc tội phạm. Cụm thường chỉ một hoặc vài thủ thuật cụ thể, khác `mưu mô` có thể gợi cả chuỗi toan tính ngầm và khác `mưu lược` thiên về tài chiến lược rộng. Khi gắn cho người, nên mô tả mẹo đã dùng thay vì coi một hành vi là bản chất cố định. Từ dùng toàn quốc, không có nghĩa Nam Bộ riêng. Nguồn Hán–Nôm chỉ chắc chắn định vị `謀` cho `mưu`; các chữ đồng âm của `mẹo` không chứng minh cách ghi nghĩa mẹo lừa, nên tab không ráp thành chuỗi giả định.
Nhờ mưu mẹo hiểm độc ấy, anh chồng kia giết vợ và kẻ tình địch của mình mà khỏi bị ai tình nghi.
Tôi đây không tài giỏi gì hết, chẳng qua là biết mưu mẹo chút ít, theo như người khác thì họ nói đó là bùa phép để kiếm tiền.
Như thế là mưu mẹo của tôi có hiệu quả và bởi lẽ ở Maracaibo không ai biết tại sao, người ta đồn tôi là một tay phù thủy hoặc tôi thông đồng với bọn Montilones khiến tôi cười vỡ bụng.
Trong cuộc chơi này, ai nhanh chân, mưu mẹo, cướp được cờ chạy về bên mình là người ấy được vỗ tay, khen ngợi.
Trong tiếng Việt hiện đại, `mưu mô` thường chỉ những toan tính hoặc thủ đoạn kín đáo nhằm đạt ý đồ riêng (`scheming`, `machinations`) và có thể dùng như tính từ để chê cách hành xử là thâm tính, thiếu ngay thẳng (`scheming`, `calculating`). Sắc thái hiện hành thường bất lợi, nhưng mức độ phải dựa vào hành vi cụ thể: từ không tự chứng minh lừa đảo, phạm pháp, bạo lực hoặc mọi lời buộc tội trong câu là đúng. Khi nói về người, nên nêu việc làm thay vì biến một nhận xét chủ quan thành bản chất cố định. `Mưu mô` rộng và kéo dài hơn `mưu mẹo`, vốn thường là một mẹo khôn để đánh lừa; nó cũng khác `mưu lược`, từ có thể khen tài chiến lược. Về lịch sử chữ, `謀謨` từng được giải trung tính là sắp đặt, tính toán để thực hiện ý định; nghĩa chê mạnh trong tiếng Việt hiện đại không nên chiếu ngược máy móc vào mọi văn bản cũ. Từ dùng toàn quốc, không có nghĩa Nam Bộ riêng. Tab ghi `謀謨` với chú thích biến đổi sắc thái.
Bà Triệu Phú và Năm Hương hợp sức nhau sắp đặt mưu mô một cách thầm lặng để phá tan cuộc tình duyên quá chênh lệch (theo ý bà) giữa Triệu Vĩ và Mỹ Lan.
Chúng dẫn dụ lừa dối ta, ta phá hỏng mưu mô của chúng.
Suốt đời mẹ nàng đã tính toán, mưu mô với mục đích thấp kém, tham lam.
Nhà văn hút thuốc khi cần tìm để tài, anh chàng buôn lậu hút thuốc để tìm mưu mô lừa gạt mấy ông lính đoan, nhà chính trị hút thuốc để viết đít-cua.
`Mưu phản` là tính toán, chuẩn bị hoặc lập kế làm phản chống vua, triều đình hay chính quyền đang được nói tới (`plot rebellion`, historically `plot treason`). Cụm thường gặp trong sử liệu, truyện lịch sử và văn bản pháp luật cổ; `mưu` nhấn ý định có tính toán, còn `phản` nêu việc chống lại quyền lực cai trị. Đây là nhãn nghiêm trọng: bản thân việc một văn bản dùng từ không chứng minh người bị nêu đã tổ chức lực lượng, thực hiện hành động, thành công, bị truy tố hay có tội. Phải phân biệt lời tố, cáo trạng, phán quyết và nhận định của người viết. Không lấy định nghĩa từ điển để áp thẳng một tội danh hiện đại; phạm vi pháp lý phụ thuộc quốc gia, thời kỳ và văn bản luật. Cũng không gọi mọi sự phản đối, bất đồng hay biểu tình là `mưu phản`. Từ dùng toàn quốc, không có nghĩa Nam Bộ riêng. Tab ghi `謀反` theo nguồn trực tiếp; ghi chú lịch sử không đồng nhất với mọi thuật ngữ pháp lý hiện nay.
Xương-Văn lãnh mạng bình Kiều-Khấu Giang-thị bày mưu phản Ngụy-vương
Các quan trong triều thấy vậy, tâu lên vua Hùng Vương rằng Chử Đồng Tử có ý mưu phản, tạo nên một triều đình riêng ở bãi Chữ Gia.
Mặt trăng giống như tròn nhưng chẳng phải tròn, giống như khuyết nhưng chẳng phải khuyết, lặn mà chẳng lặn, ắt có gian-thần mưu phản.
Sau người Mãn Châu lập kế phản gián phao đồn Viên Đại soái định mưu phản.
`Mưu sát` là tìm cách, lập kế hoặc sắp đặt việc giết một người (`plot to kill`, `plan a killing`; trong một số văn cảnh pháp lý có thể gần `attempted murder` nhưng không mặc nhiên đồng nhất). Từ thường gặp trong sử liệu, truyện trinh thám và văn bản pháp luật cũ; phạm vi tội danh hiện hành phải theo đúng luật của quốc gia và thời điểm được nói tới. Cần tách ý định, việc chuẩn bị, hành vi đã thực hiện, hậu quả, lời cáo buộc và phán quyết: riêng chữ `mưu sát` không chứng minh kế hoạch có thật, đã bắt đầu thực hiện, có người chết hay người bị nêu đã có tội. Không dùng từ cho lời nói nóng giận, tai nạn hoặc hành vi gây nguy hiểm nếu chưa có căn cứ về ý định giết người. Trong bản tin nên viết `bị cáo buộc mưu sát` khi vụ việc chưa được xét xử. Từ dùng toàn quốc, không có nghĩa Nam Bộ riêng. Tab ghi `謀殺` theo nguồn định vị trực tiếp; định nghĩa từ vựng không thay thế tư vấn hay kết luận pháp lý.
Ông Caldera, đương kim Tổng Thống từ năm 1970, đã thoát khỏi một vụ mưu sát ghê gớm: một quả bom có sức công phá mãnh liệt đã được quăng trong buồng, nơi ông đang ngủ với bà vợ và một đứa con.
Năm gã lên sáu thì mẹ gã, một mụ đàn bà lang thang kiếm ăn trên vỉa hè bị mưu sát.
Chúng mưu sát ổng tới mấy lần và chút xíu nữa là rồi.
Người ta gặp lại ông ở Nga, nơi dường như ông đã mưu sát hoàng đế Paul đệ I, và từ Nga, ông du lịch những xứ xa xôi nhất, như Ấn Độ, Trung Hoa, Turkestan.
`Mưu sĩ` là từ cũ chỉ người chuyên bày kế, phân tích tình thế và hiến sách cho vua chúa, tướng lĩnh hoặc người đứng đầu (`strategist`, `strategic adviser`, tùy văn cảnh có thể là `counsellor`). Trọng tâm là vai trò tham mưu trong bối cảnh lịch sử hay văn chương, không phải một chức danh hành chính hiện đại cố định. Từ không tự cho biết kế sách tốt hay xấu, người ấy trung thành hay phản bội, có quyền ra lệnh, tài giỏi tuyệt đối hoặc mọi đề xuất đều được làm theo. Khác `quân sư`, vốn thường gắn rõ hơn với việc phò tá về quân cơ; `mưu sĩ` có thể hiến kế chính trị, ngoại giao hoặc quản trị rộng hơn. Trong văn phong hiện đại, `cố vấn chiến lược`, `chuyên gia tham mưu` hoặc `người hiến kế` thường rõ hơn; dùng `mưu sĩ` cho chuyên gia ngày nay thường là ví von. Từ dùng toàn quốc và mang màu văn sử, không có nghĩa Nam Bộ riêng. Tab ghi `謀士` theo nguồn Hán–Nôm định vị trực tiếp.
Số quân sĩ đi theo Trần Thắng Tài, Dương Ngạn Địch và số mưu sĩ đi theo Mạc Cửu đều nghiêng về nếp sống thành thị, sống tập trung, lo buôn bán hoặc phát triển tiểu công nghệ.
Bởi thế cho nên nếu tướng súy không nghe lời khuyên can thì các anh hùng sẽ lẩn tránh, tướng không theo kế sách hay thì mưu sĩ sẽ bỏ đi, coi thiện ác như nhau thì kẻ hiền và người ngu ở lẫn lộn, thưởng phạt lộn xộn thì giềng mối sẽ tan rã, thường mừng thì thiếu uy nghiêm, thường giận thì lòng người xa lìa, nói nhiều thì việc cơ mật phải tiết lậu, ham thích nhiều việc thì tâm trí nghi ngờ, mê loạn; khoan dung thì làm cho quân sĩ cảm kích, hung bạo thì làm cho quân sĩ tức giận.
Người họ ứng tên Tòng, là mưu sĩ dưới Tướng của Viên Sùng Hoán.
Phái tung hoành tức là bọn mưu sĩ đời Chiến Quốc như Tô Tần, Trương Nghi…
`Mưu sinh` là tìm cách làm việc, kiếm thu nhập hoặc thu xếp phương tiện để duy trì cuộc sống (`make a living`, `earn a living`, `seek a livelihood`). Từ nhấn nỗ lực lo kế sống, thường gợi công việc và sinh kế nhưng không chỉ một nghề, mức thu nhập hay địa điểm. Cụm có thể đi với người lao động ở mọi tầng lớp; không tự mang nghĩa nghèo, thất nghiệp, tha hương, làm việc phi chính thức, nguy hiểm hay bất hợp pháp. `Mưu sinh` khác `sinh tồn`: sinh tồn nhấn tiếp tục tồn tại, còn mưu sinh nhấn cách kiếm sống; cũng khác `khởi nghiệp`, vốn nói việc xây dựng hoạt động kinh doanh. Trong văn viết từ mang sắc thái trang trọng và giàu cảm xúc hơn `kiếm sống`; trong lời Nam Bộ, cả `mưu sinh`, `kiếm sống`, `làm ăn` đều có thể tự nhiên tùy câu. Không lãng mạn hóa gian khó hoặc dùng nghề để hạ thấp phẩm giá. Tab ghi `謀生` theo hai thành tố có nguồn trực tiếp.
Nhờ học thêm nhạc lễ với ông Nhạc Khị (Khởi), ông hoà đàn cùng bạn bè,hành nghề nhạc lễ để mưu sinh.
Bây giờ thì Bình cũng như Thảo tuy chưa đứa nào tới tuổi trưởng thành - Bình mới 17 và Thảo 16 - nhưng hoàn cảnh đã ném họ vào cuộc đời rồi, phải tự mưu sinh lấy, phải làm chủ lấy đời mình.
Nàng cứ tưởng trời sanh ra nam, nữ để họ sống biệt lập được, bằng cớ là có lắm người đờn bà mưu sinh cho cả đức phu quân của họ nữa, và lắm người đàn ông giỏi nội trợ không kém người vợ đảm nào cả.
và nhứt là dạy ở các trường tư để mưu sinh và mua thêm sách vở.
`Mưu sự` là tính liệu, bàn cách hoặc thu xếp để làm một việc (`plan an undertaking`, `devise a course of action`). Trong tiếng Việt hiện nay, tổ hợp này mang sắc thái cổ/văn chương và nổi bật nhất trong câu `mưu sự tại nhân, thành sự tại thiên`: con người lo tính việc, còn kết quả còn chịu nhiều điều ngoài ý muốn. Không nên tách câu ấy thành quan niệm rằng khỏi cần chuẩn bị, rằng mọi thất bại do số phận, hoặc rằng nỗ lực cá nhân chắc chắn vô ích; đây là lời nhắc về giới hạn kiểm soát chứ không phải mệnh đề khoa học. Đứng riêng, `mưu sự` hiếm hơn `tính việc`, `lập kế hoạch`, `lo liệu`; cũng không đồng nghĩa mặc định với âm mưu hay việc xấu. `Sự` ở đây là việc/công việc, không phải `sứ` người được sai đi hoặc `sử` lịch sử. Từ dùng trong văn liệu toàn quốc, không có nghĩa Nam Bộ riêng; lời Nam Bộ hiện đại thường nói `tính chuyện`, `lo liệu`, `tính đường làm`. Tab ghi `謀事` theo cấu tạo Hán–Việt và ngữ cố định đã được định vị.
Thật là mưu sự tại nhơn, thành sự tại thiên.
- Anh em chúng tôi thỉnh chư vị đến đây, là mong các vị đồng tâm hiệp lực, trước là khám phá lai lịch chân tướng của kẻ ác, thứ đến là mưu sự trừ hại cho mọi người.
- Mưu sự tại nhân, thành sự tại thiên, ông quên sao, ông Mc Kellar?
Gia Cát Lượng đã than rằng: Mưu sự tại nhân, thành sự tại thiên.
`Mưu toan` thường là động từ chỉ việc tính toán, sắp đặt nhằm thực hiện một ý đồ bị xem là không chính đáng (`scheme`, `plot`, `contrive`); ít dùng hơn, nó là danh từ chỉ những sự tính toán ấy (`schemes`, `designs`). Sắc thái chê là nét quan trọng trong cách dùng hiện đại, nhưng mức độ phải theo hành vi cụ thể: từ không tự chứng minh lừa đảo, phạm pháp, bạo lực, thiệt hại hay lời buộc tội là đúng. Một dự định bình thường, kế hoạch minh bạch hoặc phép tính không gọi là `mưu toan`. So với `mưu mô`, `mưu toan` nhấn việc đang tính và hướng tới một ý đồ; `mưu mô` có thể chỉ cả hệ thủ đoạn hoặc phẩm chất bị chê. So với `toan tính`, `mưu toan` thường bất lợi rõ hơn. Khi nói về người, nên nêu điều họ bị cho là đang tìm cách làm, không biến một nhận xét thành bản chất cố định. Từ dùng toàn quốc, không có nghĩa Nam Bộ riêng. Nguồn chắc chắn định vị `謀` cho `mưu`; không ráp `算` cho `toan` khi chưa có nguồn định vị trực tiếp toàn tổ hợp Việt.
Một cựu phó tổng ở Hà tiên ó uy tín tên là Nguyễn Văn Thừa cùng 80 người thân tín đã mưu toan chở chừng 300 người Miên qua bên kia biên giới tiếp tay khởi nghĩa nhưng bị phát giác kịp thời: theo kế hoạch thì cuộc tấn công Hà tiên sẽ xảy ra từ ngày 2-6 đến 12-6-1885 với cao điểm là đốt chợ tỉnh lỵ.
Gía lớn tuổi và ngang sức với ông ta, chắc Bình đã sấn tới “chơi nhau” với ông một phen cho đáng đời con người từng là kẻ thù của nội anh, từng mưu toan chiếm đoạt mảnh vườn của ông cháu anh .
Thế nghĩa là cô đã quyết tâm phá hoại mưu toan của người lớn nên mới can đảm thế.
Sự im lặng tiếp theo sự ồn ào náo động khi nãy còn làm cho Hưng và Cúc khiếp đảm hơn, không đoán được kề thù đang ở đâu, đang mưu toan cái gì, đang sắp sửa làm gì.
`Mưu trí` chỉ tài nghĩ kế, xét tình thế và ứng biến khôn ngoan (`resourceful`, `strategically clever`, danh từ có thể là `ingenuity` hoặc `strategic intelligence`). Từ thường mang sắc thái khen trong truyện lịch sử, truyện dân gian và lời đánh giá cách xử trí; có thể dùng như tính từ (`một em bé mưu trí`) hoặc danh từ nói về tài kế sách (`nhờ mưu trí`). Nét chính là trí sáng và khả năng tìm cách thích hợp, không bắt buộc phải lừa dối, gian xảo, dùng thủ đoạn hay thắng cuộc. Cũng không đồng nghĩa với thông minh nói chung: một người học giỏi chưa chắc giỏi ứng biến, và một cách xử trí mưu trí trong một tình huống không chứng minh mọi quyết định của người ấy đều đúng. Khác `mưu mẹo`, từ này không bắt buộc có yếu tố đánh lừa; khác `mưu lược`, nó thường gần tài ứng biến hoặc kế khéo trong tình huống cụ thể hơn. Từ dùng toàn quốc, không có nghĩa Nam Bộ riêng; lời Nam Bộ có thể nói `lanh trí`, `biết tính đường`, `khéo xoay xở` tùy sắc thái. Tab ghi `謀智` theo nguồn trực tiếp.
Nếu tướng chỉ cậy dõng cảm mà thôi thì phải thua mưu trí vậy.
Anh là con người mưu trí đầy đầu, kế thoát thân biến hóa thiên hình vạn trạng, lo gì chẳng qua khỏi vụ này.
Chàng từ từ áp tay vào mặt tường, chàng tự nhủ nên nghe theo lời tên hung thủ nhanh nhẹn và mưu trí này.
`Na` có hai nhóm nghĩa không liên quan cần tách rõ. Là danh từ, từ chỉ cây `Annona squamosa` và quả của cây ấy (`sugar apple`, `sweetsop`); Kew hiện chấp nhận tên khoa học này. Ở miền Bắc thường gọi `na`, còn tại Sài Gòn–Nam Bộ tự nhiên hơn với `mãng cầu ta`, `mãng cầu dai`; không nhập với `mãng cầu xiêm` (`Annona muricata`) hay `bình bát`. Tên quả không tự cho biết giống trồng, độ chín, độ ngọt, nguồn gốc hoặc cách canh tác. Là động từ khẩu ngữ, `na` nghĩa là mang theo vật nặng, cồng kềnh hoặc lỉnh kỉnh một cách vất vả (`lug`, `haul`, `cart around`), thường đi với vật và có thể thêm `theo`; không phải mọi hành động cầm/xách đều có sắc thái này. Hai nghĩa được phân biệt bằng từ loại và bổ ngữ, không giải thích từ nguyên của nhau. Các danh sách chữ Hán–Nôm đồng âm hiện chưa định vị được chữ nào cho đúng cây/quả hoặc động từ này, nên tab chữ để trống có chủ đích.
`Ná` hiện thường chỉ dụng cụ cầm tay dùng dây thun/dây cao su căng trên chạc để phóng viên nhỏ (`slingshot`; trong tiếng Anh Anh cũng có `catapult`). Ở Nam Bộ, `ná`, `ná thun`, `ná cao su` là những cách nói quen; miền Bắc còn nói `súng cao su`. Không dịch `ná` hiện đại thành `crossbow` nếu vật có chạc chữ Y và dây đàn hồi. Từ điển cũ đồng thời ghi `ná` là dạng vùng của `nỏ`—khí giới có cánh cung gắn trên thân và lẫy (`crossbow`); nét này phải được giữ riêng, không dùng cấu tạo của ná thun để giải nỏ. Tên gọi không tự cho biết vật là đồ chơi, vũ khí, hợp pháp, an toàn, lực bắn, loại đạn hay mục đích sử dụng. Câu ví dụ không cổ vũ bắn người, động vật hoặc tài sản. Chữ `弩` chỉ được nguồn định vị cho nét nỏ/crossbow; tab ghi có phạm vi, không áp `弩` cho ná cao su hiện đại khi chưa có chứng tích riêng.
Hắn ra khỏi làng rồi băng rừng mà tiến mau vào xóm Sỏi, tay xách một cây ná lảy.
Tay rút tên ấy lại hạ xuống và cùi chỏ của tay đó kéo dây ná.
Trên vách long mốt giắt vài cái rìu, một ống tên và một cây ná.
Mày sẽ thấy Dzũng Đakao bắn ná vô địch thế giới.
9. Bóng ma trên quốc lộ, ma đào lỗ chôn người, Sáu móm Tám lé sợ xỉu đi
`Nà` là từ hiếm chỉ bãi cát do phù sa bồi ở ven sông (`sandy alluvial patch`, tùy hình thế có thể là `sandbar` hoặc `riverbank alluvium`). Từ nêu vật liệu và nguồn bồi tụ, nhưng không tự cho biết bãi nổi giữa dòng hay dính liền bờ, ngập theo mùa hay ổn định, đã trồng trọt được hay thuộc quyền sử dụng của ai. Vì vậy không dịch máy móc mọi `nà` thành `island`, `islet` hay `field`; cần đọc địa hình trong câu. Trong tiếng Việt hiện đại, `bãi bồi`, `bãi cát ven sông` rõ và phổ biến hơn. Ở Nam Bộ có thể gặp `bãi bồi`, `doi đất`, `cồn` theo hình thế, nhưng không coi chúng luôn đồng nghĩa: `cồn` thường là phần đất nổi giữa hoặc cạnh dòng nước, còn `nà` theo nguồn chỉ bãi cát bồi bờ sông. Không lẫn từ Việt này với `nà` nghĩa ruộng trong tiếng Mường, Tày, Nùng hay Sán Chay. Các chữ Nôm đồng âm do nguồn liệt kê chưa được định vị riêng cho nét địa hình Việt, nên tab chữ để trống.
`Nã` là động từ đa nghĩa. (1) Lùng bắt một người đang bị truy tìm (`hunt down`, `pursue for arrest`), thường gặp trong `truy nã`, `tầm nã`; cần phân biệt lệnh/quyết định truy tìm với việc đã bắt được hay đã kết tội. (2) Đòi hoặc xin riết cho bằng được (`pester`, `press`, `badger`), mang sắc thái gây áp lực; không tự cho biết yêu cầu hợp lý, được đồng ý hay có cưỡng ép pháp lý. (3) Hướng súng, pháo hoặc hỏa lực vào mục tiêu và bắn, thường liên tiếp (`fire at`, `shell`, `pound with fire`); từ không tự xác nhận số phát, loại vũ khí, trúng mục tiêu hay thương vong. Cả ba nghĩa đều mạnh hơn các động từ trung tính `tìm`, `xin`, `bắn`. Nguồn Hán–Nôm định vị `拿/拏` ở họ nghĩa bắt giữ; VietLayers chỉ gắn hai chữ ấy cho nét lùng bắt, không chiếu nguồn ấy sang hai nghĩa mở rộng hiện đại. Từ dùng toàn quốc, không có nghĩa Nam Bộ riêng; trong lời Sài Gòn, nghĩa đòi riết vẫn tự nhiên nhưng phải nêu rõ người/vật bị đòi.
Bên này, binh của An Nam mình lập tức nã đại bác thần công xuống.
`Nả` là từ hiếm, thường xuất hiện sau `mấy`, `được mấy` trong hai cách dùng. Với lượng/sức, `mấy nả` nghĩa là chẳng được bao nhiêu (`not much`, `very little`). Với độ bền hay thời gian, `được mấy nả` nghĩa là chẳng được bao lâu (`not for long`). Đây không phải đơn vị đo nên không quy đổi thành một con số, khối lượng hoặc thời hạn cố định; mức ít/ngắn do chuẩn so sánh trong câu quyết định. Từ thường mang sắc thái khẩu ngữ cũ hoặc văn chương và đôi khi có ý coi nhẹ khả năng, độ bền; khi nói về người cần tránh biến đánh giá nhất thời thành lời hạ thấp phẩm giá. Trong tiếng Việt hiện đại, `được bao nhiêu`, `được bao lâu`, `chẳng đáng là bao` rõ hơn. Không nhập nghĩa `nó`, `mặt` hoặc `cái nỏ` từ các mục đồng âm của tiếng Mường, Sán Chay, Tày. Danh sách chữ Hán–Nôm chưa định vị dạng nào cho đúng hai cấu trúc lượng/thời gian này, nên tab chữ để trống.
`Nạ` là từ cũ chỉ `mẹ` (`mother`), hiện chủ yếu gặp trong tục ngữ, văn liệu cũ hoặc khi bàn về lịch sử từ vựng. Quan hệ được chỉ là vai mẹ, nhưng câu riêng lẻ không tự cho biết mẹ ruột, mẹ nuôi, mẹ kế hay người được gọi theo phép xã hội; phải dựa vào văn cảnh. Không nhập `nạ` với `nạ dòng` (phụ nữ trung niên), `mặt nạ`, hoặc các từ đồng âm của ngôn ngữ khác. Trong lời hiện đại toàn quốc dùng `mẹ`; Nam Bộ dùng tự nhiên `má`, còn `u`, `bầm`, `mạ` thuộc những vùng và lớp lời khác. Không dựng `nạ` thành từ Nam Bộ vì nguồn chỉ ghi nhãn cũ, không ghi vùng; đưa `má` vào bảng biến thể chỉ để giúp người học đối chiếu theo vùng. Wiktionary và từ điển Hán–Nôm liệt kê nhiều chữ đồng âm, nhưng chưa gắn một chữ chắc chắn với riêng nghĩa mẹ trong dẫn chứng được dùng; tab chữ vì thế để trống, tránh lấy chữ có bộ diện hoặc nghĩa khác rồi suy đoán.
`Nạc` có hai lớp nghĩa. Là danh từ, từ chỉ phần thịt ít hoặc không có mỡ nhìn thấy (`lean meat`), đối lập với `mỡ`; `thịt nạc` không tự đồng nghĩa với hoàn toàn không chất béo, ít năng lượng hay phù hợp mọi chế độ ăn. Loài vật, phần cắt, tỷ lệ mỡ và cách chế biến phải do văn cảnh hoặc nhãn sản phẩm cho biết. Là tính từ trong một số tổ hợp, `nạc` chỉ phần rắn chắc, ít tạp hoặc phần có ích hơn của vật liệu, như `đất nạc`, `vỉa than nạc`; đây là nét theo ngành và phép đối chiếu trong câu, không phải một cấp chất lượng đo lường sẵn. Không nhập `nạc` với `lạc`, `nát` hay tự mở rộng thành lời khen con người. Chữ Nôm `𦟻` được nguồn liệt kê cho `nạc` ở họ nghĩa thịt; VietLayers chỉ gắn chữ này cho nét thịt, không chiếu máy móc sang nghĩa vật liệu.
Vừa nói, khách lạ vừa bước tới, vặn họng con gà rừng, rút trong lưng quần đem ra một"cây dao con chó," mổ bụng gà, cắt gan, ruột và thịt nạc ở đùi.
`Nặc` là tính từ ít dùng độc lập. Nghĩa thường gặp hơn nằm trong khung `nặc mùi`: mùi hăng, mạnh, xông rõ lên, như `nặc mùi rượu`, `nặc mùi khói`. Nghĩa mở rộng hiếm/cũ chỉ trạng thái hoàn toàn một thứ hoặc đậm hẳn một giọng, một sắc thái, như `nặc giống tốt`, `nặc giọng bi quan`; trong lời hiện đại thường nên chọn `toàn`, `đậm`, `sặc mùi` hay `nồng nặc` tùy câu. Cảm nhận mùi không tự xác định hóa chất, nồng độ, nguồn phát hay độ độc; không ngửi thấy mùi cũng không chứng minh không có nguy hiểm. Các chữ Hán/Nôm được trang đồng âm liệt kê không được nguồn định vị theo hai nghĩa tính từ này, nên VietLayers để tab chữ trống.
`Nặc danh` là Hán–Việt `匿名`, nghĩa là không nêu hoặc không tiết lộ tên/danh tính của người viết, gửi, cung cấp thông tin hay thực hiện một hoạt động trong phạm vi đang nói: `thư nặc danh`, `nguồn tin nặc danh`, `trả lời nặc danh`. Từ không tự cho biết danh tính hoàn toàn không thể truy ra, người ấy dùng tên giả hay hệ thống không lưu dữ liệu; các mức `không hiện tên`, `ẩn danh với công chúng`, `bảo mật với người xử lý` phải được nói riêng. Nội dung nặc danh không tự đúng, sai, thiện chí hay ác ý; vẫn phải đánh giá bằng chứng và tác động. `Ẩn danh` hiện phổ biến hơn trong môi trường số; `khuyết danh` thường nói tác phẩm/tác giả không biết tên, nhưng ranh cụ thể theo văn cảnh. Hồ sơ chữ ghi toàn tổ hợp `匿名`, không kéo nghĩa mùi của `nặc` vào đây.
Chiếc áo mà chính tay em may sẽ mang cái bản ngã của em, dầu nó không được đẹp lắm, chớ không nặc danh như những chiếc áo khéo, mua ở hiệu.
Ngoài kia, quanh cái quán gà giội mỡ là bóng tối dày đặc của một vườn cao su lâu đời, bóng tối nầy, đêm mai, sẽ xâm chiếm nơi nầy, và bóng tối của Sài Gòn đông đúc hai triệu người nặc danh sẽ trùm lên một cô gái nặc danh mà riêng Thới, tên tuổi sẽ vang dội mãi bên tai chàng, chỉ vì chàng chưa thỏa ước mơ.
Kể từ hôm ấy, Tồn và cô gái áo xanh không còn nặc danh đối với nhau nữa.
Trái lại, nàng còn buồn cười cho cô gái nặc danh ấy và nói thầm với cô ta:
`Nách` là từ đa nghĩa. (1) Bộ phận lõm dưới chỗ cánh tay nối với thân (`armpit`, `underarm`). (2) Phần áo nằm ở vị trí ấy (`underarm of a garment`). (3) Khoảng hẹp sát bên, góc hay mép của vật, như `nách tường`, `sát nách`; `sát nách` thường là ngay kề, không tự có nghĩa cùng một căn nhà. (4) Trong mẫu `một nách ... con`, từ gợi cảnh một người phải trông nom nhiều con nhỏ cùng lúc; đây là gánh chăm sóc trong cảnh cụ thể, không phải lời chê cha mẹ hay trẻ em. (5) Là động từ, `nách` nghĩa là cắp/đỡ trẻ ở một bên hông. Phải dùng bổ ngữ để tách tư thế mang trẻ khỏi bộ phận cơ thể. Chữ Nôm `𦡥` chỉ được ghi cho nét giải phẫu cơ sở; các nghĩa chuyển và nghĩa động từ không được gán chữ máy móc.
Ngoài cửa, thầy Tư Nhu xuất hiện với gương mặt ròng ròng nước mưa, với bàn tay che giấu dưới nách.
`Nặc nô` có hai lớp nghĩa cũ và đều cần ghi nhãn. (1) Trong xã hội cũ, người làm nghề đi đòi nợ thuê; khi dịch văn bản lịch sử nên dùng `hired debt collector` và không nhập vai này với mọi chủ nợ, người thu ngân hay quy trình thu hồi nợ hiện đại. (2) Lời mắng mang định kiến giới, dùng để hạ thấp một phụ nữ bị cho là đanh đá, lắm lời và có cử chỉ thô; đây không phải danh từ trung tính cho phụ nữ mạnh mẽ, nói lớn, tranh luận hay khiếu nại. Trong văn hiện đại, nên mô tả hành vi cụ thể thay vì gọi người là `nặc nô`; khi trích văn cũ phải chú thích sắc thái xúc phạm. Những giả thuyết chữ/từ nguyên tìm thấy chưa có nguồn đủ vững để VietLayers gắn Hán–Nôm cho toàn từ, nên tab chữ để trống.
Không biết ai đem câu chuyện đó nói đến tai vợ Vĩ, Vĩ lại bị vợ mắng cho một trận “là luật sư không thạo luật pháp mà đành chịu để một con 'nặc nô' mạ lỵ công khai.
Cụ Balzac tính tình ngược hẳn cụ Hugo, liệng tiền qua cửa sổ, cũng gốc "bourgoies" như Hugo mà lại ra vẻ ông hoàng, muốn lót chữ de giữa tên và họ (Honoré de Balzac) cho nên tiền vô như nước mà vẫn nợ như Chúa Chổm, viết đêm viết ngày để trả nợ, có lần suýt bị ngồi khám, suốt đời lo trốn bọn nặc nô và suốt đời phàn nàn rằng bị bốc lột.
- Cho muỗi nó cắn, cho kiến nó bu, đồ nặc nô.
Cô Sáu Tú định mướn du côn, nặc nô đến đánh Miễn nhưng suốt ngày cụ Tham Tri ở trong nhà Miễn nên chẳng đứa nào dám đến nhà Miễn để sinh sự.
`Nạ dòng` là danh từ cũ dùng để chỉ một phụ nữ trung niên đã có con, thường mang ý chê hoặc hạ thấp (`a dated, disparaging label for a middle-aged woman who has children`). Đây không phải cách gọi trung tính trong tiếng Việt hiện đại. Từ không cho phép suy thêm người ấy đã hay đang kết hôn, có đời sống tình dục thế nào, còn khả năng sinh con hay không, có ngoại hình hoặc tính cách ra sao. Khi tuổi là thông tin cần thiết, ưu tiên `phụ nữ trung niên`; chỉ dùng `người mẹ trung niên` khi việc làm mẹ thật sự liên quan. Trong văn học hay tư liệu cũ, có thể giữ nguyên `nạ dòng` nhưng phải chú thích sắc thái lịch sử và tiếng chê, không đặt nhãn này vào lời trần thuật hiện đại như một mô tả khách quan. Thành tố `nạ` ở đây không được nhập với `nạ` nghĩa mẹ trong tiếng Việt cũ. Danh sách chữ đồng âm chưa định vị chữ Hán–Nôm cho toàn cụm theo đúng nghĩa, nên tab chữ để trống có chủ đích.
Em : gái nạ dòng, con nhà giầu, chồng có địa vị xã hội.
Trừ một vài thiếu phụ nạ dòng ngồi im không nhúc nhích, còn tất cả số phụ nữ còn lại trong khoảng từ 18 tới 25 tuổi đều giơ cao tay như những xử nữ có chứng nhận của y sĩ.
Người đàn bà nạ dòng, từ đâu đi lạc vào trong sân, chị ta ngó dáo dác, không biết có nhìn thấy chúng tôi?
Vu tẩu là mụ nạ dòng đúng tuổi, trạc ngoại tứ tuần.
`Nai` có ba nghĩa. (1) Danh từ cũ chỉ một loại bình rượu bằng đất, thân lớn, cổ dài (`large-bodied, long-necked earthenware wine jar`); tên vật không phải đơn vị dung tích và không tự xác định niên đại, xuất xứ hay chất bên trong. (2) Động vật có vú thuộc họ Hươu nai, lớn, trưởng thành thường không có đốm; trong phân loại động vật học tiếng Việt, tên `nai` thường gắn với nai Sambar, tên được GBIF chấp nhận là `Rusa unicolor` (`sambar deer`), còn `Cervus unicolor` là tên đồng nghĩa. Trong câu phổ thông không đủ chi tiết, không nên ép mọi chữ `nai` thành định danh loài chắc chắn; cần dựa ảnh, địa điểm hoặc hồ sơ loài. (3) Động từ `nai` nghĩa là buộc, bó hoặc ghì chặt vật (`bind`, `tie tightly`), như `nai gạo vào bao`; mức chặt không được làm hỏng vật hoặc gây nguy hiểm. Danh sách chữ Hán–Nôm đồng âm chưa định vị chắc chữ nào cho ba nét này, nên tab chữ để trống.
`Nái` có bốn lớp nghĩa. (1) Tên vùng của `bọ nẹt`/`sâu nái`, thuộc nhóm sâu non bướm đêm họ Limacodidae; tên gọi không xác định một loài duy nhất, và một số loài có gai hoặc tuyến gây kích ứng nên không chạm tay trần. (2) Sợi tơ thô do ươm lẫn tơ gốc với tơ nõn. (3) Hàng dệt làm bằng loại tơ ấy, như `lụa nái`, `thắt lưng nái`; không tự cho biết tỷ lệ sợi, kỹ thuật dệt, niên đại hay giá trị. (4) Súc vật giống cái được giữ để sinh sản, đặc biệt `heo nái/lợn nái`; dùng độc lập, `nái` thường là cách nói tắt theo đàn vật đã biết. Tên chăn nuôi không tự xác nhận con vật đã sinh con, đang mang thai, khỏe mạnh hay đạt chuẩn giống—cần hồ sơ thực tế. Ở Nam Bộ nói `heo nái` tự nhiên hơn `lợn nái`. Không dùng `nái` để gọi phụ nữ; khi xuất hiện như lời chửi, phải đánh dấu đó là so sánh hạ nhục và không tái tạo nó như mô tả. Tab Nôm gắn `𧈣` cho sâu nái, `𥾋` cho lụa/hàng nái và `𤜠` cho lợn nái theo chứng tích riêng.
Có ba đứa nhỏ chạy giỡn chơi xung quanh mấy cây sua đũa cười nói vang rân, lại có con heo nái dắt bầy con đi ổn ện trong đám cỏ, mũi ủi đất, đuôi ngúc ngoắt.
Lúc ban trưa nông phu đều nghỉ hết, lại trời vần vũ chuyển mưa, nên đường vắng hoe không có người qua lại, duy chỉ có con heo nái của cai tuần Tám dắt bầy con đi trên lề đường, ủi cỏ lên kiếm bầy trùng để ăn, với con chó cò của ai chạy lăng xăng trên bờ mẫu.
Tư Ngạn bị cọp cõng mất một con heo nái.
Có tới hai tháng, kể từ buổi trưa địch bắn phá ụ đất trên đê làm chết con trâu nái của lão Chánh Bá cựu.
`Nài` có bốn lớp nghĩa. (1) Người trông nom hoặc điều khiển voi, ngựa (`elephant handler`, `horse handler`; trong đua ngựa có thể là `jockey`), như `nài voi`, `nài ngựa`. Tên vai trò không tự cho biết phương pháp huấn luyện, phúc lợi động vật, giấy phép hay kết quả cuộc đua. (2) Vòng dây hình số tám làm điểm tựa chân khi trèo cau/dừa, hoặc vòng dây buộc giữa ách cày; phải nhìn công cụ để dịch, không gọi chung mọi sợi dây là nài. (3) Động từ `nài` nghĩa là cố xin, cố mời hoặc yêu cầu cho bằng được (`plead`, `press insistently`); lời nài không tạo đồng thuận hay nghĩa vụ chấp nhận. (4) Trong văn cũ, `nài` còn nghĩa là nề hà, từ chối hoặc ngại nhận điều gì, thường sau `chớ/không`, như `chớ nài`; cần giữ hạt phủ định để dịch đúng `do not mind/refuse`. Nét thứ tư gần `nại` nhưng không nhập chính tả hai mục. Các chữ đồng âm trong danh sách Hán–Nôm chưa được định vị chắc cho cả bốn nét, nên tab chữ để trống.
Lệ im lặng như nài nỉ Tư Cồ đừng cãi vã vô lễ.
`Nải` có ba danh từ không được trộn. (1) Một loại túi vải gấp chéo, dùng đựng đồ nhẹ và đeo/quẩy trên vai, thường gặp trong `tay nải` (`cloth shoulder bag`, `travelling bundle`). (2) Một cụm trái chuối cùng mọc trên một cuống nhánh trong buồng (`a hand of bananas`); `nải` không phải một trái và cũng không phải toàn `buồng`. Số trái trong nải thay đổi, nên tên gọi không quy định số cố định. (3) Trong truyện kể hoặc tín ngưỡng dân gian, `nải` có thể chỉ một thứ ma được tin là ở ao (`pond ghost/spirit in folklore`); VietLayers chỉ ghi đây là nhân vật/niềm tin dân gian, không trình bày như sinh vật hay sự kiện đã kiểm chứng. Các chữ đồng âm trong danh sách Hán–Nôm chưa được gắn chắc với từng nét, nên tab chữ để trống.
Thợ săn khỉ vào rừng một mình, mang theo tấm lưới và vài nải chuối chín.
`Nại` có hai nghĩa cũ. Là danh từ, từ chỉ `ruộng muối`/`đồng muối`: khoảng đất ven biển được chia ô, đưa nước mặn vào để làm muối (`salt pan`, `salt-making field`). Trong lời vùng Bình Định, `nại` còn có thể mở rộng chỉ vùng dân cư và sinh hoạt gắn với ruộng muối, như `dân nại`, `vùng nại`; không nhập mọi đầm lầy mặn tự nhiên với ruộng sản xuất muối và không mặc định một `nại` là đơn vị diện tích cố định nếu văn bản không quy định. Là động từ, `nại` nghĩa là quản/ngại trước điều khó, chủ yếu còn trong khung phủ định `không nại gian lao` (`not to shrink from`, `not to be deterred by`); cách dùng trang trọng/cũ và không đồng nghĩa với bất chấp an toàn. Trong lời hiện đại, dùng `không ngại khó`, `không quản gian lao` rõ hơn. `Nại` ruộng muối không phải mặc định là địa danh Thị Nại, còn các chữ Hán đồng âm `奈`, `耐` không được nguồn định vị cho cả hai nghĩa tiếng Việt này, nên tab chữ để trống.
Đã biết Thể-Hùng nó cứu con Kim-Diệp, thì tao mang ơn nó, mà mang ơn thì tao mang ơn, tốn hao bao nhiêu tao cũng không nại, chớ gả con cho nó sao được”.
Dầu có phải đi làm đầy tớ cho người ta em cũng chẳng nại, lựa là vợ bé …
Người có tánh cương quyết hễ nói thì làm, không dụ dự nữa dầu cực nhọc hay khó khăn bao nhiêu cũng không nại.
`Nải ả` là tên trong nghề/trong lời dân gian chỉ nải chuối nằm ở đầu trên của quày hoặc buồng và thường lớn nhất (`the first or top hand of bananas`). `Nải` là cụm nhiều trái cùng một nhánh; `quày/buồng` gồm nhiều nải. Từ `ả` ở đây là yếu tố phân loại vị trí–kích thước, không phải danh từ chỉ phụ nữ. Tên gọi không ấn định số trái, khối lượng, giống chuối, độ chín, chất lượng hay việc nải ấy chắc chắn được dành cúng/biếu; các thông tin đó phải do quan sát hoặc văn cảnh nêu. Nếu cấu trúc buồng bất thường khiến nải trên không lớn nhất, người ghi chép cần mô tả thực tế thay vì dùng nhãn máy móc. Trong lời hiện đại, có thể giải `nải đầu buồng` hoặc `nải trên cùng`. Chưa có nguồn Hán–Nôm định vị toàn cụm nên tab chữ để trống.
`Nài bao` là cụm động từ cũ nghĩa là không nề, không quản hoặc không chùn trước một khó nhọc (`not to shrink from`, `not to begrudge`). Cụm thường nhận bổ ngữ chỉ công sức, thời gian hoặc gian khó, như `nài bao công chờ đợi`, `nài bao khó nhọc`. Yếu tố `bao` nằm trong cấu trúc đã cũ, không phải từ hỏi số lượng và không tạo nghĩa `nài xin khoan hồng`; cách giải `plead for leniency` là sai đối với mục từ này. `Nài bao` biểu thị sự sẵn lòng chịu công hoặc vượt khó, nhưng không có nghĩa bất chấp an toàn, bỏ qua quyền nghỉ ngơi hay chắc chắn thành công. Trong tiếng Việt hiện đại, `không nề hà`, `không quản công`, `không ngại khó` rõ hơn. Không nhập với `nài` nghĩa cố xin và không gán chữ Hán–Nôm đồng âm khi chưa có chứng tích toàn cụm.
cảm Hán hoàng còn ngự đài mây, thân chi xá nài bao lao khổ…
`Nài ép` là động từ chỉ việc cố ép, cố mời hoặc đòi hỏi dai dẳng để người khác nhận, làm hay chấp thuận điều gì (`press`, `pressure`, `urge insistently`). Cụm mạnh hơn `nài` và `nài nỉ` ở yếu tố `ép`: trọng tâm là sức ép đặt lên người nghe, dù chưa nhất thiết có bạo lực, đe dọa hoặc cưỡng ép theo nghĩa pháp lý. Câu phải nêu người bị nài ép và việc/vật được thúc ép khi chi tiết ấy quan trọng. Sự im lặng, nhận quà, ăn/uống hay đồng ý sau nhiều lần bị nài ép không tự chứng minh đồng thuận tự nguyện. Trong lời mời ăn uống Nam Bộ, `nài ép` có thể tả chủ nhà mời quá dai; hiếu khách không biện minh cho ép uống rượu bia. Bản dịch không dùng `force` nếu văn cảnh chỉ cho thấy lời thúc ép. Không gán chữ Hán–Nôm cho toàn cụm khi chưa có chứng tích.
Anh Kiệt không hề nài ép Thúy Ái đi, cũng không bao giờ tỏ ra để ý nhiều đến Thúy Ái cả.
Trước sự nài ép của nàng, tôi chỉ cưỡng lại cho có lệ và, sau khi lặp lại rằng đó là những gì không quan trọng bởi vì chính tôi đã chối bỏ chúng, tôi đồng ý đọc cho nàng nghe một truyện ngắn, được viết cách đây độ hai năm.
`Nai lưng` là cụm động từ khẩu ngữ chỉ việc phải đem nhiều sức ra làm hoặc chịu đựng một gánh nặng (`to strain oneself`, `to toil`, `to bear a heavy burden`). Từ `phải` thường hiện hoặc được hiểu ngầm, nên cụm này dễ gợi áp lực do hoàn cảnh hơn một lời trung tính như `chăm chỉ làm`. Đây là nghĩa chuyển: không mặc định lưng bị buộc, cong hay chấn thương. `Nai lưng làm` nhấn sức bỏ ra và sự nhọc nhằn, nhưng chưa đủ để kết luận người ấy bị bóc lột, làm quá giờ, không được trả công hay chắc chắn đạt kết quả. Khi dùng để kể công lao của cha mẹ hoặc người lao động, câu phải giữ phẩm giá và không lãng mạn hóa kiệt sức, lao động cưỡng bức hay điều kiện thiếu an toàn. Các danh sách chữ đồng âm chưa định vị chữ Hán–Nôm cho toàn cụm, nên tab chữ để trống.
Hơn năm chục người nai lưng "hố bụi" , đưa chiếc tàu liệt máy nọ về chợ Rạch Giá .
Nhưng tôi cần tiền, chẳng lẽ tôi bắt buộc ông chủ nhà phải nai lưng đạp xe ba bánh từ tháng này qua tháng kia để nuôi dưỡng một thanh niên tay chân đầy đủ như tôi.
Ta gỡ, chúng nó lại nai lưng mà xây tổ khác, rồi lại bị ta gỡ nữa.
Mầy cũng còn tay chưn đầy đủ hết chớ bộ cùi què gì đâu, mà bắt mấy thằng nhỏ nai lưng ra mần nuôi cho mầy ăn mập thây như con trâu chương đó hả ?
`Nài nỉ` là động từ chỉ việc tha thiết xin hoặc yêu cầu, thường lặp lại và bộc lộ mong muốn mạnh (`plead`, `entreat`, đôi khi `beg`). Cụm mạnh hơn `nhờ`, `đề nghị` hay `hỏi` một lần, nhưng không tự đồng nghĩa với đe dọa, cưỡng ép hoặc quấy rối; mức độ phải xét lời nói, tần suất và quyền rút lui của người nghe. Việc một người nài nỉ không tạo nghĩa vụ cho người kia phải đồng ý. Sau một lời từ chối rõ, tiếp tục nài nỉ có thể trở thành gây áp lực, đặc biệt trong chuyện tiền bạc, thân mật, mua bán hoặc quyền riêng tư. Ngược lại, một lời cầu cứu tha thiết trong tình huống nguy cấp không nên bị hạ thấp thành mè nheo. Bản dịch chọn `plead` khi nhấn sự khẩn thiết, `beg` khi mức hạ mình/cấp bách rõ và `pester` chỉ khi sự lặp lại gây khó chịu. Không có chứng tích chữ cho toàn cụm, nên tab Hán–Nôm để trống.
Tôi nài nỉ xin phép ở lại căn chòi che tạm ấy.
Anh bán vải nài nỉ, khóc lóc xin tha tội.
Cha nàng nài nỉ tôi ở lại với gia đình ông.
Anh lái buôn nài nỉ người đẹp một lời hứa hẹn:
`Nai nịt` là động từ hiện ít dùng, chỉ việc buộc, thắt hoặc thu xếp quần áo cho gọn và sát vào thân (`to fasten one's clothing close and neat`, `to gird oneself`). Cụm thường xuất hiện trong văn cũ khi một người chuẩn bị đi đường, làm việc hoặc bước vào hành động. `Sát` ở đây nói cách quần áo được giữ gọn, không mặc định siết đau, bó nghẹt, dùng một loại dây cụ thể hay nhằm làm thân hình trông nhỏ hơn. Không dùng `nai nịt` để phán xét cơ thể hoặc ép người mặc chịu trang phục không an toàn. Trong lời hiện đại, `ăn mặc gọn gàng`, `buộc gọn quần áo`, `thắt gọn` thường rõ hơn; `nai nịt` không đồng nghĩa hoàn toàn với mặc đồng phục, mang áo giáp hay chỉnh tề về nghi lễ. Chưa có nguồn định vị chữ Hán–Nôm cho toàn cụm nên tab chữ để trống.
Kèn nhà binh thổi tò te tí te, cờ tam sắc đi tiên phuông, theo sau là binh sĩ nai nịt chỉnh tề đều bước.
Nghĩ thế, chàng vén gọn quần áo, nai nịt lại hẳn hoi, khăn gói kiếm dài cầm cả trên tay, lẳng lặng vận dụng "Nghịch Thiên huyền công" và đề khí, bám sát vào tường đá, dùng thân pháp "Bích Hổ Du Tường" từ từ trụt xuống.
15. Những biến cố khủng khiếp trên núi Nhạn Đãng
Có năm người lính nai nịt súng liên thanh và lựu đạn đi hộ tống ngồi hai bên kèm chúng tôi, Ra Vũng tàu, họ đưa chúng tôi xuống một chiếc tàu chiến Pháp rồi bốn giờ sáng tàu nhỗ neo ra biển.
`Nái sề` trước hết là danh từ chăn nuôi chỉ lợn/heo nái đã đẻ nhiều lứa (`a sow that has farrowed many times`). Số lứa cụ thể, tuổi, sức khỏe, khả năng nuôi con và việc giữ hay loại khỏi đàn phải dựa hồ sơ chăn nuôi; từ không tự xác nhận con vật già, chảy sệ, kém năng suất hoặc cần thay đàn. Ở Nam Bộ, `heo nái đã đẻ nhiều lứa` tự nhiên và minh bạch hơn trong văn kỹ thuật. Nghĩa chuyển dùng `nái sề` để ví một phụ nữ đã sinh nhiều lần là so sánh người với vật nuôi, mang tính hạ thấp và có thể xúc phạm dù người nói tự gọi đó là đùa. Không dùng làm mô tả trung tính, không suy ngoại hình, tuổi, số con đang sống, tình trạng hôn nhân, sức khỏe sinh sản hay phẩm giá. Khi thông tin thực sự cần thiết, viết `người phụ nữ đã sinh nhiều lần`; `người mẹ nhiều con` chỉ đúng khi cần nói số con chứ không phải số lần sinh. Chữ Nôm `𤜠` chỉ được ghi cho thành tố `nái` ở nét lợn giống, không hợp thức hóa nghĩa miệt thị người.
Theo ý tôi hắn vừa trẻ vừa khỏe mạnh, thịt rất nhiều nạc và ngon lành hơn đám gà Mái “ nái sề” chỉ biết ăn rồi đẻ kia.
`Nam` có bốn lớp nghĩa không được nhập lẫn. (1) Âm Hán–Việt của `南`, chỉ phương đối diện phương bắc (`south`) hoặc làm yếu tố chỉ phía nam trong `miền Nam`, `Nam Bộ`, `nam bán cầu`; tên vùng và địa danh viết hoa theo quy tắc riêng, còn phương hướng thông thường viết thường. (2) Âm Hán–Việt của `男`, chỉ nam giới hoặc đặc tính được phân loại dành cho nam trong những tổ hợp như `học sinh nam`, `đội nam`; từ này không cho phép suy giới tính hay bản dạng giới của một người qua tên, giọng nói hoặc vẻ ngoài, và nhãn hành chính phải theo dữ liệu người ấy cung cấp. (3) Trong sử liệu phong kiến, `nam` còn là bậc thấp nhất trong năm tước `công, hầu, bá, tử, nam`, thường dịch `baron`; không nhập với nghĩa giới nam. (4) Trong một lớp từ cũ về tín ngưỡng dân gian, `nam` được ghi là ma của người chết đuối; đây là khái niệm trong lời kể, không trình bày như sự thật thực chứng và không đồng nhất với mọi cách gọi `ma nước`. Chữ `南` chỉ áp cho phương nam, `男` cho giới nam và nam tước; nghĩa dân gian để trống chữ khi chưa có chứng tích định vị.
Chúa Trịnh chiếm cứ cả miền Bắc vô tới Linh-Giang, còn chúa Nguyễn thống-trị miền Nam từ Linh-Giang vô Quảng-Nam.
`Nám` có hai lớp nghĩa gần nhau về màu sẫm nhưng không được nhập làm một. (1) Bề mặt da, cây, vải hoặc vật khác trở nên sẫm, cháy xém nhẹ do nắng hay sức nóng, gần với `rám` trong một số cách nói vùng; từ không tự cho biết mức hư hại. (2) Trong `nám da`, chỉ tình trạng tăng sắc tố thành mảng sẫm, thường gặp ở vùng da phơi sáng và có thể đối xứng trên mặt (`melasma`). Không gọi mọi vết thâm, tàn nhang, bớt hay vùng da sẫm là nám; nguyên nhân và chẩn đoán cần được đánh giá riêng. Chữ Nôm `焾` chỉ được nguồn định vị trực tiếp ở `nám da`, nên không áp máy móc cho mọi vật bị nám bởi nhiệt.
Ông cháu ngó thoáng qua, thì thấy người ấy da mặt sần sượng nám đen, đầu tóc cụt cụt xấp xải, áo đơm nút khít đeo, quần vắn nửa ống cẳng, tay mang một cái nón lá, cổ vấn một cái khăn rằn.
tuy bị nắng táp nên nám đen, song hai bàn chân trắng hồng, móng tay cắt sạch, còn trên đầu thì tóc hớt thiệt khéo.
Chừng cửa mở rồi, Sầm-Bích vô trước thấy có một người độ chừng 50 tuổi, râu đen, vóc lớn, da nám, trán cao, đương đứng tại cửa, cặp mắt còn ướt rượi.
Giao làm thợ máy tự nhiên da nám tay chai.
`Năm` có hai nghĩa phổ thông và một cách dùng xưng hô vùng. (1) Số tự nhiên sau bốn, trước sáu (`five`); sau hàng chục, dạng nói thường là `lăm` trong `hai mươi lăm`, nhưng vẫn là `năm` trong `năm mươi`, `một trăm lẻ năm` tùy vị trí cấu tạo số. (2) Khoảng hoặc mốc thời gian theo lịch, thường khoảng mười hai tháng (`year`), như `năm nay`, `ba năm`, `năm 2026`; độ dài chính xác còn tùy loại lịch và năm nhuận, không mặc định mọi năm bằng 365 ngày. (3) Trong xưng hô Nam Bộ, `Năm` có thể đứng sau danh từ thân tộc để gọi người theo thứ trong gia đình, như `dì Năm`, `chú Năm`, `má Năm`; phải viết hoa khi là yếu tố tên gọi. Cách gọi bằng thứ có thể thành tên quen dùng trong cộng đồng, nên không tự chứng minh tên pháp lý hoặc người ấy đúng là con thứ năm nếu chưa biết quy ước của gia đình. Chữ `年` được nguồn định vị cho nghĩa năm tháng; `𠄼` chỉ được ghi trong chứng tích `năm mươi`, không đại diện máy móc cho mọi lần xuất hiện của số năm.
`Nắm` có bốn lớp nghĩa liên hệ với bàn tay. (1) Danh từ chỉ bàn tay co các ngón thành khối (`fist`) hoặc lượng vật rời vừa lòng bàn tay (`handful`); đây là lượng ước chừng, không phải đơn vị đo cố định. (2) Động từ co bàn tay lại hoặc ép vật thành khối nhỏ, như `nắm tay lại`, `nắm cơm`; hình dạng và độ chặt tùy mục đích. (3) Giữ vật hoặc tay người khác trong bàn tay (`hold`, `grip`); lực nắm không tự cho biết thân mật, đồng thuận hay an toàn, nên phải xét văn cảnh. (4) Nghĩa chuyển là hiểu và vận dụng thông tin (`grasp`), tận dụng cơ hội (`seize`) hoặc giữ quyền điều hành (`hold/control`), như `nắm tình hình`, `nắm thời cơ`, `nắm quyền`; biết sơ lược chưa chắc là nắm vững, còn nắm quyền không mặc định quyền ấy hợp pháp hoặc tuyệt đối. Chữ `捻` được nguồn định vị ở `nắm tay, cầm nắm`, nên chỉ áp chắc cho họ nghĩa động tác bàn tay, không mở rộng máy móc sang mọi nghĩa trừu tượng.
`Nằm` có năm nét nghĩa. (1) Đặt hoặc giữ toàn thân ở tư thế ngang trên một bề mặt (`lie`, `lie down`); không mặc định người ấy ngủ, bệnh hay bất tỉnh. (2) Đi ngủ hoặc ở trên giường để ngủ (`go to bed`, `sleep`). (3) Chỉ vị trí hoặc quan hệ bao hàm, như `nằm bên sông`, `nằm trong kế hoạch`, `nằm ở trang 20` (`be located`, `fall within`, `be included`); từ không xác nhận mục ấy đã được phê duyệt hay thực hiện. (4) Ở yên, ngưng hoạt động hoặc chưa được dùng, như `xe nằm bãi`, `hàng nằm kho`; nguyên nhân và thời lượng phải có dữ liệu riêng. (5) Trong khẩu ngữ tục, `nằm với ai` có thể chỉ quan hệ tình dục (`have sex with`); phải gắn nhãn tục, không dùng để hạ nhục, không suy đồng thuận, tình cảm, hôn nhân, mang thai hay vi phạm pháp luật. Chữ Nôm `𦣰` chỉ được nguồn định vị ở nghĩa cơ sở `nằm ngủ`, không áp máy móc cho mọi nghĩa chuyển.
Cô Lý bước qua thấy cô Oanh đương nằm trên cái đivan mà đọc nhựt trình, thì nói lớn:
`Nẳm` trong tiếng Việt là từ phương ngữ hiếm, nghĩa là `năm ấy` hoặc `vào năm ấy`, thường còn nhận ra trong khung `từ nẳm đến giờ`. Nguồn hiện có chưa đủ để khóa nó vào riêng Nam Bộ, nên mục này chỉ gắn nhãn phương ngữ mà không nhận vùng. Từ không tự cho biết năm lịch nào; mốc phải được nêu trước hoặc suy ra chắc chắn từ văn cảnh. Không nhập mục tiếng Việt này với từ đồng tự trong tiếng Tày hay ngôn ngữ khác. Chưa có chứng tích Hán–Nôm định vị theo nghĩa nên tab chữ để trống.
`Nấm` có năm lớp dùng. (1) Tên chung cho sinh vật thuộc giới Nấm (`fungus/fungi`), gồm nấm men, nấm mốc và những loài tạo thể quả quen gọi là cây nấm; theo phân loại hiện đại, nấm không phải thực vật. (2) Trong ăn uống, `nấm` thường chỉ thể quả dùng làm nguyên liệu, như nấm rơm, nấm mối; tên gọi không chứng minh một cây nấm hoang ăn được, nên không tự hái ăn khi chưa được nhận diện đáng tin cậy. (3) Theo hoán dụ, `nấm` chỉ bệnh hoặc tình trạng nhiễm nấm, như `nấm da`, `nấm móng`; triệu chứng giống nhau có thể do nguyên nhân khác, không tự chẩn đoán từ từ này. (4) `Nấm` còn là mô đất đắp vun tròn, thường trong `nấm mồ`, `đắp nấm` (`mound`); không đồng nhất mọi gò đất với mộ. (5) Cụm so sánh `mọc như nấm` nói nhiều sự vật xuất hiện nhanh và dày, thường có sắc thái ngạc nhiên hoặc chê; không tự chứng minh phát triển thiếu phép, kém chất lượng hay bền vững. Chữ `蕈/菍` chỉ được định vị ở cây nấm, còn `埝/𡎜` ở nấm đất; nghĩa bệnh và nghĩa bóng không có chữ riêng trong chứng tích đang dùng.
Tôi dừng bước, ngạc nhiên và sợ sệ, nhận ra một nấm đất vuông vức.
`Nầm` là tên nguyên liệu ẩm thực có cách dùng không hoàn toàn thống nhất. (1) Từ điển truyền thống giải là miếng thịt ở phần giữa bụng lợn/heo hoặc bò. (2) Trong cách gọi hàng quán và thị trường hiện nay, `nầm heo` thường đồng nghĩa `vú heo`, tức phần mô mỡ và tuyến vú của heo nái; các tổ hợp `nầm bò`, `nầm dê` cũng có thể được người bán dùng theo hướng mô tuyến vú. Vì tên thương mại thay đổi theo nơi, người mua, người dịch và người lập nhãn cần hỏi rõ loài và phần giải phẫu, không tự đồng nhất `nầm` với `nạm bò`, thịt ba chỉ, brisket hay một phần cắt duy nhất. Chưa có chữ Hán–Nôm được nguồn định vị đủ chắc cho đúng các nghĩa này nên tab chữ để trống.
`Nạm` có ba nét nghĩa cần tách. (1) Danh từ vùng/cũ gần `nắm`, chỉ một lượng nhỏ có thể gom trong bàn tay, như `một nạm gạo`; đây không phải đơn vị đo chuẩn. (2) Động từ chỉ gắn, cẩn, dát hoặc ốp kim loại, đá quý, xà cừ lên đồ vật để trang trí, như `khay nạm bạc`; kỹ thuật cụ thể phải theo vật liệu và quy trình chứ không dịch mọi trường hợp thành cùng một động tác. (3) Trong `nạm bò`, tên một phần thịt bò có nạc, gân và có thể lẫn mỡ, thường dùng cho phở, hầm hoặc bún; cách chia nạm sườn/nạm bụng và đối chiếu với `brisket`, `flank` hay phần cắt khác thay đổi theo hệ xẻ thịt, nên bản dịch phải bám miếng thịt thực tế. Không nhập `nạm bò` với `nầm` chỉ mô vùng bụng hoặc tuyến vú trong các cách dùng khác.
Hiển hiện sau lớp khói mỏng kia, vật gì lạ thường như một trái cây khổng lổ, lớn bằng cái nia, đen ngòm rực rỡ như nạm muôn ngàn hột thủy tinh chấp chóa.
`Nậm` là bình hoặc chai truyền thống dùng đựng và rót rượu, thường gặp bằng gốm, sành hoặc sứ. Từ điển thường mô tả vật nhỏ, nhưng hiện vật lịch sử có nhiều kích thước và kiểu dáng, kể cả nậm hai bầu cao; vì vậy không đóng đinh một dung tích, chất liệu hay hình dáng duy nhất. Nậm rỗng vẫn là nậm, còn nội dung cụ thể phải theo văn cảnh hoặc hồ sơ hiện vật. Không nhập danh từ này với `Nậm` viết hoa trong địa danh miền núi: yếu tố địa danh có thể thuộc ngôn ngữ Tày–Thái nghĩa là nước/sông và cần được giải theo từng tên riêng. Chữ Nôm `稔` được nguồn định vị trực tiếp ở `nậm rượu`.
Nằm ngay đơ là cụm miêu tả một người hoặc con vật nằm thẳng, cứng hay gần như không cử động. Văn cảnh có thể là nằm chật không trở mình được, mệt lả, đau, ngất, bị giữ, bị thương hoặc đã chết; riêng cụm từ không đủ xác định nguyên nhân. Nó không tự chứng minh tử vong, tê liệt, bất tỉnh, đồng ý bị giữ, nằm thoải mái hay mang một bệnh nào. Đây cũng không phải ngay đơ ở nghĩa cũ đờ mặt, hết đường cãi. Khi tình huống liên quan sức khỏe hoặc an toàn, phải mô tả thêm nhịp thở, phản ứng, hoàn cảnh và gọi trợ giúp phù hợp thay vì chẩn đoán bằng thành ngữ.
Chàng lên tới tàu thì đuối sức nên nằm ngay đơ.
“ Chánh Tâm thấy hình dạng như vầy, rồi lại nghe lời điên cuồng như vậy nữa, chàng đau đớn ăn năn quá nên chàng té xỉu nằm ngay đơ dưới đất.
`Nan` có hai lớp đồng âm không được nhập lẫn. (1) Danh từ chỉ thanh dài, nhỏ và mỏng, thường chẻ từ tre/nứa hoặc làm bằng kim loại để đan, làm khung quạt hay bộ phận tỏa từ trục như `nan hoa`; độ dày, vật liệu và khả năng chịu lực phải theo đồ vật cụ thể. (2) Âm Hán–Việt của `難`, nghĩa là khó, việc khó hoặc cảnh khó, hiện chủ yếu gặp trong tổ hợp có tính văn chương hay cố định như `gian nan`, `nguy nan`, `tiến thoái lưỡng nan`, `từ nan`, `vạn sự khởi đầu nan`; không thay mọi tính từ `khó` hiện đại bằng `nan`. Chữ Nôm `𥸁` chỉ áp cho nan tre, còn `難` chỉ áp cho lớp nghĩa khó khăn.
`Nán` là cố ý ở lại hoặc dừng thêm một quãng ngắn thay vì đi ngay, thường gặp trong `nán lại`, `nán thêm`, `nán chân`. Từ gợi một sự kéo dài tương đối so với lúc dự định rời đi nhưng không ấn định vài phút, vài giờ hay vài ngày; thời lượng phải theo bổ ngữ và hoàn cảnh. `Nán` không tự hàm ý luyến tiếc, vui vẻ, bị kẹt, bị giữ trái ý hoặc lưu trú lâu dài; chủ thể, mức tự nguyện và lý do cần đọc từ câu. Chữ Nôm `儾` được Viện Hán Nôm định vị trực tiếp ở `nán lại`.
Lão Bích khuyên anh nán một đôi năm, chờ khi là ăn khá.
`Nàn` là biến âm dùng trong văn học cũ của `nạn`, chỉ tai họa, cảnh khốn khó hoặc cơn nguy hiểm. Đây không phải dạng trung tính nên dùng thay `nạn` trong văn bản hiện đại; khi trích hoặc phiên âm văn bản cũ có thể giữ `nàn` và chú giải bằng `nạn/tai họa`. Không nhập `nàn` này với âm tiết trong `phàn nàn` hay `nghèo nàn`, vì đó là các tổ hợp khác về cấu tạo và nghĩa; cũng không nhập với từ `nàn` trong tiếng Tày nghĩa chậm/khó. Chữ `難` được ghi như dạng Nôm đọc nàn trong nguồn, nhưng quan hệ từ nguyên được dẫn về `nạn` Hán–Việt cùng chữ.
`Năn` trước hết là tên một loài cỏ lác sống nơi ẩm hoặc dưới nước, thường được đối chiếu với `Eleocharis dulcis`; phần củ dưới đất ăn được gọi là `củ năn`, cũng gặp tên `củ năng` hoặc `mã thầy` tùy vùng và nguồn. Tên dân gian có thể bao quát không hoàn toàn giống nhau, nên văn bản khoa học, nông nghiệp hay an toàn thực phẩm phải xác minh loài và bộ phận cụ thể. Ở một lớp từ cũ, `năn` từng có thể chỉ việc than vãn nhưng gần như không còn là động từ tự do trong tiếng Việt hiện đại; nó chủ yếu tồn tại như thành tố trong `ăn năn`, `năn nỉ`. Không được lấy nghĩa cũ ấy để giải mọi âm tiết `năn`, và không gán công dụng chữa bệnh cho củ năn nếu thiếu nguồn y khoa.
Gió thổi mạnh qua vùng đất phèn, đầy năn và lác, một thứ âm thanh huyền bí từ lòng đất trồi lên, lác và năn giống như những sợi tóc dây cước vàng lườm, run rẩy không nên lời.
`Nắn` có ba hướng nghĩa liên quan đến tác động có kiểm soát. (1) Dùng tay bóp, ấn hoặc sờ nhẹ để xem trạng thái của vật hay một vùng cơ thể. (2) Uốn, sửa hoặc chỉnh vật về hình dạng, vị trí mong muốn, như `nắn vành`, `nắn dây`, `nắn cho thẳng`. (3) Nghĩa chuyển: sửa cách diễn đạt, cách làm hoặc hướng dẫn dần cho đúng hơn, thường gặp trong `nắn câu văn`, `uốn nắn`. Mức lực, chuyên môn và sự đồng thuận phải theo đối tượng: không tự nắn chỗ chấn thương nặng hay xem thao tác sờ nắn là chẩn đoán; `uốn nắn` con người không cho phép làm nhục hoặc áp đặt cá tính. Tab Hán–Nôm để trống vì các chữ đồng âm tìm thấy chưa được định vị chắc chắn theo ba nét nghĩa này.
Ðến đỗi móc đất lên nắn con tú hú để thổi cũng không kêu.
`Nản` chỉ trạng thái giảm hoặc mất ý muốn tiếp tục một việc vì cảm thấy khó có kết quả, trở ngại lặp lại hoặc nỗ lực không đem lại tiến triển. Từ có thể đứng sau `thấy`, `làm cho/khiến` hoặc dùng trong `nản lòng`, `nản chí`, `chán nản`. Đây là cảm xúc và đánh giá theo tình huống, không tự chứng minh một người lười, yếu ý chí, thất bại hay mắc trầm cảm; quyết định dừng việc nguy hiểm, vô ích hoặc không còn phù hợp cũng không mặc nhiên là nản. Chữ Nôm `𢥪` được nguồn định vị trực tiếp ở `nản lòng, chán nản`.
Tư Hưng bắt đầu nản chí, muốn xin phép rút lui về nhà để.
`Nạn` là âm Hán–Việt của `難`, có hai cách dùng liên hệ. (1) Tai họa, hiểm cảnh hoặc biến cố gây tổn thất đáng kể cho người, tài sản hay sinh kế, như `gặp nạn`, `lâm nạn`, `thoát nạn`, `nạn lụt`, `nạn đói`; từ không tự cho biết nguyên nhân, quy mô, lỗi pháp lý hoặc người chịu hại. (2) Theo nghĩa mở rộng, vấn đề nghiêm trọng gây hại và xảy ra lan rộng hoặc lặp lại, như `nạn buôn người`, `nạn ô nhiễm`, `nạn tin giả`; phải có chứng cứ về mức độ và phạm vi, không biến mọi bất tiện hoặc hành vi cá biệt thành một `nạn`. Trong `nạn nhân`, thành tố nạn liên quan tai họa nhưng toàn cụm chỉ người bị thiệt hại; không dùng nhãn ấy để tước quyền chủ động hay quy lỗi cho người bị hại.
Hùng mừng thầm hy vọng tai qua nạn khỏi vì chàng đã đánh lạc hướng xã Tư một cách khéo léo.
`Nặn` có ba nét chính. (1) Dùng tay tạo hình một chất mềm, dẻo như đất, bột, sáp; trong `đất nặn`, tiếng `nặn` bổ nghĩa cho loại đất dùng để tạo hình. (2) Bóp hoặc ép để chất bên trong đi ra, như nặn nước, nặn kem; riêng nặn mụn hay tổn thương da có thể làm viêm nặng, nhiễm trùng và để sẹo nên không được viết như mẹo chăm sóc an toàn. (3) Nghĩa chuyển mang sắc thái chê: cố nghĩ hoặc bịa ra chuyện, lý do, lời lẽ hay sự rắc rối không có căn cứ. Khi nói ai `nặn chuyện`, phải phân biệt suy luận, sáng tác công khai và cáo buộc bịa đặt. Chữ Nôm `攤` chỉ lớp tạo hình; `㨢` chỉ lớp bóp ép trong ngữ liệu `nặn mụn`.
Lúc rảnh rang, nó thường vô miếu ngủ trưa hoặc nặn hình ông Thổ địa.
`Nâng` là động từ có họ nghĩa đưa lên. Nghĩa cơ sở là dùng tay hoặc dụng cụ đỡ một vật rồi đưa cao hơn (`nâng khay`, `nâng tấm ván`); từ đó có nghĩa đỡ người hoặc vật dậy (`chị ngã em nâng`) và nghĩa chuyển làm một mức, giá, tiêu chuẩn hay vị thế cao hơn (`nâng giá`, `nâng mức`, `nâng hạng`). `Nâng` không tự cho biết độ cao, lực, tốc độ hoặc cách làm an toàn; khi nâng vật nặng phải xét tải và thiết bị. Nếu người vừa ngã hoặc có thể chấn thương, không tùy tiện nâng dậy trước khi đánh giá an toàn. Ở nghĩa chuyển, nói đã `nâng` chỉ xác nhận thay đổi hướng lên, không tự chứng minh chất lượng thực tế tốt hơn hay quyết định ấy công bằng. Chữ Nôm `㨢` được định vị ở `nâng lên`, còn `𢪲` ở câu `tay nâng ngang mày`; đây là hai dạng song song của động từ cơ sở.
`Nặng` là một từ đa nghĩa. Ở danh từ, nó gọi thanh/dấu nặng trong chính tả tiếng Việt. Ở tính từ, nó có thể chỉ vật có trọng lượng cao hoặc cho biết vật/người cân bao nhiêu; chỉ mức độ cao làm người hay vật phải chịu nhiều (`bệnh nặng`, `hư nặng`, `gánh nặng`, `chương trình nặng`); chỉ sự gắn bó hoặc thiên về một phía (`nặng lòng`, `nặng tình`, `nặng về lý thuyết`); và trong những kết hợp riêng, chỉ tác động mạnh, khó chịu hay khó xử lý (`nặng mùi`, `nặng đầu`, `đất nặng`, `kim loại nặng`). Nghĩa cụ thể phải theo danh từ và tình huống đi kèm: `nặng mùi` không tự cho biết chất gì hay có độc không; `bệnh nặng` không thay chẩn đoán; `kim loại nặng` là thuật ngữ chuyên môn chứ không phải mọi kim loại cầm thấy nặng. Chữ Nôm `𥘀` được nguồn định vị ở `gánh nặng`, `nặng lòng`, `nặng nề`; VietLayers dùng như chứng tích cho họ nghĩa Việt, không kéo sang mọi thuật ngữ hiện đại một cách máy móc.
`Nặng căn` là cách nói cũ, mang tính phán xét, chỉ một tính xấu hoặc thói xấu được cho là đã ăn sâu lâu ngày nên khó sửa. Từ điển cũ giải theo nét `tiêm nhiễm tính xấu đã lâu`; vì vậy không nên dùng như chẩn đoán y khoa, tâm lý hay như bằng chứng rằng một người vĩnh viễn không thể thay đổi. Trong lời hiện đại, nên mô tả hành vi cụ thể, tần suất và hoàn cảnh thay vì gán cả con người là `nặng căn`. Cụm này cũng không mặc nhiên nói đến `căn số`, nghiệp hay một hiện tượng tâm linh; nếu văn bản dùng theo tín ngưỡng dân gian thì phải giải thích nguồn và nghĩa riêng. Chưa có chứng tích Hán–Nôm đáng tin cậy cho toàn cụm nên tab chữ để trống.
`Nâng cao` là làm cho một trình độ, năng lực, chất lượng, nhận thức, hiệu quả hoặc mức độ tăng lên so với trước: `nâng cao tay nghề`, `nâng cao chất lượng`, `nâng cao nhận thức`. Cụm cần một đối tượng có thể xác định; những câu như `không ngừng nâng cao` mà không nói nâng gì thường là khẩu hiệu mơ hồ. `Nâng cao` diễn tả mục tiêu hoặc tác động hướng lên, không tự chứng minh kết quả đã tốt hơn; muốn kết luận phải nêu mốc trước, tiêu chí và dữ liệu sau can thiệp. Bản dịch tùy bổ ngữ: `raise awareness`, `improve quality`, `enhance skills`, không dùng một động từ tiếng Anh cho mọi trường hợp. Đây là tổ hợp tiếng Việt hiện đại chưa có chứng tích Hán–Nôm cho toàn cụm trong nguồn đã kiểm tra, nên tab chữ để trống thay vì ráp chữ của từng tiếng.
Đây không hẳn là theo đuôi quần chúng, nhưng là gợi thêm những thị hiếu mới, nâng cao trình độ.
Tiền nhân của chúng ta biết tùy cơ ứng biến mà "tri hành" thí dụ như cải biến những dụng cụ sẵn có của người Miên, chỉnh đốn hoặc phát minh vài kiểu ghe xuống, nâng cao kỹ thuật bắt cá.
Không, phải đau đớn quằn quại mới được, để nâng cao giá trị của sự sống đẹp và quí giá trị của cái hi sinh thê thảm sự sống ấy.
Điểm mà ông chiếm, Erak El Manchia, với điểm nữa ở gần đó, Faludia, bị Do Thái bao vây luôn hai tháng, sau bị dội bom luôn ba ngày, ông ráng nâng cao tinh thần binh sĩ để cầm cự.
VII. Nếu Các Bạn Muốn Thì Việc Đó Sẽ Không Phải Là Chuyện Hoang Đường
`Nâng cấp` có hai hướng dùng liền nhau. Với công trình và thiết bị, đó là cải tạo, sửa chữa hoặc trang bị thêm để chất lượng hay năng lực cao hơn (`nâng cấp mặt đường`, `nâng cấp máy tính`). Với phần mềm, hệ thống và dịch vụ, đó là chuyển sang phiên bản, cấu hình hoặc gói cao hơn (`nâng cấp ứng dụng`, `nâng cấp tài khoản`). Cụm không đồng nghĩa mọi lần bảo trì hoặc sửa lỗi; cũng không mặc định thay toàn bộ bằng đồ mới. Phiên bản/gói cao hơn chưa chắc phù hợp hơn: cần xét tương thích, dữ liệu, chi phí, điều khoản và khả năng quay lui. Khi đưa tin dự án, phải nêu hạng mục và kết quả thay vì dùng `nâng cấp` như lời bảo đảm chất lượng. Chưa có chứng tích Hán–Nôm cho toàn tổ hợp hiện đại trong nguồn đã kiểm tra, nên tab chữ để trống.
Ở Nam Bộ, lắm khi miễu là nơi nhỏ bé, lần hồi nhờ doanh thu , nâng cấp về kiến trúc.
Nay nâng cấp, chẳng còn ai gọi là miễu Lê Văn Duyệt cả.
`Nâng đỡ` là giúp một người bằng hành động, hướng dẫn, sự giới thiệu hoặc điều kiện cụ thể để họ vượt trở ngại và có cơ hội tiến bộ: `nâng đỡ người mới vào nghề`, `nâng đỡ tài năng trẻ`. Trọng tâm nằm ở sự hỗ trợ giúp người nhận tự đứng vững, không phải làm thay mọi việc hoặc bảo đảm họ sẽ thành công. Từ này tự nó không đồng nghĩa `thiên vị`, `chống lưng` hay trao đặc quyền; muốn đánh giá công bằng phải xét tiêu chí, quy trình và lợi ích thực tế. Khi nói về người, nên nêu nhu cầu hay rào cản cụ thể thay vì đóng khung họ là `yếu kém`; sự giúp đỡ cũng cần tôn trọng lựa chọn và năng lực tự quyết. Chưa có chứng tích Hán–Nôm cho toàn tổ hợp trong nguồn đã kiểm tra, nên tab chữ để trống.
Cô Huôi muốn nâng đỡ Tư Thiện để có người sớm hôm đàm đạo: – Đáng tin về việc ghi chép sổ sách, vậy thôi.
Anh là một thằng tồi vì anh đã không nhớ đến tôi, bạn của anh, để nâng đỡ anh, giúp anh.
Giới quí tộc đã gợi hứng, nâng đỡ và hướng dẫn nghệ thuật nhưng rất ít khi sản xuất nghệ phẩm.
Anh có bên cạnh một bản chất trẻ trung xúc cảm là thế, một bộ óc thông minh dậy dàng, đầy hứa hẹn chỉ chờ đợi một lời khuyên, một sự nâng đỡ.
`Nặng gánh` là cách nói nghĩa chuyển: hoặc mang một tình cảm sâu, khó dứt (`nặng gánh tương tư`), hoặc phải đảm đương trách nhiệm lớn (`nặng gánh gia đình`, `nặng gánh công việc`). `Gánh` ở đây là hình ảnh mang vác; cụm không tự cho biết trách nhiệm do ai giao, người ấy có phải chịu một mình, có khó khăn tài chính hay có hoàn thành được không. Khi nói việc chăm sóc gia đình, không nên dùng vẻ đẹp của hình ảnh `gánh` để lãng mạn hóa sự phân công bất bình đẳng hoặc kiệt sức. `Nặng gánh` nhấn người mang tình cảm/trách nhiệm; `gánh nặng` thường gọi chính điều gây sức ép. Chưa có chữ Hán–Nôm nào được nguồn định vị riêng cho toàn cụm nên tab chữ để trống.
Thân vì muốn lập thân mà ngại nặng gánh gia đình.
Não người cữ gió tùng mưa, Một ngày nặng gánh tương tư một ngày.
`Nặng gánh san hà` là cụm văn chương chỉ trạng thái đau đáu, tự thấy mang trách nhiệm đối với việc lớn của đất nước hoặc giang sơn; từ điển cũ còn gắn với hình tượng người nuôi chí lớn. `San hà` là âm đọc Hán–Việt cũ/văn chương của `山河`, nghĩa đen núi sông và nghĩa chuyển đất nước, giang sơn; trong tiếng hiện đại `sơn hà` quen hơn khi đứng riêng. Không hiểu đen là mang núi sông, và cũng không dùng cụm này để tự động khẳng định một nhân vật thật sự yêu nước, có chức quyền, có năng lực hay hành động đúng. Hình tượng truyền thống thường gắn với nam nhi/chí lớn, nhưng nghĩa không buộc giới tính; văn bản hiện đại có thể dùng cho bất kỳ người nào nếu ngữ cảnh văn chương phù hợp. Tab Hán–Nôm chỉ ghi `山河` cho thành tố `san hà`, không ráp chữ giả định cho `nặng gánh`.
`Nâng giấc` là động từ cũ hoặc có sắc thái văn chương, chỉ chăm nom rất chu đáo người cao tuổi, người yếu hoặc người đang đau ốm, thường gợi những việc gần gũi như đỡ nằm ngồi, thuốc thang, bữa ăn và giấc nghỉ. Cụm không có nghĩa đen là `nâng một giấc ngủ`, cũng không phải thuật ngữ hiện đại nghĩa `cải thiện chất lượng giấc ngủ`; `nâng giấc` có phạm vi rộng hơn giờ ngủ. Khi dùng trong chăm sóc hiện nay, cần nói rõ việc hỗ trợ, làm theo nhu cầu và sự đồng thuận của người được chăm, không mặc định họ hoàn toàn bất lực. Từ này không hứa khỏi bệnh và không thay hướng dẫn y tế. Chưa có chứng tích Hán–Nôm cho toàn cụm trong nguồn đã kiểm tra, nên tab chữ để trống.
Chúng em lặng lẽ bườc vào, bắt gặp anh sinh viên ít nói đang nâng giấc ba em như săn sóc một người thân.
Người đàn bà trẻ măng và phúc hậu đó luôn luôn ở bên giường cụ, sắc thuốc, nấu cháo, nâng giấc đỡ đần .
`Nặng lãi` nói việc cho vay lấy mức lãi cao, thường gặp trong `cho vay nặng lãi`, `vay nặng lãi`. Đây là một mô tả ngôn ngữ có sắc thái chê; bản thân cụm không nêu lãi suất, kỳ hạn, cách tính, phí đi kèm, số tiền thu được hay địa vị pháp lý của giao dịch. Trong văn bản pháp luật hiện hành, thuật ngữ được hướng dẫn là `cho vay lãi nặng` và việc xác định phải căn cứ các ngưỡng cùng điều kiện cụ thể; không được chỉ thấy chữ `nặng lãi` trong lời kể rồi kết luận có tội. Khi tư vấn hay đưa tin, cần ghi rõ lãi suất theo cùng một đơn vị thời gian, tổng số tiền phải trả, các khoản phí và nguồn dữ liệu. Không dùng cụm này để hạ thấp người đi vay; trọng tâm là điều kiện cho vay. Chưa có chứng tích Hán–Nôm đáng tin cậy cho toàn cụm nên tab chữ để trống.
Ờ đây, ông ta vào nhà một lão cho vay nặng lãi đã nổi danh tên là lão Gobseck, một lão lưu manh rất phách lối, có thể lấy xương ông già nó tiện làm con cờ được, một thằng Do thái, thằng A rập, thằng Hy lạp, một thằng cha lang bạt khó có ai bóc lột nổi, vì tiền nó bỏ nhà băng.
Nhưng không, chắc chắn bà ta đang đi lại cha Gobseck, lão cho vay nặng lãi.
Thanh niên ngảnh đầu với vẻ giận dữ nhìn ông già Goriot, và chào ông ta, trước khi ông đi ra, với vẻ kính trọng miễn cưỡng của những cái chào đối với chủ cho vay nặng lãi lúc người ta cần đến, hoặc cái kính cẩn bó buộc đối với một người hư đốn mà người ta phải xấu hổ về sau.
- Để cứu sống Maxime và để cứu vớt hạnh phúc của con, nữ bá tước phấn khởi trước sự biểu lộ một tình âu yếm nồng nhiệt và cảm động ấy, con đã mang lại tên cho vay nặng lãi mà Ba biết, một người do dịa ngục tạo ra và không có gì có thể làm xúc động, lão Gobseck ấy, con đã mang lại cho lão những kim cương gia bảo mà ông De Restaud rất tha thiết, những kim cương của anh ta, của con, tất cả con đã bán hết.
`Nặng lời` chỉ việc dùng lời lẽ quá gay gắt, quá đáng hoặc dễ làm tổn thương người khác, thường nói trong quan hệ thân quen: `nặng lời với vợ con`, `lỡ nặng lời`, `đừng nặng lời`. Cụm đánh giá cách nói chứ không tự cho biết toàn bộ nội dung, ý định, quan hệ hay hậu quả; khi tường thuật cần nêu câu chữ và hoàn cảnh cụ thể. Một lời phê bình thẳng nhưng đúng mực chưa chắc là nặng lời, còn lời hạ nhục, đe dọa hoặc lặp lại có thể nghiêm trọng hơn nhãn này và cần mô tả đúng hành vi. `Nặng lời` không đồng nghĩa `nói lớn`: âm lượng và mức tổn thương là hai việc khác nhau. Chưa có chữ Hán–Nôm nào được nguồn định vị cho toàn cụm nên tab chữ để trống.
Bọn hộ vệ tuân lời rồi hỏi thêm: – Thưa cậu, nếu ai kháng cự, chúng tôi đối phó thế nào: – Cứ bắt sống, bắt nhưng đừng trói, lúc trói thì đừng nói nặng lời.
Bà chủ như hối hận vì trót nặng lời với người làm công.
Vợ chồng cóc thấy vợ chồng cá trê ăn nói ngược ngang như vậy thì tức lắm, ngặt vì bầy nòng nọc giống cá trê quá lẽ, nên vợ chồng cóc không dám nặng lời trả treo lại.
- Ơ kìa, Toàn, sao lại nặng lời một cách vô lý thế, ông Thành bình tĩnh hỏi.
Cách gọi năng lượng được xem là có tác động môi trường và khí hậu tương đối thấp trong quá trình tạo ra, cung cấp và sử dụng, thường gắn với nguồn tái tạo hoặc phát thải thấp; phạm vi tùy tiêu chuẩn và ngữ cảnh.
`Nặng mùi` tả một mùi mạnh, thường khó ngửi, bốc hoặc lan rõ đến mức có thể nhận ra từ một khoảng cách: `cống nặng mùi`, `áo nặng mùi khói`. Cụm phản ánh cảm nhận khứu giác; nó không tự xác định chất gây mùi, nồng độ, nguồn phát, độ độc, tình trạng ôi hỏng hay vệ sinh của một con người. Có món ăn và nguyên liệu mang mùi mạnh nhưng vẫn bình thường trong văn hóa ẩm thực; nên nêu đúng mùi thay vì chê chung. `Nặng mùi` gần `nồng nặc`, nhưng nồng nặc thường nhấn mùi bốc dày, bao trùm hơn; `nặc mùi` có thể nhấn nét hăng/xộc. Không ngửi thấy mùi cũng không bảo đảm môi trường an toàn. Chưa có chữ Hán–Nôm nào được nguồn định vị cho toàn cụm nên tab chữ để trống.
Người thanh niên nầy đã ấp yêu nàng lúc nàng là một người đàn bà chửa xanh xao nặng mùi hôi hám.
Dân chúng lại một phen phẫn nộ hùa nhau đến phá cánh đồng hoa nặng mùi xú uế, các cây hoa nhổ bật gốc đều thấy có lông thú ba màu.
Chẳng biết giống gì mà nặng mùi quá chú chịu không nổi.
Nhất là tên đầu bếp mồ hôi hắn nặng mùi hơn ai cả.
`Nằng nặc` tả việc đòi hoặc xin dai dẳng, lặp đi lặp lại và mãi không chịu thôi, thường đứng trước `đòi`, `xin`, `yêu cầu`. Cụm này nhấn độ kéo dài và sức ép của lời yêu cầu, thường có sắc thái không tán thành; mạnh hơn một lời xin trung tính. Nó không tự chứng minh người nói xấu tính, thao túng hay dùng bạo lực. Việc một người nhận lời sau khi bị đòi nằng nặc không tự bảo đảm đồng thuận là tự nguyện; ngược lại, lời yêu cầu trợ giúp khẩn cấp phải được xem theo nội dung và nguy cơ, không gạt đi chỉ vì lặp lại. `Nằng nằng` thiên về một mực giữ một hướng; `năn nỉ` thiên về giọng khẩn khoản. Chữ Nôm `能` chỉ được ghi như chứng tích nguồn cho thành tố `nằng` trong cụm, không phải chữ Hán–Việt của cả thành ngữ.
Thoạt đầu, vợ chồng cá trê nằng nặc quyết cho rằng, đàn nòng nọc là con của mình mà vợ chồng cóc toan nhận diện, bằng cớ là đám nòng nọc giống mình chớ không giống cóc.
Như vậy sao nó lại cứ nằng nặc đòi về chỗ thiếu an ninh?
Khi ra xe, Thúy nằng nặc đòi đi ăn sáng ở Thanh-Thế thì Toàn không ngạc nhiên như trước nữa mà thấy nàng cả quyết tranh đấu một điều nhỏ nhặt như thế.
Hơn nữa má đẻ con má hổng biết rõ tánh của con sao: con thương thằng Tư đó thì con nằng nặc đòi cưới, chớ để tụi bây ở chung vài ngày thì cũng rã đám sớm.
`Nằng nằng` tả cách một người quyết giữ một bề, một ý hoặc một hành động và không chịu đổi, thường trong các khung `nằng nằng đòi`, `nằng nằng không chịu`, `nằng nằng làm cho được`. Cụm này mang đánh giá chủ quan rằng sự kiên quyết đã thành cố chấp hoặc không hợp tình huống; không được dùng để hạ thấp mọi lời từ chối, sự kiên trì có lý do, việc giữ nguyên tắc hay quyết định nhằm bảo đảm an toàn. `Nằng nằng` nhấn một mực giữ hướng đã chọn; `nằng nặc` nhấn việc đòi hoặc xin dai dẳng, còn `năn nỉ` nhấn giọng khẩn khoản. Chưa có chữ Hán–Nôm nào được nguồn định vị riêng cho toàn cụm, nên tab chữ để trống.
Người chàng muốn ổng bả đi thăm, ổng bả lại nằng nằng quyết một không thèm đi, lại bắt đi thăm lão phán Đậu.
Đó là cha con họ xung đột, các ông cha thì quyết tránh ông Tư Khâm, vì họ biết ghe dưa của ông như hòn đá nam châm, sẽ thu hút theo rất nhiều ghe khác; các cậu con thì nằng nằng quyết một theo ghe ông già có con gái, họ viện lẽ rằng ông Tư phá bỏ lề lối cũ, tức là ông ta đã nghe ngóng được tin gì hay, nên theo dấu ông ta mà kiếm ăn.
Chỉ mình em Bé nằng nằng mặc cho bằng được mới nghe.
Nghe vậy , thằng Thái nó nằng nằng đòi cưới cho bằng được.
`Nặng nề` là từ láy vần từ `nặng`, có ba lớp chính. Một là chậm chạp, ì ạch hoặc thiếu thanh thoát trong chuyển động. Hai là tạo cảm giác quá nặng, thô, u tối hay khó tiếp nhận ở vật, dáng thiết kế, câu văn, giọng điệu hoặc bầu không khí. Ba là đòi hỏi nhiều cố gắng hoặc mang sức ép lớn, như `trách nhiệm nặng nề`, `hậu quả nặng nề`. Khi tả dáng đi của một người, từ không tự cho biết cân nặng, bệnh hay khả năng; khi tả không khí hoặc tâm trạng, nó không phải chẩn đoán; khi nói trách nhiệm, nó không chứng minh một người phải gánh một mình. `Nặng nề` rộng hơn `nặng nhọc`, vì nặng nhọc chủ yếu nói việc lao lực. Chữ Nôm `𨤼` được nguồn định vị trực tiếp ở `nặng nề`; hồ sơ chỉ áp cho thành tố đầu theo ngữ liệu ấy.
Mặc dầu mình nặng nề, chân nhỏ thó, heo rừng lội nước khá nhanh.
Bấy giờ ông Từ sực nhớ tới trách nhiệm nặng nề của mình, hương chức làng sẽ khiển trách.
Tên Cang hoảng sợ, e bị trừng phạt nặng nề.
Ngày ấy trôi qua trong bầu không khí nặng nề, trì trệ.
`Nặng nhọc` tả công việc, lao động hoặc chặng việc rất vất vả và đòi hỏi nhiều sức lực hay cố gắng: `công việc nặng nhọc`, `lao động nặng nhọc`. Cụm không tự cho biết việc ấy vượt giới hạn an toàn, vi phạm quyền lao động, cần bao nhiêu người hay ai có khả năng làm; các điều đó phải đánh giá theo tải trọng, thời gian, môi trường, thiết bị và từng người. Không nên lấy `nặng nhọc` làm lời ca tụng sự kiệt sức hoặc lý do giao mãi việc nguy hiểm cho một nhóm. `Nặng nhọc` nhấn mức vất vả của việc; `nặng nề` rộng hơn, có thể nói dáng đi, câu văn, bầu không khí và trách nhiệm. Chữ Nôm `曩` được nguồn định vị trực tiếp ở ngữ liệu `nặng nhọc`; VietLayers chỉ ghi cho thành tố `nặng` trong cụm.
Công việc nặng nhọc nhất là kéo chiếc xuồng khá nặng ấy, quanh co hàng ngàn thước.
Việc đào đất xúc đất khá nặng nhọc chỉ dành co một số ít người chịu cực, số nhơn công thâu dụng chỉ có giới hạn.
Cầm cây phảng trên tay (trong tay mặt thôi), nghiêng mình uxống phát rồi đưa phảng lên, bước tới mà chém thêm nữa là việc nặng nhọc còn hơn là lực sĩ cầm cây mã tấu.
Mãi đến năm 1945, phát cỏ vẫn còn là công việc cần thiết và nặng nhọc nhứt của nông phu trong nhiều vùng ở Hậu Giang.
`Nâng niu` là chăm chút một người hoặc vật bằng cử chỉ nhẹ nhàng, âu yếm, như sợ làm đau hay hư hại (`nâng niu em bé`, `nâng niu cánh hoa`). Từ nghĩa cụ thể ấy, từ còn chỉ việc trân trọng và gìn giữ điều có giá trị tình cảm hoặc tinh thần (`nâng niu kỷ niệm`, `nâng niu tài năng`). Sắc thái thường trìu mến và tích cực, nhưng nâng niu một người không có nghĩa sở hữu, kiểm soát hoặc che chắn họ khỏi mọi lựa chọn; tình thương vẫn phải tôn trọng đồng thuận và tự chủ. Trong quảng cáo, `nâng niu` chỉ là lời gợi cảm xúc, không chứng minh sản phẩm an toàn, dịu nhẹ hay có chất lượng. Chưa có chứng tích Hán–Nôm cho toàn từ trong nguồn đã kiểm tra, nên tab chữ để trống.
Thằng Đa Đa không dám cãi lời dì ghẻ, lại nghĩ tủi thân, hồi nào còn mẹ được ăn uống đầy đủ, nâng niu, săn sóc nay thì cực khổ, cơm lại trộn cát bảo ăn, làm sao ăn được.
Giờ chúng xa ông hằng vạn dặm, xa vì tình thương yêu tiêu mòn, khó thành hình trở lại, mà cũng xa thì chúng đã ra khỏi tuổi được nâng niu.
Cô phủi túi thuốc đoạn nâng niu cầm trong tay đi vô chòi.
Anh ta vội cúi xuống đỡ Nhạn ngồi dậy mặc chiếc ác sơ–mi của anh ta vào cho Nhạn với tất cả sự nâng niu và cần mẫn của một người khỏe mạnh săn sóc cho một người trong lúc ốm đau.
`Nặng tai` chỉ tình trạng nghe tiếng động hoặc lời nói khó, kém rõ hơn bình thường; từ điển cũ thường giải là `hơi điếc`. Trong lời hiện đại nên dùng tôn trọng, chẳng hạn `ông hơi nặng tai`, và hỏi người ấy muốn được hỗ trợ thế nào. Một lần không nghe, nói chuyện trong chỗ ồn hoặc phản hồi chậm không đủ để kết luận ai nặng tai; nguyên nhân và mức độ cần được đánh giá phù hợp. Từ cũng không cho biết người ấy hoàn toàn không nghe, dùng ngôn ngữ ký hiệu, đeo máy trợ thính hay có năng lực nhận thức nào khác. Bản dịch thường là `hard of hearing` hoặc `has difficulty hearing`, không mặc định `deaf`. Chưa có chữ Hán–Nôm nào được nguồn định vị riêng cho toàn cụm nên tab chữ để trống.
Đoạn nàng to giọng, vì bà dì của nàng nặng tai:
Ông đã nặng tai, không còn nghe rõ nữa; phải nói lớn tiếng khi chuyện trò, lời nàng bỗng lệch lạc ngây ngô, tôi thấy câu chuyện nặng nề như hang tồn sinh trống trải.
Biết mẹ chồng nặng tai, Trang phải nói thật lớn bà mới nghe rõ :
`Nặng trịch` là cách nói giàu sức gợi, nhấn một vật hoặc bộ phận cơ thể có cảm giác rất nặng, như khó nhấc lên nổi: `va-li nặng trịch`, `mí mắt nặng trịch`. Cụm không cho biết số cân cụ thể và thường có tính cường điệu theo sức người nói, tư thế, cách cầm hoặc hoàn cảnh; muốn đánh giá tải trọng phải cân, đo và xét thiết bị nâng. Trong nghĩa chuyển, `lòng nặng trịch` tả cảm giác bị nỗi lo hoặc buồn đè xuống, không phải chẩn đoán tâm lý. `Nặng trình trịch` là biến thể đồng nghĩa có nhịp nhấn dài hơn; không có căn cứ để gán hai dạng cho hai vùng hoặc hai mức cân cố định. Chưa có chứng tích Hán–Nôm riêng cho toàn cụm nên tab chữ để trống.
Miệng chàng khô ran và đầu chàng nhức nhối nặng trịch.
`Nặng trình trịch` là biến thể nhấn mạnh của `nặng trịch`, tả vật hoặc cảm giác rất nặng, tưởng như không nhấc lên nổi. Dạng ba tiếng tạo nhịp biểu cảm rõ, thường hợp lời kể và miêu tả hơn văn bản đo lường. Nó không tự cho biết khối lượng, không chứng minh vật vượt giới hạn an toàn và không có một mức nặng khách quan khác với `nặng trịch`; khi cần quyết định vận chuyển vẫn phải cân và xem hướng dẫn. Có thể gặp mở rộng như `chân nặng trình trịch`, nhưng phải tránh dùng cảm giác ấy để tự chẩn đoán bệnh. Chưa có chứng tích Hán–Nôm riêng cho toàn cụm nên tab chữ để trống.
Loại băng bột này nặng trình trịch, mình chẳng đi đâu được.
`Năn nỉ` là khẩn khoản xin hoặc yêu cầu một người, thường có lời lặp lại hay giọng thiết tha để mong họ đồng ý, giúp đỡ hoặc đổi quyết định. Mức này mạnh hơn một lời `xin/đề nghị` trung tính nhưng không tự đồng nghĩa với quỳ lạy, tuyệt vọng hay thao túng. Việc một người đồng ý sau khi bị năn nỉ dai dẳng không tự chứng minh sự đồng thuận là tự nguyện; khi họ từ chối hoặc đặt ranh giới, cần dừng lại. Ngược lại, một lời năn nỉ cầu cứu trong tình huống nguy cấp phải được đánh giá theo nội dung và mức nguy hiểm, không gạt đi như mè nheo. `Nằn nì` là biến thể gần nghĩa. Chữ Nôm `𢟒` chỉ được ghi cho thành tố `năn` trong cả cụm, không giả định đây là chữ của tiếng `nỉ`.
Tôi năn nỉ cô Năm đến gãy lưỡi, tôi đòi tự tử nên cô Năm đồng ý cho tôi rình sẵn.
Hôm chàng biết vú Chín đã ăn nói không được nhã nhặn với Thúy Ái, chàng mời vú Chín lại và năn nỉ vú Chín đừng làm phiền Thúy Ái.
Nó thuật lại những hứa hẹn của họ; nó năn nỉ ỉ ôi mãi cho đến khi con trai tôi nhượng bộ.
Ông lại năn nỉ người ta cho phép ông cầm lái một chiếc trong đoàn phi cơ mà Amundsen tính dùng để bay trên miền băng gần Bắc cực.
`Nằn nì` là biến thể khẩu ngữ của `năn nỉ`, nghĩa là khẩn khoản xin hay yêu cầu, thường lặp lời để mong người khác đồng ý, giúp đỡ hoặc đổi ý. Không có cơ sở để mặc định `nằn nì` mạnh hơn, yếu hơn hay riêng Nam Bộ; sắc thái cụ thể nằm ở giọng nói, số lần lặp và tình huống. Các ranh giới giao tiếp của `năn nỉ` cũng áp dụng ở đây: lời khẩn khoản không xóa quyền từ chối, còn yêu cầu cứu giúp khẩn cấp không được xem nhẹ chỉ vì cách nói lặp lại. Chữ Nôm `噒` được nguồn cho âm `năn/nằn` và giải bằng `năn nỉ`; VietLayers chỉ ghi nó như chứng tích cho thành tố đầu, không bịa thêm chữ cho `nì`.
Nhưng em tôi muối coi trứng sáo, em cứ nằn nì đem xuống một trứng.
Ba đại biểu ra thuật lại những lời của viên công sứ, anh em dân không bằng lòng, vì những lời hứa ấy không gì chắc chắn, nên không chịu giải tán, cứ ở lại nằn nì van nài.
X. Sáu Năm Côn Đảo. Vụ Dân Trung Kỳ Kháng Thuế
Tụi nhỏ, trưa nay nằn nì; Cho tụi em xuống sân chơi chút, tối tụi em ngủ sớm.
Người thiếu phụ nằn nì và gã thấy rõ nỗi tuyệt vọng trong đôi mắt nàng, gã hiểu rằng nàng đặt hy vọng nhiều ở gã.
`Não` có hai lớp nghĩa phải tách bằng chữ và ngữ cảnh. Danh từ Hán–Việt `腦` chỉ bộ não, cơ quan nằm trong hộp sọ và là phần trung tâm của hệ thần kinh; thường gặp trong `não bộ`, `mạch não`, `điện não`, `chấn thương sọ não`. Từ điển không dùng thay chẩn đoán: tên triệu chứng, kết quả chụp hay cụm `chảy máu não` cần được chuyên môn y tế xác nhận và xử trí. Một từ đồng âm Hán–Việt gắn với `惱` mang nghĩa buồn phiền, đau xót trong văn chương, còn thấy ở `não lòng`, `não nùng`, `não nhân`; nó không có nghĩa là bộ óc và cũng không phải tên một rối loạn tâm thần. Không nhập hai chữ `腦` và `惱`, không kéo các chữ đồng âm trong `mã não`, `long não` sang mục này.
Thuở nay thân tôi thiệt no ấm, song trí tôi sầu não, nghĩ chẳng có khổ nào hơn.
Phía mé sông, lâu lâu có một chiếc ghe thương hồ lướt qua bạn ghe hò hát, chúng tavọng cổ nghe não ruột.
Đây là cuộc thực hiện chương trình « tẩy não » dự tính mấy hôm trước.
`Não cá vàng` là tiếng lóng hiện đại, dùng như tính từ hoặc cụm danh từ để nói một người hay quên, thường với giọng vui, tự trào: `dạo này não cá vàng quá`, `đúng là một cái não cá vàng`. Cụm dựa trên hình ảnh dân gian rằng cá vàng có trí nhớ cực ngắn, nhưng không được trình bày định kiến ấy như một kết luận khoa học về cá thật: thí nghiệm đã cho thấy cá vàng có thể học và phân biệt thời điểm cho ăn qua nhiều tuần. Đây không phải tên bệnh, hội chứng hay chẩn đoán; một lần quên đồ không chứng minh suy giảm nhận thức, còn thay đổi trí nhớ làm khó sinh hoạt nên được trao đổi với chuyên gia y tế. Khi nói về người khác, cụm có thể thành lời chê hoặc kỳ thị tuổi tác và khuyết tật; nên ưu tiên nêu việc cụ thể và chỉ trêu khi quan hệ cho phép. Tab chữ chỉ ghi `腦` cho thành tố `não`; toàn cụm tiếng lóng hiện đại không có chứng tích Hán–Nôm được kiểm tra.
`Não lòng` là cách nói thiên về văn chương, chỉ trạng thái buồn đau sâu sắc hoặc tính chất khiến người ta buồn đau: `câu chuyện não lòng`, `tiếng kêu não lòng`, `làm não lòng người nghe`. Trong cụm này, `não` thuộc lớp nghĩa `惱` là buồn phiền, làm ray rứt; không phải `腦` nghĩa bộ óc. Sắc thái mạnh hơn lời nói thường `buồn`, nên không nên dùng phô trương cho mọi bất tiện nhỏ. `Não lòng` gần `đau lòng`, `xót xa`, nhưng không tự xác nhận câu chuyện là thật, người kể vô can hay ai phải chịu trách nhiệm; tin tức về mất mát vẫn cần nguồn và cách kể tôn trọng người chịu ảnh hưởng. Không nhập với `nao lòng`, một dạng gần âm có phạm vi riêng; khi biên tập phải giữ đúng dấu. Đây là mô tả cảm xúc, không phải chẩn đoán sức khỏe tâm thần. Tab chữ ghi `惱` cho thành tố `não`, không ráp chữ giả định cho `lòng` hay toàn cụm.
Hoặc là một trường hợp não lòng sẽ xảy ra.
Tường đi chạy công việc trở lại và ghé qua thăm người cậu đã vô tình bắt chàng làm nhơn chứng một cảnh não lòng.
Người ta có thể nhớ lại, một cách não lòng, cảnh người goá phụ trẻ với các con bên cạnh khi chiếc quan tài đi qua và, người ta cũng có thế nhớ lại, đứa trẻ lên ba đã giơ tay chào người cha lần cuối cùng ra sao.
`Não lực` là từ Hán–Việt `腦力`, nghĩa cốt lõi là sức hoạt động của đầu óc. Nó có thể chỉ năng lực tư duy trong một công việc (`huy động não lực`) hoặc phần đòi hỏi tập trung, ghi nhớ, phân tích của lao động (`hoạt động não lực`, đối với `thể lực`). Tùy câu, tiếng Anh có thể là `mental capacity`, `brainpower`, `mental effort` hay `cognitive workload`; không có một bản dịch duy nhất cho mọi ngữ cảnh. Não lực không đồng nhất với trí tuệ, học vấn, điểm IQ, phẩm giá hay tiềm năng cả đời của một người; kết quả làm việc còn tùy kiến thức, công cụ, giấc ngủ, sức khỏe, áp lực và cách tổ chức. Cụm cũng không phải tên một vùng giải phẫu hay chẩn đoán y khoa. Khi đánh giá công việc, phải nêu nhiệm vụ và tiêu chí cụ thể thay vì gắn nhãn người `não lực kém` từ một lần sai.
Nghỉ ngơi một lát Diện Hổ đứng dậy, uốn mình, tìm lại sức khỏe bằng cách tập trung não lực.
`Não nhân` là từ Hán–Việt cũ `惱人`. Trong văn chương Việt, từ thường được hiểu là khiến người khác buồn khổ, đau lòng, như lối nói `một thiên ... não nhân`. Nguồn Hán văn còn ghi nét làm người khác buồn bực hoặc giận tức; nét này cần chú thích theo văn cảnh, không tự đưa vào lời nói hiện đại. `Nhân` ở đây là `人` nghĩa người khác, không phải `nhân` nguyên nhân và toàn từ không có nghĩa người làm việc bằng não. Hiện nay nên dùng `làm đau lòng`, `khiến buồn bực`, `gây xót xa` cho rõ, trừ khi cố ý giữ giọng cổ. `Não nhân` miêu tả tác động cảm xúc trong câu; nó không tự chứng minh câu chuyện có thật, người gây ra có ác ý, người nghe mắc bệnh tâm thần hay có căn cứ quy trách nhiệm.
`Não nùng` là tính từ biểu cảm nghĩa là buồn bã lắm hoặc gợi một nỗi buồn thấm sâu: `tiếng khóc não nùng`, `khúc nhạc não nùng`, `cảnh tượng não nùng`. Đây là từ láy âm từ `não` nghĩa buồn đau; `nùng` trong toàn từ không nên tách ra để giải như một từ độc lập. Tùy danh từ, tiếng Anh có thể là `mournful`, `sorrowful`, `heart-rending` hay `plaintive`, không chỉ một `sad` chung chung. Cần phân biệt `não nùng` với `nao núng` nghĩa lung lay, mất vững lòng và với `não lòng`; các từ gần nghĩa không thay thế tuyệt đối trong mọi cấu trúc. Sắc thái khá mạnh, thiên về văn chương, nên tránh dùng để giật gân một bất tiện nhỏ hoặc biến đau khổ thật thành trang trí. Từ chỉ hiệu quả cảm xúc, không tự xác nhận sự việc, nguyên nhân, lỗi hay một chẩn đoán tâm thần. Tab chữ chỉ ghi `惱` cho thành tố có nghĩa; không ráp chữ Hán giả cho tiếng láy `nùng`.
Ho sẽ nói đến một thiên tình-sử thơ mộng, bi đát, não nùng thì chết chớ chẳng chơi đâu nhé !
Rùng rợn vì tiếng vạc não nùng như tiếng một cô hồn đau khổ, và tiếng thì thầm của đêm tối, tiếng gió vi vu.
Sự thật thường đi trái ngược lại nữa, mấy thằng hay cười, chỉ cười để che dấu tâm sự não nùng nào, còn mấy thằng có bản mặt buồn buồn lại rất vui bên trong, chúng nó cố mà buồn, sợ người ta biết rồi xin bớt niềm vui của chúng nó chăng ?
Những lá dừa nước cọ nhau buông tiếng rên siết não nùng.
Nắp, nguồn từ French nappe và cũng được từ điển vay Pháp ghi là náp, là khăn trải trên bàn ăn trong lời Nam Bộ cũ. Hồ Biểu Chánh dùng `trải nắp đặt bàn`, `bàn có trải nắp trắng`, `trải tấm nắp trắng tinh`; động từ trải cùng bàn ăn, ghế, chén dĩa khóa nghĩa khăn trải bàn. Phải tách hoàn toàn nắp này khỏi nắp đậy của nồi, hộp, hầm hoặc quan tài. Từ chỉ loại đồ phủ bàn, không tự cho biết làm bằng vải hay giấy, kích thước, màu, độ sạch, hoa văn, dịp dùng hoặc những món khác đã được bày lên bàn.
Thằng bồi lật đật trải náp đặt bàn, lại có đem lên hai cái ly với một ve rượu chát đỏ nữa.
Bà chủ ra vô chỉ biểu cho chúng nó trải nắp đặt bàn.
Vợ chồng Bá Kỳ với Lý Như Bình cứ theo hỏi thăm Bá Kỳ và Hiếu Liêm về việc thi khóa, còn Thanh Huê và Thanh Kiều y phục toàn lụa trắng, tay đeo cà rá thủy xoàn, tai đeo bông cũng nhận thủy xoàn, mà cổ đeo dây chuyền cũng gắn thủy xoàn, người lo trải náp , người lo đặt bàn, đi tới đi lui, đèn khí giọi mấy hột thủy xoàn, coi chẳng khác tiên nga giáng thế.
Còn căn bên tay trái thì để một cái bàn ăn với tám cái ghế, bàn có trải nắp trắng chạy rìa đỏ, lại chính giữa có để một bình bông.
`Nâu` có hai mục nghĩa cần tách. Phổ biến nhất, đây là màu nằm trong dải vàng sẫm đến đỏ sẫm tùy sắc độ, thường thấy ở đất, gỗ, vỏ cây, cà phê hoặc quần áo; tiếng Anh thường là `brown`. `Nâu` là một họ màu chứ không phải một mã RGB cố định: ánh sáng, màn hình và chất liệu có thể làm màu nhìn khác đi. Trong lớp từ cũ hơn, `cây nâu` là tên một loại cây leo rừng có rễ dạng củ, giàu chất chát và từng được dùng nhuộm vải. Tên dân gian này chưa đủ để định danh loài trong một mẫu cây cụ thể nếu thiếu địa điểm và đặc điểm thực vật. Nguồn mở liệt kê nhiều chữ Hán–Nôm đồng âm (`檽`, `𩹩`, `耨`, `𣘽` và một tự dạng vùng dùng riêng) nhưng không định vị chữ nào theo nghĩa màu hay cây; vì vậy tab chữ để trống thay vì gắn một chữ mơ hồ cho cả hai nghĩa.
Bất giác nàng nhớ đến người bạn da nâu, người bạn gái đã sống đời sống người lớn.
`Nậu` là danh từ cũ/vùng chỉ bọn, nhóm người, nhất là nhóm cùng nghề hoặc người thuộc nhóm ấy: `đầu nậu`, `nậu rổi`, `nậu nguồn`, `nậu nại`. Trong lịch sử, nậu cũng từng là tên đơn vị quy tụ người làm nghề. Ở Bình Định–Phú Yên, `nẩu/nẫu` được dùng như đại từ ngôi ba nghĩa người ta, họ, người ấy; cách ghi hỏi/ngã còn tùy truyền thống chính tả. Đây là lớp Nam Trung Bộ, không được dán nhãn Nam Bộ phổ thông chỉ vì có trong một bảng đối chiếu. Phải tách `nẩu/nẫu` đại từ khỏi `nẫu` nghĩa trái chín rục và khỏi `đầu nậu` hiện nay thường chỉ người cầm đầu mối thu gom/kinh doanh. Tên nậu không tự cho biết nghề, quy mô, quyền lực, tính hợp pháp hay phẩm chất của nhóm.
`Nâu nâu` là cách nói miêu tả một vật có sắc hơi nâu, chưa đủ đậm hoặc chưa cần xác định thành một màu nâu rõ: `nước nâu nâu`, `vết nâu nâu`. Kiểu lặp tiếng làm nhẹ mức độ, gần `hơi nâu` hoặc `ngả nâu`; nó không chỉ một mã màu, tỷ lệ pha hay ngưỡng đo cố định. Sắc nhìn thấy còn tùy ánh sáng, bề mặt và màn hình. Một vệt `nâu nâu` chỉ cho biết màu quan sát được, không tự chứng minh đó là đất bẩn, rỉ sét, nấm mốc, máu, thuốc hoặc dấu hiệu bệnh; muốn xác định nguyên nhân phải xét vật và hoàn cảnh. Đây là từ láy tiếng Việt hiện đại chưa có chứng tích Hán–Nôm cho toàn từ trong nguồn đã kiểm tra, nên tab chữ để trống.
Noburo trông thấy một con cá sấu xinh xinh, nâu nâu màu trà.
Dân cạo mủ, dân làm nhà máy mà hơi nhựa cao su đã thấm đẫm qua lớp da, bao quanh thớ thịt tại nên một sắc thịt nâu nâu, nhạt nhạt có cảm giác rút cứng nhão nhoẹt khi chạm phải .
Người nó nhỏ nhắn, xinh đẹp, mớ tóc nâu nâu rõ ràng gái Ý.
Họ mặc khố màu đỏ, còn những người bắt giữ và cầm tù ba bọn trẻ thì khố màu nâu nâu, màu như sợi đay khô.
`Nâu non` là màu nâu nhạt, thường gợi sắc mềm và chưa đậm như nâu vừa hay nâu sẫm. Thành tố `non` trong tổ hợp này làm nhẹ sắc độ; cụm không có nghĩa vật ấy còn non, sống hoặc chưa chín. Đây là tên màu theo cảm nhận, không phải một mã màu cố định; dưới ánh sáng, trên gỗ, vải, sơn và màn hình, cùng tên `nâu non` có thể hiện khác nhau. `Nâu non` gần `nâu nhạt` nhưng sắc độ thực tế vẫn cần mẫu; không nên tự đồng nhất tuyệt đối với `be`, `nâu sữa` hoặc một mã màu thương mại. Chưa có chứng tích Hán–Nôm cho toàn cụm trong nguồn đã kiểm tra, nên tab chữ để trống.
Rồi tia nhìn ngây dại chết giấc trên mảng yếm trắng tinh nổi bật giữa hai tà áo nâu non và múi thắt lưng màu hoa lý.
Một chiếc thuyền rẽ sóng, lướt theo bờ rồi ghé vào bến vắng, một cô gái mặc áo nâu non, đầu chít khăn mỏ quạ,t ay cầm nón, từ khoảng lau bên bến nhô ra, lên thuyền, con thuyền ngược dòng một quãng rồi sang ngang.
Quả nhiên, cái diều của Hữu cứng cáp, mầu nâu non đẹp ghê.
Nàng mặc áo cánh màu nâu non, quần đen, chít khăn vuông mỏ quạ.
`Nâu sồng` trước hết gợi sắc nâu trầm của vải áo nhà chùa trong truyền thống Việt Nam; cụm thường nằm trong `áo nâu sồng`, `màu nâu sồng`. Từ đó, nó được dùng như danh từ gọi chung đồ mặc của người tu Phật giáo và trong văn chương có thể hoán dụ cho đời sống xuất gia (`khoác nâu sồng`). Biến thể thường gặp là `nâu sòng`. Cách gọi mang tính hình ảnh văn hóa, không phải bản mô tả đầy đủ pháp phục: màu, kiểu áo và quy định thay đổi theo truyền thống, địa phương, vai trò và nghi lễ; không phải người tu Phật giáo nào cũng mặc nâu. Một bộ áo nâu sồng cũng không tự chứng minh người mặc đã thọ giới, có phẩm hạnh nào hoặc thuộc hệ phái nào. Chưa có chứng tích Hán–Nôm cho toàn cụm trong nguồn đã kiểm tra, nên tab chữ để trống.
Trước khi khoác lên mình mảnh áo nâu sồng người ta cần phải trút bỏ hết mọi niềm tâm sự, đau khổ, ngang trái để rồi quên hẳn nó.
Lũ chúng tôi trong các bộ tăng y nâu sồng trông tương phản với họ thực là rõ rệt; thật thế chúng tôi như đang đóng vai trò tăng lữ để mua vui, hoặc như thể chúng tôi là cư dân của một địa phương nào đó đã khởi công cố giữ phong tục xưa cũ lạ kỳ để làm đẹp lòng những người khách đến ngoạn cảnh và quan sát.
Hình ảnh dì Tường vận nâu sồng đối với tôi thật đẹp, chàng chết, nàng đi tu, mối tình thật đẹp .
Thầy mặc áo màu cờ vàng trong khi những nhà sư khác mặc áo nâu sồng.
`Nay` là từ chỉ thời gian quy chiếu vào hiện tại. Trong các tổ hợp `hôm nay`, `sáng nay`, `năm nay`, nó xác định ngày hoặc khoảng thời gian chứa lúc nói. Đứng độc lập hoặc đối với `xưa`, `mai`, nó có thể nghĩa là bây giờ, hiện tại hay thời nay, thường trang trọng hoặc văn chương hơn `bây giờ`: `xưa khác, nay khác`. `Nay` là từ chỉ xuất, nên mốc thật thay đổi theo lúc câu được nói hay văn bản được viết; trong hợp đồng, hồ sơ, lịch hẹn hoặc cảnh báo cần ghi ngày giờ cụ thể thay vì chỉ dùng `nay`. Không được nhập `nay` với `này` chỉ vật gần hay `nãy` chỉ thời gian vừa qua. Chữ Nôm `尼` và `𠉞` được nguồn liệt kê như các dạng ghi `nay`; đây là chữ Nôm mượn/dạng song song, không biến từ thuần Việt hiện đại thành từ Hán–Việt.
Tay rìu đời nay là ông Tiều đời xưa đầu thai lại chớ gì.
`Nây` là mục đa nghĩa hiếm hoặc có tính địa phương. Trong cách nói cũ, `bằng nây`, `chừng nây` nghĩa là bằng chừng này hoặc cỡ này. Trong `bên nây, bên kia`, `nây` là dạng vùng của `này`. Tính từ trong `béo nây` tả dáng béo, mập; vì dễ thành lời bình phẩm cơ thể, nên chỉ dùng khi ngữ cảnh cho phép và không suy ra sức khỏe, tính cách hay giá trị con người. Một nghĩa danh từ cũ gọi phần thịt mỡ mềm, nhão ở bụng lợn; đây là tên mô tả cũ, không tự đồng nhất với `ba rọi`, `nầm`, `nạm` hay một mã cắt thịt hiện đại. Nguồn còn có một dòng nghĩa bị khuyết, VietLayers không đoán bù. Hai chữ Nôm `胒`, `昵` được nguồn liệt kê như cách ghi `nây` nhưng không phân bổ theo từng nét nghĩa, vì vậy hồ sơ chỉ xác nhận cách ghi đầu mục chứ không gán chữ cho một nghĩa riêng.
`Nẩy` là động từ chỉ vật bật lên hoặc bật trở lại do va chạm, sức ép hay tính đàn hồi: `quả bóng nẩy`, `lò xo nẩy lại`. Trong `giật nẩy`, từ tả cơ thể bỗng bật hoặc co mạnh vì bất ngờ; nó không tự cho biết nguyên nhân y khoa hay mức nguy hiểm. Cần phân biệt với `nảy` trong `nảy mầm`, `nảy sinh`, nghĩa là đâm ra hoặc phát sinh. Một số từ điển ghi `nảy` và `nẩy` gần hoặc đồng nghĩa, nhưng trong biên tập hiện đại VietLayers giữ hai đầu mục để làm rõ ranh nghĩa; không tự sửa chính tả trong trích dẫn lịch sử. Tên chuyển động không cho biết độ cao, vận tốc, chất liệu, lực va hay độ an toàn nếu câu không nêu. Chữ Nôm `䄧` được nguồn liệt kê cho cả `nẩy` và `nảy`, nên tab chỉ xác nhận cách ghi đầu mục chứ không dùng làm bằng chứng hai từ hoàn toàn đồng nhất.
Tôi có cảm tưởng như mình là một trái banh nẩy từ bàn này qua bàn nọ.
`Nãy` là từ chỉ xuất thời gian, trỏ một lúc vừa mới qua trước thời điểm nói. Nó thường đứng sau `lúc`, `hồi`, `khi`, `ban` (`lúc nãy`, `hồi nãy`) và trong khẩu ngữ có thể đứng gọn ở đầu câu (`Nãy anh gọi em hả?`). Khoảng cách không cố định: tùy việc đang nói, `nãy` có thể là vài phút hoặc lâu hơn, nhưng vẫn được người nói xem là gần. Vì mốc thay đổi theo lúc phát ngôn, biên bản, log, đơn thuốc, lịch hẹn và bằng chứng thời gian cần ghi giờ cụ thể. Phải phân biệt `nãy` với `nay` chỉ hiện tại, `này` chỉ vật/người gần và `nảy` trong nảy mầm. Nguồn giải lịch sử `nãy` là âm phi Hán–Việt liên hệ `乃` (âm Hán–Việt `nãi`); chữ này cùng `𣅅` được ghi như hai cách viết Nôm, không vì vậy mà gọi từ hiện đại là Hán–Việt.
`Nảy` là động từ có hai nét nghĩa liên hệ. Với cây, hạt hoặc chồi, nó chỉ cái mới đâm, trổ hay mọc ra, thường gặp trong `nảy mầm`, `nảy lộc`. Với ý nghĩ, vấn đề, cảm xúc hoặc mâu thuẫn, nó chỉ sự bắt đầu xuất hiện hay phát sinh, thường đi với `nảy ra`, `nảy sinh`. Không phải mọi thay đổi bề ngoài của hạt đều chứng minh hạt đã nảy, và một ý vừa nảy ra chưa phải kế hoạch đúng hay khả thi. Cần phân biệt `nảy` này với `nẩy` theo nghĩa bật lên, bật lại trong nhiều chuẩn chính tả; một số nguồn ghi hai dạng gần nhau nhưng không nên thay máy móc trong mọi văn cảnh. Chữ Nôm `𤆈` được nguồn liệt kê trực tiếp cho đầu mục `nảy`, song nguồn chưa chia chữ theo từng nét nghĩa nên tab chỉ ghi ở mức đầu mục, không biến từ thành Hán–Việt.
Bà hương trưởng như chợt nảy ra sáng kiến:
`Nảy đom đóm` là thành ngữ, thường nói đầy đủ `nảy đom đóm mắt`, chỉ việc trước mắt hiện những chấm hoặc tia sáng li ti sau một cú va chạm mạnh. `Đom đóm` ở đây là hình ảnh so sánh, không phải côn trùng thật. Trong lời kể, cụm đôi khi được dùng cường điệu để nhấn cú đau choáng; không nên từ đó suy chắc mức thương tích, nguyên nhân hay người gây ra. Đây không phải thuật ngữ hoặc chẩn đoán y khoa. Nếu chớp sáng hay đốm bay mới xuất hiện sau chấn thương mắt/đầu, nhất là kèm đau hoặc thay đổi thị lực, cần được đánh giá y tế khẩn thay vì dựa vào thành ngữ. Hồ sơ không dựng cách viết Hán–Nôm của toàn cụm vì nguồn đã kiểm tra chỉ xác nhận nghĩa hiện đại, không cung cấp chứng tích chữ.
Vi Tiểu Bảo bị một phát bạt tai nảy đom đóm mắt.
`Nãy giờ` là trạng ngữ thời gian nghĩa là từ ban nãy cho đến bây giờ. Khác `hồi nãy` thường trỏ một điểm gần trong quá khứ, `nãy giờ` mở ra một khoảng kéo tới lúc nói: `Nãy giờ tôi đợi`, `Anh ở đâu nãy giờ?`. Cụm không tự cho biết khoảng ấy dài bao lâu và cũng không bắt buộc hành động diễn ra liên tục; động từ, thể và văn cảnh mới cho biết người ấy đợi suốt quãng, làm nhiều lần hay chỉ vắng mặt trong quãng đó. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, cụm rất tự nhiên với `tui`, `bộ`, `vậy`, nhưng nghĩa không chỉ thuộc riêng Nam Bộ. Với công, phí, thuốc, an toàn, camera hay biên bản phải ghi giờ bắt đầu–kết thúc cụ thể thay vì suy từ `nãy giờ`. Tab chữ chỉ kế thừa `乃`, `𣅅` cho thành tố `nãy`; chưa có chứng tích cách viết Nôm của toàn cụm trong nguồn đã kiểm tra.
Tôi nghe rõ việc riêng của cô nãy giờ, lòng tôi ái truất không thể nào nói ra cho được.
Ông Hăngri thừa hiểu rằng từ nãy giờ cặp mắt tò mò của chủ nhà đan xăm xoi về phía mình.
Trọng Lang đang ngồi nhìn Thúy Ái nãy giờ mà chưa biết tìm cái gì để nói, nghe Ánh Hoa khoe khoang liền cãi:
`Nay kính` là công thức kết thư hoặc đơn từ trong lối viết cũ, đặt gần cuối và trước tên/chữ ký để tỏ ý kính trọng, gần `kính thư`, `trân trọng` hay `respectfully yours` tùy văn cảnh. Ở đây `nay` không mang nghĩa độc lập là hôm nay, còn `kính` không phải danh từ chỉ eyeglasses; toàn cụm hoạt động như một lời kết quy ước. Hiện nay cách này hiếm và dễ tạo giọng cổ; email, công văn hoặc thư giao dịch thường dùng `trân trọng`, `kính thư` hay lời kết theo quy chuẩn của cơ quan. Công thức lịch sự không tự chứng minh nội dung thư chân thành, đúng sự thật hoặc người gửi đồng ý với mọi điều nêu trong thư. Chưa có chứng tích Hán–Nôm cho toàn công thức trong nguồn đã kiểm tra, nên tab chữ để trống.
Trình tôi, mà cuối tờ trình chỉ mang vẻn vẹn mấy chữ ‘’Nay kính trình’’ thì coi sao được!
Tôi còn đang băn khoăn về hai chữ "nay thơ" hay nên viết "nay kính thơ" thì nghe có tiếng kêu ngoài ngõ:
`Nảy lửa` là tính từ giàu hình ảnh, nghĩa là rất kịch liệt, gay cấn hoặc quyết liệt, thường tả trận đấu, cuộc tranh luận, màn cạnh tranh hay đối đầu. Cụm không mặc định có lửa thật, thương tích hoặc bạo lực; `cuộc tranh luận nảy lửa` có thể chỉ việc các bên bảo vệ quan điểm rất mạnh. Ngược lại, trong câu tả hai vật va vào nhau làm tóe lửa, chuỗi `nảy lửa` có thể là kết hợp nghĩa đen chứ không phải tính từ thành ngữ. Sắc thái mạnh nên không dùng để thổi phồng một trao đổi bình thường, và mức căng của lời nói không tự chứng minh bên nào đúng, sai hay phạm luật. Nguồn chưa cung cấp chứng tích chữ Hán–Nôm của toàn cụm, vì vậy tab chữ để trống thay vì ráp chữ theo từng tiếng.
Số là sáng hôm ấy, sáu tuần lễ sau buổi xế mà nàng đuổi khéo nhà triệu phú Đáng, cơn ác mộng do vụ Cẩm Nhung cũng vừa qua, báo chí cho tắt lần lần những thiên điều tra phóng sự nảy lửa về người đẹp ở hãng Labbé thì Liên được tiếp một người khách trẻ tuổi, trong giới nữ lưu, một người khách quen, nhưng đã bặt tin từ lâu rồi.
Nhưng rốt cuộc hắn cũng đâm cáu, tát mạnh vào má Cúc một cái tát nảy lửa rồi chửi:
Lincoln nhảy một bước, quay lại: đại tá Holmes nhìn ông, giận dữ, mắt nảy lửa.
Tu viện trường dòng Dominican, Jolin Tetzel, một trong những người bị Luther nhắm vào để chế giễu châm biếm, đã lên tiếng trả lời thẳng những bài bình luận nảy lửa của Luther và buộc tội ông đã chủ xướng tà thuyết.
`Nay mai` là trạng ngữ chỉ một thời điểm trong tương lai gần, nghĩa là `sắp tới`, `trong ít hôm tới` hoặc `chẳng bao lâu nữa`: `nay mai sẽ có tin`. Cụm đã từ vựng hóa, không nhất thiết giới hạn đúng hôm nay hoặc ngày mai và cũng không hứa một số ngày cố định. Tùy câu, nó có thể mang giọng chờ đợi, dự tính hoặc trấn an, nhưng không tự biến một dự định thành cam kết chắc chắn. Vì mốc mơ hồ, không dùng `nay mai` thay ngày giờ cụ thể trong lịch hẹn, hạn thanh toán, hướng dẫn thuốc, cảnh báo an toàn hoặc hồ sơ pháp lý. Phải phân biệt với cấu trúc tự do `nay... mai...` đối chiếu hai thời điểm và với `nay đây mai đó` chỉ sự di chuyển không ổn định. Chưa có chứng tích Hán–Nôm cho toàn cụm trong nguồn đã kiểm tra, nên tab chữ để trống.
Nay mai, đến mùa nước cạn, họ sẽ nhậu với cá trong vuông của ông Lơ Pheo và ăn trộm cá để mua rượu.
Ông giải bày căn do rồi nói tiếp: -Nay mai, con đầu thai ở xã Cao Hương, huyện Thiên Bản, tỉnh Nam Định.
- Nay mai tôi sẽ có thêm một đồng nghiệp nữa, và trong đội binh chống giặc dốt trên thế giới sẽ có thêm một người lính xung phong.
Nay mai, anh sẽ bịa rằng đi công tác miền Trung trong mười hôm và anh sẽ sống với em suốt tuần trăng.
`Nảy mầm` trước hết chỉ hạt bắt đầu phát triển và cho mầm hoặc cây non. Vỏ hạt hút nước, nứt hay phồng chưa phải lúc nào cũng đủ để kết luận đã nảy mầm; cần thấy dấu hiệu sinh trưởng phù hợp với loài và điều kiện. Theo nghĩa chuyển, cụm chỉ một ý tưởng, hy vọng, tình cảm hoặc khuynh hướng mới bắt đầu hình thành. Nghĩa chuyển không có nghĩa điều ấy chắc chắn sẽ lớn mạnh, thành công hoặc tốt đẹp; danh từ đi cùng mới cho biết điều nảy mầm là gì. Cụm khác `mọc mầm` ở cách kết hợp và khác `nảy sinh` ở hình ảnh sinh trưởng rõ hơn. Tab chữ chỉ ghi `𤆈` cho thành tố `nảy` và `𦹰` cho `mầm` theo nguồn đầu mục; chưa có chứng tích cách viết Nôm nguyên cụm nên không ghép hai chữ thành một dạng lịch sử được xác nhận.
Tôi chỉ thả vấn đề này vào trong đáy óc để cho tự nó nảy mầm.
Hạt thóc không thể gieo trên phiến đá nhẳn thín mà nảy mầm, chính trị viên tin ở tài lãnh đạo của đoàn thể, hạt thóc có thể nảy mầm trên phiến đá phủ rêu, nhưng từ phiến đá nhẵn đến phiến đá phủ rêu đòi hỏi thời gian.
Thoạt đầu, cậu học trò Thanh kể sự tích của đức Phật cho bè bạn nghe như con vẹt nhưng rồi lâu dần có một cái gì siêu hình của đạo Phật thấm vào tâm hồn cậu như hương sen thấm vào cánh trà, như một hạt giống nảy mầm rồi bén rễ vào đất màu.
Mưa xuân dìu dịu đủ ướt đất cho hạt giống chóng nảy mầm.
`Nảy nở` là động từ chỉ sự sinh ra, mọc ra rồi phát triển, thường dùng cho nhân tài, sáng kiến, tình cảm, quan hệ hoặc một lớp hoạt động đang ngày càng có thêm biểu hiện. Từ không chỉ một khoảnh khắc xuất hiện đơn lẻ như `nảy ra`; nó thường gợi cả quá trình phát triển và có thể có nhiều cá thể hoặc biểu hiện. `Nhân tài nảy nở` không có nghĩa tài năng tự nhiên xuất hiện mà không cần môi trường, cơ hội hay rèn luyện. Cần phân biệt với tính từ `nở nang` hoặc cách nói về hình thể; không dùng `nảy nở` để bình phẩm hay tình dục hóa cơ thể người, nhất là trẻ vị thành niên. Cụm cũng không bảo đảm điều phát triển là bền vững hoặc tốt nếu danh từ đi cùng không nêu rõ. Tab chữ chỉ ghi `𤆈` và `𠴑` như cách ghi Nôm của hai thành tố theo nguồn, không khẳng định đó là chứng tích nguyên cụm.
Nép mình trong vòng tay tình nhân, Diễm tự hỏi tại sao mình lại yêu chàng, tại sao chàng lại yêu mình, và nàng sẽ không bao giờ tìm được câu trả lời, nếu không phải là ái tình đã nảy nở giữa hai người.
Mọi người đều đồng ý về điểm này: Các nền văn minh phát sinh, nảy nở, tàn rồi chết, trừ phi là sống lây lất như làn nước tù mà những dòng sông đã cạn rồi còn để lại.
Có người lại nói trong một cuộc đấu xảo, người Nhật mang loại bèo đó sang đây, rồi từ đó sinh sôi nảy nở mãnh liệt, đầy cả sông rạch.
`Nảy nòi` là lối nói khẩu ngữ, có phần cũ và mang ý chê, chỉ một người, kiểu người, thói quen hoặc hành vi bị người nói xem là bỗng xuất hiện khác với nếp trước đó: `nảy nòi ra thói gian dối`. Định nghĩa cũ thường so với `ông cha` hoặc `nòi giống`, nhưng cách nói ấy phản ánh thái độ người nói chứ không chứng minh đặc điểm đạo đức được di truyền, người ấy khác huyết thống, gia đình có lỗi hay quan hệ cha con đáng ngờ. Vì sắc thái quy chụp mạnh, nên trong lời trung tính hãy nêu hành vi cụ thể bằng `bắt đầu xuất hiện`, `phát sinh`, `có thêm` thay vì gắn nhãn con người. `Nảy nòi` không đồng nghĩa `nảy nở`: từ sau nói sự sinh ra và phát triển, còn từ này thường nhấn sự xuất hiện bất ngờ của điều bị chê. Tab chữ chỉ ghi `𤆈` cho `nảy` và `𧞥` cho `nòi` theo đầu mục nguồn, không khẳng định có chứng tích nguyên cụm.
`Nảy sinh` là động từ chỉ một điều bắt đầu sinh ra hoặc xuất hiện, thường dùng với sự việc trừu tượng như `vấn đề`, `nhu cầu`, `ý tưởng`, `tình cảm`, `chi phí`, `mâu thuẫn`. Cụm không mặc định điều xuất hiện là xấu: hy vọng và sáng kiến cũng có thể nảy sinh. So với `nảy ra`, `nảy sinh` thường trang trọng hơn và có thể nhấn quá trình phát sinh; so với `nảy mầm`, nó không bắt buộc hình ảnh hạt–mầm; so với `nảy nở`, nó chưa nhất thiết bao hàm sự phát triển tiếp theo. Cấu trúc `nảy sinh từ` nêu một nguyên nhân được cho là có liên hệ, nhưng bản thân câu không chứng minh quan hệ nhân quả. Trong hồ sơ y tế, pháp lý, tài chính và kỹ thuật phải nêu sự kiện cùng chứng cứ cụ thể thay vì chỉ nói `vấn đề nảy sinh`. Tab chữ ghi `𤆈` cho thành tố Việt `nảy` và `生` cho thành tố Hán–Việt `sinh`; chưa có chứng tích cách viết toàn cụm.
Có lẽ ông nghĩ đến phận mình mà nảy sinh ra bao mối cảm hoài.
Tờ phúc trình này cũng khuyến cáo các tham biện chủ tỉnh không nên cấp những lô đất to hơn 20 mẫu, đề phòng nảy sinh ra giai cấp đại điền chủ.
Tâm tư chàng nảy sinh một ý niệm, muốn cứu tiểu công chúa phải chế ngự tên này.
Nếu ý định đó nảy sinh ra trong một lúc con đau khổ cực độ, ta e nó sẽ không bền.
`Nay thư` là công thức kết thư cũ, đặt ở cuối bức thư và phía trên chữ ký để tạo giọng trang trọng. Đây là một đơn vị quy ước của lối thư từ ngày trước, không nên tách máy móc thành `nay` nghĩa hôm nay và `thư` nghĩa lá thư. Trong thư từ hiện đại, người viết thường chọn `trân trọng`, `kính thư`, `thân mến` hoặc một lời kết phù hợp quan hệ; thay thế phải xét người nhận và thể loại văn bản chứ không coi các công thức là đồng nghĩa tuyệt đối. `Nay thư` không tự chứng minh người viết chân thành, nội dung đúng sự thật, văn bản hợp lệ hay thủ tục đã hoàn tất. Chữ `書` chỉ được ghi cho thành tố Hán–Việt `thư` nghĩa thư từ; tab không dựng một cách viết Hán–Nôm cho toàn công thức khi nguồn chưa cung cấp chứng tích.
100. Quân Hán cướp trại, phá Tào Quân; Võ Hầu đấu trận, nhục Trọng Đạt.
`Né` có một nghĩa danh từ chuyên biệt và các nghĩa động từ quen dùng. Danh từ `né` là dụng cụ đan bằng phên, có lót rơm để tằm làm kén; đây là từ nghề nuôi tằm, không phải tên chung cho mọi nong, nia hay khay. Động từ `né` trước hết là nghiêng, nép hoặc chuyển sang bên để tránh đường đi hay vật đang tới: `né sang một bên`, `né quả bóng`. Nghĩa rộng là tránh tiếp xúc, thời điểm, câu hỏi, trách nhiệm hoặc tình huống: `né giờ cao điểm`, `né trả lời`. `Né` không tự cho biết hành động là khôn ngoan, hèn nhát, hợp pháp hay an toàn; phải xem đối tượng và lý do. `Né trách nhiệm` là lời đánh giá cần hành vi cụ thể, còn `né giờ đông xe` chỉ cách chọn thời điểm. Chữ Nôm `你` được nguồn liệt kê cho đầu mục nhưng không chia theo nghĩa danh từ hay động từ, nên tab không gán chữ cho một nét riêng.
`Nè` là hạt diễn ngôn đặc trưng trong lời Nam Bộ, tương ứng một số cách dùng khẩu ngữ của `này`. Đứng đầu phát ngôn, nó gọi người nghe chú ý, mở lời hoặc trao một vật: `Nè, coi cái này`, `Nè, cầm giùm tui`. Đứng sau từ chỉ định, danh từ hay một mục liệt kê, nó làm điều đang nói nổi rõ như ở ngay trước mắt hoặc trong mạch trò chuyện: `đây nè`, `cái áo này nè`, `rau nè, cá nè`. Sắc thái tùy giọng và quan hệ: có thể thân mật, hồ hởi, nhắc nhẹ hoặc thúc giục; từ tự nó không luôn bất lịch sự, nhưng gọi trống không với người lạ hoặc người cần kính trọng có thể nghe cộc. `Nè` không đồng nghĩa hoàn toàn với `nha`, `nhé`, vì các hạt sau thường hướng tới đồng thuận, nhắc nhở hay làm mềm lời. Khi dịch sang tiếng Anh có thể dùng `hey`, `look`, `here`, `this one`, hoặc lược bỏ và truyền sắc thái bằng cả câu. Chữ Nôm `泥` là cách ghi âm có nguồn, không chứng minh hạt này bắt nguồn từ từ Hán nghĩa bùn.
- Nè, ăn gan rùa đi thầy, bổ lắm, "nên thuốc" lắm.
`Nề` có các nét đồng âm cần tách. Trong nghề xây, danh từ `cái nề` là dụng cụ mặt nhẵn dùng xoa vữa, còn động từ `nề` là xoa hoặc miết lớp vữa cho phẳng. Tên dụng cụ không tự cho biết vật liệu, kích cỡ hay công việc đã đạt tiêu chuẩn; cách gọi thông dụng có thể thay bằng `bàn xoa` tùy thợ và loại dụng cụ. Ở nét khác, `nề` nghĩa là quản ngại và gần như dùng trong cấu trúc phủ định: `không nề đường xa`, `chẳng nề khó nhọc`; câu này khen sự không ngại khó nhưng không hợp thức hóa ép làm quá sức, bỏ thiết bị bảo hộ hay xem nhẹ quyền từ chối. Một số từ điển còn ghi tính từ ít dùng `nề` như `phù`, ngày nay thường gặp trong `phù nề`; từ đơn không đủ để chẩn đoán nguyên nhân hay mức độ sưng. Nguồn liệt kê nhiều chữ Nôm nhưng không chia theo nghĩa; tab chọn `耐` như một dạng đầu mục và không gán riêng cho nghề xây hay quản ngại.
`Nể` có ba nét cần tách. Thứ nhất, nó chỉ thái độ kính, coi người khác đáng trọng, đôi khi kèm chút e dè trước tài năng, uy tín, tuổi tác hoặc vị thế: `nể người làm ăn giữ chữ tín`. Thứ hai, nó chỉ sự giữ ý, nhân nhượng hay khó từ chối vì không muốn làm mất lòng: `nể bạn nên nhận lời`; nét này không đồng nghĩa với tự nguyện đồng ý và không tạo nghĩa vụ phải cho mượn tiền, ký giấy hay bỏ qua sai phạm. Thứ ba, trong lối cũ `ăn dưng ở nể`, từ có nghĩa ngồi không, sống nhờ mà không làm việc; đây là lời phê phán đã cũ, không nên dùng để quy chụp người thất nghiệp, khuyết tật, làm việc chăm sóc không lương hoặc đang phụ thuộc vì hoàn cảnh. `Nể` cũng không tự chứng minh người được nể có quyền, có tài hay đúng; phải nêu căn cứ cụ thể. Chữ Nôm `𢣚` chỉ xác nhận một cách ghi đầu mục, không chia riêng ba nét nghĩa.
Em ghét anh lắm, nhưng vẫn phải nể oai anh.
`Nề hà` là quản ngại, chùn bước hoặc lấy khó khăn làm điều khiến mình không muốn làm. Trong tiếng Việt hiện đại, cụm gần như luôn đi với phủ định: `không nề hà vất vả`, `chẳng nề hà đường xa`, nghĩa là không ngại khó. Dạng khẳng định đơn lẻ `anh ấy nề hà` ít tự nhiên; nếu cần nói có ngại, nên dùng `ngần ngại`, `quản ngại` hoặc nêu điều khiến người ấy chùn. Cụm thường mang sắc thái khen tinh thần tận tâm, nhưng không chứng minh công việc an toàn, tự nguyện, hợp đồng cho phép hay người làm còn đủ sức. Không được lấy lời `không nề hà` để ép làm thêm, bỏ bảo hộ, xem nhẹ thời gian nghỉ hoặc phủ nhận quyền dừng trước nguy hiểm. Tab chữ chỉ ghi `耐` cho thành tố `nề`; chưa có chứng tích đủ tin cậy để dựng cách viết toàn cụm.
– À tưởng gì, nếu thế tôi sẽ sẵn sàng, đâu có nề hà gì.
Lão hủ là người mang chịu hậu ơn của Minh chủ cho nên dù phải xông pha vào tên lửa cũng không bao giờ dám nề hà.
Cha tôi nhặt nhạnh từ năm hào bơm thuê cho anh phu xe tay, chẳng nề hà việc dầu mỡ.
Tự thân bà mẹ không nề hà cực nhọc cũng như âu yếm chăm sóc cho nên đã gây được nơi Rosemary một căn bản lý tưởng trong lúc này hoàn toàn hướng về mẹ và nhìn đời bằng con mắt của mẹ.
`Nể mặt` là giữ ý, kiềm lời hoặc nhân nhượng một phần vì coi trọng người đang hiện diện, quan hệ với họ, địa vị của họ hoặc thể diện mà họ gắn vào tình huống. Cụm có thể nghiêng về `chừa thể diện cho ai` hoặc `chiếu cố vì ai`, nhưng không có nghĩa người kia đúng và cũng không bắt buộc phải đồng ý với yêu cầu của họ. `Nể mặt` khác `nể trọng`: nể trọng là đánh giá cao một người, còn nể mặt nhấn vào cách xử sự cụ thể để giữ quan hệ hoặc thể diện. Sự chiếu cố không được dùng để ép ký giấy, vay mượn, im lặng trước quấy rối, bỏ qua an toàn, luật lệ hay đối xử bất bình đẳng. Tab chữ chỉ ghi `𢣚` cho thành tố `nể`; chưa có chứng tích đủ tin cậy để dựng cách viết Nôm của nguyên cụm.
Lính trang kiêng dè nể mặt, bót cò miệng ngậm sáp cũng làm lơ.
Ông chủ chúng ta chỉ nể mặt ông Tổ thứ năm ngươi đó thôi, chớ ngươi đừng có tưởng lầm ta hÌn nhát đâu nhé.
- Tôi nói cho biết trước, nêu không nể mặt cha mảy giờ tôi đã đánh anh nát xương, liệu hồn đấy, nếu muốn sống thì cút ngay đi.
Ở đây còn có hai bác và thằng em này nữa đó, muốn tâm sự hay âu yếm nhau cũng phải nể mặt một chút chứ.
Nệm ruột gà là tên vật dụng cũ trong văn liệu Nam Bộ, chỉ loại nệm hoặc đệm đàn hồi có phần ruột bằng hệ dây cuộn/lò xo, dùng trên giường sắt hoặc ghế sa-lông: an old coil-spring mattress or cushion. Hình ảnh ruột gà gợi các vòng dây uốn cuộn bên trong, nhưng nguồn kỹ thuật cùng thời còn thưa; vì vậy mục từ chỉ khẳng định ở mức kết cấu đàn hồi kiểu lò xo mà chứng liệu và chú giải cho phép. Cần phân biệt nệm ruột gà với giường ruột gà: cụm sau có thể chỉ bộ giát/sommier bằng lò xo nằm dưới một tấm nệm riêng. Từ không cho biết kích thước, độ cứng, vật liệu phủ, chất lượng hay tiêu chuẩn an toàn hiện đại.
Bên phía tay trái là phòng tiếp khách đàn ông, nên có dọn một bộ ghế sa-lông theo kiểu tây, nệm ruột gà bao nỉ xanh, ngồi rất êm, lại có lót một cái di-văn đóng bằng gõ phía vách và trên đầu có hộc tủ, để nằm nghỉ trưa hoặc đọc sách.
`Nền` có các nét liên hệ qua ý cái nằm dưới hoặc làm cơ sở. Nó có thể là mặt phẳng dưới chân trong nhà (`nền gạch`), lớp đất đá đỡ móng hay mặt đường (`nền đường`), hoặc phông rộng làm chi tiết nổi lên (`nền trời`, `nền đen`). Từ còn đứng trước tên một lĩnh vực đã thành hệ thống và làm cơ sở đời sống xã hội: `nền kinh tế`, `nền giáo dục`, `nền văn hóa`; trong khung này, `nền` là danh từ loại chứ không phải mọi danh từ trừu tượng đều ghép tự nhiên với nó. Tính từ `nền` ít gặp hơn, nói cách ăn mặc hoặc màu sắc đẹp, có điểm nhấn nhưng nhã nhặn, đứng đắn; không đồng nghĩa bắt buộc tối màu hay đắt tiền. Cần phân biệt `nền` với `móng`: nền là mặt/lớp đỡ rộng, móng là bộ phận truyền tải công trình, và đánh giá kỹ thuật cần khảo sát chứ không suy từ tên gọi. Chữ Nôm `𡔒` là dạng đầu mục chưa chia riêng từng nét.
Ở sau hè này, còn một cái nền nhà xưa, từ đời nào không ai biết.
`Nể nang` là e dè, giữ ý hoặc không nói/làm thẳng điều cần thiết vì sợ người khác mất lòng. Nó là từ láy vần `-ang` của `nể`, không phải tổ hợp Hán–Việt và `nang` không được tách thành một chữ Hán có nghĩa riêng. Sự tế nhị có thể giúp cách nói dễ nghe, nhưng nể nang quá mức dễ khiến người ta nhận lời ngoài ý muốn, bỏ sót phản hồi, dung túng sai phạm hoặc đối xử thiếu công bằng. `Không nể nang` thường là không kiêng dè, không nhân nhượng; tùy ngữ cảnh nó có thể biểu thị sự thẳng thắn cần thiết hoặc cách làm gay gắt, chứ không mặc định là thô lỗ. Nể nang không phải sự đồng thuận, không chứng minh người bị nể có quyền và không được lấn át an toàn, quyền riêng tư, quy trình hay quyền từ chối. Tab chữ chỉ ghi `𢣚` cho gốc `nể`, không dựng chữ cho tiếng láy `nang`.
Họ nghĩ đến phần lễ vật mang đến đây, vì nể nang trang chủ nên lễ vật trọng hậu ít nhiều.
Nhưng có điều thật, mà hắn không nói ra, là từ buổi đọc lỏm nhật kí của Édouard và từ buổi gặp Laura, hắn thường tưởng tới trường nội trú Vedel; hắn mong mỏi quen biết Armand, bạn của Olivier, mà Olivier không hề nhắc nhở với hắn; hắn lại còn mong mỏi quen biết Sarah, cô em gái, hơn nữa, nhưng sự tìm hiểu của hắn vẫn âm thầm; vì nể nang Laura, hắn không tự mình thú nhận với mình.
Thấy Lão Đại đê hÌn vô sỉ, phen nầy Ôn Thanh không chút nể nang, đánh miếng kiếm nào cũng hiểm độc vô cùng.
Bốn Tướng Đà Lạt vẫn cảm thấy Nguyễn Khánh hãy còn nể nang, e dè mình.
`Nề nếp` là toàn bộ thói quen, quy định và cách tổ chức đã được duy trì đủ ổn định để công việc hoặc sinh hoạt diễn ra có trật tự: `đưa công việc vào nề nếp`, `giữ nề nếp lớp học`. Dùng như tính từ, nó tả người, gia đình hoặc tập thể có lối sinh hoạt quy củ: `một gia đình nề nếp`. `Nền nếp` cũng được từ điển ghi nhận và có lịch sử dùng thực tế; các nguồn còn bất nhất về việc lấy dạng nào làm chính. Vì vậy VietLayers chọn `nề nếp` làm đầu mục nhưng lưu `nền nếp` như biến thể, không tự sửa máy móc trong trích dẫn, tên văn bản hoặc lời người dùng. Nề nếp không đồng nghĩa vâng lời tuyệt đối: quy trình có thể tốt, lỗi thời hoặc gây hại và phải được đánh giá theo mục đích, quyền, an toàn cùng hiệu quả. Không nên lấy nhãn `gia đình nề nếp` để phán phẩm giá, giai cấp hay áp đặt khuôn giới. Tab chữ chỉ ghi `𥻻` cho thành tố `nếp`; yếu tố láy `nề` trong toàn từ chưa được gán một chữ riêng.
Khuôn đúc trong nền giáo dục nghiêm khắc của cha nhưng kèm theo những khuyên răn dịu hiền của mẹ, nên chúng tôi thảnh thơi trong nề nếp con nhà như cá thảnh thơi với nước.
Yêu Yến, nỡ nào bắt Yến phải quyết định nhất đán xô đổ một hiện tại đã thành nề nếp để dấn thân vào một tương lai bấp bênh?
6. Thuyền Ơi Thuyền, Thuyền Trôi Nơi Đâu...
Việc điều hành công tác đã có nề nếp cũ, nhiệm vụ của tôi, kể ra thực chẳng có gì đáng kể, ngoài chuyện mỗi tháng làm một bản báo cáo công tác của đơn vị và giải quyết, trả lời những vấn đề liên quan đến khách.
Liên B là một thiếu nữ được giáo dục theo nề nếp nho phong.
`Nền móng` có nghĩa đen là phần đất được chuẩn bị, gia cố cùng hệ móng bên dưới để đỡ công trình. Trong lời thông thường nó gọi khái quát phần chịu đỡ phía dưới, nhưng trong hồ sơ kỹ thuật phải phân biệt nền đất, móng, loại kết cấu, tải trọng và kết quả khảo sát; gọi `nền móng chắc` không thay cho kiểm định. Nghĩa chuyển là cơ sở ban đầu tương đối vững để tri thức, quan hệ, tổ chức hay một quá trình tiếp tục phát triển: `đặt nền móng cho nghiên cứu`. Cụm này thường gợi công sức xây từ đầu và độ bền, nhưng không bảo đảm kết quả sau cùng, không chứng minh quan hệ nhân quả và không biến người đặt nền móng thành tác giả duy nhất. So với `nền tảng`, `nền móng` giữ hình ảnh xây dựng rõ hơn; hai từ có thể gần nhau ở nghĩa chuyển nhưng không thay máy móc trong thuật ngữ công nghệ. Tab chữ chỉ ghi `𡔒` cho `nền`; chưa có chứng tích toàn cụm được định vị.
Khắp vùng Rạch Giá, Cà Mau, tục lệ 'tá thổ' mướn đất của ma, của Chúa Ngung, Ma Nương chẳng nơi nào rõ rệt bằng ở xóm Mốp Giăng, gần Óc Eo, núi Ba Thê - vị trí quan trọng đánh dấu sự 'dung hòa' giữa văn hóa các nước Đông Nam Á, đặt nền móng cho 'dân tộc tính' Việt Nam.
Sự đổ vỡ của thuyết Nguyễn Phương bắt nguồn ở cái nền móng bấp bênh đó.
Hôm qua, ngày 24 tháng 11, chúng tôi đã đụng nền móng của nhà ngân hàng.
`Nền nã` là tính từ khen vẻ thanh nhã, kín đáo, có gu mà không phô trương, hoặc khen phong thái điềm đạm, nói năng lịch thiệp. Với trang phục, màu sắc và không gian, từ nhấn sự hài hòa nhẹ nhàng chứ không bắt buộc màu nhạt, kiểu cổ hay đồ đắt tiền. Với con người, nó mô tả cách thể hiện trong một hoàn cảnh, không chứng minh tính cách toàn diện, sự hiền lành, địa vị hay đạo đức. Cách dùng cũ thường gắn `nết na nền nã` với phụ nữ; VietLayers ghi nhận cụm để đọc văn nhưng không coi im lặng, phục tùng hay một khuôn giới là chuẩn mực của nền nã. Cũng cần phân biệt `nền nã` với `nền nếp`: từ đầu là tính từ về phong cách/phong thái, từ sau là danh từ về trật tự và thói quen. Tab chữ chỉ ghi `𡔒` cho thành tố `nền`; chưa có chứng tích nguyên cụm đủ tin cậy.
`Nền tảng` trước hết là bộ phận, điều kiện, tri thức hoặc nguyên tắc cơ bản làm chỗ dựa để những phần khác tồn tại và phát triển: `nền tảng kiến thức`, `trên nền tảng tôn trọng`. Tính từ đi kèm như `vững chắc`, `pháp lý`, `dữ liệu` phải có căn cứ riêng; bản thân từ không bảo đảm điều được nói là đúng hoặc bền. Trong công nghệ, `nền tảng` dịch `platform` và có thể chỉ môi trường kỹ thuật cho phần mềm chạy, dịch vụ số kết nối người dùng, hoặc hệ sinh thái công cụ: `nền tảng thanh toán`, `nền tảng học trực tuyến`. Cần nêu rõ đó là sản phẩm, hạ tầng, tiêu chuẩn hay doanh nghiệp; từ không tự nói dữ liệu an toàn, thuật toán trung lập, dịch vụ được cấp phép hoặc nội dung đáng tin. `Nền móng` gần nghĩa ở cơ sở ban đầu nhưng gợi hình ảnh xây dựng và công việc gây dựng; `nền tảng` rộng hơn và đã từ vựng hóa mạnh trong công nghệ. Tab chữ chỉ ghi `𡔒` cho thành tố nền.
Đó là triết lý căn bản về vũ trụ dùng làm nền tảng cho nền Y học Trung Hoa.
Để biện hộ cho sự túng dục, chúng ta không ngần ngại tạo ra một thuyết về những tai hại của sự tiết dục, mà không biết rằng, chế ngự được bản năng là nền tảng của mọi văn minh.
Quốc ước hội nghị cùng với Uỷ ban cứu quốc muốn thay đổi cả nền tảng tinh thần và tín ngưỡng trong nước.
Nhưng nền tảng của tất cả các chuyện đó vẫn cứ là: nhu cầu, chạy trốn và dạ dầy trống rỗng.
`Nếp` có bốn nhóm nghĩa chính. Nó là vết hay đường gấp trên vải, giấy hoặc bề mặt mềm (`nếp áo`, `nếp gấp`); là lề lối, cách sinh hoạt hay suy nghĩ đã thành quen (`nếp sống`, `vào nếp`); là cách gọi gọn của gạo nếp; và là tính từ trong `bánh nếp`, `bắp nếp`, chỉ món làm từ gạo nếp hoặc giống ngũ cốc có hạt dẻo. `Glutinous rice` là tên tiếng Anh thông dụng và không có nghĩa hạt chứa gluten. Nếp nghĩa thói quen có thể tốt, xấu hoặc trung tính; lâu đời không tự động đúng và thay đổi một nếp cũ không đồng nghĩa mất gốc. Thành ngữ `có nếp có tẻ` theo quan niệm cũ nói gia đình có cả con gái lẫn con trai; đây không phải chuẩn về gia đình đầy đủ và không nên dùng để gây áp lực sinh con hay coi giới tính chỉ có hai khuôn cứng. Chữ Nôm `𥻻` được nguồn liệt kê cho đầu mục nhưng không phân bổ theo từng nghĩa.
Tôi tiếc hùi hịu, nên nấu cơm nếp, trộn với mỡ gà.
`Nếp nhà` có hai nghĩa đã được từ điển ghi nhận. Nghĩa vật thể, nay ít gặp, dùng `nếp` như đơn vị để nói từng căn nhà tách ra khỏi các nhà khác: `hai nếp nhà cách nhau một sân`. Nghĩa phổ biến hơn là những lề lối, thói quen và cách cư xử đã thành nét quen của một gia đình: `giữ nếp nhà`, `thành nếp nhà`. Nếp nhà có thể gồm cách ăn ở, chia việc, giữ lời, đón khách hay làm lễ, nhưng không phải mọi sở thích nhất thời đều là truyền thống. Cụm mang tính mô tả, không tự bảo đảm một nếp là tốt, không trao quyền cho người lớn ép buộc và không được đặt cao hơn pháp luật, an toàn, sự đồng thuận hay quyền của từng thành viên. Gia đình có thể cùng xem lại, giữ, đổi hoặc tạo nếp mới; nếp nhà không chỉ truyền theo bên nội và không phụ thuộc một mô hình gia đình duy nhất. Tab chữ ghi `𥻻` cho riêng thành tố `nếp`, chưa phải chứng tích toàn cụm.
Người mất đi để lại cho anh một nếp nhà thanh bạch, với danh tiếng của một vị bác sĩ tận tâm, giàu lòng bác ái.
Tới món tráng miệng, Hiếu bỗng giựt mình nhớ lại nếp nhà, giờ đó đã khuya lắm đối với gia đình nàng nên xem lại đồng hồ tay rồi kêu:
Nếp nhà ngang năm gian ông Chánh mới làm năm ngoái, rộng thênh thang, chỉ có một mình Mơ nằm nên nàng thấy vắng vẻ lắm.
Những nếp nhà thật xưa, trang nghiêm, kín đáo ba gian hai chái, thấp xuống như tan cùng bóng mát của cây đào trồng đằng trước, nền gạch mát rượi, lòng nhà tối tăm, hơi lạnh từ hàng cột, bờ tường rêu phủ xanh xao bốc lên.
`Nếp sống` là những thói quen và cách sinh hoạt lặp lại đủ ổn định để tạo thành một lối sống nhận ra được của cá nhân, gia đình hoặc cộng đồng: giờ giấc, ăn uống, đi lại, chia việc, giao tiếp. Nó rộng hơn một thói quen đơn lẻ nhưng không nhất thiết bao quát toàn bộ bản sắc con người. Các tính từ `văn minh`, `lành mạnh`, `mới`, `cũ` đều chứa tiêu chí và quan điểm của người nói; cần giải thích hành vi cụ thể thay vì dùng làm nhãn đạo đức, giai cấp, vùng miền hay sức khỏe. Một nghĩa lịch sử–thể chế của `nếp sống mới` từng chỉ phong trào vận động sinh hoạt theo lối sống xã hội chủ nghĩa; khi gặp trong tài liệu phải nêu thời kỳ, chủ thể và mục tiêu, không mặc định mọi cách dùng hiện đại mang nghĩa chính trị ấy. Nếp sống có thể thay đổi theo công việc, tuổi, môi trường và lựa chọn; không được viện nó để ép người khác hoặc xâm phạm quyền riêng tư. Tab chữ chỉ ghi `𥻻` cho thành tố nếp.
Con cái của hai ông đều ăn học thành tài, nếp sống theo hình thức nửa tây nửa ta,"trên ô tô dưới thời ca nô.
Đúng là kẻ bất chấp thế sự, ngạo mạn và có nếp sống kỳ lạ.
Rõ ràng là nếp sống của Trúc Lâm thất hiền theo nền "văn minh thảo mộc", nhà cửa, giường chiếu, bàn ghế, ghe thuyền đều bằng nguyên liệu cây cỏ, chế biến ra.
Toàn tin chắc rằng chỉ vì tuột thang xã hội mà Thúy phải vào ở trong xóm lao động thôi, chớ nàng đã sống theo nếp sống trưởng giả nhiều năm rồi, đâu có tinh thần chạy xem chưởi lộn, đánh lộn.
`Nết` là những thói quen và cách cư xử lặp lại đến mức được xem như một nét tương đối ổn định của một người: `tính nết`, `quen nết`, `xấu nết`. Trong tổ hợp `có nết`, từ mang lời khen rằng người ấy cư xử phải phép theo tiêu chí của người nói; nhưng bản thân `nết` không tự có nghĩa tốt, vì còn có `xấu nết`, `mất nết`. Muốn nhận xét công bằng, nên nêu hành vi quan sát được như giữ lời, biết xin lỗi, tôn trọng ranh giới, thay vì lấy sự im lặng, phục tùng, giới, tuổi, nghề hoặc hoàn cảnh gia đình làm thước đo. Câu tục ngữ `cái nết đánh chết cái đẹp` là lời đề cao cách sống hơn ngoại hình trong hệ giá trị truyền thống; `đánh chết` là lối nói nhấn mạnh, không phải nghĩa bạo lực literal và cũng không đặt ra chuẩn duy nhất để chấm phẩm giá. `Nét` là đường, dáng hoặc đặc điểm nhìn thấy; không được viết lẫn với `nết`. Tab chữ ghi `𢟗` như một cách viết Nôm của đầu mục, chưa chia theo từng cấu trúc đánh giá.
Nó muốn trổ tài, giúp cậu Minh thấy tận mắt thói ăn nết ở của bầy ong.
`Nết ăn nết ở` là toàn bộ những thói quen và cách một người cư xử trong sinh hoạt hằng ngày, nhất là khi sống, làm việc hoặc qua lại với người khác. `Ăn` và `ở` trong cụm đã kết lại thành nghĩa rộng về cách sống, không chỉ nói khẩu vị, món ăn, chỗ ở hay quan hệ chung sống của một cặp đôi. Cụm thường xuất hiện trong lời nhận xét, vì vậy nên chỉ rõ việc quan sát được—biết chia phần, giữ vệ sinh chung, tôn trọng giờ nghỉ, trả đồ đã mượn—thay vì suy phẩm giá từ nghèo giàu, quê quán, kiểu nhà, giới, khuyết tật hoặc một khác biệt văn hóa vô hại. Một lần sơ suất chưa đủ kết luận cả `nết ăn nết ở`; nhận xét phải xét hoàn cảnh, mức lặp lại và khả năng sửa. Tab chữ chỉ ghi `𢟗` cho hai lần xuất hiện của thành tố `nết`; chưa có chứng tích đủ để dựng cách viết Nôm toàn cụm.
`Nết na` là tính từ khen một người có cách cư xử được xem là đứng đắn, phải phép và biết nghĩ đến người khác. Từ mang màu truyền thống, nay hơi cũ hoặc văn chương; trong tư liệu cũ nó chủ yếu được dùng cho con gái và phụ nữ. VietLayers ghi bối cảnh ấy để người đọc hiểu lịch sử sử dụng, không biến nó thành yêu cầu rằng phụ nữ phải nhỏ nhẹ, kín tiếng, phục tùng, lấy chồng, làm việc nhà hay không được bất đồng. Nếu dùng hiện nay, nên gắn với hành vi cụ thể như giữ lời, tôn trọng người khác, biết nhận lỗi; trong văn trung tính có thể dùng `cư xử đúng mực`, `lịch thiệp`, `chu đáo`. `Nết na` không phải chẩn đoán tính cách toàn diện và không cho phép suy phẩm giá, đời tư hay tình dục. Đây được nguồn xếp là từ láy; tab chữ chỉ định vị `𢟗` cho thành tố `nết`, không ghép một chữ tùy đoán cho `na`.
Con gái ông được nhiều người khen ngợi nhan sắc và nết na.
Chính tôi khi được hiểu Thúy Ái là người nết na, tôi cũng có ý định làm mai cho thằng cháu tôi…
Ái Mỹ thường đóng đào lẳng, nhưng ngoài đời không lẳng, và nàng lại cố giữ nết na cẩn thận, nhờ thế mà nàng lại thắng, và Khoa đành nhẫn nại chịu số phận và Ái Mỹ cứ tiếp tục hưởng hạnh phúc riêng của nàng: sự thành công trong ngành nghệ thuật mà nàng theo đuổi, và sự thưởng công bằng tinh thần của bao nhiêu người hâm mộ nàng.
Mỗi chị vú chỉ phải coi sóc có một đứa, chứ còn cô trông nom cả một bầy hàng bốn năm chục trẻ, hò hét luôn mồm, dạy dỗ, uốn nắn thế nào cho biết đọc, biết viết, cho ngoan-ngoãn, nết na.
`Nể trọng` là coi trọng và dành sự kính nể cho một người vì phẩm chất, năng lực, cách hành xử, đóng góp hoặc uy tín mà người nói đánh giá cao. Trọng tâm của cụm là sự đánh giá tích cực tương đối bền, khác `nể mặt` là chiếu cố trong một tình huống và khác `nể nang` là e dè vì sợ mất lòng. Có thể nể trọng một người mà vẫn phản biện quyết định của họ; thái độ này không biến ý kiến của họ thành sự thật, không trao quyền miễn kiểm tra và không buộc phải phục tùng. Nên nêu căn cứ như giữ chữ tín, làm nghề vững, đối xử công bằng thay vì gán nể trọng chỉ vì tuổi, chức vụ, tiền bạc hay danh tiếng. Tab chữ ghi `𢣚` cho thành tố Việt `nể` và `重` cho thành tố Hán–Việt `trọng`; đây không phải chứng tích nguyên cụm viết liền bằng hai chữ ấy.
Nhờ địa chỉ ấy, người trong xóm nể trọng ra mặt, gọi tôi là thầy Hai thi sĩ.
Tuy nhiên tại hạ còn nể trọng y là bậc anh hùng!
Những lời nói mỉa mai của Nhạn làm cho Bảy Núi vừa khó chịu vừa nể trọng cô ta thêm.
Ni La không đẹp nhưng có hồn, nhìn vào Ni La là thấy sự thanh khiết khiến sinh lòng mến và nể trọng.
`Nêu` có ba lớp nghĩa cần tách. Là danh từ, thường trong `cây nêu`, nó chỉ cây tre cao được dựng dịp Tết theo phong tục, có vật treo tùy cộng đồng và thời kỳ; mô tả phong tục không được biến một cách thực hành thành chuẩn duy nhất của mọi gia đình Việt. Là động từ, `nêu` là đưa một câu hỏi, ý kiến, lý do, tên hoặc vấn đề ra để người khác chú ý, xem xét hay thảo luận. Hành động nêu chưa tự chứng minh điều được nói là đúng; nêu tên người thật còn phải xét căn cứ, quyền riêng tư và nguy cơ gây hại. Trong các cụm `nêu gương`, `nêu cao`, động từ mang nghĩa đem phẩm chất hoặc hành động đáng trọng ra làm mẫu, đề cao hoặc phát huy. Phải phân biệt `nêu gương` (làm mẫu/đưa làm mẫu) với `noi gương` (học theo). Tab chữ ghi `標` như một dạng Nôm được nguồn liệt kê cho âm nêu; vì chữ có nhiều âm đọc, hồ sơ không coi đây là bằng chứng từ nguyên Hán.
`Nếu` là liên từ mở đầu một điều kiện hoặc tình huống giả định để xem điều gì xảy ra, nên làm gì hoặc kết luận nào theo sau: `nếu A thì B`, `B nếu A`. Vế có `nếu` không tự khẳng định A là thật, sẽ xảy ra hay là nguyên nhân của B; mức có thật, dự đoán, giả định trái thực tế phải đọc từ thời gian, tình thái và văn cảnh. `Thì` thường đánh dấu vế kết quả nhưng có thể lược khi câu vẫn rõ. `Nếu` khác `hễ`: `hễ A là B` thường nói quan hệ lặp lại hoặc có tính quy luật; khác `khi`: `khi` có thể đặt một thời điểm được xem là xảy ra; và khác `giá như`, vốn thường mang ước muốn hoặc tiếc nuối. Trong hợp đồng, hướng dẫn, y tế hoặc cảnh báo an toàn, một câu nếu cần nêu rõ điều kiện được xác định thế nào, ai kiểm tra và hành động cụ thể; bản thân liên từ không làm mệnh đề chính xác hay có chứng cứ. `Nếu mà` là cách nói khẩu ngữ có thể tăng sắc thái nhấn; `nếu như` nhấn giả thiết hơn. Tab chữ ghi `𡀮` là một cách viết Nôm của đầu mục, không phải từ nguyên Hán.
Nếu anh muốn cho nó đi học, thì em sẽ nói với bà Đốc học đặng đem nó vô sổ giùm cho.
`Nêu gương` có hai cấu trúc gần nhau. Trong `A nêu gương cho B`, chủ thể tự làm một việc được xem là đáng học theo: cha mẹ nêu gương giữ lời cho con. Trong `nêu gương A` hoặc `A được nêu gương`, một người hay hành động được đem ra giới thiệu, tuyên dương như mẫu để người khác học. Cả hai đều cần nói rõ hành vi, hoàn cảnh và kết quả; một việc tốt không chứng minh người được khen hoàn hảo, đúng trong mọi chuyện hoặc có quyền miễn kiểm tra. Không nêu gương việc làm nguy hiểm, ép hy sinh, làm quá sức hay vi phạm quyền chỉ vì kết quả có vẻ tích cực. Khi tuyên dương người thật, phải giữ chính xác công lao, xét quyền riêng tư và tránh biến lời khen thành tuyên truyền cá nhân. `Nêu gương` khác `noi gương`: người nêu gương tạo hoặc đưa ra mẫu, người noi gương học theo. Tab chữ chỉ ghi `標` cho thành tố `nêu`; chưa có chứng tích đủ tin cậy để dựng cách viết toàn cụm.
Binh ta thiếu súng, nhưng được số đông, lại có cụ Thủ Khoa đích thân chỉ huy, cụ nêu gương dũng cảm cho chiến sĩ soi chung, cụ nâng cao tinh thần cho nghĩa binh, bởi vậy ai cũng hăng hái tranh hùng, không sợ súng đạn.
Biết phận mình là kế mẫu, bà huyện sẵn sàng nêu gương ôn hòa, khoan dung để tránh tai tiếng không hay về mẹ ghẻ con chồng.
Em bảo rằng em chịu trách nhiệm một mình, nhưng anh thấy rằng chị ba em cũng có trách nhiệm, vì không khiêm tốn trong việc ăn xài, nêu gương không tốt cho em, mà xã hội cũng có trách nhiệm vì con gái được tự do quá sớm.
Để nêu gương khắc khổ, ông không hề nhếch miệng cười, bỏ hẳn sự ham mê mua và đọc sách báo.
`Nếu như` là liên từ điều kiện gần nghĩa `nếu`, thường làm giả thiết nổi rõ hơn: `nếu như A thì B`. Trong nhiều câu có thể bỏ `như` mà nghĩa mệnh đề cơ bản không đổi, nhưng nhịp và mức nhấn có thể khác. Cụm dùng được cho điều kiện còn mở, phép giả định để lập luận và tình huống trái thực tế; thời gian cùng các từ `đã`, `sẽ`, `có`, `thì` mới giúp xác định loại điều kiện. Nó không tự mang ý tiếc nuối như `giá như`, không diễn tả quy luật lặp như `hễ... là...` và không khẳng định giả thiết có thật. Trong văn bản cần ngắn, `nếu` thường đủ; không nên chồng `nếu như nếu` hoặc dùng cụm để làm một suy đoán nghe như sự thật. Tab chữ chỉ ghi `𡀮` cho thành tố `nếu`; chưa có chứng tích toàn cụm được định vị.
Nếu như lời chị nói Sơn không giận tôi thì tôi có thể có hy vọng phải không chị?
Nếu như ông ấy chữa không được thì thím đưa ngay chú ấy vào Đề-bô luôn cho xong .
- Nếu như không có ê-te của cô thì tôi đã nguy lúc nọ.
Nếu như trong tình thế thường thì bà đã cự lại ông rồi.
`Nể vì` là lối nói có phần cũ hoặc trang trọng, gần với `vì nể` và với các nét của `nể`: kính, có phần e dè, hoặc giữ ý vì coi trọng một người hay một mối quan hệ. Có hai khung dễ gặp: `được bạn bè nể vì` nghĩa là được họ kính nể, và `nể vì tình quen biết` nghĩa là giữ ý do mối quan hệ ấy. Trong khung thứ hai, `vì` giới thiệu lý do; không nên biến mọi chuỗi `nể vì + lý do` thành một thành ngữ bất khả phân. Cụm không đồng nghĩa với đồng ý, biết ơn, sợ hãi hay chịu ơn trong mọi trường hợp, và không tạo nghĩa vụ phải im lặng, cho vay, ký giấy hoặc bỏ qua nguyên tắc. Trong văn hiện đại, có thể dùng `kính nể`, `nể`, `vì nể`, `nể tình` tùy ý cần nói cho rõ. Tab chữ chỉ ghi `𢣚` cho thành tố nể; không dựng chữ cho toàn cụm.
Thực ra, cũng có những nhân viên thấy mình được đoái hoài, thì không còn nể vì người trên của họ.
Mặc dù bị tù đày và cấm xuất bản sách, ông vẫn anh dũng đấu tranh bênh vực chân lý làm cho vua chúa cuối cùng phải kính phục ông và nể vì ông.
Thâm tâm, tôi vôi vẫn kính trọng và nể vì thầy như kính trọng nể vì một người cha, một người anh tinh thần, người đã dạy dỗ chỉ bảo tôi như dạy dỗ chỉ bảo con, em trong nhà.
Chỉ Phương công tử là vẫn được Hội ghẻ nể vì, đối xử đàng hoàng.
`Nga` viết thường là danh từ văn chương cũ, dạng rút của `Hằng Nga`—nhân vật thần thoại gắn với Mặt Trăng—rồi được dùng hoán dụ để chỉ chính Mặt Trăng trong những tổ hợp như `bóng nga`, `gương nga`. Từ hiếm khi đứng độc lập trong tiếng Việt hiện đại; khi chú giải thơ cổ nên dịch theo văn cảnh là `Hằng Nga`, `trăng` hoặc `moon`, không dịch máy móc thành một tên riêng không giải thích. Phải phân biệt `nga` với `Nga` viết hoa là tên nước hoặc tính từ chỉ nước Nga; cũng không tách `ngâm nga`, `nguy nga` thành nghĩa của đầu mục này. Hình ảnh trăng trong văn chương là ẩn dụ, không phải mô tả khoa học về thiên thể. Tab chữ ghi `娥`, chữ nga trong Hằng Nga; các chữ Hán/Nôm đồng âm khác không được nhập vì không thuộc nét nghĩa đã định vị.
Có nhà cửa, đất ruộng rồi, gã chăn trâu lại thèm muốn một cô vợ đẹp, mày tằm mắt phượng, xinh đẹp như Hằng Nga.
Dù có lên cung trăng để gặp Hằng Nga hay qua một nước nào đó để làm hoàng hậu.
`Ngà` có ba lớp nghĩa liên hệ. Trước hết là chiếc răng cửa kéo dài—thường gọi theo lời phổ thông là ngà—của voi; không phải sừng và không phải mọi cá thể voi đều có ngà giống nhau. Theo hoán dụ, từ chỉ vật liệu `ivory` lấy từ ngà động vật trong `đồ ngà`, `lược ngà`. Khi mô tả hiện vật, cần phân biệt ngà thật, vật liệu giả, niên đại và nguồn gốc; việc mua bán hoặc sở hữu còn tùy loài, hồ sơ và pháp luật hiện hành, nên từ điển không kết luận pháp lý chỉ từ tên vật liệu. Là tính từ màu sắc, `ngà` chỉ sắc trắng pha vàng nhạt giống màu ivory: `lụa ngà`, `ánh trăng ngà`; không có một mã màu bắt buộc và ánh sáng có thể làm cách nhìn thay đổi. Không dùng màu da `trắng như ngà` làm chuẩn sắc đẹp hay phẩm hạnh. Nguồn từ nguyên ghi đây là âm phi Hán–Việt của `牙` (âm Hán–Việt chuẩn `nha`), nghĩa răng/nanh; phải tách khỏi `娥` trong Hằng Nga và `俄` trong Nga.
Nó quý hơn ngọc ngà châu báu, nó linh thiêng hơn cái sắc thần ở đình làng.
`Ngã` có nhiều lớp đồng âm. Là danh từ đứng trước số, nó chỉ chỗ nhiều đường hoặc nhánh sông gặp rồi tỏa ra: `ngã ba`, `ngã tư`; không dùng `ngả ba`. Nó cũng là tên thanh điệu mang dấu `~`: `dấu ngã`. Là động từ, ngã là mất thăng bằng và đổ xuống ngoài ý muốn, gần `té` trong khẩu ngữ Nam Bộ; một cú ngã không tự cho biết mức chấn thương. Theo lối tránh/trang trọng, `ngã xuống` có thể nghĩa chết, thường trong chiến tranh hoặc hy sinh, nhưng không nên tự động tô cao mọi cái chết. Nghĩa chuyển là không giữ vững ý chí (`ngã lòng`, `ngã trước cám dỗ`); phải mô tả hành vi thay vì gắn nhãn nhân cách. Trong `ngã giá`, `ngã lẽ`, `ngã ngũ`, yếu tố ngã mang ý đã xác định, dứt khoát. Một đồng âm Hán–Việt `我` nghĩa tôi/cái tôi chỉ xuất hiện như yếu tố trong `bản ngã`, `vô ngã`, `ngã chấp`; không trộn nghĩa này với động từ té. Chữ `我` cũng từng được mượn ghi âm Nôm ngả/ngã, nên tab chữ ghi rõ hai vai trò thay vì suy mọi nghĩa từ chữ Hán.
- Cụ Thủ Khoa ngã thì tướng sĩ đều bủn rủn hết.
`Ngả` là danh từ chỉ một hướng đường hoặc lối tỏa đi: `mỗi người một ngả`. Là động từ, nó có nhiều nét liên hệ với chuyển hướng: đưa vật/người từ thẳng sang nghiêng hoặc nằm (`ngả người`, `nắng ngả về tây`); chuyển ý kiến về một phía (`ngả theo phương án`); chuyển màu hay trạng thái (`lá ngả vàng`, `trời ngả thu`); lấy vật ra rồi đặt ngửa hoặc hạ xuống (`ngả mũ`, `ngả bài`). Trong lối dùng nghề nghiệp/truyền thống, `ngả cây`, `ngả lợn` là đốn cây hoặc giết mổ gia súc, còn `ngả ruộng`, `ngả mạ` thuộc lớp nghĩa cày cấy, gieo trồng sau vụ trước; phải giữ đúng văn cảnh và không áp động từ giết mổ cho người. `Ngả` khác `ngã`: ngả thường là nghiêng/chuyển có hướng hoặc có chủ ý, còn ngã thường là mất thăng bằng ngoài ý muốn, dù hai thanh có thể gần nhau trong một số giọng Nam Bộ. Tab chữ ghi `㧴` như cách viết Nôm của đầu mục, chưa chia theo từng nghĩa.
Mới có mấy ngày mà má nàng hóp vô, nước da ngả màu huỳnh đàng, tóc thì rối nùi không buồn chải gỡ gì hết.
`Ngách` trước hết là một nhánh nhỏ, hẹp rẽ ra từ phần chính, thường nói về hang, hầm, hào, dòng nước hoặc lối đi. Trong hệ địa chỉ miền Bắc, `ngách` còn có thể là lối nhỏ rẽ từ `ngõ`; tại Sài Gòn và nhiều nơi Nam Bộ, người dân thường nói `hẻm`, `hẻm nhánh`, `hẻm nhỏ`, nên không được tự đổi cách gọi trong địa chỉ chính thức. Nghĩa chuyển của `ngách` là một phần hẹp, chi tiết hoặc ít được chú ý trong vấn đề, thị trường hay lĩnh vực: `ngách nghiên cứu`, `thị trường ngách`; bản dịch phải theo cảnh bằng branch, side passage, recess, niche hoặc detailed corner. `Ngách` khác `ngạch`: ngách là nhánh/lối nhỏ, còn ngạch là bậc cửa hoặc hạng mục chính thức. Nguồn liệt kê chữ Nôm `𠸺`; đây là một cách ghi đầu mục, không phải bằng chứng rằng mọi từ gần nghĩa đều có chung chữ.
`Ngạch` có hai lớp cần tách. Một là bộ phận ngang ở chân cửa, làm bằng gỗ, đá, gạch hoặc vật liệu khác: `bước qua ngạch cửa`; không phải toàn bộ khung cửa và cũng không nên mặc định đồng nhất với mọi loại `bậu cửa` nếu cấu tạo khác. Hai là hạng, loại hoặc tuyến phân loại được một cơ quan hay hệ thống quy định: `ngạch công chức`, `chuyển ngạch`, `ngạch thuế` trong văn bản phù hợp. Lớp hành chính phải đọc cùng quy định hiện hành vì tên ngạch, mã ngạch, điều kiện và chế độ có thể thay đổi; từ điển không tự quyết định địa vị pháp lý. `Ngạch` khác `ngách` về cả thanh điệu lẫn nghĩa, và khác `hạn ngạch`: hạn ngạch là mức lượng được ấn định, không phải mọi hạng/bậc. Tab chữ ghi `𡏤` như một dạng Nôm của đầu mục và `額` cho lớp Hán–Việt; không trộn hai lịch sử thành một nguồn nghĩa duy nhất.
`Ngạc nhiên` là cảm thấy lạ, bất ngờ hoặc sửng sốt vì một sự việc, thông tin hay kết quả nằm ngoài điều mình dự liệu. Chủ thể thường là người trải qua cảm xúc: `tôi ngạc nhiên khi...`, `chị ngạc nhiên trước...`; sự việc có thể `làm/khiến ai ngạc nhiên`. Từ không tự cho biết cảm xúc dễ chịu hay khó chịu, đúng hay sai, mạnh hay nhẹ; các mức `hơi ngạc nhiên`, `rất ngạc nhiên`, `ngạc nhiên đến sững người` phải do câu nêu. `Bất ngờ` còn có thể tả tính chất của sự việc, trong khi `ngạc nhiên` chủ yếu tả phản ứng; `kinh ngạc`, `sửng sốt`, `hết hồn` thường mạnh hoặc có sắc thái khác, không thay máy móc. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `tui ngạc nhiên`, `thiệt bất ngờ`, `hết hồn` đều có thể tự nhiên tùy mức và tình huống, nhưng `hết hồn` dễ nghiêng về giật mình. Tổ hợp Hán–Việt viết `愕然`; tab chữ không dùng mặt chữ để phóng đại mọi trường hợp thành kinh hãi.
`Ngai` có hai nét vật thể liên hệ về hình dáng. Thứ nhất là ghế có tựa và tay vịn dành cho vua trong nghi lễ, buổi chầu; `ngai vàng` còn có thể hoán dụ cho ngôi vua hoặc vương quyền, nhưng tên không bảo đảm ghế làm hoàn toàn bằng vàng. Thứ hai là đồ thờ có dáng như ghế, dùng làm nơi đặt linh vị/bài vị trong một số truyền thống: `ngai thờ`, đôi khi gọi `ỷ thờ`; cấu tạo, vị trí và cách dùng thay đổi theo cộng đồng, gia đình và di tích. Không gọi mọi ghế chạm trổ là ngai, không suy người ngồi ghế sang có quyền lực hợp pháp và không xem một cách bày đồ thờ là chuẩn bắt buộc toàn quốc. Trong lời hiện đại, `lên ngai`, `giành ngai vàng` thường thuộc văn cảnh lịch sử, hư cấu hoặc ẩn dụ. Từ điển Nôm ghi `凱` với âm Nôm ngai trong `ngai vàng`; đây không phải cách đọc Hán–Việt của chữ và không chứng minh một từ nguyên duy nhất cho cả hai nét.
Cái bộ ván nhỏ bé mà ông đang ngồi trở thành cái ngai vàng.
`Ngái` có ba nét. Danh từ chỉ một loài cây họ Dâu tằm gần sung, lá có lông cứng, từng được dùng trong cách ủ mốc tương; tên dân gian không đủ để xác định loài trong hồ sơ khoa học nếu thiếu mẫu và tên khoa học. Tính từ chỉ mùi/vị còn sượng, hăng, thô hoặc chưa dịu do nguyên liệu hay quá trình chế biến: `thuốc còn ngái`; không tự kết luận món hỏng, độc hay chưa an toàn. Trong lối cũ `xa ngái`, ngái nghĩa xa, nay hiếm khi đứng độc lập với nét này. `Ngai ngái` là từ láy giảm mức chỉ hơi có mùi/vị như vậy và nên có đầu mục riêng về sau. `Ngái` khác `Ngái` viết hoa là tên một dân tộc/ngôn ngữ, khác `ngải` là tên cây/từ trong bùa ngải và khác `ngại` là e dè. Tab chữ ghi `𣝅` như một dạng Nôm của đầu mục, không ép ba nét về cùng một lịch sử.
`Ngài` gồm các lớp đồng âm. Danh từ chỉ con bướm trưởng thành của tằm; hình dáng ấy tạo lối văn chương `mày ngài`, `nét ngài` chỉ hàng lông mày đẹp, nay mang sắc thái cổ và không nên dùng làm chuẩn sắc đẹp hay giới. Là đại từ/từ tôn xưng, ngài dùng để gọi trực tiếp người được đặt ở vị trí rất trang trọng, để nhắc thần/thánh theo niềm tin, hoặc đứng trước chức tước như `ngài đại sứ`. Trong giao tiếp Sài Gòn–Nam Bộ hằng ngày, `ông/bà/anh/chị/cô/chú` theo quan hệ thường tự nhiên hơn; dùng `ngài` sai hoàn cảnh có thể nghe xa cách, kiểu cách hoặc mỉa mai. Tôn xưng không chứng minh người ấy có chức vụ, quyền lực, phẩm hạnh hay phát biểu đúng; tên chức vụ phải kiểm tra riêng. Tab chữ tách `𧍋` cho danh từ con ngài và `𠊚` cho cách gọi người đáng kính, không lấy một chữ phủ lên mọi nghĩa.
Gia Long bị Tây Sơn rượt, ngài phải dùng ghe biển mà chạy từ Cà Mau ra Phú Quốc.
`Ngãi` là âm đọc cũ/vùng của chữ `義`, gần `nghĩa`, chỉ điều đúng theo đạo xử thế hoặc tình nghĩa, lòng trung hậu, sự có trước có sau giữa người với người. Từ còn gặp trong tục ngữ `tham vàng bỏ ngãi`, các tổ hợp `nhân ngãi`, `ân ngãi` và lời dân gian Nam Bộ; mức phổ biến phụ thuộc vùng, thế hệ và văn phong. Trong tiếng hiện đại trung tính, `nghĩa`, `tình nghĩa`, `ân nghĩa` thường rõ hơn, nhưng không nên sửa `ngãi` trong trích dẫn, tên riêng hoặc lời nhân vật. `Ngãi` không phải hợp đồng pháp lý, không buộc người ta chịu bóc lột, trả ơn vô hạn, im lặng trước sai phạm hay ở lại quan hệ nguy hiểm. Khi nói ai `có ngãi`, nên nêu hành vi như giữ lời, nhớ ơn, giúp nhau công bằng thay vì gắn phẩm giá toàn diện. Chữ Hán `義` được nguồn ghi trực tiếp với âm ngãi/nghĩa; tab chữ không trộn với `刈` chỉ âm Nôm khác hoặc với `ngải` tên cây.
`Ngải` trước hết là tên dân gian dùng cho một số cây có củ/thân rễ hoặc cây thơm, thường xuất hiện trong tên ghép như `ngải cứu`; các loài mang chữ ngải có thể thuộc họ thực vật khác nhau, nên không xem ngải là một loài duy nhất, không mặc định là nghệ và không dùng tên từ điển thay nhận dạng thực vật. Cách dùng làm thực phẩm hay thuốc truyền thống phải theo đúng loài, sản phẩm và hướng dẫn chuyên môn; từ điển không đưa liều dùng hoặc công dụng chữa bệnh. Trong `bùa ngải`, `yểm ngải`, từ chỉ một vật/chất được tin trong truyện kể hoặc tín ngưỡng dân gian là có sức ảnh hưởng siêu nhiên. Cách giải phải dùng `được tin là`, không xác nhận phép thuật, không gán bệnh/tai nạn cho ngải và không cổ vũ lừa đảo, gây hại hay trì hoãn chăm sóc y tế. Chữ `艾` có âm Hán–Việt ngải và nghĩa cây ngải cứu; hồ sơ chữ chỉ áp cho lớp tên cây có chứng cứ, không chứng minh mọi vật gọi ngải là 艾.
- Ông xã Tư có bùa, có ngải, Huệ đã uống nhằm bùa của lão ta chuộc từ núi Tà Lơn huyền bí.
`Ngại` có hai nét chính. Một là thấy không muốn làm, muốn tránh hoặc chùn lại vì việc khó, xa, phiền, tốn công, dễ liên lụy hay gây va chạm: `ngại đường xa`, `ngại hỏi`, `không ngại khó`. Hai là lo, e có điều bất lợi xảy ra: `ngại rằng...`, `e ngại về an toàn`. Từ không tự nói người ấy lười, yếu, nhút nhát hay từ chối; ngại vẫn có thể làm, còn từ chối là quyết định không nhận. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `ngán` đôi lúc gần ngại khi nói việc nặng hoặc rắc rối (`ngán đường xa`), nhưng ngán còn có nghĩa chán/no/sợ nên không thay máy móc; `mắc cỡ` chỉ gần ở cảnh e thẹn giao tiếp. Câu cần nêu nguyên nhân cụ thể và không dùng `đừng ngại` để ép ai vượt ranh giới, chịu nguy hiểm hoặc đồng ý. Chữ Hán–Việt `礙` có lõi vướng/trở; tab chữ ghi lịch sử ấy nhưng không giản lược mọi cảm xúc hiện đại thành một vật cản hữu hình.
`Ngai ngái` là từ láy chỉ mùi hoặc vị chỉ hơi ngang, sượng, hăng hay còn chất nguyên liệu chưa dịu; mức độ thường nhẹ hơn `ngái`. Cảm nhận cụ thể tùy món, thuốc, lá, đất, nước hoặc vật được nói tới, nên bản dịch có thể là *slightly harsh*, *raw-tasting*, *green-smelling* hay *earthy* chứ không có một từ tiếng Anh cố định. Đây là mô tả cảm giác, không tự chứng minh thực phẩm hư, nhiễm độc, chưa chín, không an toàn hoặc người ngửi có bệnh. Trong lời Nam Bộ, câu tự nhiên thường nêu vật và nguồn mùi: `nồi lá còn ngai ngái`, `nước có mùi ngai ngái`; không kéo từ sang nghĩa e dè của `ngại ngại`. Chữ Nôm `𣝅` chỉ ghi nhận thành tố `ngái`, không phải cách viết nguyên khối đã chứng thực cho cả từ láy.
Thuốc Phục hút có một mùi thơm ngai ngái.
Mùi cỏ lát mục ngai ngái bốc lên làm cho Thắm như bị ngà ngà và nhắm ng- hiền đôi mắt lại.
Gạo cám và ngô khoai toát ra mùi ẩm mốc ngai ngái.
`Ngại ngần` tả trạng thái còn lo, dè dặt hoặc phân vân nên chưa nói, chưa làm hay chưa quyết một cách dứt khoát. Dạng đảo `ngần ngại` gần như đồng nghĩa và thường dùng rộng; `ngập ngừng` nhấn sự đứt quãng/chần chừ biểu hiện ra lời nói hay động tác, còn `lưỡng lự` nhấn cân nhắc giữa lựa chọn. `Ngại ngần` không mặc định là hèn nhát, thiếu năng lực hoặc không đồng ý: người ta có thể ngại ngần rồi vẫn nhận lời, hoặc ngại ngần vì chưa đủ thông tin. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `còn ngại`, `hơi ngần ngại`, `còn lưỡng lự`, `mắc cỡ` có thể xuất hiện tùy cảnh; mắc cỡ chỉ phù hợp khi có e thẹn. Không dùng lời `đừng ngại ngần` để ép người khác tiết lộ riêng tư, ký giấy, uống rượu hay chấp nhận rủi ro. Tab chữ chỉ ghi `礙` cho thành tố `ngại`; nguồn chưa đủ để dựng chữ Hán–Nôm cho toàn cụm hoặc xem `ngần` là một yếu tố Hán–Việt độc lập trong cụm này.
Nàng Amalthea không một chút ngại ngần, bước thẳng vào chiếc đồng hồ và biến mất, như mặt trăng biến mất sau đám mây, sau đám mây chứ không phải trong đám mây , trăng biến mất sau đám mây, cách xa ngàn vạn dặm.
`Ngại ngùng` chỉ trạng thái e dè, chưa mạnh dạn hoặc chưa dám quyết vì lo cách người khác nhìn nhận, vì hoàn cảnh chưa quen hay vì còn điều phải cân nhắc. Trong một số cảnh giao tiếp Nam Bộ, `mắc cỡ` gần nghĩa khi người nói thấy thẹn, tự ý thức về mình; nhưng `ngại ngùng` rộng hơn và cũng có thể là dè dặt trước một việc mà không có cảm giác xấu hổ. Từ không tự chứng minh người ấy nhút nhát, yếu, có lỗi, thiếu năng lực, đồng ý hay từ chối. Khi có ranh giới thân thể, tình cảm, tiền bạc hoặc quyết định quan trọng, im lặng và ngại ngùng không được xem là sự đồng thuận; nên hỏi rõ và cho thời gian. `Ngại ngần`, `ngập ngừng`, `lưỡng lự` có vùng giao nhau nhưng khác trọng tâm. Chữ `礙` chỉ ghi cho thành tố ngại, không phải cách viết đầy đủ của cả tổ hợp.
`Ngả lưng` là ngả người xuống giường, võng, ghế hoặc chỗ nằm để nghỉ tạm một lúc. Cụm thường hàm thời gian không dài và mục đích đỡ mệt, nhưng không tự nói người ấy đã ngủ, nghỉ đủ hay hết bệnh. Có thể thêm `một chút`, `một lát`, `xuống võng`; `ghé lưng` là cách gần nghĩa. Không nên dùng việc ai cần ngả lưng để gắn nhãn lười biếng: thời gian nghỉ phụ thuộc ca làm, sức khỏe, tuổi và điều kiện. Trong chăm sóc, nếu người có chấn thương, khó thở hoặc dấu hiệu bất thường thì tư thế nằm cần theo đánh giá phù hợp, không suy từ nghĩa từ điển. Tab chữ chỉ ghi `㧴` cho thành tố `ngả`; chưa có chứng tích toàn cụm.
Chàng vừa nói vừa ngả lưng xuống đất, nằm ngửa nhìn trời, đưa cả hai cánh tay lên làm gối.
Mười một giờ đêm hôm đó, anh nội trú Ân đi soát lại cái giường lần cuối cùng, để vào buồng ngả lưng một lúc.
Anh khách vừa ngả lưng lên ghế bố vừa tươi cười đáp :
`Ngám` là từ hiếm/cũ nghĩa là vừa khít, vừa đúng: lượng này đúng bằng lượng kia, hoặc phần được chuẩn bị vừa đủ cho nhu cầu đã nêu, không thừa không thiếu theo cách nói của câu. Ví dụ từ điển `số tiền tiêu ngám số tiền mang đi` nghĩa khoản đã tiêu vừa đúng bằng khoản mang theo; không có nghĩa tiền hợp lý, đáng tiêu, đủ sống hay không còn nghĩa vụ khác. Khi nói kích thước hay số lượng `ngám`, cần nêu đại lượng và cách đo, vì từ không tự xác nhận dung sai kỹ thuật, chất lượng, an toàn hoặc số liệu chính xác tuyệt đối. Trong văn hiện đại trung tính, nên dùng `vừa khít`, `vừa đúng`, `vừa đủ`, `bằng đúng` để nhiều người hiểu; giữ `ngám` trong trích dẫn, lời vùng/cũ hoặc khi chú giải. Không lẫn `ngám` với `ngấm`, `ngắm`, `ngăm` hay `ngàm`. Nguồn liệt kê `儑` với âm Hán–Việt ngám, nhưng hồ sơ chữ không được dùng để mở thêm nghĩa ngoài chứng cứ tiếng Việt.
`Ngàm` là phần đầu thanh gỗ được khoét, đục hoặc tạo hình thành khấc để lắp ăn khớp với đầu của thanh khác trong một mối nối. Tên gọi thường gặp trong nghề mộc, đóng thuyền và kết cấu gỗ; hình dạng, kích thước, chiều chịu lực và quan hệ giữa `ngàm`, `mộng`, `lỗ mộng` phải theo bản vẽ cùng quy ước của từng nghề, không thể suy chỉ từ một câu từ điển. Trong lời phổ thông, `khấc`, `rãnh`, `mộng`, `khớp` chỉ gần nghĩa ở một phần, không thay máy móc. Không gọi mọi chỗ lõm, vết nứt hay đầu gỗ hư là ngàm; việc hai phần trông vừa nhau cũng chưa chứng minh mối nối đạt chuẩn hay chịu tải an toàn. Khi dịch, có thể dùng *notch*, *housing*, *joint recess* hoặc tên mối nối chuyên biệt theo cấu tạo. Chữ Nôm `𤅙` ghi nhận mặt chữ đầu mục, không thay hồ sơ kỹ thuật.
`Ngăm` là động từ cũ/vùng nghĩa là hăm, dọa hoặc báo trước một điều bất lợi để làm người khác sợ hay chùn lại: `cha ngăm một tiếng`, `ngăm trẻ`. Từ nay hiếm hơn `hăm`, `dọa`, `hù` trong lời toàn quốc; ở Nam Bộ có thể gặp `hăm`, `hăm he`, `hù`, còn mức độ và sắc thái tùy nội dung. Không xem việc ngăm trẻ, người dưới quyền hoặc người phụ thuộc là cách dạy dỗ mặc nhiên chấp nhận được; nếu câu có đe dọa bạo lực, ép buộc hoặc nguy cơ thật thì phải gọi rõ hành vi, không giảm nhẹ thành lời rầy. Ngược lại, riêng động từ `ngăm` chưa đủ kết luận một tội danh: cần lời nói, hành động, khả năng thực hiện và bối cảnh. `Ngăm đen` là tổ hợp tả sắc da/màu với lịch sử dùng khác, không được tự gộp vào động từ này hoặc biến màu da thành dấu hiệu sức khỏe, nghề, giai cấp hay tính cách. Chữ Nôm `𪑑` chỉ gắn cho nét hăm dọa có nguồn.
`Ngắm` có hai nét chính. Một là nhìn kỹ, nhìn lâu hoặc chăm chú, thường có sự thích thú, thưởng thức hay xem xét: `ngắm cảnh`, `ngắm hoa`, `ngắm mình trong gương`; việc ngắm người thật phải tôn trọng riêng tư và không mặc định tình cảm, dục tính hay quyền chụp ảnh. Hai là nhìn theo một hướng để căn, lấy đường chuẩn hoặc xác định mục tiêu: `ngắm bắn`, `ngắm máy ảnh`; từ chỉ thao tác định hướng, không xác nhận người nói được phép sử dụng vũ khí, thiết bị hoặc hành động với mục tiêu. Khẩu ngữ `ngắm ai cho vị trí` có thể nghĩa cân nhắc chọn một người, nhưng cần nói rõ tiêu chí và chưa phải quyết định chính thức; hồ sơ này giữ nó như mở rộng theo văn cảnh chứ không dựng thêm nghĩa độc lập. `Ngắm nghía` nhấn nhìn kỹ nhiều phía. Phải phân biệt `ngắm` với `ngẫm` là suy nghĩ, `ngâm` là đọc thơ/dìm trong chất lỏng và `ngầm` là ở dưới hoặc kín. Chữ Nôm `𥌹` được nguồn ghi riêng cho ngắm.
Torng khi hai người đàm đạo với nhau, ông cò Lơ Hia ra sau lái canô ngắm cảnh rồi đem máy ảnh ra mà bấm.
`Ngâm` có ba nét động từ chính. Một là đọc thơ với nhịp và giọng ngân dài: `ngâm thơ`; nét này gắn với Hán–Việt `吟`. Hai là để vật chìm hoặc tiếp xúc lâu trong chất lỏng: `ngâm gạo`, `ngâm quần áo`, `trái cây ngâm`; thời gian, nhiệt độ, nồng độ và an toàn phụ thuộc từng quy trình, nên mục từ không tự đưa hướng dẫn thực phẩm, thuốc hay hóa chất. Vật đã ở lâu trong nước có thể được tả là `tre ngâm`, nhưng không vì vậy mà chắc chắn sạch, bền hay an toàn. Ba là khẩu ngữ chê việc, hồ sơ, tiền nợ hoặc quyết định bị để tồn đọng quá lâu: `ngâm hồ sơ`, `ngâm nợ`; từ chỉ độ kéo dài trong văn cảnh, chưa tự chứng minh cố ý, tham nhũng hay vi phạm. `Rượu ngâm` là rượu có nguyên liệu được để trong đó, không phải bằng chứng chữa bệnh. Phải phân biệt `ngâm` với `ngấm`, `ngậm`, `ngẫm` và `ngắm`.
Họ dòm đất này rồi uống rượu, ngâm thơ, bày đặt đủ điều lăng nhăng.
`Ngấm` có hai nhóm nghĩa liên hệ qua quá trình thấm và tác động dần. Nghĩa vật lý: chất lỏng, hơi ẩm hay thành phần đi vào vật hoặc lan trong đó, như `vải ngấm nước`, `gia vị ngấm vào cá`; mức ngấm không tự cho biết sạch, khô, chín, vô trùng, bền hay an toàn. Nghĩa chuyển: tác dụng, cảm giác, mệt, lạnh, lời nói hoặc ý tưởng dần trở nên rõ, được cảm nhận hay hiểu sâu: `giờ mới ngấm mệt`, `lời dặn ngấm dần`; không đồng nghĩa chắc chắn với chữa khỏi, đồng ý, bị thuyết phục hay kết luận đúng. Khi nói `ngấm thuốc`, phải nêu đây là cảm nhận hoặc thời điểm tác dụng được quan sát, không tự đưa liều, thời gian hay cam kết hiệu quả y khoa. `Ngấm đòn` là khẩu ngữ nói tác động sau va chạm/đánh, không giảm nhẹ bạo lực hoặc thay đánh giá chấn thương. Phân biệt `ngấm` là thấm/tác động dần với `ngâm` là đặt vật lâu trong chất lỏng, `thấm` có phạm vi rộng và `ngẫm` là suy nghĩ sâu. Chữ Nôm `𣵴` ghi nhận đầu mục.
`Ngầm` trước hết chỉ cái nằm sâu bên dưới hoặc khuất khỏi bề mặt: `nước ngầm`, `đường ngầm`, `tàu ngầm`. Từ cũng làm trạng ngữ chỉ cách kín đáo, không nói hoặc không để người khác biết: `ngầm giúp`, `ngầm theo dõi`; sự bí mật không tự chứng minh hành vi phạm pháp, nhưng theo dõi hay thu thập dữ liệu vẫn phải xét quyền riêng tư và pháp luật. Nét gần là điều không nói thẳng nhưng có thể suy ra từ lời, quy ước hoặc hoàn cảnh: `ngầm hiểu`, `ý ngầm`, `điều kiện ngầm`; suy luận phải có chứng cứ và không thay điều khoản minh bạch hay sự đồng thuận rõ ràng. Là danh từ, `ngầm` còn chỉ đoạn đường băng qua chỗ nước nông hoặc lòng suối thấp; khác với `hầm` và không mặc định an toàn để đi qua. Chữ Nôm `沉` được nguồn liệt kê với âm ngầm cho lớp khuất sâu, còn âm Hán–Việt thông dụng là `trầm`.
Vừa nói nó vừa ra dấu hiệu như ngầm bảo cho người yêu đừng kêu rú sảng sốt.
`Ngẫm` là nghĩ kỹ và tương đối sâu về một điều, thường có sắc thái lặng lại để xem xét, liên hệ kinh nghiệm hoặc nhận ra một ý: `ngẫm sự đời`, `ngẫm lại`, `ngẫm ra`. `Ngẫm nghĩ` nhấn quá trình kéo dài; `suy ngẫm` thường trang trọng hoặc khái quát hơn; `chiêm nghiệm` hay dựa trên trải nghiệm. Kết quả ngẫm vẫn là suy xét của người nói, không tự trở thành sự thật, bằng chứng, chẩn đoán hoặc quyết định chính thức. Từ cũng không chứng minh người ấy buồn, cô độc, lo âu hay mắc chứng suy nghĩ lặp lại; cần văn cảnh và ảnh hưởng thực tế. Trong lời Nam Bộ, `ngồi ngẫm lại`, `ngẫm coi` có thể tự nhiên, nhưng `coi` ở đây gợi thử xem xét chứ không làm câu thành mệnh lệnh phải đồng ý. Phân biệt `ngẫm` với `ngắm` là nhìn, `ngấm` là thấm/tác động dần, `ngậm` là giữ trong miệng và `ngâm` là đọc thơ/dìm trong chất lỏng. Chữ `嬐` được ghi ở vai trò cách viết lịch sử có nguồn, không dùng để dựng một từ nguyên nghĩa học chưa chứng minh.
Mới nghe qua thì hơi dở nhưng ngẫm lại thì hữu lý.
`Ngậm` có ba nét liên hệ. Một là khép môi, giữ miệng ở trạng thái đóng: `ngậm miệng`, trái với `há`; khi dùng để ra lệnh im tiếng, phải xét quyền phát biểu và nguy cơ ép buộc. Hai là giữ vật, chất hoặc thuốc ở trong miệng mà chưa nuốt hay nhả: `ngậm kẹo`, `ngậm nhiệt kế`; thao tác, thời gian và độ an toàn tùy vật, tuổi và hướng dẫn, không được suy từ định nghĩa. Ba là nghĩa chuyển nén chịu điều đau đớn, oan ức hay cay đắng mà không nói ra: `ngậm oan`, `ngậm đắng`; đây là mô tả trạng thái, không phải lời khuyên phải im lặng trước bạo lực, quấy rối, sai phạm hoặc nguy hiểm. `Ngậm` khác `ngâm` là đặt vật trong chất lỏng, `ngấm` là thấm/tác động dần và `ngẫm` là suy nghĩ sâu. Nguồn dẫn từ nguyên Việt–Mường; chữ `含` chỉ là cách ghi Nôm theo âm ngậm, còn âm Hán–Việt của chữ là hàm.
Cô cứ ngậm vô miệng, hút một hơi cha cháy trước.
`Ngậm bồ hòn làm ngọt` là thành ngữ lấy hình ảnh quả bồ hòn đắng/chát nhưng phải coi như ngọt để nói cảnh nhẫn nhịn, chịu thiệt hoặc nuốt ấm ức mà bề ngoài vẫn tỏ ra ổn, vui vẻ hay không phản đối. Dạng rút `ngậm bồ hòn` thường mang cùng nghĩa. Thành ngữ mô tả thế khó hoặc lựa chọn im lặng trong một hoàn cảnh; không tự chứng minh người ấy yếu, đạo đức cao, đồng ý, tha thứ hoặc không bị tổn hại. Đặc biệt không dùng câu như lời khuyên phải chịu bạo lực gia đình, quấy rối, bóc lột, gian lận, nguy hiểm hay mất quyền lợi chính đáng; người trong cảnh ấy có thể tìm nơi an toàn, hỗ trợ, tư vấn chuyên môn và kênh khiếu nại phù hợp. Bản dịch tùy câu có thể là *swallow one's bitterness*, *put on a brave face*, *suffer in silence*; không dịch đen thành đang ăn quả. Tab chữ chỉ ghi `含` cho thành tố ngậm theo nguồn, không dựng cách viết Hán–Nôm toàn thành ngữ.
`Ngâm cứu` là tiếng lóng vui, tạo hiệu ứng gần âm với `nghiên cứu` và gợi thêm nét `ngâm` một việc cho lâu. Tùy câu, nó có thể chỉ việc ngồi tìm hiểu, mày mò khá kỹ bằng giọng tự trào (`để tui ngâm cứu coi`) hoặc chê việc xem xét quá lâu, trì hoãn xử lý (`hồ sơ bị ngâm cứu mãi`). Vì sắc thái đùa, thân mật hoặc mỉa mai, không nên thay `nghiên cứu`, `thẩm định`, `đánh giá` trong văn bản học thuật, pháp lý, y tế hay hành chính chính thức. Từ cũng không tự chứng minh người làm đã dùng phương pháp khoa học, có đủ chứng cứ, đủ thẩm quyền, làm việc kỹ hay cố tình câu giờ; phải dựa vào ngữ cảnh và tiến độ thật. Lời Nam Bộ `để tui ngâm cứu coi` thường nhẹ và thân tình, nhưng vẫn cần ngày hẹn rõ nếu công việc có hạn. Không dựng tab Hán–Nôm cho lối chơi chữ hiện đại này.
`Ngậm đắng nuốt cay` là thành ngữ song hành dùng vị đắng và cay làm hình ảnh cho việc phải nhẫn nhục chịu đau khổ, tủi cực hay uất ức mà không nói ra được. Trọng tâm thường ở mức gian truân hoặc tổn thương sâu hơn một sự phiền lòng nhẹ; thành ngữ không cho biết nguyên nhân, thời gian, người gây ra hay trạng thái đã kết thúc. Nó không đồng nghĩa với tự nguyện, tha thứ, đồng thuận, đáng phải chịu hoặc không còn quyền đòi công bằng. Vì vậy, không dùng thành ngữ để lãng mạn hóa sự hy sinh vô hạn hoặc khuyên nạn nhân im lặng trước bạo lực, bóc lột, quấy rối và nguy hiểm. `Cay đắng`, `đắng cay`, `nuốt cục tức`, `ngậm bồ hòn làm ngọt` có vùng giao nhau nhưng khác cấu trúc và điểm nhấn; `ngậm bồ hòn làm ngọt` còn nhấn vẻ ngoài tỏ ra ổn/ngọt. Bản dịch thường là *suffer in silence*, *swallow bitter hardship* hoặc theo câu; không dịch từng động tác vị giác. Tab chữ chỉ ghi `含` cho thành tố ngậm, không gán thành ngữ Hán `含辛茹苦` làm cách viết trực tiếp của toàn cụm Việt.
Mấy chục năm nay tôi phải ngậm đắng nuốt cay.
`Ngậm miệng` có nghĩa đen là khép môi, giữ miệng đóng và nghĩa chuyển là không nói, giữ im lặng. Ở nghĩa chuyển, câu mệnh lệnh `ngậm miệng!` thường gắt, có thể xúc phạm hoặc ép người khác không lên tiếng; `im lặng`, `xin để tôi nói hết`, `mình nói lần lượt` trung tính hơn tùy tình huống. Sự im lặng không chứng minh đồng ý, có lỗi, đã nhận tiền, hết quyền khiếu nại hay không còn nguy hiểm. `Ngậm miệng ăn tiền` là một thành ngữ riêng có cáo buộc nhận lợi để im tiếng, không được suy ra chỉ từ việc một người không nói. Nghĩa đen trong chăm sóc/y tế phải theo chỉ dẫn cụ thể; mục từ không thay hướng dẫn chuyên môn. `Câm miệng` thường thô hơn, `nín thinh` thiên không nói gì. Chữ `含` chỉ ghi thành tố ngậm theo âm Nôm.
Như vụ bé Nhã đây, em thề trọn đời ngậm miệng, không bao giờ đi tố cáo cô đâu.
`Ngâm nga` là cất giọng ngâm, hát hoặc ngân khe khẽ, thong thả, thường để tự thưởng thức hay làm vui trong lúc sinh hoạt. Người ta có thể ngâm nga một câu thơ, câu hát hoặc giai điệu; câu không nhất thiết cho biết lời có chính xác, bài có trọn vẹn hay người ấy đang biểu diễn chuyên nghiệp. Từ thường gợi vẻ thư thả, nhưng không tự xác định người nói vui, buồn, nhớ nhung hay say. `Ngân nga` gần ở âm kéo dài và du dương; `ngâm thơ` rõ hoạt động đọc thơ theo nhịp điệu hơn; `hát nghêu ngao` thường tự do, có thể to và ít chăm chút hơn. Trong không gian chung, ngâm nga vẫn phải theo mức âm thanh và quy định của nơi đó. Chữ `吟` chỉ áp cho thành tố `ngâm`; không dựng chữ cho toàn từ láy.
Lúc gẵp nhà văn,cụ Phan Bội Châu ung dung ngâm nga:
Trên phố hàng Bồ, cậu ấm Nguyễn Khắc Hiếu vừa đi vừa ngước mặt lên nhìn trời trong, miệng ngâm nga nho nhỏ : "Hoa cù hồng phấn nữ, tranh kháng lục y lang".
Người Y sĩ già ngâm nga với giọng Bắc Kinh, vừa lịch sự vừa rõ ràng:
`Ngấm ngầm` có hai nét liên hệ qua trạng thái tồn tại bên trong mà chưa lộ rõ. Một là kín đáo, âm thầm hoặc không công khai: `ngấm ngầm phản đối`, `ngấm ngầm giúp`; sự bí mật tự nó không chứng minh âm mưu, ác ý, phạm pháp hay dối trá, nên câu phải nêu hành vi và chứng cứ. Hai là âm ỉ, dai dẳng và khó thấy rõ từ bên ngoài, thường gặp trong `đau ngấm ngầm`; mô tả này không phải chẩn đoán và không cho biết nguyên nhân, mức độ hay độ an toàn. Dạng đảo `ngầm ngấm` được nguồn ghi gần nghĩa nhưng nay kém phổ biến; không nhập với `ngấm` nghĩa thấm chất lỏng hoặc `ngầm` danh từ đoạn đường thấp. Bản dịch tùy nét là *covertly*, *quietly*, *underlying*, *dull and persistent*. Tab chữ ghi `𣵴` cho ngấm và `沉` cho ngầm theo nguồn thành tố, không coi hai chữ là cách viết nguyên khối đã chứng thực cho toàn từ láy.
Tín đồ Tứ Ân Hiếu Nghĩa ở làng An Định chỉ biết hoạt động ngấm ngầm và chờ thời cơ.
Làng An Định, Căn Cứ Của Đạo Tứ Ân Và Của Phong Trào Cần Vương Toàn Nam Kỳ
Trong hiện tại, hoạ chăng là có sự thông đồng ngấm ngầm giữa người Hoa Kiều chủ chứa sòng bạc và công chức Việt Nam ăn hối lộ.
Thiên Địa Hội Của Người Việt Nam Và Những Biến Tướng Phức Tạp
Thua trí Lãnh Tạo, Thượng Công Lê Văn Duyệt lấy làm tức lắm, mới ngấm ngầm sai người đi tìm bắt mẹ và vợ của Lãnh Tạo.
Chuyện Thương Công Lê Văn Duyệt chém Lãnh Tạo
`Ngẫm nghĩ` là suy xét kỹ, thường có sắc thái kéo dài hoặc trầm lặng hơn `nghĩ` và nhấn tiến trình hơn `ngẫm` đứng riêng: `ngẫm nghĩ mãi rồi mới nói`. Người ngẫm nghĩ có thể đang cân nhắc, hồi tưởng, tìm cách hiểu hoặc chuẩn bị quyết định; từ không tự cho biết họ buồn, do dự, lo âu, chậm hiểu hay đã đi đến kết luận. Kết quả suy nghĩ vẫn cần dữ liệu, kiểm tra và quy trình thích hợp nếu là quyết định pháp lý, y tế, tài chính hoặc kỹ thuật. `Suy ngẫm` thường trang trọng/khái quát hơn, `đắn đo` thiên khó chọn, `trầm ngâm` còn tả dáng im lặng. Trong lời Nam Bộ có thể nói `ngồi ngẫm nghĩ coi`, nhưng `coi` chỉ sắc thái thử xem xét, không ép người nghe đồng ý. Tab chữ ghi `嬐` cho thành tố ngẫm và `議` theo âm phi Hán–Việt nghĩ; không dựng một tổ hợp Hán–Nôm cố định cho toàn từ.
Không biết tôi đọc câu này ở đâu, nhưng ngẫm nghĩ kỹ tôi thấy đúng hết sức.
Bình ngồi sơn phết mấy con vịt gỗ, ngẫm nghĩ không hiểu tại sao bé Hạnh bị cảm ho mà bà Ba lại bảo phải cho nó ra ngoài nơi thoáng khí.
`Ngắm nghía` là nhìn kỹ, nhìn đi nhìn lại một vật, cảnh, hình ảnh hoặc đôi khi một người với sự chú ý, thường vì thích thú, tò mò hoặc muốn xem xét dáng vẻ/chi tiết. Từ không tự cho biết người nhìn muốn mua, muốn sở hữu, đánh giá đúng, có tình ý hay được quyền chụp, chạm và sử dụng vật. Khi đối tượng là người, ngữ cảnh và ranh giới riêng tư quyết định câu có tự nhiên, thân thiện hay khiến người khác khó chịu; nên tránh biến người thành món đồ để soi xét. `Ngắm` có phạm vi rộng hơn, `ngắm nghía` nhấn nhìn kỹ hoặc lặp lại; `soi xét` thường nghiêm/khắt khe, `chiêm ngưỡng` trang trọng và thiên thưởng thức vẻ đẹp. Lời Nam Bộ có thể nói `ngắm nghía cho đã`, nhưng `cho đã` chỉ mức thỏa thích chứ không tạo quyền sử dụng. Chữ `𥌹` chỉ ghi cho thành tố ngắm.
`Ngậm ngùi` chỉ cảm giác buồn rầu, đau xót, thương cảm hoặc tiếc nuối theo lối lặng và sâu. Nó thường đi với một mất mát, cảnh chia lìa, phận đời hay điều không thể đổi lại, nhưng câu cụ thể mới cho biết nguyên nhân và mức độ. Từ không tự xác nhận người ấy đang khóc, có tang, hối hận vì có lỗi, mắc trầm cảm, đã tha thứ hay cần phải chịu đựng trong im lặng. `Bùi ngùi` thường là xúc động man mác, dễ có cả thương và nhớ; `ngậm ngùi` thường nghiêng về nỗi buồn/đau xót hơn. `Ngậm đắng nuốt cay` nhấn cảnh chịu khổ, còn `ngậm ngùi` nhấn cảm xúc. Trong văn chương từ có sắc thái trang trọng, gợi cảm; lời nói thường ngày có thể dùng `buồn`, `xót xa` nếu không cần màu văn. Chữ `含` chỉ áp cho thành tố ngậm, không phải từ nguyên trọn cụm.
Trong giây phút, chàng sống tốc hành đời sống bình thường của chàng trên bờ, tại Saigon ; công việc mà chàng yêu mến phải bỏ dở, hạn hữu chàng sẽ ngậm ngùi thương tiếc chàng, cha mẹ chàng, hai bụi tre già ấy, phải khóc măng non.
Những chiều mưa gió, thỉnh thoảng nàng cũng ngậm ngùi nhớ đến người họa sĩ mà sự tình cờ đã đặt trên đường đời nàng, và hơi hơi tiếc thương mối tình vừa hoài thai của nàng mà bị nàng bóp chết.
`Ngả mũ` theo nghĩa đen là nghiêng, hạ hoặc bỏ mũ ra để chào và bày tỏ kính trọng trong những tập quán nhất định. Hành động cụ thể phụ thuộc văn hóa, nghi thức, loại mũ và hoàn cảnh; quân nhân hoặc nghề nghiệp có thể có quy định chào khác, nên không biến một cử chỉ thành chuẩn toàn cầu. Nghĩa chuyển là công khai thừa nhận mình kính phục một thành tích, năng lực hoặc cách làm: `phải ngả mũ trước sự bền bỉ ấy`, gần `khâm phục`, `nể phục`. Lời ngả mũ chỉ đánh giá điều được nêu, không chứng minh người ấy hoàn hảo, mọi tuyên bố của họ đúng hay người nói phải phục tùng. Dạng nhấn `ngả mũ bái phục` có thể chân thành hoặc mỉa mai tùy giọng; cần đọc văn cảnh. Chính tả chuẩn trong cụm là `ngả mũ`, không phải `ngã mũ`. Tab chữ chỉ ghi `㧴` cho thành tố `ngả`.
Cứ như phải chịu đựng cảnh hun khói thuốc này trong khi họ vừa hút vừa hợp xướng thế kia chắc Toscanini cũng phải ngả mũ chào!
Đã bỏ tiền ra lại còn giấu biến không cho cậu biết nữa, thế thì quả thật con nhãi này chơi đúng điệu, rất hay, rất đáng cho tớ ngả mũ chào.
Khi một người đã đạt đến mức đó, mọi người chỉ còn có thể ngả mũ chào y.
`Ngan` là tên một loại gia cầm thuộc họ vịt, đầu và vùng mặt có phần da thịt nổi đặc trưng, thường được nuôi lấy thịt; đối tượng thường tương ứng *Muscovy duck* (`Cairina moschata`). Trong tiếng Nam Bộ, tên quen dùng là `vịt xiêm`; đây là đối ứng vùng cho cùng loại gia cầm trong đa số ngữ cảnh, không phải mọi con vịt nói chung. Khi dịch thực đơn hoặc hồ sơ chăn nuôi, cần xác nhận loài/sản phẩm thật, không dùng *goose* chỉ vì vài từ điển song ngữ cũ có thể lẫn. Tên món `ngan cháy tỏi` chỉ món chế biến từ thịt ngan, không cho biết nguồn nuôi, khẩu phần, mức an toàn hay phù hợp dị ứng. Chữ Nôm `𪇩` là chứng tích cho âm ngan, không làm tên gọi này thành từ Hán–Việt.
`Ngán` có hai nét. Một là chán nhiều, thấy quá đủ tới mức không muốn tiếp tục: `ngán thịt mỡ`, `làm hoài cũng ngán`. Đây có thể là phản ứng nhất thời với món ăn, việc lặp lại hoặc hoàn cảnh, không tự chứng minh trầm cảm, kiệt sức, lười, ghét vĩnh viễn hay món có vấn đề an toàn. Hai là ngại tới mức sợ hoặc dè chừng: `ngán đòn`, `chẳng ngán ai`; không tự cho biết nguy cơ thật cao hay người nói can đảm/an toàn. Trong lời Nam Bộ, `ngán quá`, `ngán tới cổ`, `ớn` có thể giao nghĩa; `ớn` còn tả lạnh/rùng mình nên không thay máy móc. `Chán` rộng hơn, `ngấy` thiên ăn quá nhiều chất béo/ngọt, `ngại` thường nhẹ hơn nét sợ. Chữ `𢞆` chỉ là một ghi nhận Nôm cho âm ngán.
`Ngăn` có ba nét liên hệ qua việc tạo ranh giới. Là danh từ, nó chỉ ô/phần chứa được chia trong đồ đạc: `ngăn tủ`, `ngăn kéo`. Là động từ, nó có thể chia không gian thành ô/khoảng: `ngăn phòng`; hoặc chặn, cản, can để không cho dòng, người, hành động hay sự việc tiếp diễn: `ngăn nước`, `ngăn đánh nhau`, `ngăn ngừa`. Từ không tự bảo đảm vật cản chịu lực, chống cháy, chống nước, hiệu quả hay hợp chuẩn; việc đó cần thiết kế và kiểm tra. Khi ngăn một người, phải phân biệt can thiệp an toàn với kiểm soát, giam giữ hoặc cản quyền hợp pháp. Trong lời Nam Bộ, `can`, `cản`, `chận/chặn` giao từng phần; chính tả chuẩn phổ thông là `chặn`, còn `chận` có sắc thái vùng/cũ. Chữ `艮` chỉ ghi nhận âm Nôm ngăn, không gộp mọi nghĩa vào một từ nguyên Hán.
`Ngắn` chỉ có ít độ dài trong không gian hoặc ít độ kéo dài trong thời gian so với mốc đang xét: `dây ngắn`, `bài ngắn`, `thời gian ngắn`. Từ mang tính quan hệ; một vật/ngày/bài chỉ ngắn theo tiêu chí, mục đích hoặc đối tượng so sánh, không có ngưỡng chung cho mọi trường hợp. `Ngắn gọn` còn đòi diễn đạt súc tích, nên một văn bản ngắn chưa chắc rõ hay gọn. `Vắn` thường gặp trong `vắn tắt`, `vắn số`; `thấp` nói độ cao, không thay ngắn; `cụt` có thể gợi bị thiếu/mất phần. Trong lời Nam Bộ, `ngắn ngủn`, `ngắn cũn` nhấn rất ngắn và có sắc thái thân mật. Tên gọi ngắn không tự chứng minh dây/áo/thời hạn phù hợp, đủ an toàn hoặc hợp quy định. Chữ Nôm `𥐇` ghi nhận âm ngắn.
`Ngần` có nét danh từ là chừng mực, giới hạn hợp lý: `ăn tiêu có ngần`; cách này nay thiên văn viết/lời cũ. Phổ biến hơn trong các tổ hợp chỉ lượng `ngần này`, `ngần ấy`, `ngần đó`, nghĩa là bấy nhiêu/mức lượng đang được chỉ hoặc đã biết trong văn cảnh. `Ngần` tự nó không cho con số chính xác; hồ sơ, công thức, liều, tiền và thời hạn cần đơn vị cùng trị số cụ thể. Không lẫn `ngần` với `ngần ngại` (một từ khác chỉ do dự/e dè), `ngân` (tiền bạc/âm vang) hay `ngấn` (vết/lằn). Trong lời Nam Bộ thường dùng `chừng này`, `chừng đó`, `bấy nhiêu` tự nhiên hơn tùy câu; đây là đối ứng chứ không phải lúc nào thay từng chữ. Chữ `垠` có âm Hán–Việt ngần và lớp nghĩa giới hạn; tab ghi đúng phạm vi, không ép mọi cấu trúc chỉ lượng thành phép ghép Hán văn.
`Ngang` có nhiều nét và phải dịch theo khung câu. Một là phương theo bề rộng, song song gần với mặt đất/mặt nước hoặc đi từ bên này sang bên kia: `chiều ngang`, `băng ngang`; từ cũng so cùng mức: `ngang vai`, `ngang sức`. Hai là tên thanh không mang dấu trong hệ thanh điệu tiếng Việt: `thanh ngang`. Ba là chen/cắt vào giữa làm gián đoạn: `nói ngang`, `cắt ngang`. Bốn là không thuận lẽ hoặc cứ theo ý mình trong cách nói/hành xử: `cãi ngang`; đây là đánh giá hành vi, không nên dùng để dập bất đồng có căn cứ. Năm là khẩu ngữ tả mùi, vị, âm điệu hơi lạ, khó chịu hoặc chưa thuận: `vị ngang`, `đọc nghe ngang`; cảm giác này không tự chứng minh đồ hư, độc hay tác phẩm sai. `Ngang` khác `ngáng` là chắn cản và `ngành` là lĩnh vực/nhánh phân loại. Không dựng Hán–Nôm vì các nguồn đang dùng chưa định vị chắc một mặt chữ cho toàn bộ đa nghĩa hiện đại.
- Ðố các cha vậy chớ rừng này hồi đời xưa có vua Gia Long đi ngang qua không?
`Ngà ngà` là tính từ láy có hai nghĩa. Với người uống rượu bia, nó chỉ trạng thái mới hơi chếnh choáng, bắt đầu say: `say ngà ngà`, `rượu vào ngà ngà`. Đây là cảm nhận mô tả, không cho biết nồng độ cồn, mức tỉnh táo pháp lý hay khả năng lái xe, chạy ghe, vận hành máy; người đã uống không nên lấy chữ `hơi` để tự chứng nhận an toàn. Với màu sắc, `ngà ngà` chỉ sắc vàng rất nhạt hoặc trắng hơi ngả vàng, gần `màu ngà`; không có mã màu cố định và không liên quan trạng thái say. Văn cảnh thường tách rõ `ngà ngà say` với `áo lụa ngà ngà`. Tab chữ ghi `牙` cho gốc `ngà` theo nguồn từ nguyên; toàn từ láy chưa có chứng tích chữ riêng, và nghĩa hơi say là sự phát triển biểu cảm tiếng Việt chứ không phải nghĩa của chữ Hán.
Chúa tàu uống rượu ngà ngà nên ăn cơm rồi đi ngủ liền.
Mỹ mặc quần vải trước kia là mầu đen mà bây giờ là mầu mốc, với áo túi trắng có vá trên vai hai miếng vải ngà ngà, cô đương ngồi ở nhà trên, dựa cửa sổ trở ra sau vườn, mà kết nút áo, cô nghe xao xiến thì bỏ kim lật đật chạy ra dòm.
`Ngang bướng` là không chịu nghe lời khuyên, lý lẽ hoặc quy tắc hợp lý mà cứ làm theo ý mình, thường dù đã thấy hậu quả hay biết mình sai. Từ có sắc thái chê và nên gắn với hành vi cụ thể thay vì biến thành nhãn phẩm chất cố định cho một người. Một đứa trẻ từ chối vì sợ, mệt, đau, chưa hiểu hoặc đang bảo vệ ranh giới thân thể chưa chắc là ngang bướng; người lớn bất đồng có chứng cứ cũng không phải ngang bướng. `Bướng bỉnh` gần nghĩa nhưng có thể nhẹ và quen dùng với trẻ; `ngang ngạnh` nhấn vẻ chống đối/khó khuất phục hơn; `kiên định` là giữ lập trường có căn cứ và có thể mang nghĩa tích cực. Trong lời Nam Bộ có thể nói `bướng dữ`, `cứng đầu`, nhưng mức đánh giá vẫn phải dựa hành vi. Không dựng Hán–Nôm cho toàn tính từ ghép này.
`Ngang dọc` gộp hai phương vuông góc để nói các chiều/hướng khác nhau: `kẻ ngang dọc`, `đường ngang dọc`. Từ còn mở rộng thành đi lại, hoạt động hoặc tung hoành qua nhiều nơi: `đi ngang dọc miền Tây`; trong văn chương có thể gợi chí khí hay một đời hoạt động rộng, nhưng không tự chứng minh quyền lực, thành công, anh hùng hay quyền đi vào nơi bị hạn chế. Dạng đảo `dọc ngang` cùng lõi nghĩa và thường giàu nhịp văn hơn. Khi mô tả đường sá, ngang dọc không có nghĩa mạng lưới vuông góc tuyệt đối, dễ đi, an toàn hay được phép lưu thông. Trong lời Nam Bộ, `đi ngang đi dọc` còn có thể là đi qua đi lại; đó là cụm lặp nhấn hoạt động, không nhất thiết đi xa. Tab Hán–Nôm để trống vì chưa có chứng tích toàn cụm được định vị chắc.
Mười lăm năm ngang dọc, bât chấp luân lý và pháp luật, đôi khi có thể giết người nữa trong những trận đánh tự vệ, thế mà khi trở về già, chỉ còn hai tay không, muốn dưỡng lão phải nhờ đến một kỳ công của một đứa con gái thơ dại.
Miệt mài đã bảy năm, tôi vẫn còn lang thang trên những con đường ngang dọc của đời sống mình.
Rồi tuần tự, ba người được đưa tới thăm một nông trường kiểu mẫu, tới thăm xưởng máy Staline sản xuất nông cụ; tới thăm trường đại học Lénine đương xây cất dở chiếm trọn một khu đồi; các đường ngang dọc trong khu đại học này tính tới hàng trăm cây số; vào thư viện chỉ cần viết giấy bấm nút là sách tự động đến tay.
Tôi vẫn thích được sống một cuộc đời ngang dọc như đại ca.
`Ngả nghiêng` tả người hoặc vật liên tiếp nghiêng bên này bên kia, đứng/ngồi không vững hoặc lệch khỏi tư thế ngay: cây ngả nghiêng trong gió, cười ngả nghiêng. Nguyên nhân có thể là gió, chuyển động, tiếng cười, mệt, bệnh hoặc chất kích thích; bản thân cụm không chẩn đoán nguyên nhân và không nên giữ người ở nơi có nguy cơ té. Nghĩa chuyển tả thái độ, quyết định hoặc lập trường dao động, đổi theo tác động: `thái độ ngả nghiêng`. Cần phân biệt việc cân nhắc bằng chứng mới với cơ hội chủ nghĩa; chưa quyết ngay không tự động là thiếu bản lĩnh. `Nghiêng ngả` là dạng đảo gần nghĩa, nhưng sắc thái và kết hợp quen có thể khác; không thay máy móc trong trích dẫn. Tab chữ chỉ ghi `㧴` cho thành tố ngả, không dựng chữ cho toàn cụm.
`Ngang ngang` là dạng láy giảm mức của một số nét `ngang`, thường nghĩa hơi chướng, hơi trái khoáy, chưa thuận tai hoặc có mùi vị là lạ. Nó có thể tả `câu chuyện ngang ngang`, `vị ngang ngang`, `giọng đọc ngang ngang`; bổ ngữ quyết định đang nói nội dung, cách cư xử hay cảm giác. Từ thường là nhận xét chủ quan, không tự chứng minh lời sai, món hư, người xấu, bệnh lý hoặc lỗi kỹ thuật. Khi chê người hay ý kiến, nên nêu điều gì thiếu lý lẽ thay vì dùng `ngang ngang` mơ hồ. Đừng viết nhầm `ngang ngạnh`, nghĩa bướng/chống đối, hoặc `ngang ngạng`, một dạng ít gặp được vài nguồn ghi cho hành vi khó bảo. Lời Nam Bộ `nghe ngang ngang` rất tự nhiên cho cảm giác chưa ổn nhưng người nói chưa định vị được điểm nào.
`Ngang ngạnh` chỉ thái độ hoặc hành vi bướng bỉnh, chống đối, khó khuất phục và không chịu nghe lời khuyên/quy tắc hợp lý. Sắc thái thường mạnh hơn `ngang bướng` ở vẻ đối kháng, nhưng mức độ còn tùy câu. Đây là lời đánh giá có thể gây tổn thương; nên mô tả hành vi cụ thể và không gắn thành bản chất cố định, nhất là với trẻ em. Từ không áp cho mọi sự bất tuân: từ chối yêu cầu nguy hiểm, bảo vệ ranh giới thân thể, phản biện có chứng cứ hoặc khiếu nại đúng quyền không phải là ngang ngạnh. `Ương ngạnh` gần nghĩa và hơi văn viết; `cứng đầu` khẩu ngữ, trực diện; `kiên cường` và `bất khuất` có thể mang nghĩa khen trong hoàn cảnh chính đáng. Thành tố `ngạnh` trong cụm không nên giải máy móc bằng nghĩa ngạnh lưỡi câu/cá; tab Hán–Nôm để trống vì chưa có chứng cứ toàn cụm.
Feherov rất bướng, rất ngang ngạnh nhưng cũng rất cương trực.
`Ngang ngửa` hiện nay thường chỉ hai bên hoặc hai đại lượng xấp xỉ nhau, không bên nào hơn rõ: `đấu ngang ngửa`, `giá ngang ngửa`. Nó chỉ sự tương đương trên tiêu chí đang nói, không chứng minh hai đối tượng giống hệt, cùng chất lượng, công bằng hay cuối cùng hòa nhau. Một nét khác tả nhiều vật nằm lộn xộn, cái ngang cái ngửa: `bàn ghế đổ ngang ngửa`; không nhập với `ngổn ngang` trong mọi câu. Trong văn chương cũ, `ngang ngửa` còn nghĩa ngang trái, không thuận, nhiều trắc trở; nét này nay hiếm và phải có nhãn cũ/văn chương để khỏi hiểu lầm thành cân sức. `Ngang sức`, `cân tài cân sức`, `sòng phẳng` chỉ giao từng phần. Không suy toàn cụm từ nghĩa riêng của động tác ngửa và không dựng tab Hán–Nôm khi chưa có chứng tích nguyên khối.
`Ngang ngược` là làm, nói hoặc đòi hỏi điều trái lẽ, phi lý, áp chế hay gây hại cho người khác, thường với thái độ bất chấp. Từ mạnh hơn `ngang bướng`: nó không chỉ nói không nghe lời mà thường phê phán nội dung hành vi/đòi hỏi là bất công hoặc tai ác. Vì đây là đánh giá nặng, câu tốt nên nêu việc cụ thể và chứng cứ; không dùng để chụp mũ người có quan điểm khác, từ chối yêu cầu, khiếu nại hay bảo vệ quyền chính đáng. `Trắng trợn` nhấn công khai không che giấu, `ngang nhiên` nhấn cứ làm không kiêng nể, còn `ngang trái` có thể chỉ cả cảnh đời éo le không có tác nhân cố ý. Từ điển không tự quyết định hành vi có phạm luật hoặc cấu thành tội; việc ấy cần căn cứ phù hợp. Không dựng Hán–Nôm cho toàn cụm.
`Ngang nhiên` tả việc cứ công khai làm theo ý mình, không kiêng nể người khác, sự phản đối, lẽ phải hoặc quy tắc liên quan. Từ thường mang sắc thái chê; nó không đồng nghĩa trung tính với `công khai`, vì còn nét bất chấp hoặc lộ liễu. Tuy vậy, câu dùng ngang nhiên vẫn là một lời đánh giá: cần nêu hành vi và căn cứ trước khi suy phạm luật, có tội, vô liêm sỉ hay cố ý. `Trắng trợn` thường mạnh hơn ở nét trơ trẽn/lộ liễu; `ngang ngược` nhấn nội dung trái lẽ và gây hại; `hiên ngang` lại thường là lời khen tư thế đường hoàng, không sợ. Trong câu báo chí, tránh để `ngang nhiên` thay chứng cứ. Tab chữ để trống vì hồ sơ này không xác nhận một cách viết Hán–Nôm toàn cụm.
Một người có quyền lực trong hương chức hội tề lại ngang nhiên xúi giục ăn trộm.
`Ngang tàng` chỉ phong thái, ý nghĩ hoặc hành động mạnh mẽ, khác thường, không chịu khuất phục hay bó mình theo khuôn phép. Tùy văn cảnh, từ có thể khen vẻ tự do, bất khuất, phóng khoáng; cũng có thể chê sự ngông, bất cần hoặc coi thường giới hạn. Vì vậy không dịch cố định thành *heroic* hay *arrogant*. Từ không tự chứng minh người ấy đúng, can đảm, bạo lực, phạm pháp, có năng lực hay thuộc một giới tính/kiểu người nào. `Hiên ngang` thường tích cực và đường hoàng hơn; `ngông` thiên cố làm khác thường; `ngang nhiên` nhấn bất chấp công khai; `ngang ngược` nhấn trái lẽ gây hại. Chính tả là `ngang tàng`, không phải `ngang tàn`. Lịch sử từ nguyên có diễn giải khác nhau, nên hồ sơ không dựng mặt chữ hay kết luận nguồn gốc khi chưa đủ chắc. Ghi chú cách dùng (không dùng làm bí danh): Chính tả: ngang tàng, không phải ngang tàn. Tàng mang huyền; tàn là từ khác, thường gắn suy kiệt hoặc phá hủy.
Đối với cha mẹ, cậu vẫn ngang tàng như thường.
`Ngang trái` có hai nét. Một là trái lẽ phải, đạo lý hoặc điều hợp tình hợp lý: `việc làm ngang trái`, `lời ngang trái`. Đây là phán đoán chuẩn tắc, không tự xác định vi phạm pháp luật, tội danh hay ý định xấu; cần nêu chuẩn mực và sự việc. Hai là éo le, trắc trở, oái oăm và gây đau khổ: `cảnh đời ngang trái`, `mối tình ngang trái`; nét này không nhất thiết có người cố tình gây ra và không có nghĩa người trong cuộc đáng chịu. `Trái ngang` là dạng đảo rất phổ biến, thường giàu nhịp văn; `ngang ngược` thiên hành vi/yêu sách áp chế, `éo le` thiên tình thế khó xử. Khi nói quan hệ tình cảm, từ không cho phép lãng mạn hóa ép buộc, phản bội, chênh lệch quyền lực hoặc xóa đồng thuận. Không dựng Hán–Nôm cho toàn cụm.
Mối tình ngang trái nầy thật không đưa đến đâu cả.
`Ngành` có nhiều nét cần dịch theo ngữ cảnh. Trong họ tộc, nó là một nhánh lớn của dòng họ. Trong phân loại sinh học, ngành là bậc dưới giới và trên lớp, thường dịch *phylum*; không dùng *industry*. Trong tổ chức, ngành có thể chỉ một hệ thống cơ quan hay lực lượng cùng chuyên môn. Phổ biến nhất, nó chỉ lĩnh vực hoạt động, kinh tế, khoa học, đào tạo hoặc chuyên môn: tùy câu có thể là *industry*, *sector*, *field*, *discipline* hay *major*. `Học ngành luật` không tự nói người ấy đã là luật sư; `làm trong ngành y` không tự xác nhận chức danh hay giấy phép. Mã ngành, phạm vi quản lý và tên ngành đào tạo phải theo danh mục đang áp dụng, không suy từ nghĩa từ điển. `Ngành nghề` rộng hơn một chức danh công việc cụ thể. Nguồn ghi quan hệ lịch sử với chữ `梗`; tab chữ chỉ phản ánh chứng tích, không ép mọi nét hiện đại vào một nghĩa Hán cổ.
Ngành canh nông ở đây kém phát triển, thua Nhật Bổn, Miến Ðiện, Nam Dương.
`Ngạnh` chỉ một mũi nhọn sắc chĩa xiên ngược với mũi chính, khiến vật đã mắc khó tuột ra: `ngạnh lưỡi câu`, `chông có ngạnh`; trong tiếng Anh thường là *barb*. Từ cũng chỉ gai xương cứng ở vây của một số loài cá: `ngạnh cá trê`, thường dịch *fin spine*. Không gọi mọi răng cưa, móc, gai cây hay xương cá là ngạnh; phải nhìn cấu tạo và chức năng. Từ này không tự cho biết vật sắc tới mức nào, có độc, có gỉ, chịu lực ra sao hay đạt chuẩn an toàn. Khi xử lý lưỡi câu, chông hoặc cá có ngạnh, cần dùng hướng dẫn chuyên môn thay vì dựa một câu từ điển. Phân biệt `ngạnh` với `ngành`; `ngang ngạnh` là tính từ về thái độ và không chứa danh từ ngạnh theo nghĩa vật thể. Nguồn liệt kê nhiều mặt chữ Hán–Nôm; hồ sơ chọn `梗` như một chứng tích đọc ngạnh, không khẳng định nó bao trùm mọi vật thể hiện đại.
Tổ chức tài chính nhận tiền gửi, thực hiện thanh toán, cấp tín dụng và cung cấp dịch vụ liên quan; trong một số từ ghép, còn chỉ kho được tổ chức để lưu và cung cấp dữ liệu, mẫu hoặc nguồn lực.
Ông già tôi mất để lại trong ngân hàng cho tôi đến bạc triệu chớ không phải ít.
Trưa ngày thử chín, Thúy trao cho bạn một cái ngân phiếu để Toàn đi lấy thêrn tiền dưới ngân hàng, vì đã gần tới ngày phải đóng kỳ tiền thứ nhì rồi.
- Hôm qua thầy đi gởi tiền dưới ngân hàng chưa đưa biên nhận cho tôi chớ ?
Ngân hàng hoặc mô hình hoạt động ngân hàng kết hợp sự vững mạnh tài chính dài hạn với trách nhiệm môi trường, xã hội và quản trị trong vận hành, sản phẩm, quản lý rủi ro và phân bổ vốn.
`Ngành nghề` là tổ hợp danh từ dùng để nói chung các lĩnh vực nghề nghiệp, nghề chuyên môn, nghề thủ công hoặc lĩnh vực kinh doanh: `chọn ngành nghề`, `đào tạo ngành nghề`, `ngành nghề kinh doanh`. Nó thường có phạm vi rộng hơn `nghề` hay một `vị trí việc làm` cụ thể. Trong hồ sơ pháp lý, `ngành, nghề kinh doanh` là cách ghi theo danh mục và văn bản áp dụng; trang từ điển không tự xác nhận một hoạt động đã đăng ký, được cấp phép hay thuộc nhóm có điều kiện. `Đúng ngành nghề` không chứng minh năng lực, còn `trái ngành` không đồng nghĩa làm sai luật. Khi dịch, tùy câu có thể dùng *occupations*, *trades*, *professions*, *fields of work* hoặc *lines of business*, không đóng đinh một từ Anh. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `làm nghề gì`, `theo nghề nào`, `lĩnh vực làm ăn` có thể tự nhiên hơn tùy tình huống, nhưng không thay máy móc tên danh mục chính thức.
Tân nhớ lại cái buổi đầu tiên hai người mới quen nhau, rủ nhau ra đầu ngõ ăn cháo gà ở quán hàng mụ Quảng mà khách khứa chỉ toàn là dân lao động với đủ loại ngành nghề lúc nào cũng đông nghìn nghịt.
Ngan ngát là từ láy tả hương thơm lan nhẹ và còn nhận ra rõ trong không khí, thường dùng với hương hoa, cây cỏ, đất trời hoặc thức ăn. Nó là dạng giảm nhẹ của ngát: mạnh hơn một thoáng hương rất khó nhận, nhưng thường dịu hơn ngào ngạt hay nức. Mức độ vẫn chủ quan và do cảnh quyết định; không thể suy nồng độ hóa học, độ an toàn, độ tươi hay việc ai cũng thấy dễ chịu chỉ từ một từ. Trong văn chương, ngan ngát đôi khi mở sang cảm giác không gian hoặc sắc màu; nên giải theo hình ảnh cụ thể, không dựng một nghĩa mới nếu câu vẫn gợi sự lan tỏa như hương. Phải phân biệt ngan ngát với ngàn ngạt, ngân ngất và ngân nga.
Tóc không thoảng mùi nước hoa dịu ngọt mà chỉ ngan ngát hương xà phòng.
Chị có tiền, nhưng biết ăn ở đâu, hay mua bán, nấu nướng thế nào cho có mùi thơm ngan ngát, bùi bùi như thế.
`Ngao` là tên gọi chung cho một số động vật thân mềm hai mảnh vỏ sống ở vùng nước ven bờ, bãi triều hoặc cửa sông và thường được dùng làm thực phẩm; tiếng Anh thường dùng *clam*. Ở Sài Gòn–Nam Bộ, từ quen dùng là `nghêu`: `nghêu hấp sả`, `cháo nghêu`; đây là đối ứng vùng phổ biến, nhưng tên chợ không luôn đủ để định đúng loài. Không dịch ngao thành *oyster* (`hàu`) hay mặc định mọi động vật hai mảnh vỏ đều là ngao. `Ngao du`, `ngao ngán`, `nghêu ngao` là các từ/cụm khác, không liên quan nghĩa con ngao theo cách tách thành tố hiện đại. Tên món không bảo đảm con vật còn tươi, đã nhả cát, nấu chín an toàn hoặc phù hợp người dị ứng; các việc ấy phải kiểm tra riêng. Chữ Nôm `𧑃` là chứng tích cho âm ngao, không thay định danh sinh học.
Đáng lý ra chúng ta nên đóng vai ngư ông chờ ngao sò tranh chấp.
`Ngáo` có lớp danh từ cũ/nghề nghiệp: dụng cụ sắt hình móc dùng móc hàng khi bốc vác, gần `ngoáo`; nét này nay hiếm và cần văn cảnh nghề. Trong tiếng lóng hiện đại, ngáo tả trạng thái hoặc cách nghĩ, nói, hành xử có vẻ đờ đẫn, rối, phi lý hay xa thực tế: `nghe ngáo quá`, `ngáo quyền lực`. Đây thường là lời chê hoặc trêu, dễ xúc phạm nếu gán thẳng cho người. Tổ hợp `ngáo đá` trong cách dùng phổ biến gợi trạng thái liên quan chất kích thích, nhưng người không chuyên không nên dùng một biểu hiện để kết luận ai đã dùng ma túy hay mắc rối loạn; nếu có nguy cơ trước mắt, ưu tiên giữ khoảng cách an toàn và gọi hỗ trợ phù hợp. `Ngáo quyền lực` là ẩn dụ chê sự ảo tưởng/quá say quyền lực, không phải tên bệnh. Phân biệt `ngáo`, `ngạo`, `ngào`, `ngao`. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `ngáo`, `tỉnh tỉnh mê mê`, `nói chuyện trên mây` có thể gặp theo mức thân mật, nhưng cần tránh nhãn hóa người có bệnh, khuyết tật hoặc đang kiệt sức. Chữ `𨎞` chỉ là chứng tích Nôm cho âm ngáo, không giải thích lớp lóng.
Đi Sài Gòn hai lần mà lần nào cũng ngơ ngơ ngáo ngáo đi không rồi về cũng không, chớ không nghe tin tức con Thu Ba chút nào hết.
- Thôi đi anh, làm bộ ngơ ngơ ngáo ngáo hoài!
Mấy con này nó mất hồn rồi, mặt cứ ngơ ngơ ngáo ngáo như mọi lạc vào thành.
Đi thì nghênh nghênh ngáo ngáo, có hai mắt cũng như không.
`Ngào` là trộn hai hay nhiều chất, thường với nước hoặc chất lỏng, rồi bóp, đảo hay khuấy cho quyện và nhuyễn: `ngào bột`, `ngào đường`, `mứt gừng ngào đường`. Cách thao tác thay đổi theo nguyên liệu; ngào bột có thể gần `nhồi`, còn ngào đường/mứt thường là đảo cho đường bám hoặc quyện, nên không thay mọi chỗ bằng một động từ Anh. Tùy ngữ cảnh có thể dịch *mix and knead*, *work into a paste*, *coat with syrup* hoặc *cook down with sugar*. `Trộn` rộng hơn; `nhào/nhồi` thường nhấn dùng lực với khối bột; `sên` nhấn đun và đảo cho hỗn hợp đặc dần. Trong lời Nam Bộ, `trộn`, `nhồi`, `sên` được dùng tự nhiên theo món, không phải biến thể toàn phần. Từ ngào không tự cho biết tỉ lệ nước, nhiệt độ, thời gian, độ chín, an toàn hay thành phần gây dị ứng; công thức và quy trình phải nói riêng. Không lẫn với `ngào ngạt` chỉ mùi hương mạnh. Chữ `𢳆` là chứng tích Nôm cho âm ngào.
`Ngạo` (`傲`) mang nghĩa kiêu căng và khinh người/khinh đời, hiện thường xuất hiện trong từ ghép hơn là đứng độc lập: `kiêu ngạo`, `cao ngạo`, `ngạo mạn`, `ngạo đời`. Khi đứng trong `ngạo nghễ`, sắc thái có thể nghiêng về hiên ngang, tự hào và bất khuất, nên không thể lấy nghĩa chê của ngạo áp máy móc cho toàn cụm. `Tự hào` có thể tích cực và không đồng nghĩa kiêu ngạo; `kiêu hãnh` cũng có thể chính đáng tùy căn cứ; `ngông` nhấn khác thường hoặc bất chấp hơn. `Ngạo` là từ đánh giá mạnh, nên cần nêu lời nói/hành vi cụ thể thay vì gán phẩm chất cố định cho người, vùng, nghề hay thế hệ. Nó không tự chứng minh phân biệt đối xử, lạm quyền, vi phạm hay bệnh lý. Trong lời Nam Bộ có thể nói `làm bộ cao`, `coi người ta không ra gì`, `chảnh` theo ngữ cảnh; `chảnh` là tiếng lóng rộng và nhẹ/nặng tùy câu, không phải biến thể hoàn toàn. Chữ `傲` ghi đúng lớp Hán–Việt.
`Ngạo đời` chỉ thái độ kiêu căng, bất cần hoặc coi thường người đời và những quy ước thông thường; trong văn chương nó có thể gợi một nhân vật phóng túng, phản kháng hay lạnh lùng. Sắc thái tùy câu: có lúc tác giả ngầm ngưỡng mộ sự không chịu khuất phục, có lúc phê phán sự khinh người và thiếu trách nhiệm. `Ngạo đời` không đồng nghĩa `chán đời`—chán đời thiên buồn nản, còn ngạo đời thiên thái độ coi thường/bất chấp. `Ngông` gần ở nét khác thường, `bất cần` nhấn không quan tâm hậu quả, `ngạo mạn` chê trực tiếp sự kiêu căng với người khác. Từ này không tự chứng minh người nói tài giỏi, dũng cảm, vô trách nhiệm, chống xã hội hay có bệnh lý. Khi viết về người thật, cần nêu hành vi thay vì dùng ngạo đời như nhãn bản chất. Trong lời Nam Bộ có thể nói `coi đời bằng nửa con mắt`, `bất cần đời`, `làm bộ coi thường thiên hạ` theo sắc thái, nhưng không phải biến thể toàn phần. Tab chữ chỉ ghi `傲` cho thành tố ngạo.
Bà ta có đôi mắt đẹp, nụ cười bí mật và ngạo đời…
Anh biết nó oán hờn vì không được cái phần hạnh phúc nhỏ bé, đường hoàng của những người con gái lương thiện, cho nên nó thốt ra toàn giọng khinh bạc, ngạo đời.
Ta sẽ trừng phạt mày một phen để mày chừa tánh ngạo đời, hống hách.
`Ngao du` (`遨遊`) là đi đây đó, dạo chơi hoặc rong ruổi để thưởng ngoạn và tìm thú vui, thường gợi tâm thế thư nhàn, tự do và có sắc thái văn chương: `ngao du sơn thủy`, `ngao du khắp chốn`. Nó không đồng nghĩa hoàn toàn với `du lịch`, vốn rộng và trung tính hơn; `du ngoạn` nhấn đi chơi ngắm cảnh; `lang thang` có thể không mục đích và đôi khi mang sắc thái thiếu ổn định. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ có thể nói tự nhiên là `đi chơi đây đó`, `đi vòng vòng`, `đi đây đi kia`, nhưng đây chỉ là đối ứng theo câu. Từ ngao du không tự cho biết người đi xa, đi lâu, giàu có, không có trách nhiệm, có lịch trình, thị thực, bảo hiểm hay quyền vào một nơi. Dùng nó cho người đang mất liên lạc hoặc gặp nguy hiểm có thể làm nhẹ tình huống, nên phải dựa sự thật. Chữ `遨遊` áp cho toàn từ Hán–Việt, không liên quan con ngao.
Những người có tiền dư, hoặc muốn trốn nắng, hoặc muốn dưỡng sức đặng tranh đấu nới trường lợi danh cho đắc thắng trong năm mới, nên người đi ra mấy chỗ có bãi biển tốt ở nghỉ ngơi, kẻ thì đi đến mấy nơi có non cao rừng rậm ngao du mà hấp thanh khí.
Ông ta xin thôi, rồi lên đường đi ngao du đó đây.
`Ngạo mạn` (`傲慢`) là kiêu căng, tự đặt mình cao hơn và tỏ ý khinh người hoặc khinh đời. Đây là lời chê mạnh về thái độ được thể hiện qua lời nói, cử chỉ hay cách đối xử. `Kiêu ngạo` gần nghĩa và thông dụng hơn; `cao ngạo` có thể thiên vẻ lạnh/làm cao; `tự tin` là tin vào năng lực, không hàm ý khinh người; `ngạo nghễ` có thể mang nét hiên ngang tích cực nên không đồng nhất. Từ ngạo mạn không tự chứng minh một người phân biệt đối xử, lạm quyền, phạm luật, thiếu năng lực hay có rối loạn nhân cách. Một lần ít nói, giữ khoảng cách, từ chối hoặc góp ý thẳng chưa đủ để gán nhãn; cần nêu hành vi và văn cảnh. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `làm bộ cao`, `coi người ta không ra gì`, `chảnh` có thể gần từng phần; `chảnh` là tiếng lóng và có thể nhẹ hơn. Chữ `傲慢` là toàn từ Hán–Việt.
Kẻ ngạo mạn ấy nghiêng đầu, từ từ ngã gục.
Cậu Cẩu là đứa ngạo mạn mà chịu hạ mình tới đây thì cô nên tâng bốc để cậu ta vui lòng.
Lần này tôi cương quyết đạp lên xác chết của kẻ nào ngạo mạn, dám qua mặt tôi.
Mới hơn mười chín tuổi, nàng đã ngạo mạn như một phu nhơn và nụ cười mỉa đời, thị đời trên môi nàng ngày nay còn dễ ghét hơn xưa nữa.
`Ngao ngán` diễn tả cảm giác chán nản pha buồn rầu, thất vọng hoặc mệt mỏi man mác trước cảnh hay sự việc kéo dài: `nhìn cảnh mà ngao ngán`, `lắc đầu ngao ngán`. Sắc thái thường lặng và có phần văn chương hơn `ngán`; không dùng cho nét `ngán đòn`, nghĩa là sợ đối đầu. `Ngán ngẩm` gần ở sự chán và thất vọng; `ngán` có thể chỉ chán món ăn hoặc e sợ; `não nùng` thiên nỗi buồn sâu gợi cảm. Từ ngao ngán không tự là chẩn đoán trầm cảm, kiệt sức hay tuyệt vọng, cũng không chứng minh tình thế không thể sửa. Khi mô tả người thật, nên nêu phản ứng và nguyên nhân thay vì biến cảm xúc nhất thời thành tính cách. Trong lời Nam Bộ, `thấy mà ngán`, `buồn thiệt`, `lắc đầu luôn` có thể truyền gần sắc thái theo câu, nhưng không phải biến thể đồng nghĩa tuyệt đối. Tab chữ chỉ ghi `𢞆` cho thành tố ngán.
Dường như mọi người đều ngao ngán, trông chờ một sự đổi thay, sau khi họ chứng kiến cái chết thê thảm của Xí Vĩnh.
Phản ứng của bà Hai Ngọt khiến chị Dụi ngao ngán vô cùng.
Phấn tức cành hông định mở miệng cự anh ta nhưng rồi lại ngao ngán thở dài và lắc đầu buông thõng một câu :
`Ngào ngạt` tả mùi thơm đậm, lan rộng và tác động mạnh vào khứu giác: `hương hoa ngào ngạt`, `khói hương ngào ngạt`. Từ thường mang sắc thái đẹp hoặc giàu hình ảnh, nhưng cảm nhận mùi vẫn chủ quan; với người nhạy mùi, hương ngào ngạt có thể quá nồng. `Thơm ngát` gần nghĩa; `nồng nàn` có thể tả mùi lẫn tình cảm; `sực nức` nhấn mùi thơm bốc và lan mạnh; dạng đảo `ngạt ngào` có chứng tích nhưng ít trung tính hơn. Không dùng ngào ngạt cho mọi mùi mạnh nếu câu muốn nói hôi, khét hay độc; cũng không suy mùi thơm là tự nhiên, tươi, tinh khiết, không dị ứng hoặc không có khói gây kích ứng. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `thơm nức`, `thơm dữ`, `thơm lừng` có thể gần sắc thái theo câu. Không phân tích ngào trong cụm này như động từ ngào bột. Tab chỉ ghi `𢳆` ở mức mặt chữ theo âm thành tố, không dựng chữ nguyên khối cho toàn cụm.
Năm cánh hoa từ từ nở tung ra, mùi thơm bay ngào ngạt, cánh hoa màu trắng tuyết.
Khói nhang bay thơm ngào ngạt, ai nấy đều nín thinh, bực tức.
Khắp ao nước mọc lên một thứ bông trắng muốt, hương thơm ngào ngạt.
Hương rừng ngào ngạt, mùi hương xa lạ nhưng rất quen thuộc.
`Ngạo nghễ` tả tư thế, vẻ mặt, giọng nói hoặc hành động không chút sợ sệt, có nét hiên ngang, coi thường trở ngại hay bất chấp tất cả. Từ có hai hướng sắc thái: có thể khen sự kiên cường trước hiểm nguy/áp lực, hoặc chê vẻ thách thức, tự mãn và coi thường người khác. `Hiên ngang` thường tích cực hơn; `ngạo mạn` nghiêng rõ về kiêu căng khinh người; `ngang nhiên` là công khai bất chấp điều bị phản đối; `ngông nghênh` thiên phô trương, khác thường. Ngạo nghễ không tự chứng minh người ấy đúng, dũng cảm thật, an toàn, chiến thắng, có quyền hay coi thường pháp luật. Không lãng mạn hóa hành vi nguy hiểm, bạo lực hoặc cái chết chỉ vì văn phong ngạo nghễ. Trong lời Nam Bộ có thể nói `hiên ngang`, `ngẩng mặt`, `coi bộ không ngán`, `nghênh nghênh` theo câu, nhưng không phải biến thể hoàn toàn. Tab ghi `傲` cho thành tố ngạo, không dựng chữ nguyên khối cho toàn từ láy.
Ngưòi xăm mình, xoay mấy chữ ngạo nghễ khi nãy chính là phó hưong quãn chó còn ai đâu xa lạ.
Chiếc ghe trước vẫn giương hai cánh buồm màu đen chạy ngạo nghễ, khinh thường.
Anh Sáu thọc tay vào túi quần tây cũ của anh đứng thẳng lên coi oai vệ như một tướng cướp trong xi-nê-ma, cười gằn rồi ngạo nghễ đáp:
Ái Mỹ đương đầu lại một cách tàn ác với cơn tức giận lặng lẽ của bạn bằng sự ngạo nghễ đắc thắng, thưởng thức niềm đau của bạn bằng sự hài lòng được báo thù.
`Ngáp` trước hết là há rộng miệng và hít/thở dài theo phản xạ, thường gặp khi buồn ngủ, mệt, chán hoặc thay đổi trạng thái tỉnh táo: `ngáp ngủ`, `ngáp ngắn ngáp dài`. Một lần hay vài lần ngáp không tự chứng minh thiếu oxy, bệnh, lười biếng hay thiếu tôn trọng; cần xét hoàn cảnh. Trong khẩu ngữ, `chỉ có mà ngáp`, `ngồi ngáp` có thể nói tình thế thất bại, bó tay, ế ẩm hoặc không có việc/lợi ích; phải dựa bổ ngữ để hiểu, không đọc như phản xạ cơ thể. `Ngoáp` thường dùng cho cá há miệng liên tiếp hoặc dạng phát âm/vùng trong vài câu; không thay máy móc ngáp của người. Trong lời Nam Bộ có `ngáp lên ngáp xuống`, `ngáp dài`, `ngồi ngáp ruồi`—cụm cuối chỉ cảnh rảnh/ế, không phải thật sự bắt ruồi bằng miệng. Từ ngáp không tự là chẩn đoán giấc ngủ hay hô hấp; nếu biểu hiện bất thường đi cùng triệu chứng đáng lo, cần đánh giá riêng. Chữ `哈` là chứng tích Nôm cho âm ngáp.
`Ngập` có ba nhóm nghĩa. Một là nước/chất lỏng tràn và phủ bề mặt: `đường ngập`, `nhà bị ngập`, `chan canh ngập cơm`; bản thân từ không cho độ sâu, dòng chảy, khả năng đi lại hay an toàn điện. Hai là vật cắm/nằm sâu dưới bề mặt hoặc bị phủ kín: `cắm ngập lưỡi cuốc`, `chân ngập bùn`. Ba là quá nhiều đến mức phủ khắp hoặc khiến người/vật như bị vùi: `ngập trong giấy tờ`, `hoa ngập lối`, `tin nhắn ngập hộp thư`; nghĩa chuyển không tự chứng minh khối lượng chính xác, nguyên nhân hay mức quá tải y khoa. `Ngập lụt` nhấn tình trạng nước; `lụt` thường là hiện tượng rộng; `ngập úng` thiên nước ứ gây hại; `chìm` là ở dưới mặt chất lỏng và không đồng nhất. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ thường nghe `ngập nước`, `ngập tới…`, `nước lên ngập`, `ngập đường`; mốc tới đâu phải đo/nêu rõ. Không suy đường ngập cạn là đi qua được; cần thông tin tại chỗ. Chữ `𣵵` là chứng tích Nôm cho âm ngập.
Hễ đi bộ thì thiếu đường mòn, cỏ mọc cao nghệu đầy cánh đồng, còn đi xuồng thì nước ngập lé đé khỏi mặt đất chừng ba tấc.
`Ngập đầu` có nghĩa đen là nước/chất phủ tới đầu hoặc quá đầu, gợi tình trạng ngập sâu và có thể rất nguy hiểm; câu vẫn phải nói rõ người, vật, mốc nước và hoàn cảnh. Nghĩa chuyển thông dụng hơn là có quá nhiều công việc, nợ, giấy tờ hoặc vấn đề đến mức bị cuốn hết thời gian/sức lực: `ngập đầu trong việc`, `nợ ngập đầu`. Đây là lối nói cường điệu, không tự cho số lượng, số tiền, nguyên nhân, khả năng trả nợ hay chẩn đoán kiệt sức. `Bù đầu` gần nghĩa bận rộn và rất quen trong khẩu ngữ; `ngập mặt`, `tối mặt tối mũi`, `đầu tắt mặt tối` khác sắc thái. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ có `bù đầu bù cổ`, `ngập mặt`, `kẹt dữ`, `việc dí tới đầu` theo câu. Không dùng `ngập đầu` để khuyên đi qua nước ngập hoặc giảm nhẹ nguy cơ. Tab ghi `𣵵` cho thành tố ngập.
Tối về hối hả lùa mấy miếng cho xong bữa thế là lại ngập đầu vào việc.
– Cởi áo ra đi em, không lạnh lắm đâu, lạnh như vậy thấm tháp gì, hồi trước mình đi hành quân đánh đồn nửa đêm tháng chạp có lúc phải lội qua suối, nước dâng ngập đầu lạnh như có ai cầm dao cắt ruột mà cũng chẳng chết ai, huống chi chừ, chừ thì ăn thua gì nữa, tới đây là cùng tận rồi, khỏe rồi, cởi áo ra đi em.
Có áo phao mặt trên người họ không sợ chìm tuy rằng đôi khi cũng sặc và uống nước thỏa thích với những đợt sóng phủ chụp ngập đầu.
`Ngập lụt` chỉ tình trạng nước tràn/dâng và phủ lên đất, đường, nhà cửa hoặc khu dân cư, gây cản trở sinh hoạt hay thiệt hại tùy mức. `Ngập` có thể rất cục bộ, kể cả một căn phòng; `lụt` thường gợi hiện tượng nước bao phủ một vùng; ghép `ngập lụt` nhấn tình trạng chung và thường dịch *flooding* hoặc *inundation*, không phải lúc nào cũng là một *flood disaster*. `Lũ` là dòng nước lớn chảy nhanh từ thượng nguồn hoặc do mưa; `ngập úng` là nước ứ khó thoát; `triều cường` là một nguyên nhân/mực triều chứ không đồng nghĩa ngập lụt. Từ không tự cho biết nguyên nhân, độ sâu, diện tích, thời gian, thiệt hại, trách nhiệm hay cấp thiên tai. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `ngập nước`, `nước lên`, `ngập đường`, `lụt` thường dùng tùy phạm vi. Không biến miêu tả ngập lụt thành kết luận đường đi an toàn hay hệ thống thoát nước hỏng nếu chưa có dữ liệu. Tab ghi `𣵵` cho thành tố ngập.
- Xứ ngập lụt, mênh mông như biển, làm ruộng gì?
đất trên liếp phải cho cao để khỏi ngập lụt vào mùa mưa hoặc mùa nước nổi hàng năm.
Lắm vùng đất làm ruộng được, nhưng bỗng nhiên lại trở thành đất thấp, bị ngập lụt triền miên chỉ vì ảnh hưởng của mấy con kinh đào lân cận.
Cần Thơ, đầu cầu và thủ đô miền Hậu giang
Con đường Lê-Lai với những ngày mưa ngập lụt, với những cây dé ngựa bên này đường, với những mui xe lửa nhô lên khỏi đầu tường bên kia đường, bỗng nhiên trở thành ngậm ngùi kỳ lạ trước ý nghĩ rằng nàng phải vĩnh viễn xa nó từ đây.
`Ngáp ngắn ngáp dài` là cụm điệp nhịp tả việc ngáp liên tiếp, nhiều lần hoặc kéo dài, thường gợi buồn ngủ, mệt, chán hay phải chờ lâu. Hai tiếng `ngắn` và `dài` không đo độ dài từng cái ngáp mà tạo thế đối xứng để nhấn sự lặp lại. Cụm có thể dùng vui hoặc hơi chê, nhưng không tự chứng minh người ấy lười, bất lịch sự, thiếu oxy hay mắc rối loạn giấc ngủ. Cần xét ca làm, giờ nghỉ, sức khỏe và hoàn cảnh trước khi đánh giá. `Ngáp lên ngáp xuống` là cách nhấn khẩu ngữ quen thuộc, tự nhiên trong lời Sài Gòn–Nam Bộ; `ngáp dài`, `ngáp liên tục` trung tính hơn; `ngồi ngáp ruồi` thiên cảnh rảnh/ế, không đồng nghĩa. Không dùng cụm này cho cá đang sắp chết—trường hợp đó là `ngáp ngoải`/`ngắc ngoải`. Tab chỉ ghi `哈` cho thành tố ngáp.
Thằng Tuân ngáp ngắn ngáp dài, đầu lắc lư lên đồng, đoán bừa không tính toán nữa.
`Ngáp ngoải` là dạng hiếm, được từ điển đối chiếu với `ngắc ngoải`, thường tả cá hoặc con vật thở/há miệng gấp gáp trong trạng thái kiệt quệ, gần chết. Trong văn nói, đôi khi nó được dùng phóng đại cho người, doanh nghiệp hay hệ thống đang hoạt động cầm chừng; cách này dễ thô hoặc gây hiểu lầm nên cần nêu đối tượng và chứng cứ. Không nên gọi một người `ngáp ngoải` chỉ vì mệt hoặc khó thở; đây không phải chẩn đoán, và nguyên nhân có thể rất khác. Với cá, cụm không tự xác định thiếu oxy, ô nhiễm, nhiệt độ, bệnh hay độc chất—cần đo và kiểm tra. `Ngắc ngoải` thông dụng hơn; `ngoáp` tả cá há ngậm miệng liên tiếp; `thoi thóp` nhấn hơi thở rất yếu. Trong lời Nam Bộ, `thoi thóp`, `hấp hối`, `gần chết`, `cầm cự` thường rõ hơn tùy tình huống. Tab chỉ ghi `哈` cho thành tố ngáp, không dựng chữ toàn cụm.
`Ngập ngừng` trước hết là còn e dè, chưa dám hoặc chưa quyết nên dừng lại trước khi nói, làm hay thổ lộ: `ngập ngừng mãi mới nói`. Nó cũng tả lời nói/đọc không liền mạch vì do dự, chưa thuộc, xúc động hoặc khó diễn đạt. Không tự suy nguyên nhân là sợ, nói dối, thiếu năng lực, bệnh lý hay không đồng ý. Đặc biệt, sự ngập ngừng không phải sự đồng thuận và cũng chưa chắc là từ chối; trong tình huống cần đồng thuận, phải hỏi rõ và cho người kia thời gian, không ép. `Do dự` rộng hơn ở quyết định; `lưỡng lự` là phân vân giữa lựa chọn; `ấp úng` nhấn nói không trôi chảy; `rụt rè` thiên tính/điệu bộ e dè. Trong lời Nam Bộ có `chần chừ`, `khựng lại`, `ấp a ấp úng`, `ngần ngại` theo câu. Dạng `ngập ngứng`/`ngấp ngứng` hiếm và thiên lời đọc nói đứt quãng, không sửa máy móc thành ngập ngừng khi trích dẫn. Tab ghi `𣵵` chỉ theo âm thành tố ngập, không kéo nghĩa nước phủ vào toàn cụm.
`Ngập tràn` tả một thứ hiện diện rất nhiều, lan khắp hoặc dâng đầy một không gian, cảnh vật hay lòng người: `căn phòng ngập tràn ánh sáng`, `ngập tràn niềm vui`, `vùng biển ngập tràn sự sống`. Hình ảnh gốc gợi nước dâng và tràn, nhưng cách dùng hiện nay thường là nghĩa chuyển; vì vậy bản dịch phải theo bổ ngữ: *filled with*, *awash with*, *bathed in*, *teeming with*, *overflowing with*. Từ không mặc định sắc thái tích cực: nơi chốn có thể `ngập tràn rác`, mạng xã hội có thể `ngập tràn tin đồn`. `Tràn ngập` rất gần nghĩa nhưng thứ tự và nhịp câu không phải lúc nào cũng đổi máy móc; `tràn đầy` thường gợi một chủ thể có nhiều phẩm chất/cảm xúc; `đầy ắp` nhấn gần kín sức chứa. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ có thể nói tự nhiên `đầy tràn`, `đầy ắp`, `đầy nhóc`, `quá trời` theo đối tượng, nhưng `đầy nhóc`/`quá trời` khẩu ngữ hơn và không thay được trong văn trang trọng. Không suy số lượng, cường độ cảm xúc, tính chân thật hay nguyên nhân chỉ từ cụm này. Tab ghi `𣵵` cho thành tố ngập.
Rừng tràm phát triển ở nơi đất thấp, vào mùa mưa thì nước ngập tràn.
Chớ còn bây giờ sống cho chồng con, tôi thấy lòng tôi lúc nào cũng ngập tràn một niềm vui.
Mới chiều hôm qua đây, nàng ngỡ vui mừng vài phút rồi thôi, nhưng mấy bài báo lại làm cho lòng nàng ngập tràn phấn khởi về tương lai.
Nguồn thơ ngập tràn dâng lên nhẹ nhẹ, len lõi thấm nhuần mọi ngôn ngữ ly biệt Nguyễn Du và toàn thể Đông Phương Lữ Thứ, Tây Phương Lang Thang.
`Ngập úng` chỉ tình trạng nước ứ hoặc ngập kéo dài, thoát chậm, làm đất thiếu thoáng khí và có thể gây hại cây trồng, công trình hay sinh hoạt. Trọng tâm là nước bị giữ lại và hậu quả của sự ứ đọng, không chỉ việc bề mặt vừa có nước. Trong nông nghiệp thường dịch *waterlogged* hoặc *waterlogging*; với khu vực đô thị có thể là *waterlogging*, *standing-water flooding* hoặc *prolonged inundation* tùy báo cáo. `Ngập nước` rộng hơn và có thể rất ngắn; `úng` có thể tả riêng cây/rễ bị thừa nước; `lụt` thường gợi vùng rộng; `ngập lụt` là tên chung hơn. Không tự suy nguyên nhân là cống tắc, mưa lớn, triều, quy hoạch hay lỗi của một đơn vị; cũng không suy thời gian, độ sâu, mức hư hại hoặc cây chắc chắn chết nếu chưa đo. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ thường nghe `bị úng`, `nước ứ`, `ngập nước lâu`, `rút không kịp`. Tab ghi `𣵵` cho thành tố ngập.
`Ngát` nói mùi hương thơm rõ, thường lan trong không gian và chủ yếu đứng sau `thơm` hoặc `hương`: `hoa bưởi thơm ngát`, `hương sen ngát`. Từ không dùng trung tính cho mọi mùi mạnh; mùi hôi, khét hoặc hóa chất cần từ riêng. So với `ngào ngạt`, `ngát` gọn và thường ít gợi cảm giác quá đậm hơn; `ngan ngát` thiên hương nhẹ, êm và phảng phất; `thơm nức`, `thơm lừng` nhấn mùi bốc rõ; `thoang thoảng` nhẹ hơn. Cảm nhận thơm vẫn chủ quan, nên `ngát` không tự chứng minh nguồn tự nhiên, độ tươi, tinh khiết, độ chín, nồng độ, khả năng không kích ứng hay an toàn dị ứng. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `thơm nức`, `thơm lừng`, `thơm dữ`, `thơm quá trời` có thể truyền gần sắc thái theo câu, nhưng hai dạng sau khẩu ngữ hơn. Không nhầm `ngát` với `ngạt` khó thở, `ngắt` làm đứt hay `ngặt` nghiêm/chặt. Tab ghi `𠯪` theo âm Nôm ngát.
Dường như nguồn cảm hứng cạn dần, loại thơ "đồng quê" của tôi quanh đi quẩn lại chỉ nói về "mồ hôi thấm luống cày" , "máu thắm chan hòa mạch đất" , "lúa xanh vươn lên" rồi "lúa vàng vàng, lúa chín giữa ngày mùa thơm ngát" .
`Ngắt` có ba lớp nghĩa chính. Một là dùng đầu ngón tay bấm/bứt cành, hoa, lá, ngọn cho lìa ra: `ngắt bông`, `ngắt lá sâu`. Hai là làm một dòng, hoạt động hoặc lời nói mất liên tục: `ngắt lời`, `ngắt điện`, `ngắt kết nối`; bản dịch thay đổi giữa *pinch off*, *pick*, *interrupt*, *cut off*, *disconnect*, *switch off*. Ba là thành tố đứng sau tính từ trong các tổ hợp chỉ mức rất cao và thuần một màu/vị/trạng thái, thường có sắc thái không ưa: `xanh ngắt`, `đắng ngắt`, `lạnh ngắt`, `vắng ngắt`. Không dịch lớp nhấn này như động từ *cut*. `Ngắt điện` không tự chứng minh mạch đã cô lập an toàn; `ngắt lời` có thể cần thiết nhưng dễ bất lịch sự tùy quan hệ; ngắt hoa/lá không mặc định có quyền hái. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `bứt`, `lặt`, `cúp điện`, `cúp máy`, `đứt quãng` có thể gần từng nét, nhưng `cúp điện` còn chỉ mất điện và không thay mọi trường hợp ngắt. Tab ghi `𢪰` theo âm Nôm ngắt.
`Ngất` có hai nét cần tách. Nét y khoa đời thường là đột ngột mất ý thức trong thời gian ngắn, thường gọi *faint* hoặc *pass out*; bản thân từ không cho biết nguyên nhân, thời lượng hay mức nguy hiểm và không đồng nghĩa tự động với ngủ, hôn mê, co giật hoặc tim phổi ngừng hoạt động. Người chưa tỉnh nhanh, không thở, đau ngực, bị thương nặng, co giật hoặc ngất khi vận động cần được xem là tình huống cấp cứu theo hướng dẫn địa phương. Nét thứ hai xuất hiện trong tổ hợp `cao ngất`, `ngất trời`, nhấn độ cao vượt hẳn tầm thường: *towering*, *sky-high*, *extremely high*; đây không phải số đo. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `xỉu`, `ngất xỉu`, `té xỉu` gần nét mất ý thức; `cao chót vót`, `cao dữ`, `cao quá trời` gần nét độ cao, nhưng sắc thái khác nhau. Không nhầm `ngất` với `ngạt` khó thở, `ngát` thơm, `ngắt` làm đứt hay `ngặt` chặt nghiêm. Tab ghi `𤴥` theo âm Nôm ngất.
Nhưng cái thành sầu của ông, thật là cao ngất, dài dằng dặc.
`Ngạt` trước hết chỉ cảm giác khó thở hoặc tình trạng không thở được vì đường thở bị cản, không khí không đủ thích hợp, khói/khí hoặc một nguyên nhân khác. Từ cũng dùng trong cấu trúc gây khiến: `khói làm ngạt`, `ngạt chết`. Đây là từ mô tả tình trạng, không tự xác định thiếu oxy, dị vật, hen, dị ứng, khí độc hay nguyên nhân y khoa cụ thể. `Khó thở` rộng và trung tính hơn; `nghẹt thở` thường nhấn đường thở/cảm giác bị chặn; `ngạt thở` nhấn tình trạng hô hấp nghiêm trọng; `ngột ngạt` có thể tả không khí bí và nghĩa chuyển về bầu không khí xã hội. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ có `khó thở`, `ngộp`, `ngộp thở`, `bí hơi` theo tình huống; `ngộp` thân mật và rộng hơn, không phải thuật ngữ y khoa thay thế. Nếu một người thực sự không thở được, tím tái, bất tỉnh hoặc ở trong khói/khí nguy hiểm, phải coi là tình huống khẩn cấp và tìm hỗ trợ chuyên môn tại chỗ; mục từ không thay hướng dẫn cấp cứu. Tab ghi một mặt chữ Nôm `𠯪` theo nguồn.
`Ngặt` có nét chính là chặt chẽ, ráo riết, khó nới: `lệnh ngặt`, `kỷ luật ngặt`, thường dịch *strict*, *severe*, *tight* hoặc *exacting* theo danh từ. Trong tổ hợp `ngặt nỗi`, `ngặt vì`, từ chuyển sang nêu một trở ngại hoặc điều đáng tiếc khiến dự định khó thực hiện: gần *the trouble is*, *unfortunately*, *but the difficulty is*. `Ngặt` thường xuất hiện trong văn viết, lời kể hoặc tổ hợp cố định; giao tiếp hiện đại hay dùng `nghiêm`, `gắt`, `khó`, `kẹt`. Không suy quy định ngặt là đúng luật, công bằng, hiệu quả hay hợp lý; cũng không biến trở ngại được nêu thành tình thế tuyệt vọng. `Nghiêm ngặt` thông dụng và trang trọng hơn khi nói tiêu chuẩn/quy trình; `ngặt nghèo` nhấn sự quá chặt gây khó hoặc hoàn cảnh hiểm nghèo. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `gắt`, `khó dữ`, `kẹt cái`, `ngặt cái` có thể gần theo câu; `kẹt cái` thân mật hơn. Tab ghi `𡴯` theo âm Nôm ngặt.
Ngặt vì xứ lạ quê người, tứ cố vô thân, thiên hạ chê cháu nghèo, chẳng ai thèm gả con.
`Ngất lịm` là cách nói mạnh hơn `ngất`, gợi người mất ý thức rồi mềm người, nằm im hoặc khó đánh thức trong một khoảng thời gian. Có thể dịch *faint and go limp*, *pass out* hoặc *lose consciousness* tùy câu. Cụm từ không tự đồng nghĩa với hôn mê, tử vong, tim phổi ngừng hoạt động và không cho phép đoán nguyên nhân từ đói, nóng, đau, xúc động hay bệnh nền. Nếu người ngất lịm không tỉnh nhanh, không thở, bị thương, đau ngực, co giật hoặc chưa hồi phục hoàn toàn, cần trợ giúp y tế khẩn cấp theo nơi đang ở. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ có `xỉu`, `xỉu luôn`, `lịm đi`; chúng không làm tình huống thật trở nên nhẹ. Cách viết quảng cáo `ngất lịm vì cảnh đẹp` là cường điệu dễ lẫn với sự cố sức khỏe; khi muốn khen vẻ đẹp, `ngất ngây`, `mê mẩn` hoặc `đẹp muốn xỉu` khẩu ngữ thường rõ ý hơn. Tab chỉ ghi `𤴥` cho thành tố ngất.
Chưa nhận được ai, mà sao chàng có cảm giác đó là Hồng, người chàng mong đợi đêm nay, mong đợi bâng quơ và không mảy may hy vọng gặp mặt được người mà mấy ngày rày chàng chưa hề có dịp trao lời, trừ cái đêm đầu vừa tỉnh cơn ngất lịm.
Tống Quang rú lên một tiếng, nhũn người, ngã đùng xuống, ngất lịm.
Cô hét lên một tiếng lăn người úp mặt lên gối ngất lịm đi.
Những mái đầu xanh lúc nãy còn vui tươi trong lớp, giờ đây đang quằn quại rên siết, vài đứa ngất lịm nằm bất động trên mặt đất.
`Ngạt ngào` là dạng đảo, ít trung tính hơn `ngào ngạt`, dùng để tả hương thơm đậm và lan rộng: `hương cau ngạt ngào`. Từ thường giàu nhạc tính, hợp văn chương, lời ca hoặc câu tả gợi cảm; trong văn xuôi thông thường, `ngào ngạt`, `thơm ngát`, `thơm nức` thường tự nhiên hơn. Không tách `ngạt` ở đây thành tình trạng khó thở, cũng không nhầm với `nghẹn ngào`—từ tả xúc động làm giọng đứt nghẹn. Vì cảm nhận mùi mang tính chủ quan, `ngạt ngào` không tự cho nồng độ, nguồn tự nhiên, độ tươi, tinh khiết, an toàn hô hấp hay nguy cơ dị ứng. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ có thể gặp `thơm nức`, `thơm lừng`, `thơm dữ`, `thơm quá trời`; các dạng sau khẩu ngữ hơn. Tab ghi `𠯪` và `𢳆` ở mức thành tố theo âm, không dựng cách viết nguyên khối.
Tất cả chỉ là giấc mộng qua rất chóng nhưng với biết bao tình tiết và mỗi tình tiết ướt đẫm hương yêu ngạt ngào
10. Sông Đã Ra Tới Biển, Có Còn Khúc Quành Nào Đâu
Vừa chập tối hương dạ lý lan toả đến ngạt ngào.
Chuyện yêu thương không biết nghĩa để giảng giải, như hoa thì thơm, hương thì phải ngạt ngào, trăng thì sáng và sao thì lấp lánh.
Mơ màng trên suối tóc ngạt ngào hương thơm và thấy mình ngồi dưới bảng đen.
`Ngất ngây` là trạng thái mê say, sung sướng hoặc bị vẻ đẹp, âm thanh, hương vị, mùi thơm cuốn hút mạnh; gần `ngây ngất`, *delighted*, *enchanted*, *intoxicated* theo nghĩa bóng hoặc *overwhelmed with pleasure*. Cụm này thường tích cực nhưng mức độ vẫn là cảm nhận chủ quan. Nó không có nghĩa người nói thật sự ngất, dùng chất gây say, mất năng lực nhận thức hay đồng ý với mọi việc. Với mùi hương, `ngất ngây` tả phản ứng của người cảm nhận, còn `ngào ngạt`, `thơm nức` tả độ lan/đậm của mùi. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `mê mẩn`, `mê tít`, `khoái quá`, `mê quá trời`, `đẹp muốn xỉu` có thể truyền gần sắc thái nhưng khác mức trang trọng. Không dùng `ngất lịm` thay cho lời khen nếu muốn tránh lẫn với mất ý thức. Tab chỉ ghi `𤴥` ở thành tố ngất và nêu rõ toàn cụm dùng nghĩa bóng.
Áp má lên lưng Du, mùi đàn ông nồng nàn quen thuộc đem theo cho tôi một cảm giác ngất ngây êm ấm.
Mùi thơm từ mái tóc lùa vào mũi Phương xông lên óc làm Phương ngất ngây.
Và, như thế, tôi không thể nhờ nó rửa bát, lau sàn nhà, mua chịu hột vịt lộn để ngồi trên cửa sổ, ôm đàn ca hát ngất ngây.
Giá coi Peter Pan của Walt Disney hẳn là tam ca Ba Con Dế ngất ngây.
`Ngặt nghèo` có hai nét liên quan. Một là quá chặt, quá nghiêm đến mức gây cản trở hoặc khó chịu: `kiểm soát ngặt nghèo`, `điều kiện ngặt nghèo`; bản dịch có thể là *onerous*, *stringent*, *restrictive*, *exacting*. Hai là tình thế khó khăn, hiểm nguy, rất khó vượt qua: `hoàn cảnh ngặt nghèo`, `ca mổ ngặt nghèo`, gần *dire*, *critical*, *perilous*, *extremely difficult*. Từ không tự kết luận quy định bất hợp pháp, người đặt điều kiện ác ý, ca bệnh chắc chết hay hoàn cảnh không còn lối ra. `Nghiêm ngặt` có thể chỉ chặt chẽ cần thiết mà không hàm quá mức; `hiểm nghèo` thiên nguy hiểm nghiêm trọng; `ngặt nghẽo` tả cười/khóc nghiêng ngả và không phải biến thể nghĩa của ngặt nghèo. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ có `khó dữ`, `kẹt dữ`, `éo le`, `nguy cấp`, `thập tử nhất sinh` theo mức và văn cảnh; không thay máy móc trong báo cáo chuyên môn. Tab chỉ ghi `𡴯` cho thành tố ngặt.
Tiểu điền chủ đã vay nợ của đại điền chủ với điều kiện ngặt nghèo hơn.
`Ngặt nghẽo` gợi cách cười, đôi khi cách khóc, mạnh đến mức nghiêng ngả người, đứt hơi hoặc không thành tiếng mà khó nín: `cười ngặt nghẽo`, `khóc ngặt nghẽo`. Dạng `ngặt nghẹo` được ghi như biến thể gần. Khi dịch tiếng cười có thể dùng *laugh uncontrollably*, *double over with laughter*, *be in stitches*; với tiếng khóc phải đổi sang *sob convulsively* hoặc *cry uncontrollably*, không dùng bản dịch vui. Đây là lối tả cường độ, không tự cho thời lượng, nguyên nhân, mức khó thở thật hay chẩn đoán. Nếu người đang cười/khóc thật sự không thở được, đau ngực hoặc bất tỉnh, cần tách khỏi nghĩa tu từ và xử lý như vấn đề sức khỏe. `Cười nghiêng ngả`, `cười lăn`, `cười xỉu` gần về tiếng cười; `cười xỉu` là tiếng lóng cường điệu hiện đại, không đồng nghĩa ngất thật. `Ngặt nghèo` là khó khăn/khắc nghiệt, khác hẳn. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ thường nghe `cười muốn xỉu`, `cười lăn`, `cười rung nhà`, `khóc dữ dội` theo cảnh. Tab chỉ ghi `𡴯` cho thành tố ngặt.
`Ngất nghểu` tả vật, người hoặc vị trí ở rất cao mà dáng lại chênh vênh, thiếu vững hoặc trơ ra dễ thấy: *perched precariously high*, *towering unsteadily*. Từ thường mang sắc thái gợi hình và đôi khi chê cách chất/xếp/đặt. Không phải vật nào cao cũng ngất nghểu: `cao lớn` chỉ kích thước, `cao chót vót` nhấn độ cao, còn `chênh vênh` nhấn thế thiếu vững; `ngất nghểu` thường gộp độ cao với dáng không vững. Dạng kéo dài `ngất nga ngất nghểu` tăng nhạc tính; `ngất ngưởng` có một nét gần nghĩa nhưng còn có nét lảo đảo khi đi/đứng. Từ này không tự chứng minh vật sắp đổ, công trình sai chuẩn, tải trọng quá mức hoặc người đang gặp nguy hiểm. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ có `cao chênh vênh`, `cao chót vót`, `coi bộ muốn té` tùy câu. Tab chỉ ghi `𤴥` cho thành tố ngất.
`Ngất ngưởng` có hai nét. Một là dáng đi, đứng hoặc chuyển động lắc lư, nghiêng ngả, chực ngã: *staggering*, *swaying unsteadily*, *tottering*. Rượu là ngữ cảnh quen nhưng từ không tự chứng minh ai say; mệt, mặt đường, vật đang mang hoặc nguyên nhân khác đều có thể tạo dáng ấy, và không nên dùng để chế giễu khuyết tật hay chẩn đoán bệnh. Hai là ở rất cao mà chênh vênh, gần `ngất nghểu`: *perched precariously high*, *towering unsteadily*. Với đồ vật, từ không tự kết luận sắp đổ, quá tải hoặc sai kỹ thuật. Không nhập hai nét này với nghĩa văn hóa riêng của nhan đề/bài thơ `Bài ca ngất ngưởng`, nơi sắc thái phong cách sống cần đọc trong tác phẩm. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ có `lảo đảo`, `xiêu qua xiêu lại`, `đi muốn té`, `cao chênh vênh`. Tab chỉ ghi `𤴥` cho thành tố ngất.
Thạc ngất ngưởng đứng lên, giơ tay mặt chỉ vào ngực:
`Ngạt thở` theo nghĩa đen là thở rất khó hoặc không thể thở vì hô hấp bị cản hay môi trường không cung cấp không khí thích hợp. Trong hồ sơ tai nạn/y tế, bản dịch có thể là *asphyxiation*, *suffocation* hoặc *unable to breathe* tùy nguyên nhân đã biết; không đổi máy móc thành *choking*, vốn thường nói dị vật chặn đường thở. Cụm cũng dùng cường điệu: `đẹp đến ngạt thở`, `căng thẳng đến ngạt thở`, khi ấy *breathtaking*, *stifling*, *suffocatingly tense* phù hợp hơn. Nghĩa ví không cho thấy người đó thật sự thiếu oxy. `Khó thở` là triệu chứng rộng; `nghẹt thở` có thể nhấn cảm giác/đường thở bị chặn; `nín thở` là chủ động hoặc tạm giữ hơi; `ngột ngạt` tả không khí bí hay bầu không khí bức bối. Trong lời Nam Bộ có `ngộp thở`, `ngộp muốn chết` (cường điệu, thân mật), nhưng không dùng cường điệu khi cần mô tả cấp cứu chính xác. Nếu có tình trạng thật sự không thở được, tím tái hoặc bất tỉnh, cần coi là khẩn cấp và tìm trợ giúp chuyên môn tại chỗ. Tab ghi `𠯪` cho thành tố ngạt.
Người con gái nhỏ bé đã là cái bóng lớn đè nặng trên trái tim đời tôi, đôi lúc tưởng như sẽ ngạt thở, chết mất.
Còn bây giờ thì ngồi trộn bom napalm mùi xăng bốc lên ngạt thở.
Thốt nhiên từ dưới đống rạ, một tiếng ho nhẹ nổi lên, tiếng ho không cầm giữ được của một đứa bé đang bối rối vì ngạt thở.
Một cơn suyển bỗng từ đâu kéo đến đùng đùng chớp nhoáng, làm Quế ngạt thở và tim như muốn đứng dừng lại.
`Ngay` có năm lớp cần dịch theo câu. Một là làm liền, không trì hoãn: *immediately*, *right away*. Hai là đúng tại một thời điểm, địa điểm hoặc điểm quy chiếu: `ngay đây`, `ngay lúc đó`, *right*, *exactly*. Ba là hạt từ nhấn mạnh trường hợp đáng chú ý, thường trong `ngay cả`: *even*. Bốn là thẳng, đúng trục hoặc cứng đờ: `đứng ngay`, `ngay như tượng`, *straight*, *upright*, *rigid*. Năm là thật thà, chính trực trong lối nói có phần văn chương: `lòng ngay`, `người ngay`, *honest*, *upright*. Không dịch mọi nét bằng *right*; `ngay` chỉ thời gian không tự xác lập hạn pháp lý nếu thiếu mốc, `ngay cả` không đồng nghĩa *all*, dáng đứng ngay không chứng minh vật đạt chuẩn, còn gọi người ngay là nhận định đạo đức cần căn cứ hành vi. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `liền`, `tức thì`, `ngay chóc`, `thẳng băng`, `ngay thiệt` có thể gần từng nét; `liền` đặc biệt tự nhiên trong `làm liền`, `đi liền`. Tab ghi `𣦍` theo âm Nôm ngay.
Nàng đâm ngay bụng xã Tư rồi đâm vào ngực mình ngã gục.
`Ngáy` là phát ra tiếng thở khàn, rung hoặc đều nhịp trong lúc ngủ: *snore*. Từ có thể đứng một mình hoặc đi với từ tượng thanh/cường độ: `ngáy khò khò`, `ngáy pho pho`, `ngáy như sấm`. Một lần nghe ngáy không tự cho biết nguyên nhân, chất lượng giấc ngủ, lượng oxy hay chẩn đoán. Không phải ai ngáy cũng có ngưng thở khi ngủ; tuy vậy, ngáy to thường xuyên kèm những quãng ngừng thở, thở hổn hển hoặc buồn ngủ ban ngày là nhóm dấu hiệu nên trao đổi với chuyên gia y tế. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `ngáy khò`, `kéo gỗ` có thể dùng; `kéo gỗ` là tiếng lóng vui, không nên dùng để chế giễu hay làm nhẹ triệu chứng. Không nhầm `ngáy` với `ngấy` chán vì béo, `ngậy` béo bùi thơm hay `ngây` đờ thừ. Tab ghi `𠵨` theo âm Nôm ngáy.
Mãi đến khuya, chờ khi vợ thằng Đinh ngủ say, ngáy khò khò trong buồng, tôi mới hỏi:
`Ngày` có ba nét chính. Một là đơn vị thời gian khoảng 24 giờ hoặc một chu kỳ ngày: *day*. Hai là một ngày cụ thể trên lịch hay ngày diễn ra sự việc: *date*, *day*. Ba là phần có ánh sáng đối lập với đêm: *daytime*, *by day*. Không mặc định mọi `ngày` luôn đúng 24 giờ trong cách tính dân sự, lịch sử hay thiên văn; một ngày lịch còn phụ thuộc múi giờ, còn `ba ngày` trong lời hẹn cần có mốc bắt đầu và cách tính nếu hệ quả quan trọng. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `bữa` rất tự nhiên ở `bữa nay`, `bữa đó`, `mấy bữa`, nhưng không thay `ngày` trong mọi văn bản chính thức hoặc mọi đơn vị đo. `Hôm` gần ở một số tổ hợp chỉ ngày cụ thể. Phải phân biệt `ngày` với `ngay` không trì hoãn, `ngáy` khi ngủ và `ngây` đờ ra. Tab ghi `𣈗` như một dạng Nôm có nguồn, không coi là cách viết duy nhất.
`Ngây` tả trạng thái đờ đẫn, thừ ra, sững lại hoặc mặt mất vẻ linh hoạt vì bất ngờ, choáng ngợp, mê say hay chưa kịp hiểu việc vừa xảy ra: *dazed*, *stunned*, *stupefied*. Từ thường gặp trong `ngây người`, `đứng ngây`, `mặt ngây ra`; nguyên nhân nên được nêu nếu biết. Một khoảnh khắc ngây không tự chứng minh người ấy kém thông minh, ngây thơ, ngây ngô, có bệnh, dùng chất hay đồng ý với điều đang xảy ra. `Ngây thơ` và `ngây ngô` là các tổ hợp đã có sắc thái riêng, không được lấy nguyên định nghĩa của toàn cụm gán ngược cho từ đơn. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `đơ ra`, `đứng hình`, `thừ người`, `ngơ người` có thể gần theo tình huống; `đứng hình` là tiếng lóng nhẹ, còn tình trạng không đáp ứng thật cần được xem xét như vấn đề sức khỏe. Tab ghi `𤷙` theo âm Nôm ngây.
Như bị thôi miên, nàng ngây dại bò tới để hái cho kỳ được 'giấc mộng hoa' ấy, quên cái khe sâu thăm thẳm.
`Ngấy` có hai nét. Nghĩa vị giác là thấy chán, khó ăn tiếp vì món quá béo, nhiều mỡ hoặc vị giàu kéo dài: *cloyed*, *sick of the richness*, *too rich*. Nghĩa chuyển là chán ngán vì một điều đã lặp lại hoặc xuất hiện quá nhiều: *fed up with*, *tired of*, *sick of*. Đây là cảm nhận và mức chịu đựng chủ quan; từ không tự cho biết lượng chất béo, calo, thành phần, dị ứng, ngộ độc, bệnh tiêu hóa hay chất lượng món ăn. Với người/sản phẩm/nội dung, nên nêu điều bị lặp thay vì dùng `ngấy` như lời hạ thấp toàn bộ. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `ngán`, `ớn`, `ngán tới cổ`, `ăn hết vô` có thể gần nét món ăn; `ngán quá`, `ớn tới cổ` gần nét lặp lại nhưng khẩu ngữ mạnh hơn. Không nhầm `ngấy` chán với `ngậy` béo bùi thơm, `ngáy` lúc ngủ hay `ngây` đờ thừ. Tab ghi `𢣀` theo âm Nôm ngấy.
`Ngậy` tả món ăn có sắc thái béo rõ, bùi và thơm quyện lại, thường trong `béo ngậy`, `thơm ngậy`: *rich*, *creamy*, *nutty and fragrant* tùy nguyên liệu. Từ có thể là lời khen nhưng cũng có thể dẫn tới `ngấy` nếu độ béo vượt khẩu vị người ăn; vì vậy `ngậy` và `ngấy` không đồng nghĩa. Cảm nhận ngậy không tự chứng minh món có sữa, kem, dừa, đậu phộng, nhiều dầu, lượng chất béo/calo cụ thể, độ tươi, chất lượng hay an toàn dị ứng. Bản dịch *creamy* chỉ hợp khi cấu trúc mịn/sánh hoặc vị gợi kem, không được suy món chứa dairy. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `béo`, `bùi`, `thơm béo`, `béo thơm` thường tự nhiên; cần nêu đúng thành phần thay vì biến cảm nhận thành nhãn dinh dưỡng. Không nhầm dấu với `ngấy`, `ngáy`, `ngây`. Tab ghi `𦡡` theo âm Nôm ngậy.
`Ngay cả` là cụm nhấn tiêu điểm, đưa vào một trường hợp được xem là bất ngờ, cực đoan hoặc đáng chú ý nhưng vẫn nằm trong điều đang nói: thường dịch *even*. Mẫu phổ biến là `ngay cả + danh từ + cũng`, `ngay cả khi + mệnh đề`; tùy quan hệ thời gian/điều kiện, `ngay cả khi` có thể là *even when* hoặc *even if*. Cụm không tự có nghĩa `tất cả`, không xác định toàn bộ phạm vi nếu câu chưa nêu, và không chứng minh trường hợp được gọi là bất ngờ thật sự hiếm. Khi dịch, cần giữ tiêu điểm: `ngay cả ngoại cũng biết` khác `ngoại biết tất cả`. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `tới… cũng`, `đến… cũng`, `cả… cũng` có thể gần; chúng không thay máy móc trong mọi cấu trúc. `Ngay` ở đây không còn nghĩa làm tức thì. Tab chỉ ghi `𣦍` cho thành tố ngay.
Ngay cả bọn cướp chuyên nghiệp cũng phải sợ bọn Năm ô-tô.
Ngay cả tuổi tác cũng không làm cho các vị kỳ lão mất đi vẽ hồn nhiên vui vẻ.
Câu hỏi buông ra hết sức bất ngờ, ngay cả Du Bội Ngọc cũng phải kinh ngạc.
Chỉ có điều là nó không thể nào thương yêu ai, ngay cả mẹ nó cũng vậy.
`Ngày càng` là cụm phó từ chỉ một đặc điểm, mức độ, số lượng hoặc xu hướng tiếp tục đổi theo thời gian: *increasingly*, *more and more*. Cụm không chỉ chiều tăng tích cực; `ngày càng ít`, `ngày càng khó`, `ngày càng giảm` đều đúng. Chữ `ngày` trong toàn cụm đã ngữ pháp hóa: biến đổi không nhất thiết quan sát được từng ngày và cụm không tự cho biết tốc độ, nguyên nhân, độ lớn, tính đều đặn hay bằng chứng thống kê. `Càng ngày càng` nhấn quá trình rõ hơn; `càng lúc càng` hợp thay đổi trong một khoảng ngắn; `dần dần` nhấn diễn tiến từ từ. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ có `càng ngày càng`, `mỗi ngày một`, `càng lúc càng`; phải chọn theo nhịp thời gian thật. Tab chỉ ghi `𣈗` cho thành tố ngày, không dựng chữ cho toàn cụm.
Một buổi trưa, vào năm 1937, chú biện Tống đang đánh tứ sắc cầu vui với vài người bạn, chợt nghe tiếng canô chạy ầm ầm, ngày càng gần.
Dư luận ngày càng phồng lên, gia đình cậu Minh dường như chẳng lên tiếng đính chánh.
Lâu ngày miếng da trâu ấy dày lên, nở lớn, lông trên bụng mọc ngày càng dài.
`Ngày công` là đơn vị tính sức lao động theo một ngày làm việc của một người, dùng trong chấm công, dự toán, chia việc hoặc làm căn cứ trả công: *workday*, *person-day*; khi nói số tiền cho một ngày thì dịch *daily wage/rate* theo câu. Cụm không tự quy định một ngày có bao nhiêu giờ, khối lượng phải đạt, mức tiền, giờ nghỉ, làm thêm, loại hợp đồng hay việc tuân thủ pháp luật; những điều đó phải theo thỏa thuận, nội quy và quy định áp dụng. `Công nhật` và `làm công ngày` gần ở phương thức trả theo ngày; trong lời Nam Bộ có `làm ngày`, `tính công`, `chấm công`. Không nhầm `ngày công` với `một công đất`, nơi `công` là đơn vị diện tích ruộng Nam Bộ. Tab ghi `𣈗` cho ngày và `工/功` như hai gốc được nguồn dẫn cho công ở nét sức lao động.
Ngày 15/4/1902, dân làng Vĩnh Mỹ làm đơn trình bày là họ chỉ đồng ý làm trọn 2 ngày công sưu theo luật định mà thôi.
Vùng Bạc Liêu, Cà Mau xa xôi và phức tạp
- Theo luật định, mỗi người dân chỉ phải làm 2 ngày công sưu nhỏ (phần địa hạt) mà thôi.
- Mỗi nơi phải tốn mất một ngày công, vị chi là chín ngày cả thảy.
`Ngây dại` tả vẻ như không biết, không hiểu hoặc cách nghĩ/hành động bị xem là non nớt, thiếu xét đoán: *blankly unaware*, *foolishly naive*, *unworldly* theo câu. Cụm có thể tả nét mặt (`khuôn mặt ngây dại`) hoặc đi trong `giả ngây giả dại`, nơi một người cố làm ra vẻ không biết để tránh trả lời/trách nhiệm; ý giả vờ phải có bằng chứng từ ngữ cảnh, không suy chỉ từ nét mặt. Đây là lời đánh giá dễ hạ thấp: không dùng để chẩn đoán khuyết tật trí tuệ, bệnh tâm thần, mất năng lực pháp lý, mức thông minh hay phẩm chất cố định. `Ngây thơ` có thể trung tính/khen sự trong sáng; `ngây ngô` chê thiếu tinh nhanh; `ngây dại` thường nặng và cũ hơn. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `khờ khạo`, `ngơ ngơ`, `làm bộ hổng biết`, `giả bộ khờ` gần theo nét, nhưng phải nêu hành vi cụ thể. Tab chỉ ghi `𤷙` cho thành tố ngây.
Nay ngồi ngó cô một lát, nghe cô nói những lời đạo nghĩa, hiểu ý cô không ỷ giàu sang mà khinh khi kẻ nghèo hèn, thì trong lòng chàng sanh mối cảm tình chứa chan, ra khỏi cửa rồi chàng thơ thẩn bâng khuâng như ngây dại.
Voi con ngây dại không biết mưu mô thâm hiểm của cá sấu, nên bước lại gần đưa mũi vào miệng cá sấu mà ngửi.
– Em đã ngây dại, tự quên mình trong một giây.
`Ngay đơ` là cách nói cũ, gần `ngay mặt`, `ngay râu`: đờ mặt, sượng ra hoặc hết đường cãi/chối trước điều được xem là hiển nhiên, có thể dịch *left speechless*, *unable to deny it*, *at a loss for a rebuttal*. Toàn cụm không chỉ tư thế đứng thẳng hay cơ thể cứng đơ. Từ thường xuất hiện trong lời kể/tranh luận và dễ mang giọng đắc thắng; việc ai đó im lặng hoặc không cãi ngay không tự chứng minh họ có lỗi, nói dối, đồng ý hay đã bị bác bỏ về pháp lý. Cần nêu bằng chứng và nội dung không thể chối, thay vì dùng cụm như một kết luận. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ hiện nay, `cứng họng`, `đứng họng`, `hết đường chối`, `khỏi cãi` gần hơn nhưng cũng có thể gay gắt. Tab chỉ ghi `𣦍` cho thành tố ngay, không dựng chữ cho toàn cụm.
Nhưng không còn có thể bào chữa được gì được, y đành ngồi ngay đơ.
`Ngày giỗ` là ngày kỷ niệm hằng năm một người đã mất và, theo hoán dụ, dịp tưởng nhớ hoặc lễ được tổ chức vào ngày ấy: *death anniversary*, *death-anniversary observance*. Từ không đồng nghĩa ngày tang, ngày chôn cất hay sinh nhật. Nhiều gia đình Việt tính theo âm lịch, nhưng cách dùng lịch, nghi thức, mâm cúng, quy mô và việc có ăn uống hay không tùy gia đình, tín ngưỡng và hoàn cảnh; không nên đóng đinh một lệ thành chuẩn chung. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `đám giỗ`, `bữa giỗ`, `cúng giỗ`, `làm giỗ`, `đi giỗ`, `ăn giỗ` rất tự nhiên; `ăn giỗ` bao hàm dự dịp giỗ trong nhiều câu chứ không chỉ ăn. `Ngày kỵ` trang trọng hoặc cũ hơn. Tab ghi `𣈗` cho ngày và `𥣒` cho giỗ ở phạm vi thành tố.
Bữa rằm tháng sáu là ngày giỗ cơm cho Ba Cam.
Ngày giỗ ông Thần Phước năm ấy, ông Bá Vạn quỳ bên bàn thờ.
Thành ra ngày giỗ nào con cháu cũng tựu về đông đúc như vậy cả.
Ngày giỗ Tiên Điền, mồng 10 tháng 8 âm lịch, đã trở nên một ngày lễ truy điệu thường niên mà khắp giới văn nhân thi sĩ đều trọng vọng ghi nhớ.
Một mùa tưởng niệm, nhớ tới ba nhà thơ khuất bóng
`Ngày giờ` có ba lớp theo ngữ cảnh. Một là thông tin kết hợp ngày trên lịch và giờ trên đồng hồ: *date and time*. Hai là thời gian nói chung hoặc quỹ thời gian, thường trong `không có ngày giờ`: *time*. Ba là thời điểm được xem/chọn theo tập tục trong `xem ngày giờ`, `coi ngày giờ`: *an auspicious date and time* theo niềm tin văn hóa. Lớp thứ ba mô tả thực hành, không chứng minh thời điểm đem lại may rủi hay bảo đảm kết quả; quyết định vẫn cần xét lịch trình, an toàn, pháp luật và điều kiện thật. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, hỏi `bữa nào, mấy giờ?` rất tự nhiên khi cần ngày giờ cuộc hẹn; `coi ngày coi giờ` là dạng khẩu ngữ của việc chọn thời điểm. Không nhầm `bữa giờ` nghĩa là dạo gần đây/suốt thời gian vừa qua, cũng không nhập `giờ giấc` thiên nề nếp hoặc lịch sinh hoạt. Tab ghi `𣈗` cho ngày và `𣉹` cho giờ. Ghi chú cách dùng (không dùng làm bí danh): Sài Gòn–Nam Bộ; cuộc hẹn: bữa nào, mấy giờ; bữa nào lúc mấy giờ. Cách hỏi khẩu ngữ tự nhiên về ngày và giờ của cuộc hẹn.
Nghiệp nói mình định ở chơi lâu, vậy chẳng thiếu chi ngày giờ cho mình ngoạn cảnh.
Trạng sư cũng khoái nên dùng dây thép nói kêu văn phòng Thống đốc mà xin định ngày giờ cho ông dắt thân chủ của ông đến ra mắt đặng bày tỏ nỗi khổ của nông dân về luật lệ mới qui định cuộc trồng mía làm đường.
Trước khi đánh cướp, Ðơn Hùng Tín báo trước ngày giờ để cho gia chủ đề phòng.
Ai sửa soạn xây nò, muốn kết quả được mỹ mãn thì đem mâm trầu rượu tới chầu chực, chờ thầy xem tuổi, xem ngày giờ khởi công.
`Ngay lập tức` là phó từ nhấn hành động xảy ra hoặc cần làm không để chậm thêm: *immediately*, *at once*, *right away*. Cụm mạnh và tường minh hơn `ngay` trong nhiều câu; `lập tức`, `ngay tức khắc`, `tức thì` gần nghĩa. Tuy vậy, nó không tự cho biết số giây/phút, không tạo hạn pháp lý chính xác và không cho phép bỏ quy trình an toàn, thẩm quyền hay bước xác minh cần thiết. Trong hướng dẫn khẩn cấp, phải nêu hành động cụ thể và nguồn có thẩm quyền; trong lịch hẹn/hợp đồng nên ghi mốc đo được. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `liền`, `làm liền`, `ngay liền`, `ngay và luôn` có thể truyền sắc thái; `ngay và luôn` khẩu ngữ vui và không hợp mọi văn bản trang trọng. Tab ghi `𣦍` cho ngay và `立即` cho lập tức, không coi toàn cụm là Hán–Việt nguyên khối.
Tôi mời thầy đi ra lộ ngay lập tức, nếu thầy còn cượng thì tôi sẽ kêu lính cảnh sát dắt thầy xuống bót liền bây giờ đây.
`Ngây ngất` có hai nét phải tách theo câu. Nét thân thể là hơi choáng váng, xây xẩm hoặc lâng lâng khó chịu: *lightheaded*, *dizzy*, *dazed*; nó nhẹ hơn cách hiểu mất ý thức của `ngất` và không tự cho biết nguyên nhân hay chẩn đoán. Nét cảm xúc là sung sướng, mê say hoặc bị vẻ đẹp, âm thanh, hương vị, mùi hương cuốn hút mạnh: *ecstatic*, *enraptured*, *intoxicated* theo nghĩa bóng. Dạng đảo `ngất ngây` hiện nay thường rõ nghĩa mê say hơn, còn `ngây ngất` vẫn giữ cả nét choáng nhẹ. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, nét thân thể có thể là `choáng choáng`, `xây xẩm`, `lâng lâng`; nét say mê có `mê mẩn`, `mê quá trời`, `đẹp muốn xỉu`. `Muốn xỉu` trong lời khen là cường điệu, không được dùng để bỏ qua một lần bất tỉnh thật. Tab ghi `𤷙` và `𤴥` ở phạm vi thành tố.
Ông ngây ngất, dường như mùi thơm của da thịt cô gái bay ra thoang thoảng.
Các người yêu hoa và các nhà giàu, thấy hoa lạ đẹp xinh, hương thơm ngây ngất liền tranh nhau mua, đem về chưng bày ở giữa nhà cho mọi người cùng thưởng thức.
Đó là khói hương trầm thơm ngây ngất, bay tản ra khắp mặt sông.
`Ngay ngáy` tả nỗi lo cứ canh cánh trong lòng, khiến người ta không yên tâm dù chưa chắc điều xấu đã xảy ra: *persistently worried*, *uneasy*, *anxious* theo ngữ cảnh. Cụm thường đi với `lo ngay ngáy`, `ngay ngáy trong lòng`, `cứ ngay ngáy`; nó không liên quan động từ `ngáy` khi ngủ. Từ chỉ trải nghiệm chủ quan, không tự chứng minh nguy cơ có thật, người lo có lỗi, dự cảm sẽ đúng hay người ấy mắc rối loạn lo âu. `Nơm nớp` thiên sợ điều xấu sắp tới; `thấp thỏm` gợi chờ đợi không yên; `canh cánh` là điều đeo đẳng trong lòng. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ có `lo trong bụng`, `lo canh cánh`, `đứng ngồi không yên`, `lo quá trời`; các dạng khác nhau về mức và giọng. Tab Hán–Nôm để trống vì nguồn mục ngay ngáy không cung cấp chứng tích chữ cho toàn cụm.
Nhớ lại hồi mới tựu trường, chỉ ngay ngáy lo bài học khó mà xấu hổ, ngượng thầm.
Tuy nhận thấy nhóm Quỳnh Hoa Tam Nương Tử đối đãi với mình một mực chu đáo ân cần, nhưng Du Bội Ngọc vẫn không ngớt ngay ngáy phập phồng trong dạ, không hiểu với lối hành sự ngụy dị khó lường của ba chị em, đang dự tính những gì cho số phận chàng?
Ông Đạo đứng lên kéo tay vợ đi vào trong phòng, người đàn bà hồi hộp, hơi bẽn lẽn bước theo chồng, sung sướng không muốn rút tay về tuy chỉ ngay ngáy lo có đứa con nào trông thấy, may mà chúng nó đang mải chơi cả dưới sân.
Ngầy ngậy là dạng láy biểu cảm của ngậy, tả mùi hoặc vị béo, bùi, thơm hiện lên khá rõ và có cảm giác dày, thường gặp với bơ, mỡ, nước cốt, hạt rang, nước dùng hoặc món vừa nấu. Từ có thể gợi ngon miệng trong một câu và gợi nặng mùi, mau ngán trong câu khác; bản thân nó không bắt buộc là lời khen hay chê. Ngầy ngậy không tự cho biết món có sữa, kem, dừa, đậu phộng hay loại dầu nào, cũng không nói lượng chất béo, calo, độ tươi, chất lượng, chất gây dị ứng hoặc độ an toàn. Khi dịch, rich, richly fatty, nutty and fragrant hoặc a rich fatty aroma có thể phù hợp tùy danh từ; creamy chỉ dùng khi cấu trúc món thật sự mịn/sánh. Phân biệt ngầy ngậy với ngậy là dạng nền, ngấy là đã chán vì quá béo và ngay ngáy là lo không yên.
Chất nước cơm tiết ra lẫn với thịt cá khô bùi bùi ngầy ngậy làm Thạnh thấy ngon miệng hơn.
Hơi nước bốc lên nghi ngút, phảng phất hương thơm cà phê ngầy ngậy.
`Ngây ngô` tả vẻ, lời nói, niềm tin hoặc hành động bị xem là non nớt, ít từng trải, thiếu tinh nhanh hay chưa lường hết sự đời: *naive*, *unsophisticated*, *innocent-looking* theo câu. Từ thường chê hơn `ngây thơ`, nhưng mức độ tùy giọng: `nụ cười ngây ngô` có thể trìu mến, còn `ý nghĩ ngây ngô` thường phê bình. Đây là lời đánh giá nhạy cảm; không dùng một hành vi để kết luận người ấy kém thông minh, có khuyết tật, bệnh tâm thần, thiếu năng lực pháp lý, không thể đồng thuận hoặc có bản chất cố định. Góp ý tốt nên nêu giả định hay quyết định nào thiếu căn cứ. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `khờ khạo`, `ngơ ngơ`, `chưa rành đời`, `khờ ơi là khờ` gần theo từng sắc thái; các cách nói có `khờ` dễ làm người nghe tổn thương. `Ngây thơ` thiên trong sáng/chưa trải đời; `ngây dại` nặng và cũ hơn; `ngây` có thể chỉ đờ ra tạm thời. Tab chỉ ghi `𤷙` cho thành tố ngây.
Vì nếp sống quá ngây ngô bừa bãi, nên bạ cái gì người ta cũng đem phơi trước ánh nắng, cho đến những xác thối, những đống phân người ta không nghĩ đến sự che giấu, cứ tung bừa ra trước mặt trời.
Nhưng chằng rể lại ngây ngô, chạy đến thưa: -Để con đốn cây này.
Mỹ cười vì nàng biết chắc rằng đề nghị của Loan không phải do tinh thần cởi mở của con gái đời bây giờ chi phối, mà chỉ vì Loan còn quá ngây thơ nên mới bạo miệng về chuyện lấy vợ lấy chồng ấy, trẻ con bảy tám tuổi vẫn thường chơi trò đám cưới một cách ngây ngô, không ẩn ý, không tà tâm.
Dũng cười ngây ngô, đôi mắt sáng long lanh trong bóng đêm.
`Ngây thơ` có hai sắc thái liên quan nhưng không đồng nhất. Một là hồn nhiên, trong trẻo, chưa bị trải nghiệm đời làm cho dè dặt: *innocent*, *guileless*, *childlike*; sắc thái này thường trìu mến. Hai là tin hoặc hành động do ít kinh nghiệm, chưa lường được sự phức tạp: *naive*; sắc thái này có thể phê bình. Dạng đảo `thơ ngây` giàu nhạc tính và văn chương hơn. Không lấy chữ `ngây thơ` để suy người lớn kém thông minh, không thể đồng thuận, mất quyền quyết định, luôn nói thật hay có phẩm chất đạo đức hoàn hảo; sự trong sáng cũng không phải bằng chứng pháp lý. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `hồn nhiên`, `thiệt thà`, `chưa rành đời`, đôi khi `khờ` gần từng nét, nhưng `thiệt thà` thiên thật lòng và `khờ` dễ chê. `Ngây ngô` thường chê sự thiếu tinh nhanh rõ hơn. Tab chỉ ghi `𤷙` cho thành tố ngây.
Tôi nghĩ như vậy mà tôi thấy hai đứa con của tôi còn ngây thơ, thì tội nghiệp cho chúng nó quá, nên tôi không đành chết, mà cũng không nỡ đi tu.
Trông con bò ngỗ nghĩnh, ngây thơ và nên thơ quá!
Thu day lại nhìn trân trối gương mặt ngây thơ và bình thản của con trong giấc ngủ không tư lự của nó.
Người nầy chỉ mỉm cười, có lẽ quê mùa, ngây thơ, không tìm được lời khiêm nhượng nào để xóa lấp câu cám ơn của nạn nhân chăng ?
`Ngay tức khắc` là phó từ nhấn mạnh một việc xảy ra hoặc phải được bắt đầu không để chậm thêm: *immediately*, *at once*, *this instant* theo giọng. Thành tố `tức khắc` là Hán–Việt từ `即刻`; thêm `ngay` làm lời thúc mạnh hơn, thường gặp trong mệnh lệnh, cảnh cấp bách hoặc văn kể trang trọng. Cụm không tự quy định chính xác bao nhiêu giây/phút, không tạo hạn pháp lý đo được và không cho phép bỏ thẩm quyền, bước kiểm tra hay quy trình an toàn. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `liền`, `ngay liền`, `làm liền`, `đi liền` tự nhiên hơn; `ngay và luôn` vui, không hợp hướng dẫn y khoa hay pháp lý. `Ngay lập tức` trung tính và phổ biến hơn; `ngay tức thì` có thể mang nhịp kể cũ/văn chương hơn. Tab ghi `𣦍` cho ngay và `即刻` cho tức khắc, không coi toàn cụm là Hán–Việt nguyên khối.
Nhưng khi vào đến bên trong thì nàng bị mặc cảm ngay tức khắc.
`Ngay tức thì` chỉ một việc xảy ra liền lúc ấy hoặc liền sau sự việc vừa nêu: *immediately*, *right then*, *at once*. `Tức thì` tương ứng `即時`, trong đó `thì` là dạng lịch sử của `thời`; thêm `ngay` tạo thế nhấn đôi. Cụm đúng nhưng hiện thường có nhịp văn kể, văn chương hoặc hơi cũ hơn `ngay lập tức`; trong hội thoại Sài Gòn–Nam Bộ, `liền`, `ngay liền`, `tức thì` thường gọn tự nhiên hơn. Cũng như các phó từ tức thời khác, cụm không tự ấn định số giây, hạn pháp lý hay quyền bỏ bước an toàn/xác minh. Không nhầm `thì` ở đây với liên từ `thì` trong `nếu… thì…`. Tab ghi `𣦍` cho ngay và `即時` cho tức thì, có chú rõ `thì` là dạng của `thời`, không gọi cả ba tiếng là một từ Hán–Việt nguyên khối.
Nghe coi thường đứng sau động từ hoặc bổ ngữ trong lời Nam Bộ: `nói nghe coi`, `kể tui nghe coi`, `đọc lại nghe coi`, `hát một câu nghe coi`. Cả chuỗi giúp tạo lời yêu cầu muốn người kia nói, kể hoặc làm cho mình nghe, biết hay xem thử; `coi` ở đây không còn mang nghĩa nhìn bằng mắt một cách độc lập. Lực câu có thể thân mật, nài, khích lệ, dò hỏi hoặc gắt tùy đại từ, giọng và quan hệ. Với người lạ hoặc cấp trên, câu ngắn trống chủ ngữ có thể nghe sỗ; nên thêm `xin`, `làm ơn`, chủ thể và mục đích khi cần lịch sự.
- Đâu, anh tả chứng đau tương tư nghe coi, Hoa yêu cầu.
Hoạt động sáng tạo và tác phẩm biểu đạt tư tưởng, cảm xúc hay cách nhìn bằng ngôn ngữ, âm thanh, hình ảnh, chuyển động hoặc trình diễn; ở nghĩa mở rộng, chỉ kỹ năng tinh tế để làm một việc hiệu quả.
Nhè cái tài hoa nghệ thuật của ông mà họ mỉa mai!
- Trong lúc chờ cơm trưa, mình nên trau dồi nghệ thuật coi chỉ tay.
Nàng không hiểu nhiều về môn nghệ thuật nầy, nhưng rất muốn hiểu, không vì nghệ thuật mà vì kẻ sáng tạo.
Những cô gái đẹp biết thưởng thức nghệ thuật có lẽ không đến đỗi khan hiếm, và chàng đã gặp họ trên đời.
Nghệ thuật hiện đại là các sáng tác và trào lưu đổi mới hình thức, chất liệu hoặc cách nhìn, phát triển chủ yếu từ cuối thế kỷ XIX đến giữa thế kỷ XX và khác với khuôn mẫu hàn lâm truyền thống.
Nhận xét trên đây tuy chỉ có tính cách đại cương nhưng trong buổi xáo trộn khủng hoảng cả trong phạm vi triết lý cũng như nghệ thuật hiện đại tưởng có thể giúp gợi lên vài ba tia sáng.
Nghệ thuật truyền thống là những loại hình sáng tạo và biểu diễn được cộng đồng lưu truyền qua nhiều thế hệ, vẫn giữ những kỹ thuật, phong cách hoặc quy tắc có từ lâu.
Tiềm thức họ nói với họ: tưởng đâu nghệ thuật truyền thống và cổ điển đã tham dự vào việc xây dựng một xã hội có công lý và thái bình!
Hay là tại vì nghệ thuật truyền thống rất tinh vi của người làng Vòng nên cốm của họ đặc biệt thơm ngon?
Nghễu nghến là đi tới đi lui, đi lòng vòng hoặc đi qua đi lại không vội, thường vì chưa có việc làm ngay, đang chờ, đang kiếm người–kiếm khách, đi chơi hoặc chưa biết sẽ đi đâu. Chủ thể có thể là người, con vật hay xe đang chạy rảo. Sắc thái có lúc trung tính, có lúc gợi la cà hoặc chê nhàn tản, nhưng từ này không tự chứng minh người ấy lười, say, gây rối, vô gia cư hay có ý xấu. Văn Hồ Biểu Chánh còn có các dạng nghểu nghến, nghễu-nghến và vài dạng cá biệt nghểu nghếnh, nghểu nghển. Phải tách hẳn nghễu nghện/nghểu nghện là dáng ngồi hoặc ở vị trí cao trông chễm chệ.
Người đi chợ, tay xách giỏ, tay dấu trong vạt áo, bươn bả bước mau cho bớt lạnh; sắp xa phu, mình mặc áo tơi, đầu đội nón lá, nghễu nghến ngoài đường mà rước khách.
Quang cảnh trong châu thành Sài Gòn đã có vẻ xanh tươi tự nhiên, mà nhờ nam thanh nữ tú áo quần loè loẹt, người đi bộ, kẻ ngồi xe, nghễu nghến cùng đường nên cái vẻ xanh tươi ấy có thêm cái nét kiều diễm là nét thường làm rung động tâm hồn hoạ sĩ.
`Nghi` (`疑`) thường là chưa tin, ngờ có điều gì hoặc cho rằng một khả năng có thể đúng nhưng chưa chắc. Câu `tôi nghi...` nêu suy đoán của người nói, không xác nhận sự việc. Trong Phật học, `nghi` ở nhóm ngũ độn sử là trạng thái ngờ vực, do dự đối với giáo pháp và đường tu, gây trở ngại cho việc thực hành. Không nhập nghĩa chuyên biệt này với mọi câu hỏi, sự kiểm chứng hay `nghi tình` trong Thiền; không xem người không tin một giáo lý là có bệnh hay kém đạo đức. Tách khỏi `儀` trong nghi lễ và `宜` trong thích nghi. Trong cách phân loại thập sử của Phật học, tham, sân, si, mạn, nghi hợp thành ngũ độn sử. Đây là tên các trạng thái/chướng ngại của tâm trong giáo lý, không phải năm loại người hay chẩn đoán sức khỏe tâm thần.
Thuộc hoặc chỉ phía người mẹ trong quan hệ họ hàng; trong khẩu ngữ Nam Bộ, có thể dùng để gọi bà ngoại; đồng thời là yếu tố Hán–Việt mang nghĩa ngoài hoặc thuộc bên ngoài trong nhiều từ ghép.
`Ngoài lộ` là cụm vị trí rất quen trong lời Nam Bộ, chỉ ở trên đường, sát đường hoặc về phía con đường nằm ngoài nhà, sân, cửa ngõ, con hẻm hay xóm: `đứng ngoài lộ`, `xe đậu ngoài lộ`, `nghe tiếng ngoài lộ`, `từ ngoài lộ đi vô`. Dạng trung tính toàn quốc thường là `ngoài đường`, nhưng không phải lúc nào cũng thay máy móc: `ngoài lộ cái` nhấn con đường chính đối với đường nhỏ hoặc lối trong xóm. Cụm không tự cho biết người hay xe đang giữa làn chạy, trên lề hay bên vệ; cũng không chứng minh nơi ấy thuộc đất công, an toàn, hợp pháp, cách bao xa hoặc chỉ đơn giản là ở ngoài trời. Thành tố `lộ` là lộ 路 nghĩa đường; toàn cụm là cấu tạo tiếng Việt, không phải khoản vay Hán văn nguyên khối.
Bà giáo dòm ra ngoài lộ rồi nói: ”Nó về tới kia”
Bình đứng ngoài lộ rình xem thấy mặt cha vợ với vợ con ngày trước, thì đau đớn như kim châm trong ruột mà còn thấy rõ nàng dâu chẳng phải ai xa lạ, ấy là con ghẻ của mình ở Cần Thơ, con gái của cô hai Hương.
Trong khi đó, con đường từ thềm đìa ra ngoài lộ cái trở nên mòn lẵn vì dấu chân của bọn đao phủ Tây tà và của những nghĩa quân, lương dân vô tội từ nơi xa lạ dẫn tới.
Đây là lần đầu tiên Công cho xe vào ngõ, những chuyến thăm viếng trước, chàng để xe ngoài lộ và đi bộ vào đây.
Ngọn đèn cầy là cách nói tự nhiên ở Nam Bộ về một cây đèn cầy đang được nhìn như nguồn sáng hoặc vật đang cháy; tùy câu có thể dịch `a candle`, `a lit candle` hay `a candle flame`. `Đèn cầy` tương ứng `nến`, còn `ngọn` vừa có thể đếm một nguồn sáng vừa hướng sự chú ý vào phần lửa sáng. Vì vậy `ngọn đèn cầy cháy gần hết` thường nói cả cây nến sắp tàn, còn `ánh ngọn đèn cầy` nhấn ánh sáng. Không dịch mọi trường hợp thành `flame`, không suy chất liệu, màu, mùi, nghi thức hoặc số lượng nếu câu không nêu. Đèn đang cháy phải đặt vững, xa vật dễ bắt lửa và có người trông coi.
Bốn góc hình vuông đó, ổng thắp bốn ngọn đèn cầy.
Nó tưởng tượng nằm đọc Tam Quốc dưới ngọn đèn dầu đỡ khổ hơn dưới ngọn đèn cầy.
Ngó sửng là dạng viết gặp dày trong văn Nam Bộ cũ của `ngó sững`: nhìn sững lại, mắt dừng lâu vào một người, vật hoặc khoảng không. Cử chỉ có thể đi cùng ngạc nhiên, chưng hửng, lo buồn, bối rối hoặc mải nghĩ, nhưng cụm không tự gọi tên một cảm xúc duy nhất. Khi có bổ ngữ người, nó có thể gần `nhìn sững`; khi đi với `ra sân, xuống nước, ngọn đèn`, nó thường tả cái nhìn đứng lại và tâm trí đang vướng chuyện. Không tự suy khiếm thị, mất ý thức, bất lịch sự hay bệnh lý.
Một lúc Phúc ngồi ngó sửng trên mặt nước, tay cầm ổ bánh mì mà không ăn.
Thu Cúc nghe nói như vậy thì nó đứng ngó sửng, không đi được nữa, mặt nó biến sắc.
Người lon ton là cách gọi cũ trong văn Nam Bộ cho nhân viên tùy phái ở tòa, sở hoặc cơ quan, thường đi giấy, truyền lời, báo khách hay làm những việc sai phái tại chỗ; từ này vay French planton. Phần việc cụ thể tùy cơ quan, nên không thu hẹp thành người đưa thư duy nhất và cũng không mở thành mọi người hầu, thư ký, bảo vệ hoặc công chức. Phải phân biệt đầu mục nghề nghiệp này với cụm tự do người chạy/đi lon ton, trong đó lon ton tả dáng bước nhỏ, nhanh. Lời nhân vật coi công việc là thấp kém phản ánh thái độ xã hội trong truyện, không phải nghĩa từ điển và không được dùng để hạ phẩm giá người lao động.
Bữa nọ Chí Đại nghe nói Tòa Tân Đáo có thiếu một người lon ton đi giấy anh ta muốn xin vào làm đỡ, song làm việc hạ tiện sợ vợ không vui, nên về dọ thử bụng vợ rằng:
Văn đang ngồi sắp xếp giấy tờ trong phong bì có người tùy phái mang vào cho chàng một cái gói lớn bao giấy màu hồng và trên có gài một tấm danh thiếp lên xem.
Người Thổ có hai lớp dùng cần tách nghiêm ngặt. Trong hệ tên dân tộc hiện nay ở Việt Nam, người Thổ là một dân tộc có tên tự gọi Thổ, nói các ngôn ngữ thuộc nhóm Việt–Mường và cư trú tập trung ở miền tây Nghệ An cùng một số địa bàn lân cận. Trong văn Nam Bộ cũ, người Thổ lại thường là cách gọi từ bên ngoài dành cho người Khmer hoặc người Campuchia, nhận ra qua địa danh như sóc, Kế Sách, Campuchia, cùng tiếng nói, tên người hay sinh hoạt Phật giáo Nam tông trong đoạn văn. Cách gọi lịch sử này phản ánh lời và phân loại của thời trước, không phải căn cứ để đổi tên cộng đồng ngày nay. Khi biên tập phải ghi rõ nghĩa hiện đại hay nghĩa lịch sử, niên đại, địa bàn và ưu tiên cách cộng đồng tự nhận trong lời hiện nay.
`Ngươn` là dạng âm/ghi cũ ở Nam Bộ của `nguyên` trong từng tổ hợp Hán–Việt có chứng tích. Rõ nhất là `Ngươn Đán` (`元旦`), tên ngày đầu năm/Tết; corpus còn có `thượng ngươn`, `trung ngươn`, `hạ ngươn`, `ngươn khí`, `ngươn thần` và `ngươn thủy` trong văn lịch sử, tôn giáo hoặc dịch thuật, với chữ nguồn và nghĩa phải xét theo toàn từ. Không nhập `ngươn` với `nguồn`; không biến nó thành phép thay tự động trong `nguyên âm`, `nguyên tố`, `nguyên liệu`, `nguyên văn`. Đặc biệt, kho văn Nam Bộ xác nhận `nguyên nhơn` rất rõ nhưng chưa có `ngươn nhơn`; không được chồng hai phép đổi nguyên→ngươn và nhân→nhơn để tự sinh một dạng không có chứng tích. Trong văn hiện hành, dùng `Nguyên Đán`, `thượng nguyên`, `nguyên khí`… theo quy ước của từng lĩnh vực; giữ `Ngươn` trong lời trích, tên riêng và truyền thống viết có thật.
Tiết Ngươn Đán đã gần tới rồi, nhà nào cũng đi chợ mua đồ sắm sửa ăn tết.
Tới lễ ngươn đán, các nhựt báo ở Sài Gòn đều đình bản năm ngày cho tòa soạn và nhà in nghỉ ăn tết.
`Ngươn Đán` là dạng văn cũ/Nam Bộ của `Nguyên Đán` (`元旦`), nghĩa chữ là ngày đầu tiên của năm. Trong tiếng Việt, từ chủ yếu gặp trong `Tết/lễ/tiết Nguyên Đán`, chỉ Tết âm lịch và quãng lễ hội gắn với đầu năm âm lịch; câu có thể dùng tên lễ để nói cả thời gian sắm sửa, nghỉ Tết, sum họp chứ không chỉ đúng một thời điểm. Không đồng nhất máy móc với `元旦` trong tiếng Trung hiện đại thường chỉ ngày 1 tháng 1 dương lịch, không gọi mọi ngày đầu của mọi lịch là Tết Nguyên Đán và không lấy một tổ hợp làm phép đổi toàn bộ nguyên→ngươn.
Nhà bánh ếch là tên một kiểu nhà ba mái trong lời Sài Gòn–Nam Bộ cũ. Văn liệu có nhà bánh ích với cùng chức năng gọi kiểu; hệ thống nối dạng này như một biến thể có chứng, nhưng không đổi mọi chuỗi bánh ích hay bánh ếch về kiến trúc vì đó còn là tên món bánh. Các truyện cho thấy nhà có thể lớn hay nhỏ, cho thuê, có sân, nhà bếp hoặc nhà xe; những chi tiết này không cấu thành định nghĩa bắt buộc. Từ không đồng nghĩa tự động với biệt thự, bungalow, nhà lầu hay nhà gạch, và không cho biết mặt bằng, vật liệu, diện tích, giá trị hoặc địa vị chủ nhà.
Tôi còn nhớ Sáo, hơn một lần, Sáo rỉ tai tôi là Oanh thích làm giàu, để đeo hột xoàn, mua nhà bánh ếch và đi xe hơi.
Nhà dây thép là cách gọi cũ của cơ sở bưu điện–điện báo, nơi người ta có thể gửi thư, mua tem/cò hoặc chuyển điện tín tùy nơi và thời kỳ. Dây thép ở đây là hoán dụ từ đường dây liên lạc, không phải vật liệu xây nhà. Cụm gần bưu điện hoặc telegraph office theo cảnh, nhưng không đồng nhất máy móc với mọi bưu cục hiện nay và không tự cho biết cơ sở có đủ dịch vụ thư, điện báo, điện thoại hay chuyển tiền. Phải tách nhà dây thép khỏi dây thép vật liệu, dây thép nói là điện thoại và đánh dây thép là hành động gửi điện tín.
Cai tuần Bưởi với Ba Rạng ghé nhà dây thép mua cò gởi cái thơ cho ông Thầy Kiện giùm cho Ba Cam, rồi mới dắt nhau qua Tòa Bố.
Hay là cháu ra nhà dây thép mua măng đa gởi tiền dìa lần lần đi !
Nhà đèn là cách gọi cũ một nhà máy phát điện, cơ sở điện lực hoặc đơn vị gắn với việc sản xuất và cung cấp điện. Ở Sài Gòn, Nhà đèn Chợ Quán là tên quen của nhà máy điện Chợ Quán; trong lời chỉ đường xưa, vô nhà đèn còn có thể lấy cơ sở ấy làm mốc địa bàn. Cụm này không phải lúc nào hai tiếng nhà và đèn đứng cạnh nhau cũng thành mục từ: trong câu `trong nhà đèn đốt sáng`, nhà là nơi chốn còn đèn là vật được thắp, nên phải phân tích theo cú pháp. Từ nhà đèn cũng không tự cho biết cơ sở chạy than, dầu, khí hay thủy lực; không xác nhận nó còn hoạt động, ai sở hữu, công suất bao nhiêu hoặc địa giới hiện nay ra sao. Tên riêng Nhà đèn Chợ Quán chỉ dùng khi văn cảnh xác định đúng địa điểm.
Nhà của Trường mướn là một cái nhà trệt, ở phía nhà máy đèn, có nhà bếp, có phòng tắm, có chỗ để xe hơi rộng rãi.
Cặp rằng Hơn làm nhà đèn, ăn lương mỗi tháng tới 45 đồng, mà vì Thị Đen thua bài cào hoài, nên tháng nào cũng hụt hạt thiếu thốn.
Có phía từ Cầu Kho vô nhà đèn không ai biết tôi.
Công ty nước ngọt và công ty nhà đèn của Tây phải phá sản vì tôi cạnh tranh với họ mà.
Khi chiếc xe lôi từ cầu bắc chạy đến nhà đèn để qua chợ Cần Thơ, anh phu xe lên tiếng hỏi :
Nhà khói là cách gọi cũ, gặp trong văn Nam Bộ, chỉ gian bếp hoặc một nếp nhà dùng để nấu nướng: kitchen or cookhouse. Trong nhà ở rộng hay nhà việc của làng, nhà khói có thể là một phần hoặc một nếp riêng; văn cảnh mới quyết định bố cục. Hồ Biểu Chánh viết `nhà khói của làng` và hỏi chỗ cho bồi bếp nấu ăn; một văn bản miền Nam khác nói nóc dưới dùng làm nhà khói. Phải phân biệt đầu mục này với chuỗi tự do `nhà khói bốc lên`, `trong nhà khói mù`, nơi `khói` thuộc mệnh đề sau. Tên gọi không tự chứng minh có ống khói, bếp củi, mái lá, hỏa hoạn, ô nhiễm hoặc một kiểu kiến trúc cố định.
Có một điều khó liệu là nhà khói của làng, đương dỡ làm lại, chỗ đâu nấu ăn cho quan Kinh lý?
Nóc trên dùng làm nơi tiếp khách, nóc dưới - tức là nóc gần đường, dùng làm nhà khói.
`Nhà lầu` là cách gọi quen ở Nam Bộ cho nhà có một hay nhiều tầng phía trên tầng trệt, thường đối lập với `nhà trệt`; tùy quy mô có thể dịch *two-storey house*, *multi-storey house* hoặc *building with an upper floor*. Bảng đối chiếu có khi nối với `nhà cao tầng`, nhưng nhà lầu một lầu không phải high-rise. Tên gọi không tự cho biết số tầng chính xác, kết cấu, diện tích, giá trị, quyền sở hữu, độ an toàn hay mức giàu của người ở. `Lầu` còn có thể chỉ riêng tầng trên, nhưng đầu mục này là toàn căn nhà.
Một toà nhà lầu cất kiểu tối tân, giữa một cái vườn rộng rãi.
Khỏi nhà lầu đó thì có một cái biệt thự trệt, trước sân trồng cây sum sê.
LÝ CHÁNH TÂM có một cái nhà lầu ở đường Thuận Kiều ngoài Sài Gòn, số nhà 112.
Toa nói muốn cất nhà lầu, trước hết phải lo xây nền cho chắc.
Nhẫn hột xoàn là chiếc nhẫn có gắn một hay nhiều hột xoàn, tức kim cương trong cách gọi Nam Bộ. Cụm có thể chỉ nhẫn cưới, nhẫn đính hôn, nhẫn trang sức hoặc món nữ trang khác tùy câu; bản thân tên gọi không xác định kim cương thiên nhiên hay nuôi cấy, thật hay giả, trọng lượng carat, kích thước `ly`, chất lượng, kim loại làm vỏ, giá tiền, người tặng hoặc tình trạng hôn nhân. `Cà rá hột xoàn` là cách gọi Nam Bộ tương đương trong đó `cà rá` nghĩa là nhẫn. Nguồn gốc sâu của `hột xoàn` chưa đủ chắc nên hồ sơ không dựng chữ gốc hay ngôn ngữ vay.
Duy Linh đứng dậy chắp tay chào, liếc coi người đã gần 50 tuổi, bới tóc vén vung, mặt dồi phấn, bận áo lụa trắng, áo màu tro, lại có đeo bông tay, cà rá, dây chuyền, nhẫn hột xoàn chiếu xanh xanh đỏ đỏ.
`Nhận hột xoàn` là cách nói cũ trong nghề kim hoàn và văn Nam Bộ, nghĩa là gắn, cẩn hoặc đặt hột xoàn vào ổ/chấu của món nữ trang. Trong `bông tai nhận hột xoàn`, `vòng nhận hột xoàn`, `cà rá nhận hột xoàn`, `dây chuyền nhận hột xoàn`, cụm thường đứng sau danh từ để tả món đồ có gắn kim cương, gần nghĩa *diamond-set*. `Nhận` ở đây là động từ nghề nghiệp, không phải `nhận` trong `nhận quà/nhận tiền`; đặc biệt phải phân biệt `nhận hột xoàn` (hành động hoặc thuộc tính gắn đá) với `nhẫn hột xoàn` (chiếc nhẫn có gắn kim cương). Vương Hồng Sển ghi cấu trúc `nơi mặt có nhận hột trân châu`, xác nhận phạm vi của động từ rộng hơn riêng kim cương. Tuy nhiên, toàn cụm không tự cho biết đá thật hay giả, thiên nhiên hay nuôi cấy, có bao nhiêu hột, kích thước bao nhiêu ly, kim loại gì, giá trị bao nhiêu, dùng loại chấu nào hoặc tay nghề có tốt hay không. Nguồn gốc sâu của nét nghĩa `nhận` này chưa được nguồn đã kiểm chứng giải quyết, nên VietLayers không dựng Hán–Nôm hay đường vay.
Cườm tay thì đeo vòng nhận hột xoàn đáng năm, bảy ngàn, ngón tay thì đeo cà rá cũng hột xoàn.
Chàng ăn cắp một chiếc vòng nhận hột xoàn trị giá gần một trăm nghìn đồng.
Một hôm nàng đang mân mê đôi hoa tai nhận hột xoàn của Nguyệt thì Nguyệt nói.
Trên ngực nàng, lóe sáng sợi dây nhận hột xoàn.
Mua, đưa hàng hóa hoặc tiếp nhận dịch vụ từ nước ngoài vào một quốc gia để sử dụng, phân phối hay sản xuất; cũng chỉ hoạt động và giá trị thương mại ấy.
Năm tới, chúng ta sẽ sản xuất đủ nhu cầu, nếu không, chúng ta vẫn có thể nhập khẩu được.
Bức thư tình của thằng cha Xính bồ bịch làm ăn của tớ bên xuất nhập khẩu hả ?
Hàng xuất nhập khẩu đều cùng chung một thuế xuất.
Nhà thơ hiện nay thường là người sáng tác thơ. Trong văn Nam Bộ cũ, cùng mặt chữ nhà thơ còn có thể chỉ nơi nhận và gửi thư, tức nhà bưu điện; ở nét này thơ là dạng cũ/Nam Bộ của thư ở nghĩa lá thư. Hai nghĩa được phân biệt bằng ngữ pháp và hành động: nhà thơ sáng tác, làm thơ, có tác phẩm; còn người ta ra hoặc ghé nhà thơ để mua cò, gởi thơ, nhận thơ. Không dùng nghĩa bưu điện cho lời hiện nay nếu không có dấu hiệu lịch sử, và cũng không tự đồng nhất nhà thơ cũ với mọi bưu cục hay sở điện báo hiện đại.
Làm sao mà nhà thơ cao đẹp nầy lại yêu đến dại một người đờn bà tự thú là tầm thường, không mơ một mộng đẹp nào cả, không rung động vì một tình cảm nào cả.
Nhà Trắng là tên gọi lịch sử gặp trong văn Nam Bộ cho trường nữ do các bà phước/nữ tu Công giáo quản lý, thường có nội trú và dạy chữ, tiếng Pháp, may vá hoặc thêu thùa tùy nơi và thời kỳ. Chứng liệu nhắc Nhà Trắng ở Sài Gòn, Chợ Lớn và Sóc Trăng, vì vậy không được gom mọi lần dùng thành một cơ sở duy nhất. Cũng không gọi mọi trường Công giáo hay mọi nữ tu viện là Nhà Trắng nếu nguồn địa phương không xác nhận. Viết hoa và văn cảnh học, trường, nội trú giúp tách tên lịch sử này khỏi căn nhà màu trắng và Nhà Trắng của Hoa Kỳ.
Sau ngoại em cho anh Hoàng qua Pháp, còn em thì để học Nhà Trắng rồi đem qua Nữ học đường.
Nàng vừa tìm được một mẹo mới là xin cho Hương vào nội trú trường nhà trắng ở đây.
Nhau nháu là buồn rầu, lo lắng hoặc bế tắc lộ ra ở nét mặt, dáng ngồi hay dáng nằm trong lời Nam Bộ cũ. Từ điển Lê Văn Đức–Lê Ngọc Trụ giải lớp `nháu` bằng vẻ buồn ngoài mặt và dẫn `buồn nhau nháu`, `ngồi nhau nhau`; văn Hồ Biểu Chánh tả người túng việc `ban đêm nằm nhau nháu` và nông gia thất mùa `ngồi khoanh tay nhau nháu`. Nghĩa vì vậy không chỉ là một cảm xúc kín bên trong mà là vẻ rầu rĩ hiện ra trong tư thế hoặc diện mạo. Không nhập với `nhau nhảu` là nói cộc cằn, `nhâu nhâu` là nhiều và lộn xộn, hay `nhàu nhàu` là nhăn nhúm. Câu không tự cho biết chẩn đoán tâm lý, nguyên nhân duy nhất, mức độ kéo dài hoặc tính nết của người được tả.
Chí Đại buồn rầu, ban ngày đi thất thơ, ban đêm nằm nhau nháu.
Đến tháng chín tháng mười, ngoài đồng chẳng còn công việc gì làm nữa, mà trời hạn thất mùa, lúa cao gạo kém, các nông-gia đều ngồi khoanh tay nhau nháu , nên cũng không ai mướn làm việc gì trong nhà.
Nhà việc là tên cũ của trụ sở làm việc của bộ máy hành chính làng, nơi hương chức hội họp, lập giấy tờ, nhận khai báo, giữ người chờ xét hoặc giải quyết việc công. Từ gặp đậm trong văn Nam Bộ nhưng không nên gán máy móc cho một cấp cơ quan hiện nay: chức năng, thẩm quyền và tổ chức của làng xưa khác ủy ban, trụ sở công an, đình làng hay nhà cộng đồng hiện đại. Cũng không hiểu nhà việc đơn giản là bất cứ căn nhà nào dùng để làm việc.
Lối mười giờ sáng mai, khai báo vừa xong, thì quan Chủ quận tới nhà việc.
Cái nhà việc cũ sùm sụp của làng hồi trước đã dỡ bao giờ mà cất lại một toà nhà mới, nền cao khoảng khoát, nóc phơi đỏ lòm.
Nhà xẹt là cách gọi Nam Bộ xưa về một hội quán hoặc địa điểm tụ họp; trong hai chứng liệu Hồ Biểu Chánh ở Chợ Lớn, người ta tới đó đánh bài, đánh hột và ăn thua tiền, nên nét mục từ được khóa là hội quán có chỗ chơi cờ bạc. Chú thích Ở theo thời giải xẹt từ French cercle: hội, nhóm, chỗ gặp gỡ để chơi cờ bạc. Từ điển Pháp xác nhận cercle có thể chỉ một hội cùng sinh hoạt và, theo phép hoán dụ, chính cơ sở nơi hội viên gặp nhau. Vì cercle rộng hơn cờ bạc, không được dịch mọi cercle thành nhà cờ bạc; ngược lại, nhà xẹt trong văn cảnh này cũng không tự cho biết trò chơi, số tiền, giấy phép, người sở hữu hay tính hợp pháp nếu câu chưa nêu.
Mấy tháng nay qua đi theo anh em mà chơi, thứ bảy thì vô nhà xẹt, chúa nhựt thì lên trường đua, qua thua nhiều quá, mắc nợ cùng hết.
Để bữa nào qua dắt em vô mấy nhà xẹt trong Chợ lớn em coi họ đánh bài, đánh hột, ăn thua còn ghê hơn nữa chớ.
Nhà xông là cách gọi một kiểu nhà truyền thống ở Nam Bộ, đặc biệt được ghi nhận tại Đồng Nai: nhà thường có hai hoặc ba căn và không có chái bên. Tư liệu kiến trúc cho biết kiểu này thường làm bằng vật liệu nhẹ và từng phổ biến ở gia đình nghèo hoặc mới ra riêng, nhưng đó là bối cảnh lịch sử thường gặp chứ tên nhà xông không đủ để kết luận vật liệu, tuổi nhà, quyền sở hữu, hoàn cảnh kinh tế hay độ an toàn của một căn nhà cụ thể. Nhà hai căn xông và nhà ba căn xông cho biết số căn trong cùng kiểu; không phải mọi nhà hai hoặc ba gian đều là nhà xông nếu cấu trúc có chái hoặc thuộc kiểu khác. Phải phân biệt nhà xông với xông nhà, phòng xông hơi và việc hun khói–khử khuẩn.
Nhảy cà tưng là cụm động từ vùng chỉ động tác nhảy cẫng, nhún bật lên hoặc nhảy liên tiếp với vẻ khó đứng yên. Người ta có thể nhảy cà tưng vì mừng, phấn khích, tránh đau, bị nóng, bị chọc hoặc do một phản ứng khác; nguyên nhân phải lấy từ câu, không nằm sẵn trong từ. Dạng nhảy cà tửng cũng được ghi nhận. Cụm này tả chuyển động, khác với cà tưng đứng riêng là nhãn chủ quan tả cách nói hoặc hành vi thất thường, lạ đời.
– Chớ anh biểu tui phải mừng nhảy cà tưng lên sao!
Nhếu nháo tả cách làm vội, qua loa, thiếu chu tất, như ăn cho xong hoặc ghé thăm lấy lệ rồi bỏ về. Từ điển hiện hành thường ghi cụm `ăn nhếu nháo`, còn bảng chú giải từ ngữ Hồ Biểu Chánh nêu nghĩa `qua loa`; trong Ý và tình, người nói phản đối việc chỉ `lên thăm nhếu nháo rồi bỏ về` khi anh em vừa mất. Nghĩa cốt lõi là cách thực hiện không dành đủ thời gian hoặc sự chăm chút cần thiết, nhưng từ không tự kết luận người làm dối trá, bất kính, thiếu năng lực hay cố ý gây hại. Các câu cũ `khóc nhếu-nháo` và `mặt mày nhếu nháo` có thể thuộc một nét biểu cảm khác; khi chưa đủ từ điển và ngữ cảnh để khóa riêng, VietLayers ghi nhận nhưng không gộp chúng vào nghĩa qua loa.
Anh Hội đồng là anh em thuở nay yêu thương nhau, rủi ảnh từ trần, chú phải ở mà đưa ảnh lên đường cho bảo mãn, chớ lên thăm nhếu nháo rồi bỏ về sao được.
`Nhơn` là dạng cũ và dạng quen trong nhiều văn bản/lời Nam Bộ, ngày nay thường chuẩn hóa thành `nhân`. Đây không phải một từ chỉ có một nghĩa: `nhơn` có thể ứng với `人` (người: `bịnh nhơn`, `ác nhơn`, `nhơn loại`), `仁` (lòng thương và đạo làm người: `nhơn nghĩa`, `nhơn ái`, `nhơn đức`), `因` (nương theo, vì, nguyên do: `nhơn dịp`, `nhơn vì`, `nhơn quả`) hoặc `姻` (quan hệ hôn phối: `hôn nhơn`). Phải xác định theo toàn từ, không thay mọi chữ `nhân` thành `nhơn`: `nhân lên`, `nhân số`, `nguyên nhân` trong văn hiện hành vẫn viết theo chuẩn riêng. Khi biên tập tư liệu cũ, nên giữ `nhơn` trong trích dẫn và chú thích dạng hiện nay thay vì sửa âm thầm.
`Nhơn dịp` là dạng cũ và quen trong văn Nam Bộ của `nhân dịp`. Cụm đặt một hành động vào dịp, sự kiện hoặc việc đang xảy ra sẵn có, nhờ đó người ta tiện làm thêm một việc khác: `nhơn dịp Tết về thăm nhà`, `nhơn dịp gặp nhau mà nói rõ`, `nhơn dịp ấy hỏi thăm`. Cụm có thể đứng trước danh từ chỉ dịp (`nhơn dịp lễ`), một mệnh đề sự việc (`nhơn dịp anh về`) hoặc từ chỉ xuất (`nhơn dịp nầy/ấy/đó`). Nó không tự nói hành động sau là mục đích duy nhất của dịp trước, không bảo đảm việc ấy thuận lợi hay thành công, và không nhất thiết mang nghĩa chê là lợi dụng cơ hội. `Nhơn` ở đây ứng với `因`, nghĩa nương theo hoặc dựa vào; Đại Nam Quấc âm tự vị ghi trực tiếp `nhơn dịp`. Hồ sơ này chưa đủ căn cứ để gán một chữ Hán–Nôm chắc chắn cho thành tố `dịp`, nên không dựng chữ cho cả cụm.
Tôi muốn Phúc mời cô Lý lên nhà trên Bến Súc chơi cho biết, rồi nhơn dịp ấy muốn nói chuyện gì với cô thì nói”.
Nhơn dịp người ta bán miếng đất nằm giáp với đất của cha vợ, Cang liền ra tiền mà mua đặng mở cuộc ở ra cho rộng lớn.
– Nhơn dịp lễ “tôn vương”, cậu tha tội cho Xí Vĩnh.
Nhơn dịp nầy Tư Cầu cũng qua xớ rớ bên nhà Phấn để phụ giúp công việc dọn dẹp, đãi đấng và cố nhiên cũng là để nghe ngóng.
`Nhồng` là tên gọi quen ở Nam Bộ của loài chim còn gọi `yểng/iểng`, *hill myna*, được các danh lục Việt Nam ghi là `Gracula religiosa` thuộc họ Sáo (*Sturnidae*). Chim có khả năng bắt chước một số âm thanh, nhưng tên nhồng không bảo đảm từng cá thể biết nói, đã thuần, khỏe mạnh hay được phép nuôi/buôn bán. Không gọi mọi chim sáo, mọi myna hoặc mọi chim bắt chước tiếng người là nhồng; định danh cá thể và quy định bảo tồn–nguồn gốc phải kiểm tra riêng.
– Em ăn ớt như con nhồng, không chảy nước mắt sao được.
Một người bà con của của chàng, trong tình cờ câu chuyện, cho chàng biết rằng, một người quen của bác ấy có nuôi một con nhồng (yểng), loại chim nhái tiếng người giỏi nhứt, miễn là có một lớp da xù xì bọc bên ngoài lưỡi của nó.
Những thứ chim cậu Cẩn khoái nhất là những con sáo, con nhồng, con vẹt.
Tôi có cảm tình với con quạ, con két, con nhồng nói chuyện rất khôn kìa!
`Nhơn nghĩa` là dạng Nam Bộ/cũ của `nhân nghĩa` (`仁義`), chỉ lòng thương người đi cùng cách xử sự hợp lẽ phải, biết trọng tình, giữ điều nên làm và không vì lợi riêng mà phụ người. Trong lời đời thường, từ có thể nói về một đạo lý (`giữ nhơn nghĩa`), một cách ăn ở (`sống nhơn nghĩa`) hoặc một người biết trước biết sau (`người biết nhơn nghĩa`). Khái niệm và dạng `nhân nghĩa` dùng trên toàn quốc; yếu tố vùng nằm ở cách đọc/viết `nhơn`, không phải ở độc quyền ý niệm đạo đức. Từ không đồng nghĩa vô điều kiện với hiền, dễ dãi, làm từ thiện, hợp pháp hay luôn nhường nhịn. Một lời tự nhận hoặc một việc tốt riêng lẻ cũng chưa đủ chứng minh phẩm chất lâu dài; khi giải thích phải nêu hành vi, quan hệ và lẽ phải cụ thể trong câu.
Nếu dùng học thức để kiếm tiền, không kể nhơn nghĩa chi hết thì vô nhơn đạo quá!
`Nhơn tình` là dạng cũ/Nam Bộ của `nhân tình`, nhưng phải tách hai lớp nghĩa. Trong `lịch lãm nhơn tình`, `nhơn tình thế thái`, `nhơn tình ấm lạnh`, cụm ứng với `人情`: tình người, cách con người đối đãi nhau và những lẽ thường hay đổi thay của đời sống xã hội. Trong `đôi nhơn tình`, `nhơn tình của ai`, `làm nhơn tình`, từ chỉ người có quan hệ yêu đương; lớp này là cách dùng đã phát triển trong tiếng Việt, không nên lấy nghĩa Hán văn của `人情` để giải máy móc. Nghĩa người tình thường gợi quan hệ không phải vợ chồng chính thức và đôi khi là quan hệ kín hoặc ngoài hôn nhân, nhưng bản thân từ không đủ chứng minh một hay hai người đã kết hôn, quan hệ có bí mật, có tình dục, có phản bội hay đáng bị phán xét. Dạng `nhơn` cần được giữ trong trích dẫn, tựa tác phẩm và tên riêng; văn hiện hành thường viết `nhân tình`.
Có đêm hai người bàn luận việc đời với nhau, ông già đã lịch lãm nhơn tình nên mỗi lời đều dè dặt, người trẻ còn tự cường tự đắc, nên mỗi lời đều cứng cỏi, nhưng mà hai người chẳng khi nào chỏi với nhau, trẻ có tánh nóng nảy thì già chỉ lẽ tránh mà khuyên lơn, già có chán đời thì trẻ dùng lời êm mà an ủi.
Ta không là bạn với nhau trước khi em có chồng, ta cũng không là nhơn tình của nhau hiện giờ, nhưng ta thân với nhau quá sức, trong khi anh chỉ được phép gọi em bằng bà thôi.
Bác kèm theo sát một bên Tư Cầu, nhưng mỗi lần con Ba đến gợi chuyện với Tư Cầu, bác lại phải buông lơi ra một chút vì không đành tâm xử “gắt” đối với đôi nhơn tình cũ ấy, với lại bác cũng tự thấy chỗ “bất tiện” khi phải theo tò tò hai người, tuy đang trao đổi những câu hỏi han thăm nom thông thường nhưng bên trong nặng chứa nghĩa tâm.
`Nhứt` là dạng cũ và dạng Nam Bộ của `nhất` (`一`), mang các nét một, đứng đầu, duy nhất hoặc hợp thành một thể trong những tổ hợp đã quen: `thứ nhứt`, `duy nhứt`, `nhứt định`, `nhứt là`, `thống nhứt`, `hiệp nhứt`. Không thay mọi chữ `nhất` bằng `nhứt` trong văn chuẩn hiện nay, nhưng phải giữ dạng nhứt trong lời nhân vật, văn liệu và tên riêng. Đặc biệt không nhập `nhứt` (`一`, một) với `nhựt` (`日`, mặt trời/ngày) dù hai dạng cùng gặp trong lời và văn Nam Bộ.
Con già sói này sống ít nhứt là năm chục năm rồi.
`Nhựt` là âm/dạng viết cũ và Nam Bộ của `nhật` (`日`), nghĩa gốc là ngày hoặc mặt trời. Dạng này còn gặp trong `sanh nhựt`, `Chúa nhựt`, `nhựt báo`, `nhựt trình`, tên cũ `Nhựt Bổn`, cùng nhiều tên người như `Minh Nhựt`. Trong văn phổ thông hiện nay thường viết `sinh nhật`, `Chủ nhật`, `nhật báo`, `Nhật Bản`; riêng tên người và tên riêng có `Nhựt` phải giữ nguyên. Không thay mọi chuỗi `nhật` bằng `nhựt`, cũng không tự sửa `nhựt` trong tư liệu cũ. Khi tra cứu, hệ thống phải dẫn hai dạng qua lại và ghi rõ tên nước hiện hành là `Nhật Bản`, còn `Nhựt Bổn` là tên lịch sử. `Nhựt ký` là dạng cũ/vùng có chứng tích dày của `nhật ký` (`日記`), chỉ sổ hoặc thể văn ghi chép theo ngày; không nhập với `nhựt trình` là tờ báo trong lớp nghĩa đã tách.
`Nhựt báo` là dạng cũ/Nam Bộ của `nhật báo` 日報: báo được phát hành hằng ngày. Trong `một tờ nhựt báo`, danh từ có thể chỉ tên ấn phẩm hoặc một tờ/số báo cụ thể; trong `nhựt báo tuyển phóng viên`, nó có thể hoán dụ cho cơ quan làm báo. Thành tố `nhựt` là dạng đọc cũ/vùng của `nhật` 日, còn `báo` là 報. Không phải báo nào cũng là nhựt báo: `tuần báo` phát hành theo tuần, còn `nhựt trình` trong văn cũ có thể chỉ báo hoặc báo chí nói chung nên phạm vi không hoàn toàn trùng. Bản thân từ không cho biết báo viết bằng ngôn ngữ nào, có khuynh hướng chính trị gì, phát hành bao nhiêu bản hoặc thông tin trong báo có đúng hay không. Giữ `nhựt báo` trong tên báo và trích dẫn lịch sử; văn hiện hành thường viết `nhật báo`.
Bước lên xe thầy ngồi dưới ngọn đèn điện sáng trưng, mở tờ nhựt báo ra mà xem, không ngó kẻ qua người lại hai bên đường, mà cũng không để ý đến những kẻ đi trên xe.
- Cô dám lãnh làm chánh chủ bút một tờ nhựt báo hay không?
Nhưng hôm nay thấy cái tít năm cột ở trang nhứt tờ nhựt báo Hừng-Đông, chàng giựt mình.
Năm 1917, An Hà nhựt báo ra đời tại Cần Thơ, đó là ấn bản chữ Việt của tờ Courrier de líOuest cũng ra mắt tại Cần Thơ.
`Nhựt Bổn` là tên cũ, gặp dày trong văn Nam Bộ, của nước hiện nay gọi là `Nhật Bản` (`日本`). Dạng trung gian `Nhật Bổn` cũng có trong tư liệu Hán–Việt. Ngoài chức năng tên nước, cụm có thể đứng sau danh từ để nói người, hàng hóa, giống, kiểu dáng hoặc xuất xứ được gắn với Nhật, như `dép Nhựt Bổn`, `cúc Nhựt Bổn`, `kiểu Nhựt Bổn`; quan hệ chính xác phải đọc theo danh từ và câu. Tên gọi không tự chứng minh món hàng sản xuất tại Nhật, chính hãng, chất lượng cao hay một người mang quốc tịch Nhật. Khi viết về quốc gia hiện nay, dạng thông dụng là `Nhật Bản`; khi trích văn cũ phải giữ `Nhựt Bổn`.
Thuở nay Nhựt Bổn cần mua muối của mình lắm.
Thầy tỏ ý rằng trong vài tháng nữa thầy sẽ xin giấy thông hành đi du lịch mấy nước ở miền cực đông như Trung Quốc, Nhựt Bổn, Lữ Tống, Xiêm La.
Thời Nhựt Bổn đánh Trung Hoa tôi đã nghe nhiều tay nằm hút á phiện suốt ngày, đọc có một thứ nhựt báo mà dám bàn tán thao thao bất tuyệt về tình hình quốc tế.
Cứ cho nàng là biên tập viên của Trung tâm Văn hóa Nhựt bổn đi.
`Nhứt định` là dạng cũ và Nam Bộ của `nhất định` (`一定`). Cụm có bốn lớp cần đọc theo vị trí. (1) Là vị từ, `đã/nhứt định rồi`, `nhứt định không chịu` nói một người đã quyết chắc, không muốn đổi ý. (2) Là phó từ, `nhứt định sẽ/phải/không` biểu thị lời khẳng định chắc chắn của người nói; độ chắc trong lời không bảo đảm sự việc thật sự xảy ra. (3) Đứng sau danh từ, từ chỉ một đối tượng, thời điểm, chỗ hoặc điều kiện được xác định/cụ thể: `một ngày nhứt định`. (4) Trong `kinh nghiệm/kết quả ở mức nhứt định`, cụm chỉ một lượng hoặc mức nào đó, thường tương đối nhưng không nói con số. Văn hiện hành dùng `nhất định`; giữ `nhứt định` trong lời Nam Bộ, văn cũ và trích dẫn. Tuyệt đối không lẫn `nhứt` 一 với `nhựt` 日.
- Tôi đã nhứt định không thèm xin tiền nhà nữa.
`Nhựt ký` là dạng văn cũ/Nam Bộ của `nhật ký` (`日記`). Từ có thể chỉ cuốn/tập dùng để ghi theo ngày, phần nội dung đã ghi, hoặc thể văn tổ chức thành các mục theo ngày. Nhật ký thường gắn với trải nghiệm, công việc hay diễn biến của người viết, nhưng tên gọi không tự chứng minh văn bản hoàn toàn riêng tư, trung thực, viết đều mỗi ngày hay do chính người đứng tên chấp bút. Phân biệt `nhựt ký` với `nhựt trình` nghĩa tờ báo trong văn cũ, `nhật báo` là báo ra hằng ngày, sổ tay không nhất thiết ghi theo ngày và nhật trình công việc là bản ghi/lịch trình nghiệp vụ theo quy ước riêng.
Có lẽ cô nghi bức thơ và tập nhựt ký nầy có chứa nhiều câu chuyện làm mất sự an ổn bình tĩnh của cô hay sao, nên cô suy nghĩ rồi xếp mà đút hết vô bao lại, cô không chịu đọc.
Những bài ấy tôi cắt ra, dán kỹ vào quyển Nhựt ký.
Nhựt trình là cách viết và cách đọc cũ, thường gặp trong văn Nam Bộ, của nhật trình khi từ này chỉ tờ báo hoặc báo chí phát hành đều kỳ, nhất là nhật báo. Trong văn hiện nay, báo hoặc nhật báo tự nhiên hơn. Không nên tự động hiểu nhựt trình là lịch trình hằng ngày; phải xét văn cảnh, và phải giữ nguyên dạng nhựt trong câu trích hay nhan đề nguồn.
Nị là đại từ ngôi thứ hai từng được ghi trong lời giao tiếp Hoa–Việt ở Sài Gòn–Nam Bộ xưa, dùng để chỉ người đang được nói với. Hồ Biểu Chánh chú `nị` là âm tiếng Quảng Đông và giải theo ngữ cảnh bằng `ông, anh, mầy`; từ điển tiếng Quảng Đông ghi 你 đọc `nei5`, nghĩa là đại từ ngôi thứ hai số ít. Khi dịch sang tiếng Việt hiện nay phải dựa vào tuổi tác, quan hệ và giọng câu để chọn `ông, bà, anh, chị, bạn, mầy...`, chớ không đồng nhất nị với riêng một từ nào. Đây là dấu vết lịch sử của tiếp xúc ngôn ngữ, không phải cách xưng hô trung tính đang dùng rộng rãi; khi dẫn lại cần tránh biến giọng Hoa thành trò nhại.
- Nầy, người trai hồi nãy đó ở đâu lại đây, nị biết hôn?
- Thì nị đi, nị phải mua giấy tàu chớ cái gì mà hỏi !
Ních là động từ khẩu ngữ có hai nét liên quan: (1) nhét vật vào cho đầy hoặc chặt; (2) ăn nhiều, ăn cho no. Ở nghĩa ăn, từ thường biểu cảm và có thể nghe thô, trêu hoặc chê tùy quan hệ và giọng nói; khi nói về người thật nên tránh dùng để miệt thị cơ thể hoặc thói quen ăn. Ních không đồng nghĩa nhích là chuyển động một chút, cũng không tự cho biết món ăn, lượng ăn hay tình trạng sức khỏe.
Tàu về tới Gò Công tôi đói, tôi ghé tiệm Cao Lầu ních no rồi mới mướn xe về đây.
Trong quan hệ thân tộc, “nội” chỉ phía người cha; trong khẩu ngữ gia đình Nam Bộ, từ này còn có thể dùng để gọi tắt bà nội. Trong nhiều từ ghép Hán–Việt, “nội” mang nghĩa ở trong hoặc thuộc phạm vi bên trong.
Nói cà rỡn là cụm động từ khẩu ngữ Nam Bộ chỉ nói theo lối đùa, bông lơn, không định cho người nghe hiểu câu ấy là lời nghiêm túc. Trong bạn bè và lúc thư thả, nó có thể là lời vui vô hại; trong công việc, lúc có tang, có nguy hiểm hoặc người nghe đã khó chịu, cụm thường mang ý chê nói không đúng lúc. Nói cà rỡn không tự chứng minh nội dung hoàn toàn sai, vì người nói có thể đùa bằng một sự thật; cũng không miễn trách nhiệm cho lời chế giễu, quấy rối, hăm dọa hay hướng dẫn nguy hiểm. Cụm này là đầu mục con có thể bấm được của cà rỡn; nói giỡn và nói đùa gần nghĩa nhưng không bị nhập làm bí danh để khỏi xóa sắc thái vùng.
- Tôi nói cà rỡn chớ không có mích lòng đâu, cô cứ tiếp tục giải thích.
Nói huỵch toẹt là nói thẳng nội dung chính ra, không vòng vo, úp mở hay giữ bớt điều định nói. Cụm có thể đi với ra, rằng, cho ai biết hoặc một bổ ngữ trực tiếp. Sắc thái tùy tình huống: cách nói này có thể giúp làm rõ vấn đề, nhưng cũng có thể thiếu tế nhị nếu phơi chuyện riêng, làm người khác mất mặt hoặc nói khi chưa đủ bằng chứng. Cụm chỉ cách phát ngôn, không tự bảo đảm điều nói ra là đúng, đầy đủ, can đảm hay tử tế; cũng không đồng nghĩa với chửi thẳng.
Hiền không ngần ngại nói huỵch toẹt tất cả ý nghĩ của mình với Tư Thung.
Tôi nói huỵch toẹt ra cho dì Tường biết .
Nói mí-mí là cách nói Nam Bộ cũ chỉ việc chưa nói thẳng hoặc chưa nói hết, mà chỉ hé một phần, nói lấp lửng, đánh tiếng hay đi vòng bên lề để người nghe tự hiểu. Chú thích `Ngọn cỏ gió đùa` giải `nói bên lề không vô đề`; tuy nhiên nhiều văn cảnh của Lê Xuyên và Từ Kế Tường cho thấy người nghe có thể đoán đúng ý từ phần được hé. Vì vậy nghĩa lõi là `hint/speak indirectly`, còn lạc đề chỉ là một khả năng theo câu, không phải điều bắt buộc. Từ không tự cho biết lời nói đúng hay sai, cố ý lừa hay giữ kín vì tế nhị; cũng không cho phép tiết lộ chuyện riêng. Dạng bỏ gạch `nói mí mí` có nhiều chứng liệu và được nối cùng đầu mục; `mí` ở đây không phải mí mắt.
- Thưa cha, cha không chịu nói rõ cho con hiểu, cha cứ nói mí-mí hoài, con càng buồn bực khó chịu hơn nữa.
Thẩy mà biết cái gì, nhưng thẩy mới nói mí mí là em đoán ra liền: người quen cùng xứ với anh mà lại có chồng khách-trú bên tiệm cây trên nầy, thì ai vô đó nữa!
Cha nội Tâm kia nói mí mí là tui biết liền.
Thôi, tui nói mí mí vậy cô đủ hiều rồi, đừng bắt tui phải.
`Nói thiệt` là collocation rất thường trong lời Nam Bộ, tương ứng `nói thật`. Ở nghĩa hành động, cụm chỉ việc nói điều người nói cho là đúng sự thật, kể rõ chuyện đã giấu hoặc trả lời thành thật; có thể đi với `với + người`, `cho + người + nghe`, `hết`, `đi`, `coi`. Ở chức năng diễn ngôn, `nói thiệt, ...` hoặc `tui nói thiệt mà` mở lời hay nhấn rằng người nói đang nói thật lòng, nói thẳng theo đánh giá của mình. Tiếng Anh tùy câu là `tell the truth`, `be honest`, `tell someone honestly`, `honestly`, `to be frank` hoặc `I mean it`. Lời tự nhận `nói thiệt` không phải bằng chứng độc lập rằng nội dung đúng hoặc trí nhớ chính xác; cũng không mặc định thú tội, khai hết mọi chuyện, lời nói lịch sự, được phép tiết lộ hay người nghe phải tin. Trong `nói thiệt chớ không...`, `nói thiệt` là lõi còn `chớ` mở vế đối lập; không cần dựng đầu mục cho cả mảnh câu.
Tôi nói thiệt với thầy và nói cho có mặt đèn làm chứng cho tôi.
Nong nả là từ cũ và vùng tả thái độ hăm hở, sốt sắng, rán sức hoặc thúc lòng làm cho được một việc. Nó thường đi với muốn, lo, làm, giúp, khuyên, gả, cưới hoặc khai phá. Từ có thể được khen là nhiệt tình, cũng có thể bị chê là nóng lòng hay thúc quá mau; sắc thái phải lấy từ câu, không mặc định. Nong nả không đồng nghĩa nồng nã là rất nồng/đậm, cũng không tự chứng minh người ấy cưỡng ép, thiếu suy nghĩ hoặc chắc chắn đạt kết quả.
Bà giáo Viễn hay con đã đổi trí nên chịu cưới vợ, thì bà mừng rỡ, lại thấy cô Lý vừa xinh đẹp, vừa lanh lợi, thì bà thương yêu, nên bà nong nả muốn nói mà cưới dâu cho mau.
Cháu phải nong nả , chớ đừng có bỏ phế như anh Hội đồng thì uổng lắm.
Hệ thống canh tác theo nguyên tắc và tiêu chuẩn hữu cơ, chú trọng sức khỏe đất, chu trình sinh thái và hạn chế hoặc cấm nhiều loại phân bón, thuốc bảo vệ thực vật cùng đầu vào tổng hợp theo quy định.
Sản phẩm thu được từ trồng trọt, chăn nuôi và hoạt động nông nghiệp liên quan, được sử dụng hoặc đưa ra thị trường ở dạng tươi, thô hay đã sơ chế, chế biến.
Mà thương gia ngoại quốc mua nông sản của ta thì mua gạo trắng với gạo lức, vì xứ họ không có nhà máy xay, nếu mua lúa thì tốn tiền chở chuyên nhiều, mà đem về rồi khó làm ra gạo bán liền cho được.
Cường đi ra phía hông chỗ có cánh cửa mở vào một chái nhỏ ngày trước được chú Năm Cối dùng làm kho để trữ nông sản.
Gia đình họ có một chiếc xe xi- trô- en cũ mà trước chiến tranh, bà Périer mỗi tuần hai lần, chở nông sản lên chợ Soissons bán, nhưng từ khi Đức chiếm đóng, họ không có gì để bán cho xứng đáng một vòng xe.
Duyên khệ nệ mang thúng đậu xăng, mớ khoai xáp là những nông sản dưới quê nhà Duyên đem lên biếu.
Nông sản an toàn là sản phẩm từ trồng trọt hoặc chăn nuôi được sản xuất, thu hoạch và xử lý theo yêu cầu kiểm soát các yếu tố có thể gây hại cho sức khỏe.
Nô-te là cách gọi cũ vay tiếng Pháp notaire, chỉ viên chưởng khế trong hệ dân luật Pháp: người có thẩm quyền lập, tiếp nhận và xác nhận các văn tự theo chế độ đương thời. Trong văn Nam Bộ cũ, nô-te thường đi với tờ bán đất, tương phân hoặc chúc ngôn. Không nên đồng nhất chức danh lịch sử này với mọi công chứng viên hiện nay, vì thẩm quyền và thủ tục đổi theo pháp luật, thời kỳ và quốc gia; tên chức danh cũng không tự bảo đảm một văn bản hợp lệ.
Nô-te làm tờ tương phân mới rồi, cậu Hoàng với vợ chồng nó mới ký tên hôm kia, nên mới dắt nhau đi chơi được đó.
Ông lén xuống Cần Thơ đến Nô-te mà lập tờ chúc ngôn, nhứt định rằng sự nghiệp của ông thì bà được quyền hưởng mãn đời, chừng nào bà quá vãn rồi con mới được chia với nhau mà hưởng.
Đây là câu tục ngữ khuyên rằng sự cố gắng bền bỉ, thực hiện đều đặn trong thời gian dài, có thể tạo ra kết quả lớn.
Mùa nước sông dâng và tràn vào vùng trũng ở Đồng bằng sông Cửu Long theo chu kỳ hằng năm, đem theo thủy sản, phù sa và làm thay đổi sinh hoạt, sản xuất.
Sông Cửu Long chảy dài từ Tây Tạng uxống Nam Hải (nay ta gọi là Biển Đông - BTV), mỗi năm một mùa lụt (gọi làm ùa nước lên, mùa nước nổi), hai bên bờ sông tuyệt nhiên không có bờ đê, từ hồi Vương quốc phù Nam đến vương quốc Chân Lạp vẫn thế.
Mùa nước nổi, chuột cắn đuôi nhau nối liền thành một sợi dây dài, chẳng biết nó từ xứ nào tới để đi về đâu.
Sương mù vẫn còn dầy đặc, anh ta bèn kê tai xuống sát mặt đất lắng nghe như một ông thầy thuốc áp tai nghe ngực một bịnh nhơn: nhờ nước nổi nên Tư Cầu nghe rõ mồn một tiếng xình xịch đều đều, mỗi lúc mỗi to dần.
Giai đoạn thủy triều xuống, làm mực nước ở sông, rạch hoặc vùng ven biển hạ thấp hay dòng nước chảy ra; đối lập với nước lớn.
Ngày qua ngày, ông Năm Hên xuống bãi bùn, cắm nhánh cây để ghi mức nước lớn, nước ròng.
Từ nhà ông ta ra vàm biển, con rạch chảy cong quẹo, phơi bãi bùn khi nước ròng.
Nước trong mương vì chảy quanh co nên để lại đất phù sa rồi đứng lại, trở ra sông rạch khi nước ròng.
Thật ra cù-lao gồm ba đảo, các đảo dính liền nhau bằng bãi bùn hẹp khi nước ròng.
`Nước trà` là phần nước uống đã pha, hãm hoặc nấu từ trà, thường là lá hay búp của cây trà/chè. Cụm nhấn vào chất lỏng để uống, nhờ đó phân biệt với cây trà, lá trà khô hoặc trà còn trong gói; theo câu có thể dùng nóng, để nguội hay thêm đá. Tên gọi không tự cho biết loại trà, lượng lá, nhiệt độ, độ đậm, đường, sữa, caffein, chất lượng hay độ an toàn. `Trà` là thành tố Hán–Việt `茶`; `nước` là thành tố Việt, nên không được trình bày toàn cụm như một khoản vay nguyên khối. Có thể đối chiếu `nước chè` ở một số vùng, nhưng `chè` còn chỉ món ngọt nên phải đọc theo ngữ cảnh.
Chú Lỳ rót một chén nước trà nóng đem lại mời Khiếu Nhàn uống.
Óc nóc, cũng chép `óc-nóc`, là đầy phình ra, đầy ăm ắp trong lời Nam Bộ cũ. Hồ Biểu Chánh dùng từ với bóp lớn, cặp da đầy giấy tờ và tủ bạc, cho thấy từ thường nhận xét đồ chứa đang đầy đến mức nhìn thấy hoặc cảm được độ căng. Từ không tự cho biết số lượng chính xác, giá trị đồ bên trong, vật còn đóng được hay không, có quá tải hoặc an toàn hay không. Phải tách khỏi `cá óc nóc`, một tên cá xuất hiện ở văn liệu khác; thành tố trùng mặt chữ không đủ để gộp hai đơn vị.
Thầy Bính tay dắt xe máy thủng thẳng đi vô đường hẻm, trên ống tube xe có máng một cái cặp da đựng giấy tờ óc nóc.
Qua tới đường Catinat, Chung gặp hai bạn học hồi còn ở nhà trường, là Điểu với Lợi, đương ngồi uống rượu trước nhà hàng, hai người đều thấy Chung nhưng làm lơ không chào hỏi, có lẽ tại Điểu bây giờ xưng hiệu là Đằng-Vân, làm chủ bút nhựt-báo, còn Lợi có sẵn tủ bạc óc-nóc của cha, là Mái-Chín Sen, không cần biết ai nữa, nên cả hai tự tôn tự mãn không thèm nhìn bạn cũ, không muốn nhớ tình xưa.
Ô-dề, thường viết `ô dề` hiện nay, có ít nhất hai lớp dùng cần tách. Trong văn Hồ Biểu Chánh và từ điển cũ, từ tả người hoặc thân hình to lớn, thô kịch, thường đi với `kịch cợm`; đây là lời đánh giá ngoại hình dễ gây tổn thương, không phải số đo, chẩn đoán sức khỏe, giới tính hay phẩm giá. Trong tiếng lóng hiện nay, `ô dề` được dùng cho cách làm, ăn mặc hoặc trang điểm bị người nói cho là quá tay, lố và không hợp cảnh. Nét mới vẫn là phán xét chủ quan: nổi bật hoặc cầu kỳ chưa chắc ô-dề nếu hợp mục đích và hoàn cảnh. Từ đã có trong tài liệu trước trào lưu mạng năm 2021, nên không dựng nguồn từ tiếng Anh `oh yeah`; nguồn gốc sâu hơn chưa đủ chứng cứ để xác lập.
Có một điều làm cho cô không ra người thanh nhã, là cô nhỏ tuổi mà mập quá, nên tay chân kịch cợm mình mẩy ô-dề , bữa nào cô vén quần mà đi sau vườn, thì thấy bắp cẳng của cô tuy trắng song lớn gần bằng bắp chuối hột.
Hoặc các em bị bệnh phì thân thể to lớn ô dề sẽ bị chòng ghẹo đến phát khóc nếu có cái tên Thu Liễu hay Diệu Mai hay Thanh Trúc.
`Ói` là động từ khẩu ngữ rất quen ở Nam Bộ, nghĩa là tống chất trong dạ dày ra miệng, tương ứng `nôn`, `mửa`, tiếng Anh *vomit/throw up*; dạng `ọi` có chứng tích và cần được nối tìm kiếm nhưng thường hiếm/cũ hơn. Phải tách hành động ói/ọi khỏi `buồn ói`, `muốn ói`: người buồn ói chưa chắc đã ói. Từ này chỉ triệu chứng, không tự cho biết nguyên nhân hay chẩn đoán. Ói kéo dài, có máu, đau dữ, cứng cổ, dấu mất nước hoặc nghi ngộ độc cần được đánh giá y tế kịp thời.
- Tôi hỏi, má nói má ăn cơm không được; hồi sớm má mới hỏi mượn chị Cai tuần nấu cho má một chén cháo, mà má ăn có vài muỗng thì ói ra hết.
Òn ỉ là năn nỉ, nói đi nói lại hoặc dùng lời nhỏ nhẹ để thuyết phục người khác xiêu lòng và nhận lời. Hồ Biểu Chánh dùng từ trong cảnh xin việc, nhờ nói giùm và xin mẹ cho thêm tiền; Lê Xuyên dùng cả dạng `òn ỉ` lẫn `òn-ỉ` trong lời nói Nam Bộ. Từ có thể gần `năn nỉ`, `nài nỉ`, `thuyết phục`, nhưng sắc thái cụ thể do cảnh quyết định: có khi là lời cầu xin chính đáng, có khi là sự đeo bám khiến người nghe khó chịu. Việc một người òn ỉ không tự chứng minh người kia đã đồng ý, cũng không cấp quyền vượt qua lời từ chối. Không nhập với `ồn ỉ` là có tiếng ồn dai dẳng, và không nhận `ỏn ỉ` khi kho chứng liệu hiện chưa xác nhận dạng ấy.
Anh ta òn ỉ xin ông Thầy Kiện cho Cu ở canh gác quét rửa nhà giấy.
Nhưng lâu ngày chầy tháng, nó gặp anh nó òn ỉ riết thế nào chẳng có lúc anh xiêu lòng!
`Ót` là danh từ vùng Trung–Nam chỉ `gáy`, phần sau cổ sát chân tóc và chỗ tiếp giáp với đầu; tiếng Anh thường là `nape`. Trong lời đời thường, ranh giữa sau đầu và sau cổ có thể không được chia thật sắc, nhưng khi mô tả y khoa/chấn thương phải nêu đúng vị trí thay vì chỉ nói `đau ót`. Phân biệt `ót` với `gáy sách`, với `ọp/ọt/ót ét` và với từ đồng âm `ốt` nghĩa cạn/hết trong một số từ điển cũ. Không suy nguyên nhân, mức nguy hiểm hoặc cách xoa bóp từ một lời nói đau ót; đau sau đầu/cổ sau chấn thương hoặc kèm dấu hiệu bất thường cần được chuyên môn đánh giá.
Ột ệt, cũng được ghi ột-ệt, là từ tượng thái Nam Bộ cũ tả dáng bộ hoặc cử động có vẻ nặng nề, chậm chạp, khó xoay trở. Từ cho biết ấn tượng quan sát chứ không tự giải thích nguyên nhân. Vì vậy không được suy người đang mang thai, có cân nặng nào, bị bệnh, yếu, lười hoặc cố tình chậm nếu câu không nói. Có thể dịch lumbering, moving heavily, slow and laboured theo ngữ cảnh. Đây là từ hiếm/cũ; văn hiện nay thường dùng nặng nề, chậm chạp hoặc ì ạch, nhưng các từ ấy không phải bí danh chính tả của đầu mục.
Hơn một tuần nay, bộ Con Phục ột-ệt lắm.
Bà Nam Thành mập tù lu, ột ệt ngồi dậy, bới đầu, bộ chậm rãi như không việc gì, khiến ông sốt ruột nạt :
`Phản` có hai lớp cần tách. Với chữ `反`, đây chủ yếu là yếu tố Hán–Việt mang các nét trái/ngược, quay lại, đáp trả hoặc chống lại, tạo nên những từ đã thành nghĩa riêng như `phản đối`, `phản công`, `phản ứng`, `phản chiếu`, `phản biện`. Trong `làm phản`, từ là động từ chỉ việc rời bỏ lòng trung thành hoặc đứng lên chống lại bên hay quyền lực mình từng theo; chữ `叛` cũng được ghi âm Nôm là `phản` cho lớp nghĩa này. Chỉ riêng từ `phản` không cho biết hành vi có bạo lực, có phạm luật, chính đáng hay thuộc lập trường chính trị nào; phải đọc cả tổ hợp và hoàn cảnh.
Vô Cùng Tận là Phù Du (Fleeting); Phù Du là Tiêu Tán (the Vanishing); Tiêu Tán là Phản Hồi (the Reverting).
Nếu cậu đi rồi chư trấn không tuân di-ngôn của vua, họ đem binh về đây mà làm phản, thì ai chống cự với họ cho nổi.
Năm rồi Cầm Công là Tù trưởng xứ Bồn Man lại làm phản.
Làm giặc, làm giã, làm phản, làm nghịch, cướp của giết người, việc nào qua được thiên lý.
Nếu mình làm được một trận lớn thì từ rày về sau không ai dám làm phản nữa, anh Hai à.
`Phản động` (`反動`) có lớp nghĩa cũ là phản ứng, chống trả hoặc tạo tác dụng ngược; dấu vết này còn thấy trong văn cũ và thuật ngữ như `phản động lực`. Trong chính trị, đây là nhãn mang tính đánh giá, thường chê trách, dùng cho người, nhóm, tư tưởng hay hành động bị trình bày là chống một cuộc cách mạng hoặc sự thay đổi chính trị–xã hội được bên nói ủng hộ, đôi khi nhằm giữ hay phục hồi trật tự trước đó. Phạm vi của nhãn đổi theo thời đại, thể chế và người phát ngôn. Từ không tự đồng nghĩa với `bạo lực`, `phạm tội`, `chống nhà nước`, `cánh hữu`, `bảo thủ` hay `có tội`; khi thuật lại nên viết ai `gọi`, `xem` hoặc `gán` ai là phản động. Trong pháp lý, phải nêu hành vi, chứng cứ và tên điều luật cụ thể, không dùng nhãn từ điển thay cho kết luận của cơ quan có thẩm quyền.
Người trí ý yếu mếm hể găp nghịch cảnh thì khôi tâm nản chí rồi xuội lơ, không biết phản động, cứ than thở buồn rầu.
Chỉ trích ai trước mặt người khác thì không gây được thiện chí mà chỉ gây lòng phản động.
Tôi thấy ông già tôi lạc hậu hủ hóa, phản động nữa.
Những hành động đó được xem như phản động và tất cả mọi thông tin liên quan đều phải được điều tra cặn kẽ.
Phang ngang, khi nói về lời ăn tiếng nói, là nói thẳng tuột, không đẩy đưa, không lựa lời hoặc không giữ ý, nên người nghe có thể cảm thấy cộc và thiếu mềm mỏng. Hồ Biểu Chánh tả một người `nói chuyện hơi phang ngang` nhưng lời vẫn bao hàm đạo nghĩa: chứng liệu ấy cho thấy cách nói có thể thô nhám mà nội dung vẫn đúng đắn. Văn Lê Xuyên dùng dày cụm `phang ngang bửa củi`—dạng Nam Bộ của `phang ngang bổ củi`—để nhấn cái lối ăn nói sỗ sàng như thao tác chẻ củi; đây là cụm mở rộng, không phải biến thể chính tả của toàn đầu mục. Phải tách nét lời nói khỏi nghĩa đen `phang ngang` là vụt hoặc đánh ngang, như trong tên một đòn thế. Từ nhận xét cách trình bày chứ không tự xác nhận lời đúng, sai, thật, dối, tử tế hay vô đạo đức.
– Thì cũng phải đẩy đưa ù ơ ví dầu cho ảnh mát ruột chớ anh biểu em nói phang ngang bửa củi với ảnh được sao!
Phần hùn là phần tiền, tài sản hoặc quyền lợi gắn với một người trong việc hùn chung. Tùy câu, nó có thể chỉ khoản hay đơn vị mà người ấy góp vào, hoặc phần lợi ích và quyền sở hữu phát sinh từ việc góp chung; tiếng Anh có thể là contribution, share hoặc stake. Cụm quen trong lời làm ăn Nam Bộ nhưng không đồng nghĩa tự động với cổ phần theo luật công ty. Riêng chữ phần hùn không cho biết giá trị, tỷ lệ, quyền biểu quyết, cách chia lời lỗ, người đứng tên hay khả năng chuyển nhượng.
- Vậy mà tôi tưởngmá chín là kẻ làm công hạng sang trọng, bạn thân của chủ tiệm hoặc có phần hùn trong công ty nào đó.
Định chắc ngày khởi hành rồi, Khiếu Nhàn lén đem phần hùn một muôn đồng mà giao cho Lâm Liễn Thành và căn dặn đừng nói công việc hùn hiệp cho Chí Đại biết.
Chương trình, chỉ dẫn và dữ liệu liên quan điều khiển máy tính hoặc thiết bị số thực hiện nhiệm vụ; đối lập với phần cứng là các bộ phận vật lý.
Phiệt duyệt 閥閱 là từ Hán–Việt trong lời văn cũ, chỉ dòng họ quyền quý hoặc thế gia có công danh, chức tước và thế giá tích lũy qua nhiều đời. Chú giải Ngọn cỏ gió đùa nói công trạng được viết lên giấy hoặc tấm ván rồi nêu ngoài cửa, bên trái gọi là phiệt, bên phải gọi là duyệt; từ dấu tích ấy, cả tổ hợp chuyển sang chỉ nhà có công danh lâu đời. Trong cụm trâm anh phiệt duyệt, hai phần cùng gợi dòng dõi cao sang nhưng không phải hễ gặp trâm anh là được nhập làm một bí danh. Phiệt duyệt không có nghĩa phê duyệt, kiểm duyệt hay gatekeeping. Từ chỉ địa vị của dòng nhà theo quan niệm lịch sử, không tự chứng minh từng người có đức, giàu, đang nắm quyền, mang tước pháp lý hoặc xứng đáng với đặc quyền.
Tướng mạo nàng đẹp đẽ dường ấy mà lại thêm tánh tình nàng chơn chính, cử chỉ nàng thanh tao nữa, bởi vậy tuy nàng ở trong nhà dân giả bần hàn, song phẩm giá nàng chẳng kém gì gái trâm anh phiệt duyệt .
- Thứ nhất là thiếu niên anh tuấn, thứ hai là xuất thân từ một thế gia phiệt duyệt, thứ ba à.
- Anh là con nhà Phiệt Duyệt, tôi là con kẻ thất phu, nào dám chịu cười là đĩa đeo chân hạt.
Sanh Yến quốc, con nhà phiệt duyệt, Quan Tề triều, tôi bực đống lương.
Phí lộ là dạng cũ, gặp nhiều trong văn Nam Bộ, của `lộ phí` 路費: tiền hoặc khoản chi để đi đường. Cấu trúc quen là `đưa tiền làm phí lộ`, `lấy bạc làm phí lộ`. Tùy câu, khoản ấy có thể trang trải nhiều nhu cầu trên đường nhưng hai tiếng này không tự chia rõ tiền xe, tàu, ăn, ở hay khoản nào khác. Không nhập với `phi lộ` là lời mở đầu, `lệ phí`, `mãi lộ`, tiền hối lộ, tiền phạt hoặc riêng tiền vé. Tab Hán–Nôm hiển thị đúng dạng nguồn 路費 đọc lộ phí, không dựng 費路 như một từ Hán đã được chứng thực.
Bà Hội đồng suy nghĩ một hồi rồi tính với thằng Được để bà viết thơ cho thầy thông Sự ở Trà Vinh mà cậy thầy nói lại giùm với thầy Đàng hay sự hai đứa nó đi theo bà qua Mỹ Tho và dặn hễ ngày thầy Đàng mãn tù thì trao cho thầy mười đồng bạc đặng làm phí lộ qua Mỹ Tho lại đầu cầu quây mà kiếm ghe bà.
Cách chẳng bao lâu, ngài trở ra, mình mặc áo quần lụa trắng, vai vắt một cái khăn trắng, tay cầm 5 nén bạc đưa cho Lê-văn-Đó mà nói rằng: “Đây, chú em nó lấy ít nén bạc đây mà làm phí lộ .
`Phi thuyền` là cách gọi hơi cũ hoặc giàu sắc thái văn chương của `tàu vũ trụ/spacecraft`, tức phương tiện được thiết kế để bay hay hoạt động trong không gian; có thể có người lái hoặc không người lái. Trong truyện khoa học viễn tưởng, từ còn gần `spaceship`. Phải tách phi thuyền khỏi `tên lửa đẩy` đưa nó lên không gian, khỏi máy bay hoạt động trong khí quyển và khỏi vệ tinh tự nhiên. Từ không riêng Nam Bộ dù từng quen trong văn liệu miền Nam. Tên chung không cho biết nhiệm vụ, quỹ đạo, số người, động cơ, tình trạng hoạt động hay có thật/thuộc hư cấu; bản dịch chọn spacecraft hoặc spaceship theo cảnh.
Phô tơi, cũng viết phô-tơi, là cách phiên âm cũ của French fauteuil, thường chỉ chiếc ghế bành dành cho một người, có lưng dựa và chỗ tựa tay, nhiều chiếc có bọc nệm. Văn Hồ Biểu Chánh, Sơn Nam, Bình Nguyên Lộc và Lê Xuyên dùng ghế phô tơi trong phòng khách, phòng ngủ hoặc chỗ nghỉ lưng. Trong ngữ cảnh rạp hát/rạp chiếu, hạng phô tơi có thể chỉ hạng ghế đệm; phải tách nghĩa chỗ ngồi của rạp khỏi một món ghế trong nhà. Không suy chất liệu, màu, độ êm, giá trị, xuất xứ cụ thể, niên đại hay khả năng ngả thành giường chỉ từ tên gọi. Phô tơi gần ghế bành nhưng là một lớp tên vay lịch sử, không nên biến mọi ghế bành hiện nay thành bí danh tuyệt đối.
Rượu rót rồi, Ba Có ngồi cái ghế phô-tơi dựa mâm rượu và nhắc cô Hai mời quan lớn.
Cô biết số chủ khách cả thảy là 6 người; hai cô ngồi ghế canabê ở trong, còn bốn cậu thì ngồi bốn ghế phô tơi, chẳng cần phải kiếm thêm ghế nhỏ.
- Chuyện dài lắm, ông hãy nằm trên chiếc ghế "phô tơi" nghỉ lưng.
Hồng bước sang chiếc phô tơi nệm đỏ mà ngồi để tiếp lục câu chuyện đang nói dở chừng.
Cảm thông với rất đông học sinh cùng cảnh ngộ, tôi đã bàn với anh Đặng văn Ngữ tổ chức chương trình "Chiếu bóng chiều thứ Bẩy", nghĩa là hằng tuần, cứ đến chiều thứ Bẩy là chúng tôi dự tính sẽ tổ chức chiếu một phim ở một rạp đàng hoàng, giá vé bán đồng hạng có 5 đồng, ai đến sớm thì ngồi ghế đệm gọi là hạng "phô tơi" (Fauteuil), ai đến trễ thì ngồi ghế gỗ.
Phục sanh là dạng cũ và Nam Bộ của phục sinh, từ Hán–Việt 復生: phục là trở lại, sanh là sống. Ở nghĩa chung, từ chỉ sống lại, làm cho sống lại hoặc khôi phục sức sống; trong lối dùng mở rộng, một sinh hoạt hay công cuộc phục sanh là được gây dựng lại sau khi suy tàn. Ở lớp nghĩa Công giáo, Chúa Phục Sanh hoặc sự Phục Sanh nói việc Đức Kitô sống lại; lễ Phục Sanh là lễ mừng biến cố ấy, nay thường viết lễ Phục Sinh. Cần giữ chữ hoa theo chức năng tên lễ hoặc tước gọi, nhưng viết thường khi dùng như động từ hay khái niệm chung. Không nhập với tên người Phục trong câu Phục sanh con, không tách sai sanh sản, không coi tái xuất hoặc cải thiện một phần là sống lại hoàn toàn, và không đồng nhất mọi cách dùng tôn giáo với nghĩa sinh học thông thường.
- Ờ lễ Phục Sanh bãi trường được một tuần nên hồi chiều má nó vô rước về.
Các hành tình này, mới tạo ra thì nguội, lần lần bị sức dồn ép mà trung tâm ấm dần, đến một lúc, trên hành tinh sự sống phát sanh, cũng như trên địa cầu, rồi vạn vật phục sanh, có loài người có óc suy nghĩ và có óc sáng tạo.
`Phước` là dạng cũ và dạng rất quen ở Nam Bộ của `phúc` (`福`), chỉ điều lành, may mắn, ơn lành hoặc việc tốt đem lợi cho người khác: `có phước`, `vô phước`, `làm phước`, `phước đức`, `phước lành`, `may phước`. Dạng `hạnh phước` có chứng tích từ vựng như một biến thể của `hạnh phúc` nhưng hiện hiếm/cũ hơn, không dùng làm phép đổi tự do. `Phước` còn là thành tố tên người và địa danh như Long Phước, Tân Phước; tên chính thức phải giữ nguyên. Không suy một người đạo đức, giàu có hay được thần linh bảo đảm chỉ vì tên hoặc lời chúc có chữ phước.
`Phú quới` là dạng văn cũ/Nam Bộ của `phú quý` (`富貴`). Nghĩa gốc ghép giàu có (`phú`) với sang, có địa vị (`quý/quới`), nên có thể chỉ cảnh giàu sang, người thuộc cảnh ấy hoặc phần số/vận được cho là dẫn tới giàu sang trong lời kể. Trong thành ngữ `phú quới sinh lễ nghĩa`, toàn câu nhận xét khi dư dả thì nảy sinh lễ nghi, cách thức hoặc sự bày biện; tùy giọng có thể khen đời sống phong nhã hoặc mỉa chuyện nhiều nghi thức, không phải một quy luật xã hội đã chứng minh. Từ không bảo đảm hạnh phúc, đạo đức, nguồn tiền hợp pháp, quyền lực chính thức hay một giai cấp cố định. `Quới` ở đây là biến thể của `quý` 貴, không liên quan quý 季 hay can Quý 癸.
Nghề bắt sấu có thể làm giàu được ngặt tôi không mang thứ phú quới đó.
Vật liệu mịn như đất, cát và chất hữu cơ được dòng nước cuốn đi rồi bồi đọng ở lòng sông, ven sông, đồng bằng hoặc vùng cửa biển.
`Pô-mát` là cách gọi cũ hoặc theo vùng, vay từ tiếng Pháp *pommade*, thường tương ứng `thuốc mỡ`: chế phẩm mềm dùng bôi ngoài da, và chỉ dùng trên niêm mạc hoặc mắt khi sản phẩm được bào chế, ghi nhãn cho vị trí ấy. Trong tiếng Pháp lịch sử, *pommade* còn có lớp mỹ phẩm cho da/tóc, vì vậy không được suy mọi `pô-mát` đều là thuốc, cũng không nhập tự động với kem, gel, sáp, cao hay thuốc nước. Khi dùng sản phẩm phải đọc tên, hoạt chất, vị trí bôi, liều và hạn dùng; tên `pô-mát` không tự cho biết công dụng hay độ an toàn.
`Qua` có một lõi rộng là chuyển từ phía, trạng thái hoặc thời điểm này sang phía, trạng thái hoặc thời điểm khác: đi sang/đi ngang/ghé một nơi (*cross, pass, go over, stop by*), thời gian đã trôi hoặc ngay trước hiện tại (*past, last*), thông qua phương tiện hay trung gian (*through, via, by*), và vượt được một ngưỡng hay cơn nguy (*get through, pass*). Ngoài ra, trong lời cũ hoặc phương ngữ, nhất là văn chương và lời tình tự Nam Bộ, `qua` là đại từ ngôi thứ nhất gần `anh/tôi`, thường đi với `bậu`; đây không phải đại từ trung tính để thay `tôi` trong mọi tình huống hiện đại. `Qua bển`, `chạy qua`, `ghé qua`, `qua cầu` rất tự nhiên trong lời Sài Gòn–Nam Bộ. Một việc `qua` khâu xét duyệt không tự chứng minh đúng, an toàn hay hợp pháp; biết tin `qua` trung gian không bảo đảm nguồn xác thực; `qua cơn nguy kịch` cũng không đồng nghĩa hồi phục hoàn toàn. Tab ghi `𦨜` như một chứng tích Nôm theo âm và không dựng một nguồn duy nhất cho toàn bộ đa nghĩa.
`Quá` có bốn chức năng liên hệ nhưng không nên dịch máy móc giống nhau. Đứng trước tính từ hoặc lượng, nó thường nêu mức vượt điều phù hợp: `quá cao` = *too high*. Đứng sau tính từ trong lời cảm thán, nó thường tăng cảm xúc: `đẹp quá`, `ngon quá` = *so/very beautiful, delicious*, không nhất thiết là quá mức xấu. Với mốc, hạn hay tuổi, nó chỉ đã vượt giới hạn: `quá hạn`, `quá 10 giờ`, `quá tuổi`. Trong `quá bán`, nó nghĩa hơn một nửa, không mặc định mức hai phần ba hay một siêu đa số khác. Lời Sài Gòn–Nam Bộ có `quá trời`, `quá chừng`, `dữ`, `dữ thần` để tăng mức; đây là sắc thái khẩu ngữ và không tự biến đánh giá thành số đo khách quan. Cần dựa trật tự từ, ngữ điệu, mốc so sánh và hậu quả thật để phân biệt *too* với *very/so*. Tab ghi `過` ở lớp Hán–Việt có nguồn. Ghi chú cách dùng (không dùng làm bí danh): Từ phân biệt: too / very, so. Quá + tính từ thường nghiêng về too; tính từ + quá thường nghiêng về very/so, nhưng ngữ điệu và câu đầy đủ vẫn quyết định.
`Quà` có hai nét phải tách. Một là vật được tặng, biếu để bày tỏ sự quan tâm, chúc mừng hoặc làm kỷ niệm: *gift, present*. Hai là thức ăn mua hoặc dùng thêm ngoài bữa chính: *snack, treat*; nét này rõ trong `quà vặt`, `quà bánh`, còn `quà sáng` là cách gọi đã cũ hoặc nghe thiên về miền Bắc hơn đối với nhiều người Nam Bộ, nơi `đồ ăn sáng`, `ăn sáng`, `đồ ăn vặt`, `ăn hàng` tự nhiên hơn tùy câu. `Quà quê` có thể là đặc sản hoặc vật mộc mạc mang từ quê lên, không nhất thiết giá rẻ. Gọi tiền hay lợi ích là `quà` không tự làm nó vô tư, hợp lệ hoặc khác hối lộ; phải xét mục đích, quan hệ, quy định và xung đột lợi ích. Nhận quà cũng không tự tạo nghĩa vụ, đồng thuận hay món nợ tình cảm. Tab ghi `𩟂` như một dạng Nôm có nguồn, không coi là mặt chữ duy nhất.
Nhơn phong trào lạc quyên ủng hộ các học sinh Đông Du do quan phủ Gilbert Trần Chánh Chiếu đề xướng, ông Nguyễn văn Nhan đã nhịn ăn quà sáng, gởi giúp được một đồng bạc trong thời kỳ giá lúa mười lăm xu một giạ.
`Quả` có nhiều lớp. Nó chỉ trái của cây và làm loại từ cho một số vật được hình dung theo khối tròn/khép kín như `quả bóng`, `quả trứng`, `quả tim`; trong Sài Gòn–Nam Bộ, `trái` thường tự nhiên hơn: `trái xoài`, `trái banh`, `trái tim`. Nó còn chỉ kết quả/hệ quả trong `kết quả`, `hậu quả`, `nhân quả`; chỉ một cú hay một phen trong lời thân mật như `một quả đấm`; chỉ chiếc hộp/mâm tròn có nắp trong cách dùng cũ như `quả trầu`; và làm phó từ nghĩa đúng là/thật là trong `quả là`, `quả nhiên`. `Cá quả` là tên miền Bắc của loài cá thường gọi `cá lóc` ở Nam Bộ, không liên quan trái cây. Không dịch loại từ `quả` thành *fruit* trong `quả tim` hay `quả bóng`, và không suy quan hệ nhân quả chỉ từ chữ `kết quả`. Tab ghi `果` cho lớp Hán–Việt có nguồn, nhưng không ép mọi cách dùng khẩu ngữ vào một bản dịch hay một lịch sử duy nhất.
`Quạ` là tên gọi thông dụng của chim quạ, thường đối ứng *crow* trong tiếng Anh và thuộc nhóm chim họ Quạ theo cách phân loại rộng. Tên dân gian có thể bao quát hơn một loài, nên chỉ dịch *raven* hoặc gắn tên khoa học khi đã xác định đúng loài. Chim thường được nhận ra qua bộ lông sẫm, mỏ khỏe và tiếng kêu khàn, nhưng một bóng chim đen không đủ để định loài. `Đen như quạ` là phép so sánh màu rất đen; không nên dùng để miệt thị màu da hay ngoại hình người khác. Hình ảnh quạ trong tục ngữ, truyện kể hoặc niềm tin có thể mang ý nghĩa văn hóa, nhưng sự xuất hiện hay tiếng kêu của quạ không tự chứng minh điềm lành, điềm dữ hoặc dự báo thời tiết. Ở Sài Gòn–Nam Bộ vẫn nói `con quạ`, `chim quạ`, không cần dựng một tên vùng khác. Tab ghi `𪂠` như một dạng Nôm có nguồn.
`Quác` có hai nét đồng âm cần tách. Một là từ tượng thanh hoặc danh từ chỉ tiếng gà, vịt kêu, thường lặp `quác quác`: *quack, squawk, cackle* tùy loài và âm thanh. Hai là cách phiên âm tiếng Việt của *quark*, một hạt cơ bản trong Mô hình Chuẩn; trong văn bản vật lý hiện nay, chính tả quốc tế `quark` hoặc cụm `hạt quark` thường rõ và quen hơn `quác`. Không dịch tiếng vịt kêu thành hạt vật lý, cũng không dùng chữ Nôm của tiếng kêu cho thuật ngữ khoa học. Ở Sài Gòn–Nam Bộ, người nói thường mô phỏng trực tiếp `quác quác`, `kêu quang quác`, `kêu om sòm`; `quang quác` nhấn tiếng kêu to và lặp, không phải mọi lần phát một tiếng. Tab ghi `嘓` đúng lớp tượng thanh có nguồn.
`Quắc` là giương to mắt và nhìn sắc, thường biểu lộ giận dữ, bất bình hoặc đe dọa: `quắc mắt`, `mắt quắc lên`, *glare, flash one's eyes*. Từ phải đi với mắt hoặc văn cảnh nhìn; không liên quan `quác` là tiếng kêu. Ánh mắt quắc không tự chứng minh người ấy sắp dùng bạo lực, có bệnh hay mang tính cách hung dữ lâu dài. Trong biểu diễn, diễn viên có thể quắc mắt theo vai. Lời Nam Bộ thường dùng `trừng mắt`, `lườm`, `nhìn dữ`, `mắt trợn lên`; `lườm` thường là nhìn xéo/khó chịu, không hoàn toàn giống quắc. Tab ghi `𥊞` như một dạng Nôm có nguồn, không chọn bừa chữ Hán đồng âm.
`Quách` gom bốn từ đồng âm. Một là áo quan hoặc kết cấu bọc ngoài quan tài, nghĩa Hán–Việt `槨`, nay hiếm: *outer coffin, burial casing*. Hai là phó từ khẩu ngữ sau động từ, nhấn làm một việc cho xong hoặc bỏ hẳn với sắc thái sốt ruột, dứt khoát hay gạt đi: `nói quách`, `bỏ quách`, *just..., get it over with*. Ba là cây/trái quách `Limonia acidissima`, một loài cây họ Cam quýt (Rutaceae) có mặt ở Nam Bộ, đặc biệt gắn với Trà Vinh; tên Anh thường là *wood apple*. Bốn là vòng tường ngoài quanh thành, nghĩa Hán–Việt `郭`, nay chủ yếu còn trong `thành quách`. Không gộp trái quách với đồ tang táng chỉ vì đồng âm; không xem `làm quách` là trung tính trong mọi quan hệ vì nó có thể nghe cộc hoặc thiếu cân nhắc. Tên riêng `Quách` là họ người và cần hồ sơ riêng. Tab ghi `槨/郭` đúng hai lớp Hán–Việt, không dựng chữ cho tên cây hay khẳng định từ nguyên còn thiếu của phó từ.
Bao nhiêu thành quách bị chôn vùi dưới lớp phù sa, trở thành một vùng đồng chua hoang dại.
`Quái` là từ Hán–Việt `怪` có bốn chức năng. Là danh từ, nó chỉ một sinh vật tưởng tượng kỳ dị, thường trong `yêu quái`, `quái vật`: *monster, demon*. Là tính từ, nó chỉ lạ lùng hoặc ranh mãnh: *strange, uncanny, sly*; hai nét này phải phân biệt, và lời gọi người là `quái` có thể mang tính chê. Là phó từ khẩu ngữ trong câu phủ định/nghi vấn như `biết quái gì`, `làm quái gì`, nó tăng sắc thái bác bỏ hoặc bực: *what on earth, damn all* tùy mức, nhưng không phải tiếng tục nặng. Là thán từ, `Quái!`, `Quái nhỉ?` biểu lộ ngạc nhiên hoặc khó hiểu. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `kỳ cục`, `lạ đời`, `tinh ranh`, `làm gì`, `biết gì đâu` là đối ứng theo từng nét; không thay tự động. Không biến điều khác thói quen thành xấu, bệnh hay nguy hiểm, và không gán ranh mãnh thành bản chất người từ một hành vi. Tab ghi `怪` đúng nguồn.
Kiều-công-Tiện đọc thơ rồi thì ngó chư tướng, và cười và nói rằng: “Ngô-Quyền thiệt là quỉ quái, đã giả nhơn nghĩa mà gạt người, rồi lại còn muốn dùng oai-thế mà hâm-doạ ta nữa.
Một người bạn la hoảng: -Con quái thú xuất hiện.
`Quái ác` là tính từ chê rất mạnh, kết hợp nét khác thường/ghê gớm của `quái` với nét độc ác, gây hại của `ác`: *diabolical, fiendish, wicked, monstrous*. Nó thường tả âm mưu, thủ đoạn, hành vi hoặc nhân vật có sự tàn nhẫn đáng kinh sợ; đôi khi được nhân hóa cho số phận, thời tiết hay hoàn cảnh khắc nghiệt, nhưng cách dùng đó là nghĩa bóng chứ không nói hiện tượng tự nhiên có ý định. Không dùng `quái ác` chỉ vì một việc lạ, bất tiện, trái ý hoặc một người bất đồng; đây là phán xét đạo đức nặng và cần gắn với hành vi, chứng cứ. Trong lời Nam Bộ, `độc địa`, `ác nghiệt`, `ác dữ`, `thâm độc` có thể gần theo từng cảnh; `dữ` đơn lẻ rộng hơn và đôi khi còn dùng để khen mức độ nên không thay tự động. Tab ghi `怪/惡` ở phạm vi thành tố có nguồn.
Nhưng biết đâu cảnh vướng vấp ấy lại không do tiềm thức tạo ra, cái tiềm thức quái ác, nham hiểm nó âm thầm hành động trái ngược lại với lý trí của Liên?
Nãy giờ, nàng vừa tìm được một thứ đòn vô cùng quái ác và tàn nhẫn, quyết đem ra đánh một vố cuối cùng đặng xong cho rồi khỏi phải rối trí nữa.
Nghĩ tới đây, tự nhiên Minh lại nghe hài lòng lắm, một sự thỏa mãn quái ác của lòng dạ xấu xa của con người.
Tiếng cười quái ác của Phương Tân đã tắt.
`Quái đản` là tính từ chỉ chuyện, hình dạng, ý tưởng, yêu cầu hoặc cách làm kỳ quặc quá mức, có vẻ phi thực, vô lý hoặc khó tin: *bizarre, preposterous, grotesque, outlandish*. Từ thường mạnh và giàu sắc thái văn viết hơn `lạ`; nó không nhất thiết mang nghĩa độc ác như `quái ác`, cũng không tự chứng minh điều được tả là bất khả thi hay sai—một ý tưởng bị gọi quái đản vẫn phải được đánh giá bằng bằng chứng. Khi nói về diện mạo, trang phục, tập quán hoặc người thật, từ này dễ hạ thấp sự khác biệt; nên mô tả đặc điểm cụ thể nếu khác biệt không gây hại. `Quái gở` gần ở nét kỳ quặc gây khó chịu; `quái dị` thiên hình dạng/biểu hiện khác thường; `hoang đường` thiên nội dung không có căn cứ. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `kỳ cục`, `lạ đời`, `hết sức vô lý`, `khó tin` thường tự nhiên hơn theo mức. Tab ghi `怪/誕` ở phạm vi thành tố.
Hắn xuất hiện tại xóm này như một hiện tượng quái đản: suốt ngày rong chơi, nơi nào động dao động thớt hoặc có gái đẹp, đàn bà là hắn đến.
Sau rốt, từ cửa miệng Vương An vang ra thứ âm thanh quái đản của con thú bị thương.
Thấy hình thù quái đản của Lý Thân, bọn Hung nô khiếp vía, chẳng dám lại gần.
Sở trường của người Miên là thuật lại những chuyện quái đản loại “Thạch Sanh chém chằn”, loại “Công chúa đi tắm giữa rừng cây tòng”.
`Quái gở` là tính từ chỉ lời nói, tin đồn, ý nghĩ, cách làm hoặc hiện tượng kỳ quặc và lạ lùng đến mức gây khó chịu, bất an hay phản cảm: *bizarre, weird, disturbing, outlandish* tùy câu. Từ mạnh hơn `lạ` và thường chứa thái độ chê; nó không tự chứng minh sự việc là giả, nguy hiểm, siêu nhiên hay độc ác. `Quái đản` thường nghiêng về vẻ phi thực hoặc vô lý đến khó tin; `quái dị` nghiêng về hình dạng hay biểu hiện khác thường; `quái lạ` có thể chỉ sự khó hiểu và ngạc nhiên. Với ngoại hình, bản sắc hoặc khác biệt vô hại của người thật, nên mô tả cụ thể thay vì gắn nhãn `quái gở`. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `kỳ cục`, `lạ đời`, `kỳ khôi`, `gì đâu kỳ vậy` là những đối ứng tự nhiên theo sắc thái. Tab chỉ ghi `怪` cho thành tố quái; chưa gán chữ hay nguồn gốc chắc chắn cho `gở`.
Thủ Nghĩa thấy việc quái gở lấy làm kỳ, liền đứng dậy rồi nép một bên có ý rình coi ai làm việc chi cho biết.
- Chẳng hiểu nó có những ý tưởng quái gở gì trong đầu?
`Quái lạ` vừa là tính từ chỉ điều hết sức lạ lùng, khó hiểu—*very strange, puzzling, uncanny*—vừa có thể đứng đầu câu như lời cảm thán `Quái lạ, ...`, nghĩa gần *How strange... / That's odd...*. Từ bộc lộ ngạc nhiên và thắc mắc chứ không tự xác nhận ma quỷ, điềm gở, bệnh tật, gian dối hay nguyên nhân nào. `Quái gở` thường có sắc thái khó chịu/chê mạnh hơn; `quái đản` thiên điều phi thực hoặc vô lý; `lạ` trung tính và nhẹ hơn. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, người nói hay dùng `lạ nghen`, `kỳ vậy ta`, `sao kỳ vậy`, `lạ dữ`. Dấu phẩy sau `Quái lạ` giúp nhận ra chức năng cảm thán mở câu. Tab chỉ ghi `怪` cho thành tố quái, không gán chữ Hán cho từ thuần Việt `lạ`. Ghi chú cách dùng (không dùng làm bí danh): Dấu câu: Quái lạ, ...; Quái lạ!. Dấu phẩy hoặc dấu chấm than thường đánh dấu chức năng cảm thán mở câu.
Chùa lợp lá,nhưng thầy trò đều siêng năng tụng kinh,gõ mõ,tu hành kiểu quái lạ: "Ông thầy thỉnh thoảng uống rượu và làm "kinh tế tự túc",tôi chưa rành,mình tới coi thử".
Nhiều hiện tượng quái lạ nảy nở nơi anh ta: anh ta muốn hết tất cả và có thể làm hết mọi việc, anh ta thèm muốn bậy bạ, vui tươi, rộng rãi, ưa thổ lộ tâm sự.
Tiếng sáo quái lạ và cái bóng trắng của người đàn bà cứ ám ảnh Bích Ngọc suốt đêm, nhưng Bích Ngọc không hề hỏi những người giúp việc trong nhà.
`Quái thai` là danh từ Hán–Việt `怪胎`, ngày nay được xem là cách gọi cũ và miệt thị khi chỉ thai nhi hoặc trẻ sơ sinh có bất thường bẩm sinh. Y khoa hiện đại nên dùng `thai nhi có bất thường/dị tật bẩm sinh` hoặc tên tình trạng cụ thể; bất thường bẩm sinh có thể thuộc cấu trúc hoặc chức năng, không chỉ hình dạng nhìn thấy. Nghĩa chuyển của `quái thai` dùng để chê một sản phẩm, cơ chế hay con người là dị dạng hoặc rất tệ: *monstrosity, monster* tùy đối tượng, nhưng gọi người như vậy có tính phi nhân hóa. Không đánh đồng khuyết tật với tư cách đạo đức, không chẩn đoán từ ngoại hình và không dùng bản dịch *monster* cho trẻ có tình trạng bẩm sinh. Trong văn bản lịch sử có thể giữ từ khi trích dẫn, nhưng cần chú thích thái độ và thay bằng ngôn ngữ tôn trọng trong lời kể hiện tại. Tab ghi đúng `怪/胎` đồng thời cảnh báo về cách dùng.
Hiện tượng Tây Âu sáp nhập với Lạc Việt là một quái thai, nhưng không hiểu sao đa số sử gia Tây, Tàu, Nhật, Việt đều bảo là có.
Thỉnh thoảng có một anh đẻ quái thai trình bày vài bức tranh mà người ta không biết treo đầu nào lên trên, đầu nào xuống dưới, nhưng cho dẫu thế, những cái thai ấy cũng mang những mầm mới lạ, thoát ra ngoài sự tầm thường.
Tôi nghĩ đến khi tôi chết trong cái thân thể kỳ lạ này chắc những con người quan tâm nghiên cứu về cơ thể học sẽ xin cắt cái đầu tôi để nghiên cứu, người ta sẽ ngâm vào trong một cái lọ thủy tinh mà triển lãm – gọi đó là một cái quái thai cho những người sau này ngắm nghía, xem xét, cười cợt – “Thôi tôi van, tôi van đừng làm tôi như thế, không bao giờ như thế phải không, nhất định anh tin vậy Thúy ạ”.
Bố giật mình hình tưởng những quái thai bị nhiễm phóng xạ nguyên tử.
`Quái vật` là danh từ Hán–Việt `怪物` có ba lớp dùng. Nghĩa chính là sinh vật kỳ dị, đáng sợ trong truyện dân gian, thần thoại, phim hoặc trò chơi: *monster*. Nghĩa chuyển thứ hai gọi người cực kỳ tàn ác là `quái vật`; đây là nhãn phi nhân hóa rất nặng, không dùng cho người chỉ vì ngoại hình, bệnh tật hay khuyết tật và không thay cho mô tả hành vi có chứng cứ. Nghĩa lóng tích cực ví người, máy móc hoặc phương tiện cực mạnh, xuất sắc hay có hiệu năng vượt trội: `quái vật đường đua`, `quái vật cấu hình`, *beast, powerhouse*. Không mặc định một biệt danh `quái vật` là lời chê; phải đọc đối tượng và giọng. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `con quỷ/con yêu` thuộc chuyện kể, `độc ác hết sức` diễn đạt hành vi, còn `máy dữ`, `chạy dữ`, `mạnh khủng` là lời khen khẩu ngữ theo ngữ cảnh. Tab ghi đúng `怪/物`.
Làng xóm cho là quái vật hiện lên khuấy phá bảo giết đi, anh em chẳng những không giết mà còn nuôi dưỡng con chó đến ngày khôn lớn.
Che nuốt lần lần những cây mía cứng ấy như một con quái vật đang đói một cơn đói khổng lồ, ăn mãi, không bao giờ no cả.
Xe hơi thì dập dìu, bò trông thấy xe tưởng xe là những con quái vật kỳ khôi từ đàng xa âm sầm đâm đầu lại; quái vật nầy vừa hét vang rền, vừa hầm hừ, vừa xịt hơi ra mũi mà mũi lại ở phía đằng sau đít mới lạ cho chớ !
Đây là một tờ giấy nói về ngày rằm tháng bảy sang năm, mặt trời vỡ tan, quái vật xuất hiện ăn thịt mọi người.
`Quái xế` là danh từ thông tục, thường gặp trên báo chí, chỉ người lái ô tô hoặc xe máy liều lĩnh, chạy bạt mạng hay thực hiện hành vi gây nguy hiểm như đua xe trái phép, vượt đèn đỏ, chạy quá tốc độ hoặc lái khi không bảo đảm an toàn: *reckless driver/rider, road menace*. Đây không phải tên một tội danh hay lỗi vi phạm cụ thể; tin tức và hồ sơ chính thức cần nêu hành vi, chứng cứ và quy định tương ứng thay vì chỉ dùng nhãn. Không phải ai chạy xe giỏi, mê tốc độ hoặc điều khiển xe phân khối lớn cũng là `quái xế`; yếu tố cốt lõi là cách lái nguy hiểm. Từ không dành riêng cho xe máy, dù báo chí thường dùng trong ngữ cảnh đua xe máy. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ có `tay lái liều`, `chạy bạt mạng`, `nẹt pô`, `lạng lách`, `chạy như bay`; mỗi cụm chỉ một mặt và không thay tự động. Tab chỉ ghi `怪` ở thành tố quái; chưa khẳng định từ nguyên riêng của `xế`.
Tên quái xế dường như chưa biết nguy cơ đã gần kề.
2 C2 là phòng giam bọn du đãng khét tiếng, bọn trộm cắp, quái xế trong "ấp" Chí Hòa.
`Quằn` tả lưỡi dao, mũi dùi, đinh hoặc vật dài–mảnh vốn thẳng nay bị cong, vênh hay oằn do lực: `đinh quằn`, `làm quằn lưỡi dao`, *bent, buckled, warped*. Từ nhấn việc mất thế thẳng; một vật được chế tạo cong từ đầu chưa chắc gọi là quằn. `Quằn` cũng không tự cho biết vật đã gãy, còn dùng được hay đạt chuẩn kỹ thuật. Cần phân biệt `quằn` với `quặn` là co thắt, xoắn đau; `quăn` là cong xoăn; `oằn` thường tả vật hoặc lưng võng xuống dưới sức nặng. Trong lời Nam Bộ, `bị cong`, `cong queo`, `oằn xuống` có thể tự nhiên hơn tùy vật. Tab ghi `𠲰` và `𨆤` như hai dạng Nôm được nguồn liệt kê riêng.
Đêm nay là đêm rằm, mà trăng bị mây án nên mịt mù cảnh vật, mùa nầy là mùa cây cỏ tươi tốt, mà bị giông mưa nên lá đổ nhánh quằn.
- Tôi thấy cô níu nhánh ổi quằn quá, tôi sợ nhánh gãy cô té, nên tôi đỡ cô.
Thanh đao này gã lấy của Thương Bảo Chấn, tuy lưỡi đao đã quằn lên nhưng chỉ cần chém trúng đao vẫn có thể giết người được.
Chàng vận toàn lực sử ba chiêu tuy đánh rớt binh khí bên địch nhưng lưỡi đơn đao của chàng cũng bị quằn lại , không dùng được nữa.
51. Những Mối Dư Tình Tại Thương Gia Bảo
Quan Chánh Bố là cách gọi một chức quan hành chính đứng đầu hoặc ở cấp cao của tỉnh trong bối cảnh Nam Kỳ cũ. Tên gọi có liên hệ lịch sử với chức Bố chánh 布政, nhưng trật tự Chánh Bố và cơ cấu thuộc từng thời kỳ cần được tôn trọng; không nên đổi thẳng thành chủ tịch tỉnh hay một chức danh hiện đại. Muốn xác định thẩm quyền, địa bàn, cấp trên và niên đại phải dựa vào văn bản cụ thể. Cũng phải phân biệt chức quan với Kênh Quan Chánh Bố, là địa danh mang tên người hoặc chức danh lịch sử.
Thôn trưởng Viên đọc cho Hội tề nghe một lá trát của quan Chánh bố dạy làng dọn dẹp nhà việc cho quan Kinh lý Võ Văn Hai ở mà đo điền thổ trong làng, phải cấp dân cho quan Kinh lý dùng và phải mướn xe hoặc ghe cho quan Kinh lý đi đo đất.
Dân làng gởi liên tiếp 3 lá đơn đến Thống đốc Nam kỳ để tố cáo : "Vả chăng quan Chánh bố là quan trong địa hạt mà hiệp với tổng mà khắc khổ dân tình lắm", dưới đơn có 83 người ký.
`Quăng` trước hết là ném mạnh hoặc ném xa: `quăng lưới`, `quăng trái banh`, *hurl, throw, cast*. Từ còn chỉ đặt, bỏ hoặc vứt một vật khá mạnh/tùy tiện: `quăng đồ lên ghế`, `quăng đi`, *toss, fling, throw away*. Trong khẩu ngữ Sài Gòn–Nam Bộ và môi trường số, `quăng` mở sang chuyển nhanh nội dung hay trách nhiệm: `quăng link`, `quăng việc qua người khác`; tiếng lóng biểu diễn có `quăng miếng`, nghĩa là tung câu hay động tác tạo hiệu ứng. Các nghĩa chuyển không có chuyển động ném thật. `Quăng lưới` là tung lưới để bắt, không phải vứt bỏ; `quăng` cũng không tự đồng nghĩa xả rác, làm hư hay gây nguy hiểm. Lời Nam Bộ dùng `quăng`, `liệng`, `ném`, `vứt` với sắc thái khác nhau. Tab ghi `𧈽` như một dạng Nôm có nguồn.
Rồi hô một tiếng, tụi nó quăng mấy hình nhơn đó xuống sông, lõm bõm.
`Quanh` có bốn cách dùng chính. Một là từ chỉ phần bao ở nhiều phía của một mốc: `quanh nhà`, `ngồi quanh bàn`, *around, surrounding*. Hai là phó từ chỉ những chỗ gần đó nhưng không nêu điểm chính xác: `nhìn quanh`, `quanh đây`, *around, nearby*. Ba là từ chỉ chuyển động theo vòng hoặc đường vòng: `chạy quanh sân`, `đi quanh`, *go around, circle, detour*. Bốn là thành tố sau một số động từ lời nói như `chối quanh`, `giấu quanh`, chỉ né không nói thẳng: *deny evasively, be evasive*. Không dịch mọi `quanh` thành một chữ *around*: `quanh đây` thường là *nearby*, `đi quanh chỗ ngập` là *go around/bypass*, còn `chối quanh` cần dịch theo hành vi lời nói. `Xung quanh`, `chung quanh`, `vòng quanh`, `loanh quanh` có phạm vi riêng. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `ở vòng vòng đây`, `đi vòng`, `coi quanh coi`, `nói lòng vòng` là đối ứng theo từng nét. Tab ghi `𨒺` như một dạng Nôm có nguồn, không phải chữ duy nhất.
`Quánh` gồm hai từ đồng âm. Nghĩa thông dụng là đặc sệt và dính kết thành khối: `mật đặc quánh`, `hồ quánh`, *very thick, viscous, pasty, clotted*. Từ tả độ đặc/cấu trúc, không tự cho biết món đã chín, hư, an toàn, nhiều đường hay đạt chuẩn kỹ thuật. Nghĩa thứ hai, phương ngữ và ít gặp, dùng `quánh` như `đánh`: *hit, beat*; phải dựa vào chủ thể và vật bị tác động, không nhập với nghĩa đặc sệt. Trong lời Nam Bộ, `đặc quánh`, `sệt`, `đặc kẹo`, `dính chùm` là đối ứng theo vật liệu; động từ vùng thường được chuẩn hóa thành `đánh` trong văn viết. Không lấy chữ Hán đồng âm `獷` để giải nghĩa đặc sệt hiện đại. Tab ghi `𥗏` như một dạng Nôm theo âm quánh.
`Quành` là động từ chỉ đổi khỏi hướng thẳng để vòng lại, rẽ sang một bên hoặc tạo một cung: `quành xe`, `bay quành lại`, *turn, curve, loop, swing around*. Nó cũng đứng sau danh từ trong `khúc đường quành` để tả đoạn cong. `Quành` không tự cho biết rẽ trái hay phải, bán kính cua, tốc độ hoặc việc quay đầu có hợp luật; câu phải nói thêm. `Quành` khác `quanh`: `quanh` chỉ vùng bao hoặc chuyển động vòng quanh một mốc, còn `quành` nhấn hành động đổi hướng. `Quay` rộng hơn và có thể chỉ xoay tại chỗ, ghi hình hoặc trở lại; `quẹo` là đối ứng khẩu ngữ rất quen ở Nam Bộ. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ có `quành lại`, `quành xe`, `quẹo vô`, `vòng ra sau`; chọn theo lộ trình thật. Tab ghi `𥖒` như một dạng Nôm có nguồn.
`Quanh co` có hai nét. Với đường, sông, hẻm hay lối đi, nó chỉ uốn khúc và đổi hướng nhiều lần: *winding, twisting, meandering*. Với lời kể, câu trả lời hay cách trình bày, nó chỉ vòng vèo, né trọng tâm hoặc không nói thẳng: *evasive, roundabout, beat around the bush*. Một tuyến đường dài không nhất thiết `quanh co`; phải có nhiều khúc đổi hướng. Một người nói `quanh co` có thể đang giấu điều gì, nhưng cũng có thể lúng túng, sợ hãi hoặc thiếu thông tin, nên từ này chưa tự chứng minh nói dối. `Khúc khuỷu` thường nhấn đường gập ghềnh/góc gắt; `ngoằn ngoèo` nhấn hình uốn nhiều; `vòng vo`, `lòng vòng` thường dùng cho lời nói. Trong tiếng Sài Gòn–Nam Bộ, `đường vòng vèo`, `nói lòng vòng`, `né tới né lui`, `nói thẳng vô chuyện` rất tự nhiên. Tab chỉ kế thừa dạng Nôm có nguồn của thành tố `quanh`.
Bến Súc lại nằm trên một cái bưng lớn, ngó xuống phía mặt trời mọc, đất thấp lại được nhờ nước ngọt của ngọn sông Bến Nghé quanh co chan rưới, nên vườn tược thạnh mậu, hoa quả tươi tốt; còn dựa sau lưng, về phía mặt trời lặn, thì đất dốc cao, nên chỗ còn rừng bụi u nhàn, chỗ trồng cao su rậm rợp, chỗ làm ruộng rẫy chớn chở.
Vườn Bồ Rô chẳng phải ban ngày mát mẻ, ban đêm thanh tịnh như mấy sở vườn khác mà thôi đâu nó lại còn có một tánh chất riêng nữa, là cũng đường sá quanh co đó, cũng cỏ cây thạnh mậu đó, mà người bận việc đi ngang qua thì nó chẳng hề chịu tỏ dấu chi làm cho người phải trìu mến rồi dừng bước mà ngắm cảnh động tình, nó đợi cho có người thung dung nhàn lạc vô đó ngói chơi nó mới chịu làm cho cảm hứng say mê, rồi khiến cho phải nấn ná dần dà ngồi hoài không muốn đi, mà chừng đi ra cặp mắt vẫn còn ngó lộn lại.
Nhiều người bảo là dân chúng ở Nam Kỳ hiếu khách, ăn nói sổ sàng, không quanh co giấu giếm, dám ăn xài hết túi là do máu nóng của dân đi khẩn hoang: vì nhiều tiền, nhiều tương lai nên không sợ đói.
Đường họ đi, không đi thì thôi nhưng hễ đi thì suông như đi trên một đại lộ, không quanh co, không ngập ngừng một cách ích kỷ như ta.
`Quanh năm` là cụm trạng ngữ chỉ suốt từ đầu đến cuối năm hoặc qua mọi mùa: *all year round, throughout the year, year-round*. Nó có thể tả trạng thái liên tục (`ấm quanh năm`) hoặc hoạt động lặp đều trong nhiều thời điểm (`có chuyến quanh năm`); không nhất thiết xảy ra từng giây, từng ngày không nghỉ. `Quanh năm` cũng không tự nói năm dương lịch hay âm lịch, năm nào cụ thể, tần suất bao nhiêu hoặc điều kiện có hoàn toàn không đổi. `Cả năm` nhấn toàn bộ một năm trong ngữ cảnh; `suốt năm` gần nghĩa; `quanh năm suốt tháng` là dạng nhấn mạnh, đôi khi gợi sự kéo dài vất vả. Trong lời Nam Bộ, `mùa nào cũng có`, `có hoài`, `làm miết cả năm` có thể tương ứng nhưng sắc thái khác nhau. Khi đứng trước danh từ tiếng Anh, thường dùng tính từ ghép *year-round*: `dịch vụ quanh năm` = *year-round service*.
Vùng rừng tràm quá thấp, nước đọng quanh năm.
- Xứ này nước ngọt quanh năm, bốn mùa xuân hạ thu đông; nó sống lưu niên.
Nhiều vùng đất ở sát bờ Tiền Giang hoặc Hậu Giang tuy quanh năm nước ngọt nhưng đất quá xấu, lần hồi trở nên cằn cổi vì nước son, nước đỏ chở đầy phù sa cư trôi đi tuốt, không tích tụ lại được.
Bây giờ thì y đã giàu ra, vì bông huệ bán rất được tiền, và nhờ vậy mà nghĩa trang nhà cứ thơm tho, tươi tốt quanh năm.
`Quanh quẩn` là từ láy có bốn nét liên quan đến phạm vi hẹp. Một là ở hoặc đi lại gần một chỗ, không đi xa: *hang around, stay close*. Hai là chỉ nội dung, lựa chọn hoặc con số cứ nằm trong một phạm vi nhỏ: *revolve around, be limited to*. Ba là ý nghĩ, hình ảnh hoặc nỗi nhớ cứ trở lại trong đầu: *linger, keep circling in one's mind*. Bốn là lời trình bày không minh bạch, cứ né quanh vấn đề: *evasive, roundabout*. Không mặc định người `quanh quẩn trong nhà` bị cô lập hay không có tự do; phải đọc lý do. `Quanh co` thiên tuyến uốn hoặc lời vòng vèo; `loanh quanh` thường thiên chuyển động/ước lượng; `luẩn quẩn` mạnh hơn ở vòng lặp bế tắc; `quẩn quanh` giàu sắc thái văn chương. Trong lời Nam Bộ có `lẩn quẩn`, `lòng vòng`, `cứ nghĩ hoài` theo từng nét. Tab chỉ ghi dạng Nôm của thành tố `quanh`, không dựng chữ riêng cho toàn từ láy.
`Quanh quất` là từ láy hơi thiên văn chương. Nghĩa thường gặp là ở gần, đâu đó trong vùng xung quanh nhưng không chỉ rõ điểm: `quanh quất đâu đây`, *somewhere nearby, around here*. Từ cũng có thể tả người, tiếng, mùi hoặc dấu vết hiện diện gần và chưa xác định chỗ chính xác. Một nét cũ/ít gặp dùng cho đường hay lối uốn quanh, không thẳng: *winding, twisting*. Không nhập `quanh quất` với `quanh quẩn`: quanh quẩn thường nhấn cứ ở/đi trong phạm vi hẹp, còn quanh quất thiên vị trí gần nhưng mơ hồ. `Quanh co` rõ hơn khi nhấn nhiều khúc uốn hoặc lời né tránh. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `đâu đây`, `vòng vòng gần đây`, `lẩn quẩn gần nhà` thường tự nhiên hơn; khi cần vị trí chính xác phải nói mốc và khoảng cách thay vì quanh quất. Tab chỉ ghi dạng Nôm có nguồn của `quanh`, không dựng chữ cho thành tố láy `quất`.
`Quần jeans` là quần dài kiểu jeans, thường may bằng vải denim; trong cách gọi miền Bắc còn gặp `quần bò`. `Jeans` chỉ loại quần, còn `denim` trước hết là tên vải, nên áo denim hoặc váy denim không phải quần jeans. Từ dùng toàn quốc, không riêng Nam Bộ; dạng `quần jean` cũng rất phổ biến trong tiếng Việt, còn số nhiều tiếng Anh không quyết định số lượng tiếng Việt. Tên gọi không tự cho biết màu xanh, kiểu ống, độ co giãn, giới người mặc, thương hiệu, đồ thật/giả, mới/cũ hoặc kích cỡ. Khi mua bán phải nêu chất liệu, số đo và kiểu cụ thể thay vì dựa vào tên chung.
Con gái mặc quần jeans, hút thuốc lá, ngồi lên yên trước của những kiểu xe Honda, Suzuki.
`Quằn quại` là vặn vẹo mình, lăn lộn hoặc cựa dữ dội vì đau đớn: `đau quằn quại`, *writhe, writhe in agony*. Trong văn chương, từ còn tả nội tâm bị giày vò dữ dội: `quằn quại trong ân hận`, *be tormented*. Không phải mọi lần trở mình, bồn chồn hay đau nhẹ đều là quằn quại. Khi nói tình huống sức khỏe thật, đây chỉ là mô tả hành vi và mức đau được biểu lộ, không tự xác định nguyên nhân, chẩn đoán hay mức khẩn cấp. `Quằn quại` khác `quặn`: quặn thường chỉ cơn đau co thắt bên trong, còn quằn quại nhấn chuyển động của toàn thân. Lời Nam Bộ có `lăn lộn vì đau`, `vật vã`, `đau dữ`, `đau quá trời`; dùng lời cụ thể nếu cần hồ sơ chính xác. Tab ghi Nôm cho thành tố `quằn`, không dựng chữ cho toàn cụm.
Hoa nhào càn dưới đất như bỗng bị phong xù, thân thể co quắp rồi quằn quại, rồi lăn lộn.
Nhưng nó không là mới nở đâu, vì nó đang quằn quại trên một lá dâu, rồi giây lâu, đẻ lên đó một mớ trứng vàng.
Hồ Bất Sầu quằn quại một lúc nữa, lăn lộn một lúc nữa, rồi hắn hét lên:
Trong Nho học, người tu dưỡng phẩm chất và hành xử theo điều nghĩa, lễ cùng sự thành tín; trong tiếng Việt hiện nay, còn chỉ người hoặc cách hành xử ngay thẳng, đàng hoàng, công bằng, không dùng thủ đoạn xấu.
Con tức con muốn làm quân tử giữa đám tiểu nhơn, nên bị tai hại.
- Trả thù không hạp với thái độ quân tử.
- Cô thiệt là nữ trung quân tử, nên mới làm được như vậy.
Nhưng muốn nên người quân tử, phải làm cho tròn nhân tròn nghĩa.
`Quào` là động từ quen trong lời Nam Bộ, chỉ dùng móng tay hoặc móng vuốt cào mạnh làm rách, xước hay hằn dấu: `mèo quào`, *claw, scratch*. Từ nhấn động tác bằng móng nhọn; `cào` rộng hơn, dùng được cho cào đất, cào tóc, dụng cụ hoặc móng. `Quào` không tự cho biết vết thương sâu, có nhiễm trùng hay do con vật cố ý tấn công. Khi da bị rách, cần làm sạch và đánh giá theo tình trạng thật, không lấy mục từ làm hướng dẫn y khoa. Trong tiếng Sài Gòn–Nam Bộ có `mèo quào`, `quào xước`, `quào trúng`, `cào một đường`; ngoài vùng, `cào` thường dễ hiểu hơn. Tab ghi `搞` như mặt chữ được nguồn liệt kê theo âm Nôm quào/cào, không phân loại quào thành Hán–Việt.
Con khác cố gắng quào vào vách hồ bằng sậy, lú cổ dài nhằng, miệng há rộng, thiếu răng giống như mỏ chim.
`Quát` có hai nét cần tách. Nghĩa phổ biến là nói/thét lớn với giọng gắt để mắng, nạt hoặc ra lệnh: *shout at, bark, yell, snap*. Âm lượng lớn để cảnh báo khẩn cấp chưa chắc là quát; sắc thái gắt và hướng vào người nghe quyết định. Một lần quát không tự chứng minh bạo hành, nhưng quát nạt lặp lại nhằm đe dọa có thể gây hại và nên mô tả hành vi cụ thể. Nghĩa hàng hải hiếm là bẻ lái thuyền về bên trái: *steer to port*; không dùng nghĩa này ngoài ngữ cảnh điều khiển thuyền. Trong lời Nam Bộ, `la`, `la rầy`, `nạt`, `hét` thường tự nhiên hơn theo mục đích. Tab ghi `𠻉` như một dạng Nôm; không chọn bừa các chữ Hán đồng âm liệt kê trong nguồn để giải động từ hiện đại.
Bà Từ Dũ hay tin ấy bèn quát mắng: -Sao bọn ngươi lộng quyền như vậy.
Đức Phật liền quát bảo: -Sao các ngươi còn đứng đó, hãy lui ra xa.
`Quắt` là nhỏ đi, co lại và nhăn dúm, thường do mất nước, khô, héo hoặc suy giảm thể trạng: `trái ớt quắt lại`, `mặt quắt đi`, *shrivel, shrink, become gaunt*. Với người, từ tả vẻ ngoài gầy rút hoặc hốc hác ở một thời điểm, không phải chẩn đoán bệnh, tuổi, hoàn cảnh hay năng lực. Với thức ăn và cây trái, `quắt` không tự chứng minh đã hư, chết, cháy hoặc không còn dùng được. `Quắt` nhấn quá trình co nhỏ; `khô queo` nhấn mức rất khô, còn `quắt queo` là tính từ tả trạng thái rõ hơn. Lời Nam Bộ thường có `teo lại`, `khô queo`, `ốm nhom`, `mặt hóp lại`, nhưng phải chọn đúng vật và nguyên nhân. Tab ghi `𢯔` như một dạng Nôm có nguồn.
`Quạt` vừa là danh từ chỉ dụng cụ hoặc thiết bị tạo luồng khí—`quạt giấy`, `quạt máy`, `quạt trần`, *fan*—vừa là động từ chỉ làm không khí chuyển động bằng quạt hay động tác tương tự: `quạt cho mát`, *fan*. Không mặc định quạt luôn chạy điện, luôn làm mát, hay thay được máy điều hòa/thông gió. Trong y khoa, *ventilator* là `máy thở`, không dịch đơn giản thành quạt. `Quạt lửa`, `quạt bếp` tạo gió cho than cháy mạnh hơn; cần chú ý tia lửa và khói theo tình huống. Trong lời Nam Bộ có `quạt máy`, `quạt tay`, `quạt cho em ngủ`, `mở quạt`, `tắt quạt`; `mở quạt` là bật thiết bị chứ không phải mở bung cánh quạt. Tab ghi `搧` như một dạng Nôm có nguồn cho lớp nghĩa tạo gió.
Sau rốt, Mịn chịu gọi anh bằng anh, Mịn săn sóc châu đáo lắm, nhiều đêm ngồi quạt khói un muỗi cho anh đến quá mười giờ đêm mà không về.
`Quặt` có hai nét. Một là bẻ/gập một bộ phận theo hướng ngược bình thường: `quặt tay ra sau`, *bend back, twist, wrench*. Hai là đổi hướng đột ngột: `quặt ngang`, `quặt sang phải`, *turn sharply, swerve*. Từ không tự cho biết thao tác hợp pháp, cần thiết hay an toàn. Với cơ thể, `quặt` gợi lực mạnh và có nguy cơ đau/chấn thương; không dùng như chỉ dẫn khống chế. Với xe, chuyển hướng bất ngờ phải được mô tả cùng tốc độ, tín hiệu và tình huống thay vì tự kết luận lỗi. Trong lời Nam Bộ, `bẻ ngoặt`, `quẹo gấp`, `tạt ngang`, `bẻ tay ra sau` là đối ứng theo cảnh. Tab ghi `𧿨` như một dạng Nôm có nguồn.
`Quắt queo` là co nhỏ, teo nhăn hoặc gầy guộc đến mức thấy rõ: `trái khô quắt queo`, `người gầy quắt queo`, *shriveled, wizened, gaunt*. Từ ghép `quắt + queo` nhấn trạng thái hơn động từ `quắt`; dạng đảo `queo quắt` gần nghĩa. Với người, đây là lời tả ngoại hình mạnh, có thể nghe thương hại hoặc chê, nên không dùng để suy bệnh, thiếu ăn, dùng chất, tuổi tác hay giá trị con người. Nó khác `quặt quẹo`, vốn nói đau ốm lặp lại đến gầy mòn, và khác `quắt quéo` có dấu sắc ở `quéo`, một đầu mục cũ mang nghĩa gian giảo. Lời Nam Bộ có `ốm nhom`, `teo tóp`, `khô queo`, `gầy nhom`; chọn cách nói trung tính khi ngoại hình không cần thiết. Tab chỉ ghi `𢯔` cho thành tố `quắt`, không dựng chữ cho toàn cụm.
Tôi cũng phải có kỷ niệm chứ không lẽ kỷ niệm của tôi chỉ là những trận ốm ngặt nghèo thuở thơ ấu, những chiếc áo, những manh quần mà mẹ tôi may cho, mỗi ngày một dài rộng vì thời gian không giúp tôi to hơn, mà ngược lại quắt queo thêm.
Màu cỏ vàng úa; màu xanh duy nhất không úa vàng ấy là màu của những cây cỏ trông giống như rêu bám chặt vào mặt đất, và cả những cây cỏ này nữa cũng có một vẻ quắt queo, rập nát.
Âm thanh, cảm giác, nghe thấy, sống lại, làm như đời sống không hề có sự thay đổi nào, chỉ tự nó tàn đi, khô héo, quắt queo lại, như một đóa hoa nở và tàn ngay trên đài của mình.
Có người còn chửa, đẻ, cái thai quắt queo, da nhăn nhúm, được ít lâu rồi cũng chết.
`Quặt quẹo` là tính từ khẩu ngữ tả người thường xuyên đau ốm đến gầy mòn, teo tóp: *chronically sickly, frail from recurrent illness*. Từ gắn tần suất bệnh với hậu quả suy mòn, không dùng chỉ vì một người gầy, nhỏ con, khuyết tật hoặc vừa bệnh một lần. Đây là lời đánh giá dễ thiếu tôn trọng; trong y tế và văn bản chính thức nên nêu tình trạng cụ thể như `thường xuyên đau ốm`, `sụt cân`, `thể trạng yếu` theo chứng cứ. Không nhập `quặt quẹo` với `quắt queo/quắt quéo`, vốn thường tả vật hay dáng khô, co, teo. Trong lời Nam Bộ có `ốm rề rề`, `bệnh hoài`, `yếu xìu`, nhưng mỗi cách có sắc thái riêng. Tab chỉ ghi `𧿨` cho thành tố `quặt`, không dựng chữ cho toàn từ láy.
Hai thằng con trai lớn đi dân công chết bỏ xác trong rừng, còn lại thằng thứ ba ngồi kia, thì ngã nước, quặt quẹo đến hơn một năm nay.
Vì "thằng bán nhà" mà thằng Ba (Thuật) ốm đau quặt quẹo luôn.
Em quặt quẹo ba bốn tháng liền nên chẳng buôn bán gì được nữa cả.
Trong thời kỳ trứng nước, đứa trẻ luôn luôn quặt quẹo, nào sốt mọc răng, sốt tập lẫy, nào trở trời, trái gió.
Quảu là danh từ Nam Bộ cũ chỉ một loại thúng hoặc giỏ nhỏ đan, dùng đựng gạo, lúa, đồ may vá hay vật mang theo. Trong một quảu gạo, danh từ chỉ đồ đựng và có thể được dùng như lượng ước theo vật chứa, nhưng không tạo ra một đơn vị dung tích chính xác nếu nguồn không nêu. Phải phân biệt quảu với quạu nghĩa bực bội.
Thu Thủy cản không cho nấu, lại dắt xuống ghe ăn cơm với mình, rồi lấy quảu nhỏ lót lá chuối mà đựng cơm và lấy tộ múc một khúc cá kho, biểu thằng Phục đem ra cho Kỉnh Chi ăn.
Buổi sớm mới, cô Ba Mạnh tay bưng quảu lúa ra đứng giữa sân mà rải cho bầy gà ăn.
`Quạu` là từ khẩu ngữ Nam Bộ. Là động từ, nó chỉ chuyển sang trạng thái bực, nổi xung hoặc cáu: `quạu lên`, `đổ quạu`, *get irritated, get angry*. Là tính từ, nó tả vẻ hoặc tâm trạng đang khó chịu, dễ gắt: `mặt quạu`, `hơi quạu`, *grumpy, irritable*. `Đổ quạu` nhấn sự chuyển trạng thái; `quạu` đứng sau `hơi`, `đang`, `trông` thường tả trạng thái. Một lần quạu không đủ để kết luận tính cách cố định, bệnh lý hay ý định gây hấn; nên nêu hoàn cảnh và hành vi. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ có `quạu`, `quạu quọ`, `đổ quạu`, `cọc`, `bực mình`; `cáu`, `cáu kỉnh`, `nổi nóng` dễ hiểu trên toàn quốc nhưng không phải lúc nào cũng cùng mức. Quạu quọ là dạng láy rất quen; quạu cọ ít gặp hơn nhưng có chứng liệu văn xuôi Nam Bộ, cũng tả vẻ cau có hoặc trạng thái khó chịu.
Quá vãng là từ Hán–Việt 過往 có hai cách dùng cần tách. Khi nói `việc/chuyện/cái quá vãng`, từ chỉ điều đã qua, thuộc quá khứ. Khi nói `người bạn/người chồng/cha mẹ quá vãng`, văn cũ dùng từ như cách nói tránh và trang trọng cho người đã mất. Nghĩa thứ hai không áp cho đồ vật hết hạn hay một quan hệ chấm dứt, và sự xuất hiện của `quá vãng` không cho biết nguyên nhân, thời điểm chết. Trong tiếng Việt hiện nay, `quá khứ`, `đã qua`, `đã mất` thường rõ hơn; khi trích văn cũ nên giữ nguyên rồi chú giải theo danh từ đi kèm.
Nhưng mà hổm nay về nằm một mình trên vườn tôi nghe ve kêu dế gáy rồi tôi suy nghĩ các việc quá vãng và tương lai của tôi.
Thiệt vì phận nghèo hèn cô cần phải có nơi mà nương dựa, bởi vậy cô không dám tính thủ tiết trọn đời với người chồng quá vãng.
`Quay` có nhiều nét phải chọn theo bổ ngữ. Danh từ `con quay` là đồ chơi xoay trên mũi: *spinning top*. Động từ có thể là xoay quanh trục, đổi hướng hoặc trở lại: *spin, rotate, turn, go back*; chuyển sang việc khác hoặc làm vốn/tài sản tiếp tục lưu chuyển: *switch, redirect, circulate*; làm chín nguyên con bằng nhiệt khi lật/xoay: `heo quay`, *roast*; ghi hình bằng máy quay: *film, shoot*; và trong khẩu ngữ, hỏi dồn để kiểm tra: *grill, question closely*. `Quay xe` không tự cho biết thao tác hợp luật hoặc an toàn. `Quay vốn` không tự bảo đảm có lời. `Heo quay` gọi phương pháp/món, không xác nhận độ chín hoặc an toàn thực phẩm. Trong lời Nam Bộ có `quay lại`, `quay đầu`, `trở lại`, `xoay vốn`, `quay phim`; tab ghi `𨆠` như một dạng Nôm có nguồn.
`Quây` là động từ chỉ che, dựng hoặc bố trí vật bao quanh nhiều phía: `quây buồng tắm`, `quây lưới`, *enclose, screen off*. Nó cũng chỉ người/vật cùng vây quanh một đối tượng: `đám đông quây lại`, *surround, gather around*. `Quây` không tự cho biết vòng kín hoàn toàn, vật liệu chịu lực hay người bị quây có đang bị đe dọa; câu phải nêu mục đích và tình trạng thật. `Quây kín` mạnh hơn `quây`, còn `vây` thường nhấn bao nhiều phía để chặn đường. Trong lời Nam Bộ có `quây lại`, `vây quanh`, `xúm lại`, `rào lại`; chọn theo việc che, gom hay chặn. Tab ghi `𡇸` như dạng Nôm có nguồn.
`Quấy` có nhiều nét. Trong văn cũ, tính từ `quấy` là sai/trái với `phải`, và `nói quấy` là nói bừa hoặc liều: *wrong, improper, recklessly*. Là động từ, nó có thể ngoáy đều hỗn hợp: `quấy bột`, *stir*; chỉ trẻ vòi, khóc mếu: `em bé quấy`, *fuss, be fretful*; hoặc làm người khác không yên: `đừng quấy`, *bother, disturb*. Không dịch tất cả bằng *stir*. Trẻ quấy không tự cho biết bệnh, đói hay tính nết; cần xem nhu cầu thật. Một lần liên hệ chưa chắc là quấy, nhưng tiếp tục sau khi người khác yêu cầu dừng có thể xâm phạm ranh giới. Trong lời Nam Bộ, nghĩa khuấy thường dùng `quậy`; `rầy`, `làm phiền`, `phá` là đối ứng theo cảnh. Tab ghi `𢯗` như dạng Nôm có nguồn.
`Quầy` là danh từ. Nghĩa vật thể là tủ thấp hoặc mặt bàn ngăn cách người bán/phục vụ với khách, dùng để bày, giữ hoặc giao hàng: *counter, display counter*. Nghĩa chức năng là gian, bộ phận hoặc điểm chuyên bán một nhóm hàng hay xử lý một dịch vụ: `quầy vé`, `quầy thanh toán`, `quầy thủ tục`, *counter, desk, section, stall*. Không dịch cố định thành *desk*: `quầy kính` có thể là *display case*, `quầy bar` là *bar counter*, còn `quầy thủ tục` là *check-in counter*. Từ này không tự cho biết quầy đang mở, có nhân viên, hàng còn hay giao dịch đã hợp lệ. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ có `quầy tính tiền`, `quầy vé`, `quầy thuốc`, `ra quầy`; nguồn giải `quầy` là âm phi Hán–Việt của `櫃`, có âm Hán–Việt `quỹ`, và tab ghi `櫃` đúng phạm vi lịch sử ấy.
Nhưng chàng bất kể, cứ tiến đến trước quầy.
`Quẫy` trước hết là động từ chỉ cá, con vật hoặc người vẫy/đập mạnh đuôi, thân hay tay chân: *thrash, flap, flick, struggle*. Từ tả chuyển động, không tự kết luận con vật đau, sắp chết hay người đang chống cự có ý gây hại. Một số nguồn còn ghi `quẫy` là tiếng lóng vui chơi, nhảy múa, tiệc tùng; trong cách viết hiện nay, `quẩy` phổ biến và rõ hơn cho nét này, nên VietLayers ghi `quẫy` như biến thể có chứng tích chứ không trộn hai chính tả. Phân biệt `quẫy` với `quậy` là khuấy/phá quấy và `quảy` là mang bằng quang gánh. Tab ghi `𢷴` cho động từ quẫy.
Quẩy có ba nét đồng hình. Danh từ là món bột mì chiên dài, thường thành đôi, còn gọi giò cháo quẩy; nét món ăn thuộc họ tên vay qua tiếng Quảng Đông 油炸鬼 jau4 zaa3 gwai2 và liên hệ trực tiếp với dạng cũ dầu cháo quảy. Động từ cũ là mang đồ bằng quang gánh, gần quảy hoặc gánh. Tiếng lóng hiện đại là vui chơi, nhảy múa sôi nổi như đi quẩy, quẩy hết mình. Không lấy từ nguyên món ăn áp cho hai động từ, không dịch món ăn thành party hoặc tiếng lóng thành fried dough. Đi quẩy không mặc định có rượu, chất kích thích hay hành vi nguy hiểm. Dạng Nôm 掛 được giữ như chứng cứ cách ghi của động từ mang, không dùng để phủ nhận nguồn Quảng Đông của danh từ món ăn.
`Quảy` là động từ chỉ chở/mang đồ bằng quang gánh đặt trên vai: *carry with a shoulder pole*. Từ hiện thiên văn chương hoặc cũ; trong lời hiện đại, `gánh` dễ hiểu hơn. Đồ được quảy thường chia ở hai đầu đòn gánh, nhưng từ không tự cho biết tải nặng bao nhiêu, đã cân hay an toàn. Nghĩa văn chương có thể mở sang `quảy gánh sầu`, tức mang theo một nỗi niềm nặng trĩu, không phải hành động vận chuyển thật. Phân biệt `quảy` với `quẫy` là vùng mạnh, `quẩy` là món bột chiên/tiếng lóng và `quậy` là khuấy hoặc phá quấy. Tab ghi `柺` như một dạng Nôm có nguồn.
Chú ta quảy gánh gióng, bán nào kim chỉ, lưỡi búa, đường thẻ, thuốc rê .
`Quậy` có ba lớp liên quan qua ý làm cho đang yên thành chuyển động. Trong nghĩa gốc Nam Bộ, nó là khuấy/trộn chất bằng động tác lặp: `quậy bột`, `quậy ly cà phê`, *stir, mix*. Nó cũng chỉ cựa mạnh hoặc vùng vẫy khi đang bị giữ: *move, struggle*. Nghĩa chuyển đã phổ biến rộng là nghịch, phá quấy hoặc làm không khí lộn xộn: `con nít quậy`, `quậy phá`, *be rowdy, act up, cause trouble*. `Quậy` không tự chứng minh có phá tài sản, bạo lực hay ác ý; phải nêu hành vi và hậu quả. Khi tả trẻ năng động, từ có thể thân mật hoặc hơi chê tùy giọng. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ có `quậy bột`, `quậy đều tay`, `quậy quá trời`, `siêu quậy`; `khuấy` trung tính hơn trong văn hướng dẫn. Tab ghi `跪` chỉ như một dạng Nôm được nguồn liệt kê theo âm, không dùng mặt chữ này để dựng từ nguyên hoặc gộp các nét nghĩa.
Nếu là nó, thì nó xịt vòi nước rồi quậy ầm ầm chìm ghe chìm xuồng rồi.
`Quay cóp` là động từ khẩu ngữ chỉ lén nhìn, sao chép bài của người bên cạnh hoặc dùng tài liệu không được phép trong lúc kiểm tra, thi cử: *cheat in an exam, copy answers*. Trọng tâm là sự lén lút và trái quy định của bài kiểm tra. Xem tài liệu trong bài thi mở, trao đổi trong phần được cho làm nhóm hoặc dùng công cụ đã được cho phép không phải `quay cóp`. `Quay cóp` thường không đồng nghĩa hoàn toàn với *plagiarize*: đạo văn là trình bày nội dung của người khác như của mình và có phạm vi rộng hơn thi cử. Từ này cũng không tự xác định mức kỷ luật, động cơ, ai hỗ trợ hay vi phạm pháp lý; phải căn cứ quy chế và chứng cứ. Trong lời học đường có `coi bài`, `chép bài`, `giở tài liệu`, `nhìn bài bạn`; văn bản chính thức nên mô tả hành vi cụ thể.
Cũng giải quyết luôn được vấn đề quay cóp, hành hung giám khảo, cả vấn đề tự trị Đại học, quy chế Đại học nữa…
`Quây quần` là tụ tập xúm xít hoặc sống gần bên nhau trong không khí thân mật, đầm ấm: *gather closely, sit together, live close-knit*. Từ thường gợi gia đình nhưng không chỉ dùng cho người cùng huyết thống; bạn bè, hàng xóm hay một nhóm thân thiết cũng có thể quây quần. Việc ngồi gần chưa chắc là quây quần nếu không có tương tác thân mật. Ngược lại, quây quần không chứng minh mọi quan hệ đều hòa thuận hoặc mọi người đều tự nguyện ở lại. Trong lời Nam Bộ có `ngồi xúm lại`, `tụ lại`, `sum vầy`, `ở gần nhau`; `sum họp` trang trọng hơn. Tab chỉ ghi `𡇸` cho thành tố `quây`, không dựng chữ cho toàn cụm khi nguồn chưa cho.
Tôi thích và khâm phục tài năng của nhà văn Nguy-en Hồng,trong truyện ngắn nọ mô tả cảnh gia đình nghèo,ban chiều mẹ đem cái nồi ra,rang mấy hột bắp,bắp nổ tung vỏ trắng như bông,mẹ con quây quần lại mà ăn,vui vẻ lạ thường.
Đêm giao thừa cả gia đình quây quần bên nồi bánh chưng đang sôi, với bếp lửa, thanh niên đốt lửa trại, ban đêm.
Đêm cuối năm gió lạnh lắm, mà quây quần quanh bếp lửa, ấm ghê đi.
Nhứt là vào những buổi đầu hôm, dưới ngọn đèn un khói, họ quây quần quanh người gia trưởng để bàn chuyện tương lai, để nhắc kỷ niệm cũ, để nghe kể chuyện đời xửa đời xưa.
`Quấy rầy` là làm người khác bị gián đoạn công việc, nghỉ ngơi hoặc sinh hoạt vì sự hiện diện, yêu cầu hay hoạt động không đúng lúc/chỗ: *bother, disturb, pester*. `Disturb` hợp với gián đoạn; `bother` rộng hơn; `pester` nhấn lặp lại dai dẳng. Một lời hỏi đúng lúc chưa chắc là quấy rầy. Ngược lại, tiếp tục gọi, nhắn hoặc bám theo sau khi người khác yêu cầu dừng có thể là hành vi nghiêm trọng; từ điển không tự kết luận tội danh, cần mô tả hành vi, tần suất và bối cảnh. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `làm phiền`, `rầy rà`, `đeo theo`, `phá hoài` tự nhiên tùy mức. Tab chỉ ghi `𢯗` cho thành tố `quấy`; chưa có chứng tích toàn cụm đủ chắc để ghép chữ cho `quấy rầy`.
Đừng hòng tới lui xóm này mà quấy rầy dân chúng.
Ngồi trên đỉnh, đầu gần chạm trần rạp, chàng ít bị ai quấy rầy vì ít khi rạp đầy nhóc vào xuất đêm.
Bốn cô gái vốn biết ý cha không thích bị quấy rầy, nên không hiểu được thái độ của cha hôm nay.
Chàng không nghe vì chàng bận nghe thứ khác và trí óc đang bị thứ ấy quấy rầy.
`Que` là thanh nhỏ và dài, thường bằng tre, nứa, gỗ, kim loại hoặc vật liệu tương tự: `que diêm`, `que kem`, `que hàn`, *stick, matchstick, ice-pop stick, welding rod*. Bản dịch phải theo công dụng; không dùng *stick* máy móc cho mọi tổ hợp. `Que` nói hình dạng cơ bản, không tự cho biết độ nhọn, độ cứng, khả năng chịu lực, vệ sinh hay an toàn. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ thường thêm loại từ `cây`: `cây que`, `cây que diêm`; `kem que` toàn quốc thường tương ứng `kem cây` ở Nam Bộ. Phải phân biệt `que` với `đũa`, `tăm`, `xiên`, `thanh`, vì các vật ấy có công dụng hoặc kích thước riêng. Tab ghi `𣠗` và `𢹾` như hai dạng Nôm có nguồn.
Nàng đặt mấy que củi vào bếp un, rồi nghĩ đến công việc ngày mai.
`Què` tả tay hoặc chân không cử động, chịu lực hay vận động theo cách thông thường do khuyết tật hoặc tổn thương: `chân bị què`, *have impaired mobility, have a disabled limb*. Cách gọi trống không `người què` gom cả con người vào một đặc điểm và có thể gây tổn thương; trong văn cảnh hiện nay nên nói cụ thể `người khuyết tật vận động`, `chân khó cử động`, `đi lại khó khăn` khi đúng thực tế và khi thông tin ấy cần thiết. Từ Anh *lame* dành cho người hiện thường lỗi thời hoặc xúc phạm. `Đi cà nhắc` chỉ dáng đi lệch nhịp, không đủ để kết luận què; `quẹo` tả cong/rẽ, còn `quỵ` là khuỵu xuống. Lời Nam Bộ có `chân bị tật`, `chân yếu`, `đi cà nhắc`, nhưng không phải các từ thay thế một-một. Tab ghi `𨅐` như một dạng Nôm có nguồn.
- Thằng Thiệp giỏi, dám làm ăn, không như gà què ăn quẩn cối xay.
`Quê` có bốn lớp thường gặp. Một là nơi gốc gác gia đình, họ hàng và tình cảm gắn bó: `về quê`, `quê nội`, *hometown, ancestral home*. Hai là vùng nông thôn: `ở quê`, *the countryside*. Ba là tính từ đánh giá vẻ mộc mạc, thiếu tinh tế hoặc không hợp thời: `ăn mặc hơi quê`, `quê một cục`, *rustic, provincial, unfashionable*; sắc thái này có thể miệt thị người nông thôn nếu gắn xuất thân với năng lực hay giá trị. Bốn là khẩu ngữ `bị quê`, `thấy quê`, nghĩa là ngượng hoặc bẽ vì bị hẫng, sai hay lộ điều vụng: *feel embarrassed, be left looking foolish*. Không phải quê luôn là nơi sinh; văn cảnh có thể lấy gốc gia đình hoặc nơi gắn bó. Lời Sài Gòn–Nam Bộ rất quen `dưới quê`, `về quê`, `quê một cục`, `quê độ`. Tab ghi `𡋣` như một dạng Nôm có nguồn.
`Quẻ` là dấu hiệu, hình tượng hoặc kết quả được lập/rút trong một cách bói rồi được người thực hành diễn giải là lành, dữ hay may rủi: `xin quẻ`, `gieo quẻ`, `xem quẻ`, *divination sign, fortune, reading*. Trong Kinh Dịch, `quẻ` có thể là hình sáu hào (*hexagram*) hoặc hình ba hào khi văn cảnh nói rõ; không dịch mọi quẻ thành *hexagram*. `Quẻ tốt`, `quẻ xấu` phản ánh cách diễn giải trong hệ niềm tin hay nghi thức, không phải bằng chứng khách quan rằng một sự kiện chắc chắn xảy ra. Cần mô tả trung lập, không chế giễu người thực hành và cũng không biến lời đoán thành tư vấn y tế, pháp lý hay tài chính. Lời Nam Bộ có `xin quẻ`, `coi quẻ`, `bói một quẻ`; `trúng quẻ` là cách nói kết quả đoán tình cờ khớp thực tế. Tab ghi hai dạng Nôm `𩱻`, `𩳴` và chữ `卦` với âm Hán–Việt `quái` đúng phạm vi.
Thầy sẵn sàng xem quẻ giùm với điều kiện chủ nò phải chia cho thầy một phần ba số tiền thâu hoạch được.
`Quen` có hai lớp chính. Một là đã biết hoặc thông thuộc ở mức nào đó: `quen người`, `quen đường`, `người quen`, *know, be acquainted with, be familiar with*. Hai là đã thích nghi hoặc làm nhiều đến thành nếp: `quen dậy sớm`, `quen việc`, *be used to, be accustomed to*. `Người quen` thường là *acquaintance*, không mặc định là bạn thân; `quen nhau` cũng không tự chứng minh mức thân thiết, lòng tin, đồng thuận hay quyền truy cập. `Quen` với một cách làm không có nghĩa cách ấy đúng, an toàn hoặc còn phù hợp. Lời Sài Gòn–Nam Bộ có `biết nhau`, `quen biết`, `rành đường`, `làm riết quen`, `quen nếp`; `rành` nhấn hiểu rõ/thạo hơn `quen`. Tab ghi `慣` với âm Hán–Việt `quán` và giải rõ `quen` là âm phi Hán–Việt theo nguồn.
Cặp vợ chồng nầy, Cộc quen mặt mấy năm nay, nhưng không biết họ từ đâu đến.
`Quên` là không còn nhớ hoặc nhất thời không nhớ một người, việc hay thông tin; cũng dùng khi vì không nhớ mà bỏ sót việc định làm hoặc để vật lại đâu đó: `quên tên`, `quên gọi điện`, `quên chìa khóa`, *forget, forget to do, leave something behind*. Bản dịch tiếng Anh phải theo cấu trúc: `quên làm` là *forget to do*, còn `quên đã làm` là *forget doing/having done*. `Quên đồ` thường cần dịch *forget/leave an item behind*, không phải món đồ tự mất. `Quên` có thể vô ý, nhưng từ này một mình không chứng minh nguyên nhân, bệnh lý, sự coi thường hay miễn trách nhiệm. Lời Sài Gòn–Nam Bộ có `quên mất`, `quên mất tiêu`, `quên tuốt`, `để quên`, `bỏ quên`; `quên mất tiêu` nhấn mạnh theo giọng thân mật. Tab ghi `𠅳` như một dạng Nôm có nguồn; không phân loại `quên` là từ Hán–Việt.
Quến là dạng Nam Bộ cũ gần với quyến. Nó có thể chỉ việc một vật, mùi hay cảnh hấp dẫn làm người hoặc con vật kéo tới; trong cụm rù quến, từ thường tả việc ve vãn, dụ dỗ hoặc lôi kéo một người theo mình. Nét sau hay xuất hiện trong lời ghen, lời trách hoặc lời buộc tội, nên câu có quến không tự chứng minh việc dụ dỗ thật sự xảy ra, người được nói tới đã đồng ý, quan hệ có tính dục, có gian dối hay có vi phạm pháp luật. Phải phân biệt quến với quên.
Dựa bên chuồng trâu có một đống rơm quến bầy gà xúm bươi kiếm lúa đổ.
Tôi nói giùm cho thím biết, tại thím rù quến thằng em tôi, nên má tôi giận thím đó.
`Quên bẵng` là quên hoàn toàn, không nghĩ tới trong một quãng thời gian, thường đến khi một dấu hiệu hay lời nhắc làm nhớ lại: `quên bẵng cuộc hẹn`, *completely forget, have entirely forgotten*. `Bẵng` tăng mức độ và thường gợi một khoảng vắng khỏi trí nhớ; không đồng nhất với cố tình lờ đi, tha thứ, hết quan tâm hay mất trí nhớ vĩnh viễn. So với `quên mất`, cụm mạnh hơn; `quên khuấy` và `quên béng` cũng nhấn quên hẳn nhưng khẩu ngữ và nhịp cảm thán khác. Trong lời Nam Bộ có `quên mất tiêu`, `quên tuốt`, `quên sạch trơn`; chúng là đối ứng theo giọng, không phải lúc nào cũng thay thế nguyên vẹn. Tab chỉ ghi `𠅳` cho thành tố `quên`.
Ông phải đứng nối hàng một lúc, và khi phiên ông tới thì ông quên bẵng tên ông đi.
40. Trí Nhớ Tầm Thường Cũng Có Thể Thành Thiên Tài
Ngay lúc đó Hiển chưa rõ lý do vì sao mà chàng có cảm giác vui vui như vậy, chỉ biết Hiển quên bẵng cả Kha bên cạnh và tiếp tục nghĩ về dòng suối rộng chảy dưới khu rừng thông phía Tây, dòng suối theo hướng Đông Bắc tìm đường đổ ra Dương Tử Giang .
Tô quên bẵng mọi người, say sưa trong kỷ niệm.
`Quên béng` là cách nói khẩu ngữ nhấn đã quên sạch hoặc quên hẳn: `quên béng công việc`, *clean forget, completely forget*. `Béng` làm câu gọn, mạnh và có thể tạo giọng tự trào, ngạc nhiên hay xuề xòa; vì vậy không hợp mọi văn bản trang trọng và không nên dùng giọng vui để làm nhẹ hậu quả nghiêm trọng. Cụm không mặc định người nói vô tư, cố ý chối bỏ hay có bệnh trí nhớ. `Quên bẵng` thường gợi quãng thời gian dài hơn; `quên khuấy` thường đi với khoảnh khắc sực nhớ; các ranh giới này là khuynh hướng ngữ dụng, không phải luật cứng. Lời Nam Bộ có `quên mất tiêu`, `quên tuốt luốt`, `quên sạch bách`; chọn theo người nghe và mức thân mật. Tab chỉ ghi `𠅳` cho thành tố `quên`.
Những ông bộ trưởng, những ông tổng giám đốc, những vị linh mục, những vị đại đức, thượng tọa quên béng cả chức tước của mình, hòa linh hồn vào men chiến thắng một cách hồn nhiên, thoải mái.
- Thế mới ngu, tao quên béng mất lời mày dặn.
Tôi quên béng mất rằng sầu riêng tô đầy môi nàng.
Ông Trùm Corleone bèn quên béng vụ FBI để hớn hở dẫn hai thằng con trở vô.
`Quen biết` là đã biết mặt, biết tên hoặc từng có quan hệ ít nhiều với một người: `có quen biết`, `chỗ quen biết`, *know, be acquainted with*. Cụm nhấn quan hệ nhận biết xã hội, thường chưa đủ mạnh để gọi là thân thiết. Việc hai bên quen biết không tự xác nhận tình bạn, sự tin cậy, bảo lãnh, đồng thuận, quyền xem dữ liệu hoặc xung đột lợi ích; những điều ấy phải nêu riêng. `Người quen biết` và `người quen` gần nhau, còn `quen mặt` có thể chỉ nhận ra diện mạo mà chưa biết tên. Lời Nam Bộ có `có biết nhau`, `biết sơ sơ`, `chỗ quen`, `người mình biết`; `bà con` chỉ dùng khi thật sự có quan hệ họ hàng hoặc cách xưng cộng đồng phù hợp. Tab chỉ ghi `慣` cho thành tố `quen`, không dựng chữ cho toàn cụm.
Lúc bình sinh, ông cai tổng giao thiệp rộng, quen biết nhiều người, có ơn nghĩa qua lại.
Trong các tai nạn như thế, người ta lo cho người nào gần gũi hơn hết, hoặc quen biết nhiều hơn hết hay là cảm tình nhiều hơn hết, chỉ có thế thôi.
`Quen hơi` là đã quen sự hiện diện, hơi hướng, mùi, giọng hoặc vòng tay của một người/con vật đến mức quấn quít hay dễ yên khi ở gần: `con quen hơi mẹ`, *be attached to a familiar presence, be accustomed to someone's scent and closeness*. `Hơi` ở đây không chỉ mùi cơ thể; nó gom cảm giác hiện diện thân thuộc. Cụm thường nói về trẻ nhỏ hoặc thú nuôi, nhưng không tự chứng minh quan hệ huyết thống, lệ thuộc bệnh lý, quyền sở hữu hay việc không thể thích nghi với người chăm sóc khác. `Quen hơi` khác `quen mùi` chỉ nhận biết mùi và `bám hơi` nhấn đi theo/quấn lấy. Lời Nam Bộ có `quen người`, `bám má`, `đeo theo`, `nhớ hơi`, chọn theo mức gắn bó và người được nói tới. Tab chỉ ghi `慣` cho thành tố `quen`, không dựng chữ cho toàn cụm.
Đã vậy mà Nên bồng ẵm Đồ, ngủ với Đồ mấy tháng đã quen hơi rồi làm sao đành rời Đồ mà về Cái-Nhồi cho được?
Vợ chồng trê đều vui mừng hí hửng chắc phen này mình thắng kiện, vì họ nuôi bầy nòng nọc đã quen hơi, tức nhiên chúng sẽ theo về với mình.
Vợ chồng ăn ở với nhau hơn mười mấy năm, bà không quen hơi bén tiếng sao?
Giờ thì lịnh cấm vợ xức nước hoa đã được thu hồi vì chàng đã quen hơi Cúc rồi.
`Quên khuấy` là quên hẳn, không nghĩ tới, thường bật ra khi người nói sực nhớ hoặc được nhắc: `quên khuấy mất`, *completely forget, it completely slipped my mind*. Từ `khuấy` trong cụm đã tạo nghĩa nhấn cố định; không nên dịch riêng thành *stir*. Cụm mang giọng khẩu ngữ, thường có `mất`, `đi`, `rồi`; không tự chứng minh sự cẩu thả, cố ý né tránh hay bệnh lý. So với `quên bẵng`, quên khuấy thường nổi bật khoảnh khắc nhận ra hơn quãng thời gian; so với `quên béng`, nó bớt sắc thái gọn–bông đùa ở một số văn cảnh. Lời Nam Bộ có `quên mất tiêu`, `quên tuốt`, `quên sạch trơn`; `tui quên khuấy đi mất` vẫn hiểu tự nhiên. Tab chỉ ghi `𠅳` cho thành tố `quên`.
`Quen mặt` là nhìn diện mạo thấy quen và nhận ra đã từng gặp/thấy, nhưng chưa chắc biết tên tuổi hay biết rõ người ấy: `khách quen mặt`, *a familiar face, recognize by sight*. Cụm phải tách khỏi `quen biết`, vốn có ít nhiều quan hệ xã hội, và `nhớ mặt`, vốn nhấn khả năng lưu/nhận diện sau một lần hoặc một việc. Quen mặt không tự xác minh danh tính, chức vụ, lòng tin, quyền vào nơi riêng, vai trò khách quen hay việc một người từng xuất hiện trong hành vi sai trái. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ có `biết mặt`, `thấy hoài nên nhớ mặt`, `nhìn quen quen`, `khách thấy hoài`; các cách này vẫn cần văn cảnh. Tab chỉ ghi `慣` cho thành tố `quen`.
Chỉ là người Long Hồ, tôi quen mặt vậy thôi, chớ không phải bà con.
Không có hạng gái nào dễ mê bằng những cô mà ta quen mặt mà không quen biết.
`Quên mình` là không nghĩ đến lợi ích, tiện nghi hoặc an nguy của bản thân vì một người, nhiệm vụ, chính nghĩa hay lý tưởng: `vì nước quên mình`, *be selfless, disregard one's own safety, devote oneself*. Cụm thường có sắc thái trang trọng, ca ngợi sự tận tụy hoặc dũng cảm; không phải nghĩa thông thường `quên mình là ai` và không nên dịch máy móc *forget oneself* khi tiếng Anh cần *act selflessly* hay *risk one's safety*. Lời ca ngợi không được dùng để mặc định ai cũng phải chấp nhận nguy hiểm, làm quá sức, bỏ chăm sóc bản thân hoặc miễn trách nhiệm cho tổ chức thiếu bảo hộ. Trong lời Nam Bộ, `hết lòng`, `hết mình`, `không kể thân`, `lo cho người ta quên cả mình` có thể gần nghĩa nhưng khác mức và thanh ghi. Tab chỉ ghi `𠅳` cho thành tố `quên`.
Đành rằng trên đời nầy có những người đờn bà thích hi sinh, quên mình để lo cho những người chồng mà họ phục ngành hoạt động, nhưng mình không phải, không được hân hạnh làm những người đờn bà cao quí ấy, mình thấp lè tè với hoài bão sống một đời tầm thường của mình, thì lôi kéo mình vào một đời sống như vậy – cho dẫu là vô tình đi nữa – có phải là không tốt bụng lắm chăng ?
Tuy nhiên anh cũng cố quên mình giây lát để xem thử người đờn bà có làm sao hay không.
Thăng không thờ-ơ với nàng, không ít yêu nàng nhưng tuổi trẻ quả thật chưa biết làm chồng vì còn quá ích-kỷ, chưa quên mình được để rảnh trí mà nghĩ đến người khác, đến người bạn đời mà y phải săn-sóc.
`Quen tay` trước hết là thạo một thao tác vì đã làm nhiều: `khâu quen tay`, *be practiced, have a practiced hand*. Cụm còn chỉ bàn tay tự làm theo nếp cũ gần như không cần nghĩ: `quen tay bấm nút`, *do something automatically out of habit*. Nét thứ hai có thể giải thích một thao tác vô thức nhưng không tự xóa trách nhiệm, sự đồng thuận, quyền sở hữu hoặc yêu cầu an toàn. `Quen tay` khác `thuận tay` là tiện theo phía/tư thế, `mát tay` là có kết quả tốt trong chăm sóc/chế biến và `rành việc` nhấn hiểu–thạo rộng hơn. Lời Nam Bộ có `làm riết quen tay`, `làm thạo tay`, `tay làm quen rồi`, `lỡ tay theo thói quen`; chọn theo kỹ năng hay động tác tự động. Tab chỉ ghi `慣` cho thành tố `quen`.
Còn tiệm hớt tóc hoặc may mình làm được, bởi hồi còn đi học, mình hay hớt tóc dùm cho học trò nên quen tay rồi, bây giờ mình cầm bào cầm kéo không thua gì thợ, nếu mình làm chủ thợ khó ăn qua với mình được.
Trên thế gian này, hễ làm quen tay thì tất nhiên sẽ khéo léo.
Cô ấy quá quen tay xé vé cặp mà không bao giờ lầm hết, nên cứ xé hai vé một lượt, quên nghĩ đến một kẻ lẻ loi.
Làm hoài nên phải rành đó chỉ là chuyện quen tay quen chưn.
`Quẹo` có hai nét. Một là bị cong hẳn sang bên, gần như gập lại: `đinh quẹo`, `bẻ quẹo`, *bent, crooked*. Hai là động từ vùng rất quen ở Sài Gòn–Nam Bộ, nghĩa là rẽ/ngoặt sang hướng khác: `quẹo trái`, `quẹo vô hẻm`, *turn, make a turn*. Khúc sông hay con đường cũng có thể `quẹo`, nghĩa là uốn hướng. `Quẹo` không tự cho biết góc rẽ, tốc độ, tín hiệu hoặc việc rẽ có hợp luật/an toàn. Với tay chân bị bẻ quẹo, từ chỉ hình dạng/diễn biến thấy được, không tự chẩn đoán tổn thương. Phân biệt `quẹo` với `què` về hạn chế vận động, `queo` là hơi cong/co nằm và `quặt` là bẻ ngược hoặc đổi hướng gắt. Tab ghi `𢳙` như một dạng Nôm có nguồn.
Qua khỏi gốc cây bần quỳ, Hai Tỵ quẹo xuồng vào bãi:
Tới trước cửa nhà thương Thuốc Chó ở đường Bát-Tơ, thầy bảy Nam ngừng xe lại như thường lệ cho thầy tư Trung xuống để đi bộ, rồi thầy mới quẹo xe vào ngõ hẻm nhà thầy.
`Quét` có bốn nhóm nghĩa chính. Một là dùng chổi làm sạch: `quét nhà`, *sweep*. Hai là dùng cọ/chổi phủ chất lên bề mặt: `quét vôi`, `quét sơn`, *brush/apply*. Ba là dùng thiết bị hoặc phần mềm đọc, dò hay số hóa: `quét mã QR`, `quét tài liệu`, `quét vi-rút`, *scan*. Bốn là di chuyển tác động trên một phạm vi: `đèn quét qua`, `quét sạch chướng ngại`, *sweep across/clear out*; ngữ cảnh quân sự cần dịch riêng và không được dùng lẫn với dọn vệ sinh. `Quét mã` chỉ đọc dữ liệu, không tự xác nhận liên kết an toàn hoặc giao dịch đã đúng; `quét sơn` không cho biết loại sơn, số lớp hay quy trình bảo hộ. Lời Sài Gòn–Nam Bộ có `quét nhà`, `quét sân`, `quét vôi`, `quét mã`, rất tự nhiên; `lia` nhấn chuyển nhanh ngang qua chứ không thay toàn bộ nghĩa. Tab ghi `𢭯` như một dạng Nôm có nguồn.
Huệ cầm cây chổi lông gà, tới lui quét bụi ngoài tủ.
`Quết` có hai nét chính. Một là giã, đánh hoặc trộn nguyên liệu đến nhuyễn, mịn và quyện: `quết giò`, `quết chả`, `quết bánh phồng`, *pound/work/beat into a cohesive paste*. Bản dịch không mặc định dùng cối; máy trộn vẫn có thể `quết` nếu tạo cấu trúc ấy. Hai là phết chất dính hoặc sệt lên bề mặt: `quết keo`, `quết sơn`, *spread, coat, daub*. `Quết` không tự cho biết nguyên liệu đã chín, an toàn, đúng độ dai hay đúng công thức. Ở Nam Bộ, `quết bánh phồng` là cách nói văn hóa ẩm thực quen tại những nơi còn làm bánh thủ công; không biến một quy trình địa phương thành công thức duy nhất. Phân biệt `quết` với `quét` phủ rộng bằng chổi, `quệt` để lại vệt và `giã` chỉ nhấn tác động làm nhỏ. Tab ghi `𢵮` như một dạng Nôm có nguồn.
Bên cạnh quan tài, một số gia nhân lo quết một mớ ổ muối, quết thành bột mĩn, đem trộn với cháo nếp.
`Quẹt` là đưa vật miết nhanh qua bề mặt (`quẹt diêm`, `quẹt nước mắt`, *strike/swipe/wipe*), dùng thẻ qua thiết bị (`quẹt thẻ`, *swipe/use a card*) hoặc chạm sượt nhẹ (`xe quẹt vào cột`, *scrape/brush against*). Trong công nghệ thanh toán, người Việt vẫn có thể nói `quẹt thẻ` dù thiết bị thực tế là chạm, cắm hay đọc không tiếp xúc; bản dịch nên dùng *use/pay by card* nếu không có động tác vuốt. `Quẹt` không tự cho biết va chạm nhẹ hay nặng, lỗi thuộc ai hoặc giao dịch thành công. Ở Nam Bộ, `hộp quẹt` còn là danh từ vùng chỉ hộp diêm hoặc bật lửa, nhưng đó là mục ghép riêng; `quẹt` trong `kho quẹt` cũng không được phân tích máy móc như động tác này. Tab ghi `𢵮` như một dạng Nôm có nguồn.
Dì Sáu cười ngất, quẹt má Bích-Lệ một cái rồi cười nữa.
`Quệt` trước hết là bôi, phết hoặc làm một chất dính lên bề mặt: `quệt mực`, `quệt bùn`, *smear, wipe, daub*. Từ còn chỉ chạm sượt: `hai xe quệt nhau`, *brush/scrape/sideswipe*. Trong ngữ cảnh trầu cau, `quệt vôi` là phết một lượng vôi ăn trầu lên lá; không đồng nhất với quét vôi tường. `Quệt` thường gợi tiếp xúc kéo ngang và có thể để lại vệt, nhưng không tự cho biết lực, thiệt hại, độ bẩn hay chủ ý. `Quẹt` gần nghĩa và phổ biến trong một số kết hợp như quẹt diêm/thẻ; `quét` có phạm vi làm sạch/phủ rộng; `quết` có nét giã nhuyễn hoặc phết chất dính. Lời Nam Bộ có `quẹt` thay `quệt` trong nhiều câu khẩu ngữ, song không phải mọi kết hợp thay được. Tab ghi `𢵮` theo nguồn.
Nàng quệt vội nước mắt, gương mặt trở nên rắn rỏi lạ thường.
`Quều quào` tả chân tay yếu, ngượng, cử động vụng và không gọn gàng: `tay chân quều quào`, *weak and awkward, ungainly, poorly coordinated*. Từ giàu biểu cảm, thường mang giọng chê, thương hại hoặc trêu; không nên dùng làm nhãn cho người khuyết tật, người cao tuổi hay người mới bệnh khi có thể mô tả cụ thể hơn. Một dáng quều quào không tự chứng minh bệnh, đau, say, trí tuệ, tính cách hay năng lực; nguyên nhân phải nêu riêng. `Lều khều` thiên cao gầy, `lóng ngóng` thiên chưa biết xử trí, `vụng về` rộng hơn, còn `yếu tay` chỉ sức lực. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ có `tay chân lóng ngóng`, `làm yếu xìu`, `cầm không vững`, tùy sự thật cần nói. Nguồn chưa cung cấp hồ sơ Hán–Nôm đáng tin nên tab để trống có chủ đích.
Thục quều quào lùa những ngón tay run rẩy trên mặt tôi nhòe nhoẹt.
Ngõa Tri Phủ bỗng cảm thấy mình nhẹ phễu như trái khí cầu, chân bị nhấc cao khỏi mặt đất, lơ lửng ở nửa lưng trời, chân tay quều quào giữa không khí.
Nụ cười ông toe toét dễ dãi và hai cánh tay gầy guộc trắng lạnh của ông như thừa ra, quều quào.
Người chen vô thì đông mà gã viết thì thật chậm, nét bút quều quào, nguệch ngoạc trên tờ giấy mỏng làm hằn lên mặt giấy những chỗ lõm thật sâu.
`Quơ` là đưa tay hoặc vật dài gạt, vơ hay chụp qua một khoảng để gom, bắt hoặc lấy vật: `quơ tay`, `quơ rác`, `quơ một mớ`, *sweep, reach, scoop up, grab*. Từ thường gợi động tác rộng, nhanh hoặc ít lựa chọn; trong `quơ đại cái áo`, nó còn nhấn lấy vội món nào tiện tay. `Quơ` không tự mang nghĩa trộm cắp, chiếm đoạt hay làm rơi; chủ ý và hậu quả phải do câu xác định. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `quơ đại`, `quơ một mớ`, `quơ tay` rất tự nhiên; `vơ` gần nghĩa nhưng không thay được trong mọi động tác, còn `quờ` thiên sờ tìm khi khó nhìn. Tab ghi `㧓` như một dạng Nôm có nguồn.
Vừa nói, ông già Hy quơ tay chụp bắt, thảy vào cái giỏ tre lớn.
`Quớ` là tiếng vùng hoặc tiếng cũ dùng mở đầu một lời gọi lớn hướng tới người ở xa hay cả xóm: `quớ làng xóm`, *hey there; hear me, neighbors*. Nguồn từ điển ghi `quớ` là tiếng gọi to; tư liệu giọng Bình Định còn dẫn `quớ làng xóm quơi`. Không nên gắn từ này riêng cho Nam Bộ hoặc viết như một thán từ thông dụng của Sài Gòn hiện nay; trong lời hiện đại, `bớ`, `ới`, `bà con ơi`, `làng xóm ơi` thường dễ nhận hơn tùy vùng. Phân biệt `quớ` với `quốc`, `quơ` và cụm vùng `quớ đít`, vốn có nghĩa khác. Tab Hán–Nôm để trống vì chưa có chứng tích chữ chắc chắn cho chính thán từ này.
`Quờ` là đưa tay sờ trong một vùng để tìm vật khi không nhìn rõ: `quờ tìm công tắc`, `quờ bao diêm`, *feel or grope around for*. Trọng tâm là tìm bằng xúc giác, không phải động tác gom của `quơ`; dạng kéo dài nhiều hướng có thể thành `quờ quạng`. Với người, `quờ` không tạo quyền chạm và không làm mất yêu cầu đồng thuận. Trong bóng tối, khói hay nơi nguy hiểm, câu ví dụ chỉ mô tả hành động chứ không thay hướng dẫn an toàn; nên bám tay vịn, làm theo lối thoát và chỉ dẫn phù hợp thay vì quờ mù quáng. Lời Nam Bộ có thể dùng `rờ`, `mò`, `lần`, nhưng mỗi từ có phạm vi riêng. Tab ghi `𢵵` như một dạng Nôm có nguồn.
Cùng lúc ấy, tay trái quờ cù nèo, gạt mớ cỏ bị hạ qua một bên cho trống trải mặt nước.
`Quở` là trách mắng hoặc khiển trách bằng lời: `bị quở`, `quở đứa nhỏ`, *scold, rebuke, reprimand*. Từ có sắc thái cũ hoặc trang trọng hơn `la`, `rầy` trong nhiều lời nói hiện nay. Nội dung, mức độ và quan hệ quyết định đó là nhắc sửa, lời mắng hay sự làm nhục; bản thân `quở` không chứng minh người bị nói có lỗi. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `la`, `rầy`, `la rầy` thường tự nhiên hơn; không vì vậy mà biến mọi lời góp ý thành quở. Phân biệt `quở` với `quở quang`: toàn cụm sau liên quan một quan niệm dân gian về lời khen, không có nghĩa trách mắng. Tab ghi `𠵩` như một dạng Nôm có nguồn.
Lâu lâu tới đây một lần, ai cũng quở sao tôi chưa chồng.
`Quốc` có hai lớp đồng âm phải tách. Một là yếu tố Hán–Việt từ `國`, nghĩa nước, quốc gia hoặc thuộc phạm vi quốc gia, thường đứng trong từ ghép và tên gọi trang trọng như `quốc ca`, `quốc hội`, `ái quốc`: *country, nation, national*. Không dịch máy móc mọi `quốc` thành một từ tiếng Anh duy nhất; `nước`, `quốc gia`, `nhà nước` cũng không hoàn toàn trùng nhau. Hai là dạng văn chương hoặc dạng ghi âm của `cuốc`, chỉ con chim hay tiếng kêu `quốc quốc`; không gắn chính xác loài sinh học khi văn cảnh chưa đủ. Nguồn còn ghi cách đọc lịch sử `quấc`, nhưng đó không phải dạng chính tả hiện đại để thay tùy tiện. Tab ghi `國` chỉ cho nghĩa Hán–Việt, không áp cho chim quốc. Ghi chú cách dùng (không dùng làm bí danh): Tiếng Việt trang trọng: quốc trong quốc gia, quốc ca, quốc hội. Yếu tố ràng buộc; nghĩa tiếng Anh tùy toàn tổ hợp.
Má em nói ảnh làm trai thì ảnh phải phục vụ quốc gia.
Bán hàng trăm con quốc, được thêm tiền mua chuối, đu đủ cho anh em công nhân xưởng.
1) Ở giai đoạn đầu với luân lý phong kiếm kềm hãm, con người dính liền với bóng xế tà, với cỏ cây, với tiếng quốc nhớ chúa, tiếng đa đa gợi nhà, với trời non nước.
`Quốc ca` là bài hát chính thức đại diện cho một quốc gia: *national anthem*. Không phải mọi bài hát yêu nước, hành khúc, quốc thiều hay ca khúc thường được hát trong lễ hội đều là quốc ca; địa vị chính thức phải dựa vào quy định hoặc sự công nhận của quốc gia ấy. Với Việt Nam, khoản 3 Điều 13 Hiến pháp năm 2013 quy định quốc ca là nhạc và lời của bài `Tiến quân ca`. Cách biểu diễn, nghi thức và quyền sử dụng bản ghi có thể chịu quy định riêng, nên định nghĩa từ vựng không tự tạo hướng dẫn pháp lý. Phân biệt `quốc ca` với `quốc thiều`, thường nhấn phần nhạc không lời, và với `thánh ca`, `hymn`, `patriotic song`. Tab ghi đầy đủ hai thành tố Hán–Việt `國歌`.
Đang đi, nghe bản quốc ca, các con phải đứng nghiêm dở mũ ra.
Cả trường cất tiếng hát bản quốc ca, tiếng hát thật hùng dũng của hơn hai ngàn học sinh muốn phá tung bầu trời thanh vắng hôm nay.
Ông bảo học trò lớp Nhất, lớp Nhì, lớp Ba hát bài quốc ca Pháp cho ông nghe.
Nước Việt Nam đã là một nước tự chủ thì phải có quốc kỳ và quốc ca.
`Quốc dân` là toàn thể người dân của một nước xét chung: *the people of a country; the citizenry*. Từ mang sắc thái trang trọng hoặc lịch sử, thường gặp trong `toàn thể quốc dân`, `quốc dân đồng bào`; lời hiện đại hay dùng `người dân`, `nhân dân`, `toàn dân` tùy văn cảnh. Không đồng nhất máy móc `quốc dân` với `công dân`: `công dân` thường chỉ địa vị pháp lý của cá nhân đối với một quốc gia, còn `quốc dân` nhấn tập thể người trong nước trong cách nói chung. Cũng không dùng từ này để xóa khác biệt về quốc tịch, cư trú hoặc quyền pháp lý của từng người. Tab ghi đầy đủ `國民`.
Đã vậy mà cậu nói lời nào nghe cũng có lý, cậu tính việc nào coi cũng cao xa, rõ ràng là một đứng thanh niên tân học, đã có lòng nhiệt thành với quốc dân mà lại có tài tổ chức cuộc khai hoá nữa.
Vì tôn chỉ tờ báo chúng tôi là khai thông trí thức, bảo thủ lợi quyền, kết giải đồng tâm chấn chỉnh phong hoá cho quốc dân.
Quốc dân đã quen dùng thuở nay, nên rất khó mà đặt tiếng mới.
tìm cơ hội khác hầu gióng hồi chuông cảnh tỉnh bé nhỏ, khiêm tốn nhưng hữu hiệu cho quốc dân.
`Quốc gia` là một nước xét như cộng đồng chính trị có lãnh thổ, dân cư và chính quyền: *country, nation, state* tùy cảnh. Trong `cấp quốc gia`, `an ninh quốc gia`, toàn cụm còn bổ nghĩa phạm vi thuộc hoặc liên quan cả nước: *national*. Không dịch máy móc `quốc gia` bằng một từ tiếng Anh duy nhất: `country` thường trung tính, `state` nhấn tư cách/chủ quyền chính trị–pháp lý, `nation` có thể nhấn cộng đồng người và bản sắc. `Quốc gia`, `đất nước`, `nhà nước`, `dân tộc` gần nhau ở vài câu nhưng không đồng nhất; tiêu chí pháp lý cụ thể phải dựa vào nguồn chuyên ngành. Tab ghi `國家`, không tách chữ `家` thành gia đình trong nghĩa hiện đại của toàn cụm.
- Lập gia đình là có vợ con, có nhà cửa, nối nghiệp cho cha mẹ, nối dòng cho tổ tiên, làm đầm ấm cho xã hội, làm an ổn cho quốc gia.
Nhà chính trị khen loài ong biết tổ chức thành những quốc gia, có vua, có tôi, có thần dân.
Từ năm 1876 về sau, Lazzaretti trở nên tích cực và hung hãn hơn, ông công khai công kích chánh quyền trung ương, cho rằng chánh quyền này đi sai đường lối của chúa Kitô, đồng thời ông tuyên bố thành lập một quốc gia riêng, mang danh nước Công hòa của Thượng đế (République de Dieu).
Chàng là một công dân xứng đáng của quốc gia mà có thể của thế giới nữa, một người chồng làm tròn bổn phận ông chủ gia đình.
`Quốc hiệu` là tên gọi chính thức của một nước, nhất là khi nói về tên nhà nước dùng trong một thời kỳ lịch sử: *official name of a country; state title*. Cần phân biệt `quốc hiệu` với `tên ngắn`, tên địa lý, biệt xưng, niên hiệu của vua, khẩu hiệu và tên triều đại; chúng có thể liên quan nhưng không tự là một. Với trường hợp hiện hành, phải dựa vào hiến pháp hoặc nguồn chính thức; Điều 1 Hiến pháp năm 2013 nêu tên nước là `Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam`. Khi viết lịch sử, không được tự gắn niên đại hoặc triều đại nếu chưa có nguồn. Tab ghi đầy đủ `國號`.
Cho đến tên vua của ba quốc gia ấy cũng được chép, và những cuộc rối loạn nội bộ của họ, thì quân, chúa gì, đều được Tàu biết rõ và ghi chép đủ cả, trong khi đó thì họ tuyệt đối không biết gì hết về đất Âu Lạc, trừ cái tên An Dương Vương, và hoàn toàn mù mịt về Văn Lang, trừ nhà vua mà họ không biết cả quốc hiệu, chỉ gọi là vua của dân Lạc (Lạc Vương).
Như vậy khi cải quốc hiệu Văn Lang thành ra Âu Lạc, ông chỉ muốn ngầm nói rằng đó là nước của dân Lạc, nhưng do dân Âu lãnh đạo, nhưng không có sự kiện sáp nhập Âu Lạc vào Tây Âu bao giờ.
Vua Thế Tổ nhà Thanh đem binh vượt Vạn Lý Trường Thành xâm chiếm Trung Quốc lên ngôi Hoàng đế lấy niên hiệu là Thuận Trị, cải quốc hiệu là Đại Thanh.
Trăm trai đều nghe mệnh, rồi mới từ giã mà đi. Âu Cơ cùng với năm mươi người con trai ở tại Phong Châu - (bây giờ là huyện Bạch Hạc), tự suy tôn người hùng trưởng lên làm vua, hiệu là Hùng Vương, quốc hiệu là Văn Lang; về bờ cõi của nước thì Đông giáp Nam Hải, Tây đến Ba Thục, Bắc đến Động Đình hồ, Nam đến nước Hồ Tôn Tinh (bây giờ là nước Chiêm Thành), chia trong nước làm mười lăm bộ là: Giao Chỉ, Chu Diên, Ninh Sơn, Phú…
`Quốc hội` là cơ quan đại diện và lập pháp ở cấp quốc gia, thường dịch là *parliament* hoặc *national assembly*. Cơ cấu, cách bầu, số viện và thẩm quyền khác nhau theo hiến pháp từng nước, nên không mặc định mọi quốc hội giống nhau. Ở Việt Nam, Điều 69 Hiến pháp năm 2013 xác định Quốc hội là cơ quan đại biểu cao nhất của Nhân dân, cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất, thực hiện quyền lập hiến, lập pháp, quyết định các vấn đề quan trọng và giám sát tối cao hoạt động của Nhà nước. Viết hoa `Quốc hội` khi dùng như tên riêng của thiết chế Việt Nam; đầu mục từ điển vẫn để chữ thường. Phân biệt với `chính phủ`, `nghị viện`, `hội đồng nhân dân` và một kỳ họp cụ thể. Tab ghi `國會`.
1 Lúc xảy ra câu chuyện, chưa có Quốc hội.
- Khi hội đồng liên bộ thấy rằng kế hoạch của ta hợp lý và không gây thiệt hại cho ai, trái lại giúp dân thêm sức khỏe thì hội đồng sẽ đưa nội vụ ra Quốc hội và luật ấy được ban hành.
Lần khác, ông kiếm được một Anh kim vì đếm phiếu sau một cuộc bầu cử vào Quốc Hội.
Khi giải tán Hội Đồng Nhân Sĩ, Tướng Nguyễn Khánh ru ngủ quần chúng là thành lập Quốc Hội Lập Hiến dân cử.
`Quốc khánh` là ngày kỷ niệm chính thức của một quốc gia, thường gắn với độc lập, thành lập nhà nước hoặc một mốc được nước đó quy định: *National Day*. Không phải mọi ngày lễ yêu nước, ngày chiến thắng hoặc lễ hội toàn quốc đều là quốc khánh. Ngày và ý nghĩa phải tra theo nguồn chính thức của từng nước, từng thời kỳ. Ở Việt Nam, ngày Quốc khánh là 2 tháng 9; Bộ luật Lao động năm 2019 quy định kỳ nghỉ Quốc khánh gồm ngày 2 tháng 9 và một ngày liền kề, nhưng đây là chế độ nghỉ lao động, không phải phần nghĩa cốt lõi áp cho mọi nước. Phân biệt `quốc khánh` với `ngày độc lập`, `quốc lễ` và `ngày nghỉ lễ`. Tab ghi `國慶`.
`Quốc kỳ` là lá cờ chính thức đại diện cho một quốc gia: *national flag*. Không phải mọi lá cờ xuất hiện trong lãnh thổ, cờ của tổ chức, đảng phái, địa phương, đơn vị hay sự kiện đều là quốc kỳ. Hình dạng, màu sắc, biểu tượng và quy cách phải dựa vào hiến pháp hoặc nguồn chính thức của từng nước; không suy từ ảnh minh họa không rõ nguồn. Ở Việt Nam, khoản 1 Điều 13 Hiến pháp năm 2013 quy định quốc kỳ hình chữ nhật, rộng bằng hai phần ba chiều dài, nền đỏ, giữa có ngôi sao vàng năm cánh. Phân biệt `quốc kỳ` với `quốc huy`, `cờ Đảng`, `cờ hiệu` và `cờ lễ hội`. Tab ghi đầy đủ `國旗`.
- Hỡi quốc dân, đây là quốc kỳ Việt Nam !
Ngoài nơi tôn nghiêm thì quốc kỳ phải được tôn trọng trên hết.
Làm Thế Nào Để Giết Một Tổng Thống - Tập I
`Quốc lộ` là tuyến đường bộ được xếp theo cấp quản lý quốc gia: *national highway*. Theo Điều 8 Luật Đường bộ năm 2024 của Việt Nam, quốc lộ gồm đường nối Hà Nội với trung tâm hành chính cấp tỉnh, nối các trung tâm hành chính cấp tỉnh, hoặc có vị trí quan trọng đối với phát triển kinh tế–xã hội, quốc phòng, an ninh của vùng hay khu vực. Không đồng nhất `quốc lộ` với mọi đường rộng, đường dài hoặc `đường cao tốc`; một quốc lộ có thể đi qua đô thị và việc quản lý có thể được phân cấp mà tên loại đường vẫn do quy định xác định. Số hiệu, lộ trình, tốc độ, tải trọng và tình trạng giao thông phải tra biển báo cùng nguồn hiện hành. Tab ghi thành tố Hán–Việt `國` và `路`, không tuyên bố một chứng tích cổ cho nguyên cụm hiện đại.
- Dạ, quốc lộ xuyên thành phố Bình Dương.
Nửa giờ sau, em đã tới quốc lộ Sài Gòn - Đà Lạt.
Càng rời xa quốc lộ, phong cảnh càng trở nên kỳ mỹ.
`Quốc ngữ` có hai lớp cần tách. Theo nghĩa Hán–Việt `國語`, đó là tiếng nói chung hay ngôn ngữ của một nước; nước nào và ngôn ngữ nào phải do văn cảnh xác định. Trong Việt Nam hiện đại, `chữ Quốc ngữ` là tên hệ chữ dùng mẫu tự Latin cùng dấu phụ để ghi tiếng Việt: *the Vietnamese Latin-based script*. Chữ Quốc ngữ là hệ chữ viết, không phải một ngôn ngữ khác với tiếng Việt; cũng không phải cách ghi duy nhất từng tồn tại, vì lịch sử còn có chữ Hán và chữ Nôm. Không gán toàn bộ quá trình hình thành cho một cá nhân duy nhất: hệ chữ được phát triển và điều chỉnh qua nhiều thế hệ. Viết hoa `Quốc ngữ` thường gặp trong tên hệ chữ, còn cách viết trong văn bản phải theo quy ước biên tập. Tab ghi `國語` cho nguồn Hán–Việt của tên gọi.
Chí Đại làm vừa được một năm thì quan Phủ xin tăng lương thêm mỗi tháng mười lăm đồng, lại cậy Chí Đại mỗi chúa nhựt qua dinh dạy dùm con trai nhỏ của ông học chữ quốc ngữ.
Ngực của mấy kẻ"làm ăn lương thiện"ấy xâm đầy chữ Tàu, chữ quốc ngữ, luôn cả chữ Pháp.
Thôn xóm Miên gần như tự trị, mấy viên cai tổng Miên tha hồ tung hoành như thời trước với hủ tục phong kiến; ngoài chợ Châu Đốc, thực dân có mua chuộc được một người Miên biết chữ Quốc ngữ, ham tiền bạc, đó là viên huyện Cuey Kiên.
Truyện Tàu dịch ra quốc ngữ lần đầu tiên có lẽ là truyện Tam Quốc, khởi đăng trong Nông Cổ Mín Đàm (trước năm 1904).
`Quốc nội` nghĩa là ở trong phạm vi một nước hoặc thuộc trong nước: *domestic; within the country*. Từ có sắc thái Hán–Việt trang trọng hoặc cũ hơn `trong nước`, thường gặp trong `thị trường quốc nội`, `tin tức quốc nội`, `đồng bào quốc nội`. Không mặc định hàng hóa quốc nội là do doanh nghiệp trong nước sở hữu, có nguyên liệu nội địa, đạt chất lượng nào hay được ưu đãi; tiêu chí phải do câu hoặc quy định chuyên ngành xác định. Phân biệt `quốc nội` với `nội địa`, `quốc gia`, `quốc tế`, `hải ngoại`; `nội địa` hiện tự nhiên hơn trong nhiều tổ hợp giao thông–thị trường, nhưng không thay máy móc mọi văn cảnh lịch sử. Tab ghi đầy đủ `國內`.
Hộ trì cho chúng sanh - quốc nội như Quốc ngoại.
Quan Thuế với buôn lậu quốc nội chỉ chơi trò cút bắt với nhau thôi, một bên trốn và một bên tìm.
`Quốc phòng` là công cuộc phòng vệ và giữ nước bằng sức mạnh tổng hợp của quốc gia: *national defense*. Luật Quốc phòng Việt Nam năm 2018 định nghĩa đây là công cuộc giữ nước bằng sức mạnh tổng hợp toàn dân tộc, trong đó sức mạnh quân sự là đặc trưng và lực lượng vũ trang làm nòng cốt. Vì vậy không đồng nhất `quốc phòng` với riêng quân đội, vũ khí, chiến tranh hoặc một bộ; từ còn xuất hiện trong `an ninh–quốc phòng`, `giáo dục quốc phòng`, `công nghiệp quốc phòng`, mỗi tổ hợp có phạm vi riêng. Không dùng định nghĩa từ điển để suy thông tin mật, nghĩa vụ cá nhân hay tính hợp pháp của một biện pháp. Phân biệt quốc phòng với `an ninh quốc gia`, `quân sự`, `phòng thủ dân sự`. Tab bổ sung đầy đủ `國防` cho mục cũ vốn chưa có hồ sơ chữ.
`Quốc sách` là chính sách lớn hoặc đường lối chiến lược của nhà nước ở tầm quốc gia: *major national policy; national strategy*. Bản thân từ không luôn có nghĩa `ưu tiên số một`; cụm `quốc sách hàng đầu` mới nhấn vị trí ưu tiên cao nhất theo văn bản cụ thể. Không gọi mọi chương trình, khẩu hiệu, dự án hay chính sách có phạm vi toàn quốc là quốc sách nếu chưa có căn cứ về tầm chiến lược hoặc sự xác lập chính thức. Hiến pháp Việt Nam năm 2013 dùng cụm `quốc sách hàng đầu` cho phát triển giáo dục và cho phát triển khoa học–công nghệ, nhưng cách dùng đó không biến mọi biện pháp trong hai lĩnh vực thành một quốc sách riêng. Phân biệt `quốc sách` với `chính sách quốc gia`, `chiến lược quốc gia`, `quốc kế` và `kế hoạch`. Tab ghi `國策`.
Chàng đã lên đường với cái ống loa làm sáng tỏ quốc sách chống Cộng.
Cai đẻ, bên Ấn Độ, là quốc sách, y hệt quốc sách chống Cộng của Việt Nam.
Từ kế hoạch “Xít ta lây” đến “quốc sách ấp chiến lược” rồi những chiến thuật “Phượng hoàng bay” , “Mãnh hổ vồ mồi” hoàn toàn bị phá sản.
Thực ra, vấn đề đó đã được người Do Thái hiểu từ lâu, nhưng từ khi Israel độc lập, nó mới được đưa lên hàng đầu thành một quốc sách, theo ông Joseph Klatzmann, từ năm 1870, trường canh nông đầu tiên của Israel đã được thành lập ở Mikvé-Israel.
`Quốc tang` là tang lễ hoặc thời gian tưởng niệm chính thức ở cấp quốc gia do cơ quan có thẩm quyền quyết định: *national mourning; national funeral* tùy câu. Trong hệ thống nghi thức Việt Nam, `Lễ Quốc tang` là một nghi thức chính thức, khác `Lễ tang cấp Nhà nước`, `Lễ tang cấp cao` và lễ tang thông thường; đối tượng và nghi lễ phải tra quy định hiện hành, hiện có Nghị định 105/2012 được sửa đổi bởi Nghị định 237/2025. Không phải mọi nỗi đau chung, thảm họa lớn hay đám tang người nổi tiếng tự động là quốc tang. Cũng không suy thời lượng, việc treo cờ rủ, dừng hoạt động giải trí hoặc nghĩa vụ của cá nhân nếu quyết định và quy định cụ thể chưa nêu. Phân biệt `quốc tang`, `quốc táng`, `quốc lễ`, `ngày tưởng niệm`. Tab ghi `國喪`.
Sáu tháng để con dân của cả nước để quốc tang.
Theo lệnh của Tổng thống Juan Péron, xứ Cộng hòa Argentine phải để quốc tang cho Tổng thống phu nhân.
Phạm Đình Hổ cho biết 90 người ở quê mặc áo vải trắng thô, học trò hay người thường lúc việc công mặc áo xanh lam (thanh cát) hoặc sẫm, hoặc lợt, hoặc sừng lúc có quốc tang, lúc thường mặc áo thâm.
`Quốc tế` chỉ quan hệ, phạm vi hoặc sự tham gia giữa hai hay nhiều nước: `hợp tác quốc tế`, `luật quốc tế`, `chuyến bay quốc tế`, *international*. Khi dùng như danh từ trong `cộng đồng quốc tế`, `quốc tế lên tiếng`, nó có thể quy ước nói tới các nước, tổ chức hoặc dư luận ngoài phạm vi một nước; câu phải nói rõ chủ thể, không coi “quốc tế” là một khối đồng nhất. Từ này không tự mang nghĩa `nước ngoài`, `toàn cầu`, `được công nhận`, `chất lượng cao` hoặc `đúng chuẩn`; `tiêu chuẩn quốc tế` phải có tên tổ chức hay bộ tiêu chuẩn cụ thể. Phân biệt `quốc tế` với `quốc gia`, `đối ngoại`, `xuyên quốc gia`, `toàn cầu`. Tab ghi đầy đủ `國際`.
Xưa kia, thương cảng quốc tế; bây giờ, đất bồi.
- Quốc tế có nghĩa là giữa các nước ngoài.
Rory Calhoun nổi tiếng là minh tinh màn bạc quốc tế.
Tổ chức quốc tế tị nạn đã giúp đỡ họ nơi ăn chốn ở đàng hoàng.
`Quốc tịch` là địa vị pháp lý thể hiện quan hệ gắn bó giữa một cá nhân và một nhà nước: *nationality; citizenship* tùy hệ thống pháp luật. Quyền, nghĩa vụ, cách xác lập, thay đổi, thôi hay trở lại quốc tịch do pháp luật từng nước quy định; không suy quốc tịch chỉ từ nơi sinh, dân tộc, ngôn ngữ, nơi cư trú, họ tên hoặc diện mạo. Hộ chiếu là giấy tờ có thể chứng minh thông tin trong nhiều tình huống nhưng bản thân cuốn hộ chiếu và khái niệm quốc tịch không đồng nhất. Việt Nam có Luật Quốc tịch 2008, được sửa đổi năm 2014 và 2025; mục từ không thay tư vấn pháp lý theo hồ sơ cụ thể. Phân biệt `quốc tịch` với `dân tộc`, `hộ khẩu`, `thường trú`, `quê quán`, `nguyên quán`. Tab ghi đầy đủ `國籍`.
Tôi yên tâm hơn bao giờ hết, với tấm giấy "lách xê" trong túi và nhứt là với bức thơ của ông bà Henri Nhan, một tài liệu cho phép tôi bén mảng đến gần đồn vì lý do chánh đáng, theo lời mời của một nhân vật tăm tiếng có quốc tịch Pháp.
Như ở Rạch Giá,có ông Trần Chánh Chiếu,theo Tây học rất sớm làm quen với thực dân,xin khẩn đất ruộng,trở thành điền chủ lớn,nhập quốc tịch Pháp,xin theo đạo Thiên Chúa,qua Nhật gặp Hoàng thân Cường Ðể với cao vọng sẽ Duy Tân nước nhà với công nghiệp.
Lúc gọi phạm nhân đến trước vành móng ngựa,nói rõ tên họ và quốc tịch,nói tiếng Pháp,xin tạm dịch là người nước An Nam nhưng không phải đạt dưới sự cai trị của vua nước An Nam ở xứ bảo hộ Trung Kỳ.
`Quốc vương` là vua, người giữ ngôi quân chủ đứng đầu một vương quốc: *king; monarch*. Từ không tự cho biết người ấy có quyền tuyệt đối hay chỉ giữ vai trò nghi lễ; quyền hạn phải đọc theo hiến pháp và thời kỳ. Không đồng nhất `quốc vương` với `hoàng đế`, `chủ tịch nước`, `thủ tướng`, `vương tử` hay mọi `quốc chủ` trong văn bản cổ. Khi người trị vì là phụ nữ, tiếng Việt thường dùng `nữ vương` hoặc `nữ hoàng` tùy truyền thống dịch và tước hiệu chính thức; không đổi tước hiệu lịch sử tùy ý. `Vua` tự nhiên hơn trong nhiều lời kể, còn `quốc vương` trang trọng, thường gặp trong ngoại giao, sử học và bản dịch thể chế. Tab ghi đầy đủ `國王`.
Chủ nhà là chúa của gia tộc, quốc vương là chúa của quốc dân.
`Quới nhơn` là dạng văn cũ/Nam Bộ của `quý nhân` (`貴人`). Trong lời kể Nam Bộ, từ thường chỉ người giúp đỡ, che chở, chỉ đường hoặc gỡ thế khó đúng lúc — gần `ân nhân`, `benefactor` hay `helpful patron` tùy quan hệ. Tuy nhiên, nghĩa gốc Hán văn còn có thể chỉ người sang, người có địa vị và từng là tước hiệu trong một số chế độ; phải đọc theo thời đại và câu, không tự đổi mọi trường hợp thành ân nhân. Từ không mặc định người giúp là thần linh, giàu có, có quyền lực pháp lý, giúp chắc thành công, hay người được giúp mắc một món nợ vô hạn. Dạng hiện hành là `quý nhân`; chỉ lớp `quý` 貴 mới có biến thể `quới`, không áp sang quý 季 là ba tháng hoặc can Quý 癸.
- Em có biết quới nhơn che chở phò hộ cho em là ai không?
Ông Tư cứ trả lời bình tĩnh, rồi có quới nhơn giúp đỡ.
`Quờ quạng` là quờ hết chỗ này tới chỗ khác hoặc đưa tay nhiều hướng để tìm khi không nhìn rõ hay thiếu định hướng: *grope or fumble around*. Toàn cụm nhấn sự dò tìm lan nhiều phía hơn `quờ`; nó không tự có nghĩa say, bệnh, kém thông minh hay cố tình chạm người. `Sờ soạng` gần nghĩa nhưng trong một số văn cảnh về cơ thể có thể gợi đụng chạm không phù hợp, nên bản dịch và ví dụ phải giữ ranh giới đồng thuận. Ở nơi khói, tối hoặc có điện/máy móc, `quờ quạng` chỉ là mô tả chứ không phải hướng dẫn an toàn. Tab ghi `𢵵` cho riêng thành tố `quờ`, không coi đây là chữ nguyên khối của `quờ quạng`.
Tủi thân quá, Liên quờ quạng mò chiếc gối rồi đậy mặt bằng gối, nàng khóc oà.
Thì ra đó là chị mù bán đậu rang, còn quờ quạng ngoài đầu ngỏ.
Bối rối, hắn quờ quạng mò kiếm và mừng rỡ vô cùng mà chạm phải chơn của nguời vợ vừa cuới không đầy một tiếng đồng hồ nầy.
Đóng cửa xong, anh quờ quạng trong bóng tối toan thu dọn để xóa mất dấu vết bán trễ, hầu lính có vào thì sẽ không bắt bẻ anh được chỗ nào.
`Quở quang` là nói lời khen mà theo một quan niệm dân gian có thể làm điều đang tốt bị đảo ngược hoặc báo một điềm không lành; thường gặp khi người lớn dè dặt lúc khen trẻ: *praise in a way believed to jinx*. Đây là mô tả niềm tin và lối ứng xử văn hóa, không phải khẳng định khoa học rằng lời khen gây bệnh hay rủi ro. Không được tách `quở` rồi định nghĩa toàn cụm là trách mắng. Phân biệt `quở quang` với `quở`/`quở trách` (mắng), `nói gở` (nói điều bị xem là xui) và `trộm vía` (một công thức kiêng khen ở vài cộng đồng, không bắt buộc hay phổ quát). Trong lời Nam Bộ có thể nghe `đừng nói quở`, `hổng dám khen`; phạm vi không chỉ riêng Nam Bộ. Tab Hán–Nôm để trống vì chưa có chứng tích chắc chắn cho nguyên cụm và chữ của `quở` nghĩa mắng có thể làm người đọc hiểu sai.
Người mẹ chỉ sợ làm những buổi lễ linh đình quá trong khi đứa bé còn non yếu, một cơn gió lạ cũng đủ quật ngã, tổ chức cho linh đình để mọi người quở quang thì thật là điều không nên.
Về việc cầm hương này, người xưa giải thích là để cúng vị thần chủ về hôn lễ, nhưng cũng có người cho là để “đốt vía” những kẻ xấu miệng quở quang khi đám cưới đi qua.
Kiêng cho đứa nhỏ, người xưa còn kiêng cả những người “vía dữ” có thể làm cho đứa trẻ khóc không ai dỗ được, và khi những người này quở quang đứa trẻ có thể bị đau yếu.
`Quơ quào` có hai lớp nghĩa liên quan sự vội và thiếu chọn lọc. Một là đưa tay, lấy hoặc gom tới tấp, không gọn hay không chính xác: *grab or sweep around haphazardly*. Hai là cách nói Nam Bộ/cũ về việc kiếm chác, xoay xở hoặc vay mượn để góp được chút tiền, thức ăn hay nguồn lực: `quơ quào chút đỉnh ăn Tết`, *scrape or scrounge together*. Toàn cụm không tự có nghĩa trộm cắp, lừa đảo hoặc vay không trả; nguồn tiền, sự đồng ý và nghĩa vụ hoàn lại phải do câu nói rõ. Phân biệt `quơ quào` với `quơ`, `quờ quạng`, `gom góp`, `chạy vạy` và `xoay xở`. Tab ghi `㧓` cho riêng thành tố `quơ`, không coi đó là chữ của nguyên cụm.
Làm việc ai lại khỏi quơ quào chút đỉnh.
Có người cho rằng kẻ trộm nếu muốn vào đình làng vẫn có thể dùng thủ đoạn khác, khó nhọc hơn: hắn bò ngược, day đầu ra ngoài sân, dùng hai chân mà quơ quào, thần thánh chỉ thấy chân chứ không thấy cái mặt của hắn trong bóng tối.
Anh ta quơ quào chụp lấy khẩu súng rồi lấp bấp hỏi vọng ra phía sau lái:
Thắm quơ quào giường nệm sơ qua rồi cũng bước ra theo.
`Quở trách` là dùng lời nghiêm khắc để trách một người về hành vi bị cho là sai, thiếu phép hoặc không đúng yêu cầu: *reprimand, rebuke*. So với `góp ý`, cụm này nặng hơn; `trách` có thể bộc lộ bất bình, còn `mạt sát` nhắm hạ nhục và không phải hệ quả tất yếu của quở trách. Quan hệ trên–dưới thường gặp nhưng không phải điều kiện bắt buộc trong mọi câu hiện đại. Việc một người bị quở trách không tự chứng minh họ có lỗi; phải xét sự việc và bằng chứng. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `la`, `rầy`, `la rầy` thường thân thuộc hơn tùy cảnh. Phân biệt với `quở quang`, vốn là cụm dân gian về lời khen bị kiêng. Tab ghi Nôm `𠵩` cho quở và Hán `責` cho thành tố Hán–Việt trách.
Bà Hương quản ngồi uống nước rồi ăn trầu, bà không thèm ngó mà cũng không quở trách tới cậu ba Giai.
Mới một bữa đầu, anh ta quét bụi ở trên mấy bàn giấy, anh ta vô ý đụng đổ bình mực, làm cho giấy tờ lấm lem, mấy thầy quở trách om sòm.
Vả lại, dân trong xóm có làm gì mà cậu quở trách là hỗn láo?
`Quy` có nhiều lớp đồng âm phải tách. Là động từ, `quy` nghĩa tính, gom, chuyển hoặc gán về một mối, một loại, một chuẩn hay một nguyên nhân: `quy về`, `quy vào`, `quy đổi`, `quy trách nhiệm`; lớp này liên hệ `歸`. Là yếu tố `規`, nó góp nghĩa khuôn phép, đặt định hoặc trù liệu trong `quy tắc`, `quy định`, `quy hoạch`, nhưng không dùng độc lập để thay toàn bộ các danh từ ấy. `Quy` còn là âm Hán–Việt văn chương của `龜` nghĩa rùa trong `Kim Quy`; không gọi mọi con rùa hiện đại là quy. Một lớp khác là tên cũ/biến thể của chữ cái `Q` hay tổ hợp `qu`, có lịch sử vay tên chữ Pháp. Dạng `qui` là biến thể chính tả gặp trong tư liệu và tên riêng; không sửa tên riêng máy móc. Không nhập `quy` với `quỳ`, `quý`, `quỷ`, `quỹ` hoặc `quỵ`.
`Quý` có nhiều lớp Hán–Việt. Với `貴`, từ có nghĩa có giá trị/đáng trọng (*valuable, precious, esteemed*), động từ coi trọng hoặc thương mến (*treasure, hold dear*), và thành tố kính ngữ trong `quý khách`, `quý vị`; quý không đồng nghĩa đắt tiền, hoàn hảo hay có địa vị pháp lý đặc biệt. Với `季`, `quý` là một khoảng ba tháng của năm, cần nêu số quý và năm khi dữ liệu dễ nhầm. Với `癸`, `Quý` là can thứ mười trong mười thiên can, thường viết hoa trong `Quý Hợi`, `Quý Mão`; không nhập lớp này với quý giá. `Quí` là biến thể chính tả còn gặp; `quới` là dạng Nam Bộ cũ được nguồn ghi nhận, chỉ nên dùng trong trích dẫn hay tái hiện lịch sử. Không dùng quý mến để suy đồng ý, thiên vị hoặc miễn kiểm chứng. Trong lớp `貴`, văn Nam Bộ cũ còn có các toàn tổ hợp `quới nhơn`, `quới vị`, `quới bạn`, `phú quới`; không dùng `quới` cho quý ba tháng `季` hay can Quý `癸`.
`Quỳ` là hạ người xuống để một hoặc hai đầu gối tì trên mặt đất hay mặt đỡ: *kneel; kneel down*. Có thể `quỳ một gối`, `quỳ hai gối`, `quỳ gối`, `quỳ xuống`; tư thế xuất hiện trong lao động, nghi lễ, cầu nguyện, cầu hôn, luyện tập hoặc hình phạt, nên bản thân từ không chứng minh tôn kính, đầu hàng, đồng thuận hay bị cưỡng ép. Phân biệt `quỳ` với `ngồi xổm`, `khụy gối` và `quỵ` là ngã gục hoặc suy sụp đột ngột. Dạng `quì` là biến thể chính tả cũ. Nguồn giải `quỳ` là âm phi Hán–Việt của `跪`, còn âm Hán–Việt chuẩn là `quỵ`; vì vậy tab chữ phải nói rõ quan hệ này, không gắn nhãn quỳ là âm Hán–Việt chuẩn.
`Quỹ` thường là khoản tiền hoặc nguồn tài chính được tập hợp, để dành và quản lý cho một mục đích: *fund; treasury* tùy tổ chức, như `quỹ dự phòng`, `quỹ học bổng`, `công quỹ`. Từ có thể chỉ chính khoản nguồn lực hoặc tổ chức/cơ chế quản lý nó; phải đọc điều lệ và văn cảnh. Có quỹ không đồng nghĩa còn đủ tiền mặt, được cấp phép, hoạt động minh bạch, bảo đảm lợi nhuận hay khoản đóng góp được hoàn lại. `Ngân sách`, `tài khoản`, `số dư`, `tiền mặt` và `quỹ` liên quan nhưng không thay nhau. Nghĩa tiền liên hệ `櫃` là hòm/két đựng tiền. Một đồng âm Hán–Việt khác là `軌` trong `quỹ đạo`, `quỹ tích`, mang nghĩa vết hoặc đường vận hành; không liên quan quỹ tiền. Chính tả hiện hành là `quỹ`; `quĩ` là biến thể cũ. Tab ghi riêng `櫃` và `軌`.
Ông chủ Nhan - hồi đó là hương quản Nhan - được cử làm thủ quỹ vì trong tổng số năm ngàn đồng lạc quyên, phần ông góp tới hai trăm đồng, nhiều hơn mọi người khác.
`Quỷ` trước hết là thực thể siêu nhiên trong tín ngưỡng, thần thoại và truyện kể: tùy truyền thống có thể dịch *demon, devil, fiend, imp, goblin*; không dùng một bản dịch cho mọi thế giới truyện và không trình bày niềm tin như sự kiện đã kiểm chứng. `Quỷ` không luôn đồng nghĩa `ma`: ma thường gắn hồn người chết hơn, còn quỷ có thể là một hạng sinh thể gây hại, tinh nghịch hoặc kỳ dị theo hệ thống kể chuyện. Trong khẩu ngữ, `đồ quỷ`, `con quỷ nhỏ`, `quỷ sứ` có thể là lời mắng, lời trêu hoặc cách gọi thân mật; quan hệ, giọng và phản ứng người nghe quyết định. Không dùng nhãn quỷ để hạ nhục người thật, mô tả bệnh hay kết luận ai nguy hiểm. Chính tả chuẩn là `quỷ`; `quỉ` là biến thể còn gặp. Tab ghi `鬼`, không lấy `詭` trong quỷ quyệt để thay cho mọi nghĩa của đầu mục.
`Quỵ` là sụm, khuỵu hoặc ngã xuống vì chân hay cơ thể không còn chống đỡ nổi: *collapse; crumple; buckle*. Từ thường đi với `ngã quỵ`, `quỵ xuống`, và có nghĩa chuyển khi một người, tổ chức hay hệ thống suy kiệt đến mức không thể tiếp tục: *break down; collapse*. Không nhập `quỵ` với `quỳ` là chủ động đặt gối xuống, `khuỵu` là gối/chân gập yếu, `ngất` là mất ý thức tạm thời, hoặc `đột quỵ` là thuật ngữ y khoa. Một người quỵ có thể do nhiều nguyên nhân; riêng dấu hiệu nghi đột quỵ phải được xem là cấp cứu, không chờ từ điển chẩn đoán. Dạng `quị` là biến thể chính tả cũ còn gặp. Chữ `跪` có âm Hán–Việt quỵ, nghĩa gốc quỳ gối; nguồn cũng ghi `跪倒` có nét ngã quỵ, nhưng tab chữ không được làm hai đầu mục quỳ–quỵ thành một nghĩa hiện đại.
Bỗng dưng ông Năm Hên đứng dậy, chạy bò càn lên bờ đến bên cạnh tôi rồi quỵ xuống, thở hổn hển:
`Quy cách` là tập hợp yêu cầu về kích thước, hình dạng, cấu tạo, định dạng hoặc đặc tính kỹ thuật của sản phẩm, vật liệu hay hồ sơ: *specification; prescribed format*. Từ cũng có thể chỉ cách thức, thể thức đã ấn định để làm một việc. Cần nói rõ `quy cách nào`, phiên bản nào và do tài liệu nào đặt ra; `đúng quy cách` không tự chứng minh vật đạt mọi tiêu chuẩn chất lượng, an toàn, pháp lý hay đúng nhu cầu sử dụng. Phân biệt `quy cách` với `quy trình` là chuỗi bước, `tiêu chuẩn` là tài liệu/chuẩn đánh giá rộng hơn, `quy chuẩn kỹ thuật` là khái niệm pháp lý có tính bắt buộc trong phạm vi áp dụng, và `quy chế` là hệ điều lệ cho hoạt động. Chính tả hiện hành là `quy`, còn `qui cách` là dạng cũ còn gặp. Tab ghi trọn `規格`.
`Quy chế` là hệ thống điều lệ hoặc những điều được đặt ra để nhiều người, bộ phận hay đơn vị cùng theo trong một phạm vi hoạt động: *regulations; rules; governing statutes* tùy loại văn bản. Một quy chế thường nói về tổ chức, cách vận hành, quyền hạn, trách nhiệm, tiêu chí hoặc quan hệ phối hợp; phải nêu tên, cơ quan ban hành, phạm vi, phiên bản và hiệu lực khi câu mang giá trị hành chính–pháp lý. Không gọi mọi lời dặn, nội quy một phòng, chính sách, quy trình thao tác hay luật của nhà nước là quy chế. `Theo quy chế` không tự chứng minh quyết định đúng luật, công bằng hoặc còn hiệu lực. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ có thể diễn giải là `lệ chung của cơ quan`, nhưng khi dẫn văn bản phải giữ đúng danh xưng. Tab ghi `規制`.
Họ Mạc ở Hà Tiên được chúa Nguyễn cho hưởng quy chế tự trị.
– Nghĩa là quy chế tổ chức, thành lập, điều hành từ Trung Ương đến các tính, quận, xã.
Vậy cần phải định ngay một quy chế cho công chức toàn quốc.
Việc học hành, thi cử đúng quy chế do nhà nước ban hành.
`Quy chiếu` là đặt hoặc hiểu một biểu thức, dữ liệu, vị trí hay nhận định trong quan hệ với đối tượng, mốc hoặc hệ làm căn cứ: *refer; reference; relate to a frame of reference*. Trong ngôn ngữ học, từ/cụm từ quy chiếu đến người, vật, sự việc hay phần diễn ngôn mà nó dùng để chỉ; `vật quy chiếu` và `sở chỉ` là thuật ngữ liên quan nhưng không phải lúc nào cũng thay nhau. Trong khoa học–kỹ thuật, `hệ quy chiếu`, `mốc quy chiếu`, `điểm quy chiếu` xác định nền để mô tả vị trí, chuyển động hoặc so sánh; hệ quy chiếu không luôn đồng nghĩa hệ tọa độ. Trong phân tích, phải nêu rõ đang quy chiếu vào nguồn hay mốc nào; không dùng `quy chiếu` như từ sang để thay máy móc `trích dẫn`, `tham khảo`, `đối chiếu` hoặc `chiếu hình`. Nguồn xác nhận `quy` trong mục này thuộc `規`; `chiếu` liên hệ `照` với các nghĩa soi, đối xét, căn cứ. Vì chưa có chứng tích đáng tin cậy cho một tổ hợp Hán cổ cố định, tab ghi hai yếu tố `規` và `照`, không dựng mặt chữ ghép như một mục cổ đã được chứng thực.
Phải vì không gian là một khái niệm trống rỗng khi nó không được lấp đầy bằng những sự vật được tri giác; "không gian" chỉ có nghĩa rằng một vài sự vật nào đó đang hiện hữu đối với tâm thức năng tri, ở một vài vị trí hay khoảng cách nào đó quy chiếu theo những sự vật sở tri khác; và không một tri giác ngoại giới nào khả hữu nếu không là tri giác về sự vật trong không gian; thế thì không gian chắc chắn là một "hình thức tất yếu của cảm thức ngoại giới".
Còn thiên chỉ linh tượng hướng về tương lai vì lấy cuộc Đại Diễn tức cuộc tiến hóa chung của vũ trụ làm nơi quy chiếu.
Để làm gì là một công cụ quy chiếu vào cái khác, chưa đứng một mình, còn phải dựa trên nền móng khác, chứ tự mình chưa đủ túc lý.
Và lúc bây giờ, người ta đem gán cái đặc tính ấy cho những biến cố xuất hiện ra với bạn trong những khoảnh khắc; những gì thuộc về hình thức, người ta lại quy chiếu nó về nội dung.
`Quy chuẩn` là quy cách, mức hoặc yêu cầu đã được đặt ra làm căn cứ để đánh giá và tuân theo: *prescribed standard; specification*. Trong văn bản pháp luật Việt Nam, tổ hợp đầy đủ `quy chuẩn kỹ thuật` là thuật ngữ chặt hơn: quy định mức giới hạn của đặc tính kỹ thuật và yêu cầu quản lý mà đối tượng thuộc phạm vi phải tuân thủ; dịch là *technical regulation*. Luật hiện hành phân biệt quy chuẩn kỹ thuật mang tính bắt buộc với tiêu chuẩn được áp dụng trên cơ sở tự nguyện, nhưng một tiêu chuẩn có thể trở nên bắt buộc khi được viện dẫn theo cơ chế pháp lý thích hợp, nên không rút gọn thành khẩu hiệu tuyệt đối cho mọi văn cảnh. Từ `quy chuẩn` đứng riêng trong lời phổ thông có thể chỉ yêu cầu chuẩn hóa nói chung, không tự chứng minh đó là QCVN/QCĐP đang có hiệu lực. Phải kiểm tra mã, cơ quan ban hành, phạm vi, phiên bản và thời điểm áp dụng. Phân biệt `quy chuẩn`, `tiêu chuẩn`, `quy cách`, `quy định` và `quy trình`. Tab ghi trọn `規準`.
`Quy định` vừa là động từ chỉ việc chủ thể có thẩm quyền đặt ra điều, điều kiện hoặc cách xử lý phải theo (*stipulate; prescribe; provide; require*), vừa là danh từ chỉ điều đã được đặt ra (*rule; regulation; provision; requirement*). Khi dịch văn bản, chọn từ theo chức năng: `Điều 5 quy định rằng…` thường là *provides/stipulates that…*; `quy định về an toàn` có thể là *safety regulation/requirement*. Không dịch mọi trường hợp thành *regulate*. Một `quy định` có thể nằm trong luật, quy chế, hợp đồng, thể lệ hoặc hướng dẫn; bản thân từ này không cho biết cấp hiệu lực, tính hợp pháp, công bằng hay còn hiệu lực. Câu `theo quy định` phải chỉ rõ văn bản, điều khoản, phiên bản và phạm vi khi hệ quả quan trọng. Phân biệt `quy định` với `quy tắc` là nguyên tắc/cách xử sự, `quy chế` là hệ điều lệ của một phạm vi, `quy trình` là chuỗi bước, và `chính sách` là định hướng hay lựa chọn quản trị. `Qui định` là dạng chính tả cũ còn gặp. Tab ghi trọn `規定`.
Thời phong kiến (luôn cả đến thời Pháp thuộc) giữa chủ điền và tá điền không có quy định nào rõ rệt do nhà nước đưa ra về số lúa ruộng (tá túc) mà tá điền phải đóng cho chủ điền, theo tỷ lệ hoặc giá biểu nào cả.
Không quy định giá biểu mướn ruộng, chủ điền muốn cho mướn giá nào tùy theo lòng nhân đạo.
- Nghị định 27/1/1896 quy định những lố đất đã xin tạm khẩn mà người thừa kế không nhận làm chủ, trường hợp đất quá xấu, thì phải hoàn trả lại để nhà nước ấp cho kẻ khác.
Khái quát về việc khai khẩn thời Pháp thuộc ở Nam kỳ
`Quy đổi` là chuyển một giá trị, đơn vị, điểm số hoặc loại dữ liệu sang hệ khác theo tỉ lệ, công thức hay quy tắc tương đương đã xác định: *convert; express in equivalent terms*. Kết quả chỉ có nghĩa khi biết đại lượng gốc, đơn vị đích, quy tắc làm tròn, tỉ giá hoặc bảng tương đương và thời điểm áp dụng. `Quy đổi` không phải lúc nào cũng là `đổi` theo nghĩa giao dịch, không làm biến đổi vật thể, và không tự bảo đảm hai thứ tương đương về mọi phương diện thực tế hay pháp lý. Phân biệt `chuyển đổi` là khái niệm rộng hơn, `quy ra` là biểu đạt về một đơn vị/mốc chung, `hoán đổi` là đổi vị trí hoặc trao đổi hai phía, và `ước tính` là kết quả gần đúng. Nguồn từ nguyên đủ chắc chỉ cho phép nối thành tố `quy` với `規`; chưa có chứng tích đáng tin cho một tổ hợp Hán cổ cố định của toàn cụm, nên tab không dựng mặt chữ ghép và không gán chữ cho `đổi`.
`Quyền` có nhiều lớp Hán–Việt phải tách. Từ `權` chỉ (1) điều một người hay chủ thể được pháp luật, thỏa thuận hoặc hệ thống công nhận: *right; entitlement*; (2) thẩm quyền hoặc sức mạnh được quyết định, ra lệnh hay chi phối: *authority; power*; (3) tư cách tạm thời trong chức danh như `quyền giám đốc`: *acting*. Từ `拳` chỉ nắm tay hoặc môn/bài võ dùng đòn tay: *fist; boxing; martial-arts form*. Không dịch mọi `quyền` bằng *right*: `có quyền ký` có thể là *authority*, `nắm quyền` là *hold power*, `quyền chủ tịch` là *acting chair*, `đánh quyền` là *practise boxing*. Có quyền không đồng nghĩa có khả năng thực tế, được miễn nghĩa vụ, hay được xâm phạm quyền người khác; có chức danh cũng chưa đủ chứng minh đúng phạm vi thẩm quyền. `Quyền` trong quyền lợi/quyền lực không cùng chữ với quyền võ thuật. Tab ghi riêng `權` và `拳`.
Chủ điền phải xin phép mướn đất với hai vợ chồng Chúa Ngung, Ma Nương vì mảnh đất hiện tại, mặc dầu còn bỏ hoang ít nhiều, vẫn thuộc quyền sở hữu của vợ chồng họ từ ngàn năm trước.
`Quyển` vừa chỉ một tập giấy đã đóng thành sách hoặc một phần riêng của bộ sách (*volume*), vừa là loại từ đứng trước/sau số lượng để đếm sách, vở và vật đóng thành tập: `một quyển sách`, `ba quyển vở`. Trong tiếng Anh, loại từ thường không dịch riêng: `hai quyển sách` là *two books*, không phải *two volumes of books* trừ khi thật sự nói các tập trong một bộ. `Quyển` không dùng cho mọi tài liệu: tờ rời là `tờ`, hồ sơ có thể là `bộ/tập hồ sơ`, tạp chí theo số là `số`, còn cuộn giấy là `cuộn`. `Cuốn` thường thay được `quyển` khi đếm sách, nhưng `cuốn` còn có nhiều nghĩa khác; `quyển một` của một bộ nhấn volume hơn `một quyển sách`. `Quyển` trong `khí quyển` thuộc thành tố `圈` và không phải nét loại từ này. Lời Sài Gòn–Nam Bộ dùng cả `quyển sách` và `cuốn sách`; không dựng ranh vùng tuyệt đối. Tab ưu tiên `卷`, không gom mọi chữ đồng âm trên trang tra cứu vào mục hiện đại.
Đọc qua quyển thứ hai đến tờ thứ năm thấy trong ấy có giấu một phong thơ xếp sát lắm nên phải giở tờ sách mới gặp được.
Tôi hứa hễ tác phẩm mới này mà xuất bản rồi, thì tôi dưng liền cho cô một quyển ra đầu hết, để tỏ lòng cảm tạ thạnh tình chiếu cố đến điệu văn của tôi.
Đến 22 tháng chạp, ông Giáo dạy hết quyển thứ nhì của bộ Mạnh Tử.
`Quyện` là quấn, cuộn, len hoặc hòa sát vào nhau thành một thể khó tách bằng mắt, mùi, vị hay cảm nhận: *entwine; mingle; blend; curl around*. Chủ thể có thể là khói với sương, dây leo với hàng rào, mùi hương với không khí, vị béo với vị chua, hoặc âm thanh với ký ức trong nghĩa văn chương. Từ không tự nói hỗn hợp đã đồng nhất hoàn toàn, phản ứng hóa học, an toàn, ngon hay hài hòa; các đánh giá ấy cần chứng cứ riêng. Phân biệt `quyện` với `quấn` nhấn vòng quanh vật, `cuộn` tạo thành vòng/lớp, `hòa tan` là quá trình vật chất cụ thể, `trộn` là hành động làm lẫn và `hòa quyện` là tổ hợp nhấn sự kết hợp hài hòa hơn. Dùng `quyện vào/với`, không nhầm chính tả với `quyển` sách hoặc `quyến` trong quyến luyến. Tab ghi ba dạng Nôm `倦`, `捲`, `𤷄` theo nguồn; các chữ này là chứng tích ghi âm/nghĩa, không biến mục thành từ Hán–Việt chuẩn.
`Quyền biến` là biết tạm thay hoặc điều chỉnh cách xử trí để hợp tình thế mới thay vì giữ máy móc một cách làm: *flexible; adaptive; expedient* tùy sắc thái. Từ trang trọng, cũ hoặc văn chương có thể khen sự linh hoạt nhưng cũng có thể gợi việc dùng phương tiện tạm thời; nó không tự đồng nghĩa khôn ngoan, đúng đạo đức hay đúng pháp luật. Quyền biến phải còn giới hạn mục tiêu, nguyên tắc cốt lõi và trách nhiệm giải trình; khác `tùy tiện` là làm thiếu căn cứ, `cơ hội` là chạy theo lợi ích, `ứng biến` là phản ứng nhanh với tình huống, và `linh hoạt` là từ rộng, trung tính hơn. Trong quản trị, `lý thuyết/cách tiếp cận quyền biến` dịch *contingency theory/approach*: không có một cách tổ chức tốt nhất cho mọi hoàn cảnh, nhưng không có nghĩa muốn làm sao cũng được. Tab ghi trọn `權變`.
`Quyền bính` là quyền lực và khả năng điều hành, quyết định hoặc chi phối đang nằm trong tay một người hay thiết chế: *authority; governing power; the reins of power*. Từ có sắc thái trang trọng, lịch sử hoặc văn chương, thường đi với `nắm`, `trao`, `giữ`, `thâu tóm`. Nó nhấn việc quyền lực được nắm giữ hơn là ranh chi tiết của từng việc được phép làm. Vì vậy, có quyền bính không tự chứng minh người nắm quyền có chính danh, năng lực, uy tín, quyền vô hạn hay được miễn kiểm soát. Phân biệt `quyền bính` với `quyền hạn` là phạm vi được phép, `thẩm quyền` là năng lực quyết định do luật hoặc tổ chức giao, `quyền hành` là quyền chỉ huy–quyết định, `quyền lực` là khả năng tác động rộng hơn và `quyền uy` có thêm sức khiến người khác nể phục. Trong lời thường ngày Sài Gòn–Nam Bộ, người nói hay dùng `nắm quyền`, `quyền trong tay`; không nên ép `quyền bính` vào câu đời thường nếu sắc thái trang trọng không cần thiết. Tab ghi trọn `權柄`.
Vã quan Phủ cầm quyền bính chánh quận nầy, nếu ngài không thương mình rồi mà mình còn vẩn vơ ở đây ắc chẳng khỏi mang họa.
`Quyền hạn` là phạm vi một người, chức danh, cơ quan hoặc tài khoản được phép quyết định, thực hiện hay truy cập theo luật, điều lệ, hợp đồng, ủy quyền hoặc cấu hình hệ thống: *authority; powers; remit; permissions* tùy cảnh. Từ phải đi cùng nguồn giao quyền, chủ thể, loại việc, thời hạn và giới hạn khi các yếu tố ấy quan trọng. `Có quyền hạn` không có nghĩa có quyền lực thực tế để đạt mọi kết quả, được bỏ qua quy trình, chuyển quyền cho người khác hoặc không phải chịu trách nhiệm. Phân biệt `quyền hạn` với `thẩm quyền` thường nhấn căn cứ và năng lực quyết định hợp lệ, `quyền hành` nhấn quyền chỉ huy, `quyền lực` là sức chi phối, `quyền lợi` là điều được hưởng, còn `trách nhiệm` là phần việc và hậu quả phải gánh. Trong phần mềm, `quyền hạn` có thể dịch *permissions* nhưng nên nói cụ thể quyền xem, sửa, xóa hay phê duyệt. Lời Sài Gòn–Nam Bộ có thể giải `được làm tới đâu`, `phần được giao`; đây là cách diễn nghĩa, không thay văn bản xác lập quyền. Tab ghi trọn `權限`.
Với trách nhiệm to tát, chú tư còn được quyền hạn khá rộng do ông Lơ Pheo giao cho.
Vì lo cho tương lai cho đứa cháu ngoaị, Mười Hấu đề phòng trường hợp Bá Vạn chiếm tất cả quyền hạn ở Hòn Chông.
Hai là phản ứng lại để cho Mười Hấu và cậu Cẩu hiểu rằng người có nhiều quyền hạn nhứt ở Hòn Chông hiện giờ chính là cô.
`Quyền hành` là quyền quyết định, chỉ huy và điều hành người hoặc công việc: *authority; power; command*. Từ thường xuất hiện trong văn viết, lời bàn về tổ chức, chính trị hoặc quan hệ có thứ bậc; các mẫu quen là `có quyền hành`, `nắm quyền hành`, `trao quyền hành`. Nó không tự xác định quyền ấy đến từ luật, chức danh, sức ép hay ảnh hưởng thực tế, nên khi hậu quả quan trọng phải nêu căn cứ và phạm vi. Có quyền hành cũng không đồng nghĩa có uy tín, đúng đắn, không bị kiểm soát hoặc được can thiệp vào mọi việc. Phân biệt `quyền hành` với `quyền hạn` là ranh được phép, `thẩm quyền` nhấn nguồn giao quyền hợp lệ, `quyền lực` rộng hơn về sức chi phối, `quyền bính` trang trọng và nhấn quyền nằm trong tay, `quyền uy` thêm sức nể phục. Nguồn chữ ghi mặt chữ `權衡`, nhưng `權衡` trong Hán văn cổ thường mang nghĩa cân nhắc, cân đo; vì vậy tab chỉ ghi chứng tích thận trọng và không chiếu nghĩa quyền hành hiện đại ngược về mọi văn bản cổ. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `có quyền`, `nắm quyền`, `có tiếng nói` thường tự nhiên hơn, nhưng `có tiếng nói` có thể chỉ ảnh hưởng chứ chưa chắc có quyền quyết định.
- Làm vua phải nắm tất cả quyền hành không nên giao cho ai hết, nhứt là quyền binh-bị.
`Quyền huynh thế phụ` là thành ngữ thuộc luân lý gia đình cũ, nói người anh—thường được hiểu là anh trưởng—thay cha quán xuyến, chăm nom và dạy bảo các em khi cha mất hoặc vắng mặt: *the eldest brother stands in for the father*. Cụm này phản ánh trật tự gia trưởng lịch sử; nó không tự trao quyền giám hộ, quyền định đoạt tài sản, quyền ép hôn, quyền kiểm soát em đã trưởng thành hoặc thẩm quyền pháp lý trong xã hội hiện nay. Khi dùng trong nghiên cứu hay văn học, cần đánh dấu sắc thái cũ và xem hành động cụ thể theo pháp luật, sự đồng thuận cùng hoàn cảnh thực tế. Dạng chuẩn là `quyền huynh thế phụ`; `quyền anh thế phụ` là dạng lai thay Hán–Việt `huynh` bằng từ thuần Việt `anh`, không dùng làm mục chuẩn nếu nguồn không dẫn nguyên văn. Không dịch thành một chức danh pháp lý cố định trong tiếng Anh. Lời Nam Bộ có thể giải `anh lớn thay cha gánh việc nhà`, nhưng câu ấy chỉ diễn nghĩa lịch sử, không biến người anh thành người có toàn quyền. Tab ghi `權兄替父` theo nguồn từ mục.
Ông anh, to lắm, quyền huynh thế phụ chứ bộ.
`Quyền lợi` là những điều một người hay nhóm được làm, được hưởng, được yêu cầu hoặc có lợi ích chính đáng cần được bảo vệ theo pháp luật, hợp đồng, chương trình hay quan hệ cụ thể: *rights and interests; entitlements; benefits* tùy cảnh. `Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng` thường là *protect consumers' rights and interests*; `quyền lợi bảo hiểm` có thể là *insurance benefits/coverage entitlements* nhưng chỉ trong điều kiện của hợp đồng và quy định áp dụng. Không dịch mọi trường hợp bằng *benefits*, vì từ còn bao gồm quyền yêu cầu và lợi ích hợp pháp; cũng không đồng nhất `quyền lợi` với `đặc quyền`, lợi ích riêng bất kể người khác, `phúc lợi` do một hệ thống cung cấp hay `quyền hạn` để ra quyết định. Tên chương trình hoặc lời quảng cáo không tự tạo quyền lợi nếu thiếu căn cứ; ngược lại, không được dùng chữ thủ tục để xóa quyền đã được bảo đảm. Nguồn Hán Nôm còn ghi nét cũ của `權利` liên quan quyền thế và lợi lộc; mục hiện đại ưu tiên nghĩa quyền và lợi ích được công nhận, còn nghĩa cũ phải có nhãn lịch sử. Lời Sài Gòn–Nam Bộ có thể nói `phần mình được hưởng`, `quyền của mình`; cần tránh hiểu `phần` như chia đều nếu văn bản không nói vậy. Tab ghi trọn `權利`.
Ông khuyên ông Cả về dạy dân cứ lo trồng mía làm phương tiện mà giữ gìn quyền lợi của dân.
Cha tôi nói nhờ ông Phủ Cù lên bắt cha tôi hôm trước đó tra xét ổng biết cha tôi vô tội nên ổng xin thả cha tôi về, ổng lại hứa ổng giúp sức vận động giùm cho cha tôi tiếp tục trồng mía làm đường như cũ, khỏi mất quyền lợi.
Họ làm chức to, có quyền lợi nhiều, vua không ra vua, quan không ra quan.
– Nếu Pháp mà buông sớm một chút thì dân Bắc-phi sẽ tiếc thương Pháp đời đời và cho Pnáp nhiều quyền lợi kinh-tế và văn-hóa.
`Quyền lực` là khả năng làm cho người khác, thiết chế, quyết định hoặc kết quả chuyển theo một hướng nhất định: *power*. Quyền lực có thể đến từ chức vụ, luật, tiền, tri thức, dữ liệu, mạng lưới, sức ép hoặc khả năng định hình dư luận; vì vậy nó rộng hơn `thẩm quyền` chính thức. Có quyền lực không tự chứng minh có quyền hợp pháp, chính danh, đúng đạo đức, có năng lực chuyên môn hay đạt được mọi kết quả. Phân biệt `quyền lực` với `quyền hạn` là ranh được phép, `quyền hành` là quyền chỉ huy, `quyền bính` trang trọng và nhấn quyền nằm trong tay, `thế lực` thường chỉ sức ảnh hưởng của người/nhóm, còn `công suất` mới là *power* trong vật lý–kỹ thuật. `Quyền lực mềm` là khả năng thu hút và thuyết phục, không đồng nghĩa không có lợi ích hay bất cân xứng. Lời Sài Gòn–Nam Bộ thường nói `có quyền`, `có thế`, `có tiếng nói`; từng cách chỉ gần nghĩa và phải xét văn cảnh. Tab ghi trọn `權力`.
Thằng Hy tin vào quyền lực của cô Huôi nên bình thản trả lời:
Hỏi ra thì cô Trinh đã tự tử từ hai năm nay, vì có kẻ tham quan ô lại dùng quyền lực toan cưỡng bức cô.
- Thầy Trọng, thầy làm việc siêng năng, giỏi giắn và trung thành nên tôi thương thầy như con cháu trong nhà, không có gì trong vòng quyền lực của tôi mà tôi không làm để giúp thầy.
`Quyền năng` là sức mạnh hoặc khả năng lớn được cho là có thể tạo ra tác động, thực hiện điều vượt mức thông thường hay làm thay đổi sự việc: *power; potency*; trong tôn giáo có thể là *divine power*. Từ thường trang trọng, tôn giáo, văn chương hoặc cường điệu; nó không thay trung tính cho mọi `khả năng`, `năng lực`, `chức năng`. Khi gán quyền năng cho thần linh, bùa vật hoặc lời cầu, từ điển phải mô tả niềm tin của cộng đồng hay văn bản, không xác nhận hiệu quả siêu nhiên như sự kiện. Khi quảng cáo nói công nghệ có quyền năng, đó có thể là tu từ chứ không phải thông số kiểm chứng. Phân biệt `quyền năng` với `quyền lực` là sức chi phối xã hội–chính trị, `thẩm quyền` là quyền quyết định được giao, `năng lực` là khả năng thực hiện công việc và `công năng` là tác dụng/chức năng. Lời Nam Bộ có thể giải `sức mạnh ghê gớm`, `làm được chuyện lớn`, nhưng phải giữ nhãn niềm tin hay cường điệu khi cần. Tab ghi `權能`.
Thời gian đầy quyền năng, anh Nguyện nhỉ?
`Quyền quý` chỉ người có quyền và địa vị cao, hoặc tầng lớp gồm những người như vậy: *powerful and high-ranking; the powerful elite*. Từ thiên về lịch sử, văn chương và lời phê bình xã hội; dùng trong `nhà quyền quý`, `giới quyền quý`, `kẻ quyền quý`. Nó không đồng nghĩa `quý giá`, `cao quý` về phẩm chất, giàu có đơn thuần, có chuyên môn hay có quyền pháp lý đối với mọi người. Nhãn này có thể mang sắc thái xa cách hoặc phê phán, nên văn bản hiện đại cần nêu rõ địa vị hay mạng lưới quyền lực nào đang được nói tới. Phân biệt `quyền quý` với `phú quý` là giàu và sang, `quý tộc` là tầng lớp/tước vị lịch sử cụ thể, `quyền thế` nhấn địa vị kèm sức ảnh hưởng, và `quyền lực` là khả năng chi phối. Lời Nam Bộ có thể nói `nhà có quyền có thế`, `hạng tai to mặt lớn`; cách sau khẩu ngữ và dễ chê, không dùng thay trong mọi cảnh. Tab ghi `權貴`.
Khiến chi có Thủ Hiệp là trai học giỏi, khôi ngô, rồi lại thêm có Bá Kỉnh là con nhà quyền quý nữa làm cho vợ chồng Tú Phan do dự không biết gả cho người nào.
Nhờ địa vị là kẻ thân tín của vua, Ô Lôi cứ tiếp tục ra vào các dinh thự, ngâm thơ, ca hát và dụ dỗ các cô gái quyền quý.
Cho nên, vào chốn quyền quý, đừng ai lấy làm lạ trước cái vẻ hững hờ khinh ngạo của họ.
Dù cho có phải đoạn giao với giới cao sang quyền quý, hắn vẫn phải giấy rách giữ lấy lề.
`Quyền thế` là địa vị có kèm quyền lực và sức ảnh hưởng khiến một người hoặc nhóm có thể chi phối công việc hay người khác: *power and influence; powerful status*. Từ thường đi với `có quyền thế`, `ỷ quyền thế`, `người quyền thế`; sắc thái dễ chuyển sang phê phán khi nói cậy thế để lấn ép. Quyền thế không tự chứng minh hành động hợp pháp, quyết định đúng, người khác đồng thuận hoặc chủ thể có toàn quyền. Phân biệt `quyền thế` với `quyền lực` rộng về khả năng chi phối, `thế lực` thường nhấn mạng lưới/sức ảnh hưởng, `uy thế` nhấn vị thế gây nể, `quyền quý` chỉ người/tầng lớp có quyền và địa vị, còn `thẩm quyền` là quyền quyết định được giao theo nguồn. Lời Nam Bộ `có quyền có thế`, `cậy thế`, `tai to mặt lớn` gần nghĩa nhưng khác mức trang trọng và đánh giá. Tab ghi `權勢`.
Quan Phủ đang có quyền thế mạnh mẽ, tôi sợ thầy Đài với anh Vận không dám làm chứng cho cô đâu.
Bây giờ qua hỏi em: vậy chớ em nói ông Võ Như Bình làm việc ở Cần Thơ từ hồi em mới sanh, nghĩa là hai mươi mấy năm trường, làm thông ngôn rồi làm Huyện Phủ, luôn luôn ông được quan yêu dân chuộng, thanh danh rực rỡ, quyền thế lẫy lừng, ông có tạo ra một sự nghiệp gì hay không?
Sau nầy, nếu cô Huôi trở thành người quyền thế, chú Tư đừng quên lão già Bá Vạn nầy.
Nếu tham lam thì bấy lâu nay ba lợi dụng quyền thế để vơ vét cho đầy túi tham.
`Quyền uy` là quyền lực đi kèm uy thế, tạo sức khiến người khác nể, tin theo hoặc phục tùng: *authority; commanding authority; prestige and power*. Từ có thể nói về người, chức vụ hay thiết chế; nó nhấn hiệu ứng nể phục hơn `quyền hạn`. Quyền uy có thể dựa trên chính danh, chuyên môn, truyền thống hoặc cả nỗi sợ, nên không tự đồng nghĩa uy tín đạo đức, chân lý, thẩm quyền pháp lý hay sự đồng thuận tự nguyện. Phân biệt `quyền uy` với `uy tín` là mức đáng tin, `uy quyền` là quyền hành lớn mạnh và gần nghĩa nhưng trật tự thành tố khác, `uy thế` nhấn vị thế gây nể, `quyền lực` là sức chi phối nói chung, `thẩm quyền` là quyền được giao. Trong học thuật, *authoritative source* thường là `nguồn có thẩm quyền/đáng tin cậy`, không mặc định dịch `nguồn quyền uy`. Lời Nam Bộ `có uy`, `nói người ta nể` gần nghĩa nhưng không luôn chứa yếu tố quyền chính thức. Tab ghi `權威`.
Nhưng chỉ là thần đại diện cho quyền uy, nhân nghĩa.
Bọn gái buôn hương chai lòng chai dạ, chai cả thể xác nữa, rất cần bạo lực để kích thích chúng mà cũng cần che chở đàn ông bằng sự cấp dưỡng tiền bạc để được ảo tưởng có quyền uy mà chúng đã mất trong xã hội.
Nhà Tần sụp, nhà Hán lên, thấy rằng nước Tàu quá lớn, nhiều tỉnh hóa ra ở quá xa trung ương không đủ sức tự vệ mà cũng không đủ quyền uy để trị dân, thế nên mới tái lập chế độ chư hầu nửa chừng, tức lập ra một số chư hầu lớn và một số tỉnh nhỏ, các tỉnh ấy cũng cứ được gọi là quận như đời Tần.
Ông Hoá, người chủ nhân đạo đức, rộng lượng và dễ thương của chàng bỗng mang vẻ mặt của một thứ cường hào ác bá thời phong kiến, một thứ Nghị Hách 1 thời thực dân tiền chiến, chuyên làm áp lực bằng tiền hay bằng quyền uy để hưởng gái tơ.
`Quyết` hiện đại chủ yếu thuộc `決`: (1) xét và định dứt một việc trong cách nói gọn hoặc trang trọng, như `chưa quyết`, `đã quyết đi`; (2) đứng trước động từ hay phủ định để nhấn ý chí chắc chắn: `quyết làm`, `quyết không bỏ cuộc` (*be determined to; definitely; under no circumstances* theo cấu trúc). Ý chí quyết làm không tự bảo đảm kết quả, đúng đắn, thẩm quyền hay quyền bỏ bước an toàn. Một đồng âm chuyên biệt thuộc `蕨` chỉ cây quyết, một loại dương xỉ; tên này không đủ để xác định chính xác loài, tính ăn được hoặc công dụng thuốc nếu thiếu danh pháp. Nhiều chữ khác cũng đọc quyết trong Hán văn nhưng không phải nghĩa độc lập thông dụng của đầu mục tiếng Việt hiện đại; tab chỉ giữ `決` và `蕨` có nét dùng rõ. Phân biệt với `quyết định` là động từ/danh từ đầy đủ, `quyết tâm` là sự dồn ý chí, `kiên quyết` nhấn thái độ không lùi và `nhất định` có thể chỉ dự đoán chắc. Lời Nam Bộ `nhứt quyết` là biến âm cũ/vùng của `nhất quyết`, không thay chính tả mục `quyết`.
`Quyết chí` là định chắc lòng theo đuổi một mục tiêu và không dễ đổi ý: *be determined; set one's mind on*. Cụm thường theo mẫu `quyết chí + động từ` hoặc `quyết chí + theo đuổi mục tiêu`, có sắc thái trang trọng hay văn chương hơn `quyết làm`. Nó nói mức cam kết của chủ thể tại thời điểm phát ngôn, không bảo đảm họ sẽ thành công, có đủ nguồn lực, lựa chọn đúng, được phép làm mọi cách hoặc không thể điều chỉnh kế hoạch khi có dữ kiện mới. Phân biệt `quyết chí` với `quyết tâm` có thể là danh từ hoặc động từ chỉ sự tập trung ý chí, `lập chí` là đặt chí hướng dài hạn, `kiên trì` là tiếp tục hành động theo thời gian và `cố chấp` là không đổi dù có lý do đáng xét lại. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `nhứt định làm`, `đã bụng làm tới` có thể diễn gần ý nhưng khác mức trang trọng; `làm tới` phải dựa văn cảnh, không tự mang nghĩa bất chấp an toàn. Tab ghi `決志`.
Tuy hồi hôm Chí Đại đã quyết chí ra đó mà làm mướn, song đến nơi rồi thì mắc cỡ nên bợ ngợ đứng ngó, chớ không đành chạy tò tò theo người ta mà năn nỉ xin vác đồ, bởi vậy xe chạy rồi mà anh ta còn ngẩn ngơ chưa tỉnh lại.
Mấy anh cũng như chúng tôi, hễ quyết chí thì làm nên, vì lợi khí tiến thủ ở trong tinh thần, chớ không phải ở chỗ học lực.
Quyết chí rồi đứng dậy ngó quanh quất thì đồng trống minh mông, cách xa chừng một vài dặm thấy mé sông cái mới bươn bả đi lại đó đặng nhào xuống sông mà chết.
`Quyết chiến` theo nghĩa gốc là giao chiến mạnh và dứt khoát nhằm phân định thắng bại: *fight a decisive battle; engage in a decisive confrontation*. Trong lịch sử quân sự, từ có thể bổ nghĩa `trận`, `chiến lược`, `ý định`; phải nêu đúng bên tham chiến, thời điểm và nguồn, không biến lời tuyên truyền thành mô tả trung lập. Nghĩa chuyển dùng cho trận thể thao, cuộc tranh tài hay nỗ lực cuối cùng: *go all out; final showdown*, nhưng không nên dùng ngôn ngữ chiến tranh để làm nhẹ bạo lực thật hoặc kích động gây hại. `Quyết chiến` không nhất thiết là `quyết tử`, đánh đến chết, chiến tranh tổng lực hay bảo đảm thắng lợi. Phân biệt với `quyết đấu` là đấu trực tiếp phân hơn thua, `trận quyết định` nhấn hệ quả của trận, `chiến đấu` là từ rộng và `đối đầu` có thể không dùng bạo lực. Trong lời thể thao Sài Gòn–Nam Bộ, `chơi trận chót cho hết sức`, `đánh trận quyết định` gần nghĩa; `đánh` ở thể thao không mặc định là hành hung. Tab ghi `決戰`.
Vừa hết mùa khô, thình lình có tin đến xóm Tre nói rằng binh ta đã thất đại đồn Chí Hòa, sau một cuộc quyết chiến kéo dài tới mấy ngày đêm.
`Quyết đấu` là trực tiếp giao đấu hoặc đọ sức với đối thủ để phân thắng bại: *duel; fight it out; face off in a deciding contest*. Trong thể thao, từ dùng cho trận đấu đối kháng hay màn so tài có luật; trong truyện kiếm hiệp hoặc sử liệu, nó có thể chỉ cuộc đấu bằng vũ lực. Tên gọi không tự cho biết có vũ khí, đánh đến chết, hợp pháp hay an toàn. `Quyết đấu` khác `quyết chiến`: quyết đấu thường đặt hai bên/đối thủ vào cuộc đọ sức trực tiếp, còn quyết chiến nhấn trận có khả năng phân cục diện rộng hơn. Nó cũng khác `thi đấu` trung tính, `đấu chung kết` theo thể thức giải và `thách đấu` là đưa lời mời hoặc khiêu chiến, chưa chắc trận đã diễn ra. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `đấu một trận phân hơn thua`, `đọ sức trận chót` gần nghĩa tùy cảnh; không dùng để cổ vũ ẩu đả ngoài luật. Tab ghi `決鬥`.
Vậy thì để cân bằng lực lượng, chúng mình sẽ quyết đấu, mỗi đứa với một cây compa có mũi nhọn.
- Chẳng lẽ những nhân vật thành danh trong chốn võ lâm, các hạ cũng đều cùng quyết đấu cả sao?
Giáo hội La Mã đã có công diệt chế độ nô lệ, những thù nghịch giữa các quí tộc, những xung đột giữa các quốc gia, kéo dài các thời hưu chiến và thái bình, dùng lối phán xử của tòa án để thay lối phán xét bằng cách quyết đấu một chọi một, hoặc cách thử tội như đốt lửa, đổ chì 3 .
Ngoài cửa dán một tờ báo cáo lớn, hẹn y phải chánh địa quang minh tới đây quyết đấu.
7. Chiến Ngũ Lão Trượng, Nghĩa đoạt nghìn vàng
`Quyết định` có ba lớp dùng chính: (1) động từ chọn và chốt một phương án sau khi cân nhắc: *decide; determine*; (2) danh từ chỉ sự lựa chọn/kết luận đã chốt hoặc văn bản hành chính mang tên quyết định: *decision; determination; decision document*; (3) động từ/tính chất quan hệ nhân quả trong `quyết định kết quả`, `yếu tố quyết định`: *determine; decisive*. Một quyết định có thể tạm thời, có điều kiện, bị sửa, hủy hoặc cần đúng thẩm quyền; từ này không tự chứng minh lựa chọn đúng, hợp pháp, đồng thuận hay cuối cùng. Khi dịch phải giữ kết trị: `quyết định làm` là *decide to do*, `quyết định rằng` là *determine/decide that*, `ra quyết định` là *make/issue a decision*, `mang tính quyết định` là *decisive*. Phân biệt `quyết định` với `quyết đoán` là phẩm chất/cách xử trí dứt khoát, `nghị quyết` là loại văn bản tập thể trong phạm vi xác định và `phán quyết` thuộc hoạt động xét xử hoặc phân xử. Lời Sài Gòn–Nam Bộ dùng `chốt`, `tính rồi`, `định bụng`, nhưng các từ này không thay được tên văn bản chính thức. Tab ghi `決定`.
`Quyết đoán` hiện nay chủ yếu là tính từ chỉ người hoặc cách xử trí có khả năng đưa ra quyết định nhanh, rõ và dứt khoát khi đã có căn cứ đủ dùng: *decisive; assertive in decision-making*. Đây không phải bảo đảm quyết định đúng, không phải hấp tấp, độc đoán, liều lĩnh hay từ chối nghe góp ý. Một nét động từ ít dùng hơn là phán đoán hoặc khẳng định một điều rất chắc: *judge categorically; assert with certainty*; nét này cần thận trọng vì mức chắc của lời nói không thay thế chứng cứ. `Quyết đoán` khác `quả quyết` thiên về cách khẳng định chắc, `dứt khoát` rộng hơn về thái độ/hành động, `độc đoán` là tự mình áp đặt và `quyết định` là hành động hoặc kết quả lựa chọn. Lời Sài Gòn–Nam Bộ có thể nói `dám chốt`, `chốt lẹ mà có căn cứ`; `lẹ` không đồng nghĩa cẩu thả. Tab ghi `決斷`.
Còn anh Cả của tôi thì anh yếu ớt quá, ở trong nhà anh không dám quyết đoán việc gì hết.
`Quyết liệt` tả thái độ hoặc hành động dứt khoát, mạnh và có cường độ cao: *forceful; vigorous; fierce; determined*, tùy danh từ đi kèm. `Biện pháp quyết liệt` thường là biện pháp mạnh, `phản đối quyết liệt` là phản đối rất cứng rắn, `tranh chấp quyết liệt` là cạnh tranh/đối đầu gay gắt. Từ không tự nói hành động có bạo lực, đúng luật, hiệu quả, hợp lý hay được mọi người ủng hộ; phải nêu hành vi cụ thể. Không dùng `quyết liệt` như lời khen mặc định: cường độ cao có thể cần thiết, quá mức hoặc gây hại tùy trường hợp. Phân biệt với `kiên quyết` nhấn không lay chuyển, `mãnh liệt` thiên về sức/cảm xúc, `gay gắt` thiên về mức đối đầu và `quyết đoán` nói khả năng chốt việc. Mặt chữ hiện đại ở đây là `決烈`; trang tra cứu còn ghi đồng âm `決裂` với các nghĩa chia cắt, tan vỡ trong Hán văn, không được đổ các nghĩa đó vào mục tiếng Việt này. Lời Nam Bộ `làm tới nơi tới chốn`, `làm ráo riết` có thể gần nghĩa nhưng không phải lúc nào cũng thay được.
hành động/biện pháp/phản đối/cạnh tranh quyết liệt
`Quyết nghị` là động từ trang trọng chỉ một tập thể, hội đồng hoặc cuộc họp bàn bạc rồi đi đến quyết định chung, thường qua biểu quyết: *resolve; decide after deliberation; adopt by resolution*. Cấu trúc thường là `hội đồng quyết nghị + nội dung` hoặc `quyết nghị rằng...`. Đây là từ có chứng tích `決議`, không phải lỗi chính tả; tuy nhiên phải phân biệt với `nghị quyết` là danh từ chỉ quyết định/văn bản được thông qua. Vì vậy `hội đồng quyết nghị thông qua phương án` có thể đúng, còn `ban hành một quyết nghị` trong tiếng Việt hành chính hiện đại thường cần xem lại xem người viết có định nói `nghị quyết` hay không. Việc quyết nghị không tự chứng minh đủ túc số, đúng thẩm quyền, nhất trí, hợp pháp hay đã có hiệu lực; phải đọc điều lệ, biên bản và văn bản liên quan. Từ này trang trọng, ít dùng trong hội thoại Sài Gòn–Nam Bộ; lời thường nói `bàn rồi chốt`, `cả nhóm biểu quyết rồi quyết`, nhưng không thay thuật ngữ trong trích dẫn chính thức. Tab ghi `決議`.
`Quyết tâm` là ý chí mạnh đã được dồn vào một mục tiêu (*determination; resolve*), hoặc hành động tự xác lập sẽ làm điều ấy (*be determined; resolve to*). Có thể nói `có quyết tâm`, `thể hiện quyết tâm`, `quyết tâm làm`, `rất quyết tâm`. Quyết tâm không tự bảo đảm thành công, đủ năng lực, đúng phương pháp hay quyền bất chấp an toàn; nó có thể tăng, giảm và được điều chỉnh khi dữ kiện đổi. Phân biệt `quyết tâm` với `quyết chí` thiên về lập ý theo đuổi, `kiên trì` là tiếp tục qua thời gian, `quyết định` là chốt lựa chọn và `cố chấp` là không chịu xét lại dù có lý do. Lời Sài Gòn–Nam Bộ `đã bụng làm`, `ráng làm cho tới`, `nhứt định làm` có thể gần nghĩa nhưng sắc thái tùy câu. Tab ghi `決心`.
Bởi mình quyết tâm làm tròn nhiệm vụ y như lời người phú thác, nên khi cho Đào với Lý đi học được vài năm, nhà trường buộc phải nạp khai sanh, mà cả hai đứa đều không có, vợ chồng phải đến Tòa Hộ xin lên án thế vì khai sanh nhìn nhận Đào với Lý là con song thai của vợ chồng mình.
Sực nhớ đến nước nhà không có giống Kỳ Nam, nàng quyết tâm thâu về tổ quốc nguồn lợi quan trọng đó.
Sự ghen tức bỗng dưng phát sanh ra nơi lòng một người nhiều thiện chí và đã quyết tâm từ bỏ mối tình của mình.
`Quyết thắng` là nhất định dồn sức để giành phần thắng hoặc vượt qua đối phương: *be determined to win; victory-minded*. Từ thường gặp trong khẩu hiệu lịch sử–quân sự, thi đua và thể thao, hoặc làm định ngữ trong `tinh thần quyết thắng`. Nó diễn tả ý chí, không phải dự báo chắc chắn, kết quả đã đạt hay quyền gian lận, gây hại. Trong văn bản lịch sử, phải đặt khẩu hiệu và lời kêu gọi vào đúng chủ thể, thời điểm, nguồn; không biến tiếng nói của một bên thành tường thuật trung lập. Phân biệt `quyết thắng` với `chiến thắng` là kết quả thắng, `quyết tâm` rộng hơn mọi mục tiêu, `quyết chiến` nhấn trận phân cục diện và `hiếu thắng` là ham hơn người có thể mang sắc thái chê. Lời Nam Bộ `nhứt định thắng`, `ráng chơi cho hay`, `đá hết sức` gần nghĩa theo tình huống. Tab ghi `決勝`.
Nếu chúng ta hưng binh thì phải quyết thắng, chớ hưng binh mà thất bại thì hưng binh làm chi.
`Quyết toán` là đối chiếu chứng từ và số thực tế để chốt các khoản thu, chi, tạm ứng, nghĩa vụ hoặc giá trị đã thực hiện sau một kỳ, dự án hay hợp đồng: *finalize the accounts; financial closeout; final accounts*. Từ có thể là động từ (`quyết toán dự án`) hoặc danh từ trong `báo cáo/hồ sơ quyết toán`. Phạm vi và thủ tục thay đổi theo loại việc; định nghĩa từ vựng không thay quy định kế toán, thuế, ngân sách hay hợp đồng hiện hành. Hoàn tất bảng quyết toán không tự đồng nghĩa đã được phê duyệt, đã thanh toán hết, không còn sai sót hoặc đã qua kiểm toán. Phân biệt `quyết toán` với `thanh toán` là trả tiền, `kiểm toán` là kiểm tra và đưa ý kiến theo phạm vi, `tất toán` là kết thúc một tài khoản/khoản vay theo điều kiện và `đối chiếu` là so số liệu chưa chắc đã chốt. Lời Nam Bộ thường nói `chốt sổ`, `so lại rồi khóa sổ`; trong giấy tờ vẫn dùng đúng thuật ngữ quyết toán. Tab ghi `決算`.
`Quyết tử` là nhất định chiến đấu hoặc hành động dù biết có thể phải chết, thường trong lịch sử, quân sự và văn chương: *be resolved to die; fight with readiness to sacrifice one's life*. Từ có sắc thái cực mạnh và thường gắn với khẩu hiệu/lời kể của một chủ thể; khi dẫn phải ghi nguồn và bối cảnh, không biến lời cổ động thành mô tả trung lập. `Quyết tử` không đồng nghĩa mọi hành động can đảm, không tự chứng minh cái chết là tất yếu, chính nghĩa hay lựa chọn duy nhất. Trong lời hiện đại, không dùng nó để lãng mạn hóa ý nghĩ tự sát, ép người khác hy sinh hoặc cổ vũ hành vi nguy hiểm; các cách nói cường điệu như `làm quyết tử` nên đổi thành `làm hết sức` nếu không nói tình thế sống chết thật. Phân biệt `quyết tử` với `cảm tử` là sẵn sàng hy sinh trong nhiệm vụ, `tử chiến` là trận đánh đến chết, `liều chết` nhấn bất chấp mạng sống và `quyết chiến` là đánh trận phân cục diện nhưng không mặc nhiên đến chết. Lời Nam Bộ có thể nói `một sống một còn` trong cảnh cực hạn; không dùng nhẹ tay cho thi cử hay công việc. Tab ghi `決死`.
Tướng-sĩ Đông-Sơn quyết tử-chiến đặng làm cho rực-rỡ thinh-danh Gia-Định trung-nghĩa, ngặt nghĩa-binh chết hết rồi còn ai phò Hoàng-Thượng với đình-thần.
Quản Định đem Thiên hộ Huy ra trước đình làng mỗ bụng Huy cúng tế vong linh Huyện Toại, rồi làm lễ tế cờ và dắt hơn hai ngàn nghĩa binh cờ trống đàng hoàng, mác dao sáng ngời, rần rộ kéo xuống Gò Công, quyết tử chiến với giặc một trận.
Những tỉnh khác, không là Cao nguyên như Sơn Đông, cũng chẳng được họ cướp hết vì con người có khuynh hướng tìm giải pháp dễ dãi, tức tìm đất di cư mà chủ đất hiền lành, hoặc quá thưa thớt, không quyết tử chống xâm nhập để giữ đất.
Nếu làm như thế, anh ta sẽ kể hành động của mình như là một sự khiếm nhã đối với u hồn của một anh chồng đau khổ xấu số và như là một sự trêu chọc cay nghiệt đối với anh linh của một chiến sĩ quyết tử can cường hiếm có.
`Quy hoạch` là việc định hướng và sắp xếp không gian, đất đai, hoạt động, hạ tầng hoặc nguồn lực cho một phạm vi và thời kỳ xác định: *planning; spatial planning; plan*; dùng như động từ là thực hiện việc sắp xếp ấy. Trong phạm vi Luật Quy hoạch, thuật ngữ được định nghĩa chặt hơn, gắn với phân bố không gian hoạt động kinh tế–xã hội, quốc phòng, an ninh, hạ tầng, tài nguyên và môi trường trên lãnh thổ xác định. Không kéo nguyên định nghĩa pháp lý đó sang mọi câu đời thường. Phân biệt `quy hoạch` với `kế hoạch` là chương trình hành động và thời gian, `thiết kế` là giải pháp chi tiết cho đối tượng, `dự án` là việc đầu tư cụ thể, và `phân khu` là một cấp/loại quy hoạch theo hệ thống liên quan. Câu `đất nằm trong quy hoạch` chưa tự cho biết đã thu hồi, cấm giao dịch, dự án đã phê duyệt hay sắp xây; phải tra đúng loại quy hoạch, bản đồ, quyết định, thời kỳ, tình trạng hiệu lực và quy định liên quan. Chính tả hiện hành là `quy hoạch`, dạng cũ `qui hoạch`; tab ghi `規劃`, đồng thời nguồn Hán Nôm có dạng `規畫`.
Ngoài căn nhà ba gian chính, lại còn tới năm sáu căn phụ thuộc có lẽ do từ đời cụ kỵ ông bà Mỹ Ngọc, Mỹ Liên, cứ cần đến đâu là lại cho xây cất thêm đến đó, chứ không theo một quy hoạch sẵn.
Tuy nhiên cũng phải tuân theo luật pháp về xây cất và quy hoạch chung.
`Quy luật` là mối quan hệ ổn định, có tính lặp lại hoặc tất yếu giữa các hiện tượng trong những điều kiện nhất định: *law; regularity; pattern* tùy ngành và mức độ khẳng định. Trong khoa học, triết học hoặc kinh tế, từ có thể chỉ quan hệ khái quát được nhận diện và kiểm chứng; trong lời thường, nó có thể chỉ nhịp hay mẫu tái diễn như mùa nước hoặc thói quen vận hành. Không phải điều gì lặp vài lần cũng thành quy luật; phải nói rõ phạm vi, điều kiện, dữ liệu và mức ngoại lệ. `Quy luật` mô tả cách hiện tượng vận động, khác `quy tắc` là điều đặt ra để làm theo, `pháp luật` là hệ chuẩn mực nhà nước, `định luật` thường là mệnh đề khoa học được phát biểu xác định, và `xu hướng` chỉ hướng biến đổi chưa chắc ổn định. Đừng dùng `quy luật` để biến tương quan thành quan hệ nhân quả hoặc tuyên bố bất biến. `Qui luật` là dạng chính tả cũ. Tab ghi trọn `規律`.
Thuyết âm dương và ngũ hành cho rằng hướng Nam là hướng tốt là nói theo kinh nghiệm của dân tộc họ, chớ không phải là nói theo quy luật thần thánh mà dân tộc họ bắt buộc phải mù quáng nghe.
Đạo đức suy đồi, bệ rạc, đàng điếm, dâm ô của xã hội đế quốc, tạo nên hàng ngũ trí thức của chúng hư đốn chỉ là quy luật tất nhiên của biện chứng pháp thôi.
Nó dạy ta cái bí quyết không ham muốn điều ham muốn, để mặc cho sự việc tuần tự đi theo quy luật vận hành.
Để tự bào chữa, Khanh phải đổ thừa cho thiên nhiên, sự thay đổi của Khanh cũng như sự thay đổi của con mèo, thiên nhiên bày đặt ra như thế, ngay đến con mèo có biết gì đâu mà cũng phải chịu tuân theo một quy luật ấy.
`Quy mô` là độ lớn, phạm vi hoặc tầm cỡ của một hoạt động, tổ chức, công trình hay hiện tượng: *scale; size; scope; extent*. Nghĩa chính là danh từ trong `quy mô sản xuất`, `ở quy mô nhỏ`, `mở rộng quy mô`; đôi khi từ đứng như tính từ trong lối trang trọng `một công trình quy mô`, thường hàm ý lớn hoặc bề thế và nên viết rõ `quy mô lớn` nếu cần tránh mơ hồ. `Quy mô` không tự đồng nghĩa chất lượng, năng lực, doanh thu, vốn, số nhân viên hay mức tác động; mỗi ngữ cảnh cần chỉ ra thước đo: diện tích, sản lượng, số người, địa bàn, ngân sách, cỡ mẫu… Hai nơi có cùng nhân sự vẫn có thể khác quy mô theo sản lượng hoặc phạm vi phục vụ. Phân biệt `quy mô` với `công suất` là mức đầu ra có thể đạt, `phạm vi` là ranh giới bao quát, `tầm vóc` thiên về giá trị/vị thế, và `mức độ` là cường độ. `Qui mô` là dạng cũ. Tab ghi trọn `規模`.
Đây là lần đầu tiên mà ở đất Gia Định lập địa bộ với quy mô lớn, lưu lại bằng chứng cụ thể.
Năm sau, cuộc xâm lăng đại quy mô lại diễn ra.
- Đúng là bạc giả, tổ chức này rất quy mô!
Một hệ thống đê điều và kinh rạch dẫn nước quy mô được thiết lập từ ngàn xưa, đến nay vẫn còn.
`Quy nạp` là cách suy luận đi từ những trường hợp riêng, dữ liệu quan sát hoặc mẫu cụ thể đến nhận định khái quát hơn: *induction; inductive reasoning*. Kết luận quy nạp thông thường có mức độ hỗ trợ mạnh hay yếu chứ không được bảo đảm đúng chỉ vì các tiền đề đúng; phải xem cỡ mẫu, cách chọn mẫu, phản ví dụ, điều kiện và phạm vi áp dụng. Dùng như động từ trong `quy nạp từ dữ liệu` là rút ra cái chung từ các trường hợp. Tách riêng `quy nạp toán học`: đây là phương pháp chứng minh mệnh đề theo chỉ số tự nhiên bằng trường hợp cơ sở và bước quy nạp; khi hai phần hợp lệ, chứng minh có tính suy diễn, không phải đoán từ vài số đầu. Phân biệt `quy nạp` với `diễn dịch` đi từ tiền đề chung đến hệ quả, `khái quát hóa` là thao tác rộng hơn, `ngoại suy` dự đoán ra ngoài vùng dữ liệu, và `suy đoán` chưa chắc có phương pháp. `Qui nạp` là dạng chính tả cũ. Tab ghi trọn `歸納`.
gom từng trường hợp rồi rút ra cái chung
Không có gì phản nghị lại lối lý luận quy nạp ấy.
Cổ sử Chàm ở giai đoạn này không được các sử gia Pháp, Việt diễn dịch quy nạp các sự kiện để viết cho thật đúng, nên còn mù mờ.
“Lịch sử bất chấp cái tham vọng của ta muốn dồn dòng lịch sử vào những đường vạch sẵn của luận lý, nó thoát ra khỏi những quy nạp khái quát của ta, nó phá tan những quy tắc của ta, nó kỳ cục lắm”.
`Quy phạm` là khuôn mẫu, chuẩn mực hoặc quy tắc dùng để định hướng, đánh giá hay yêu cầu cách biểu đạt và hành xử: *norm; normative rule; prescriptive standard*. Từ thường gặp trong văn phong học thuật như `quy phạm xã hội`, `đạo đức quy phạm`, `ngữ pháp quy phạm`; nó không tự đồng nghĩa `tiêu chuẩn` hoặc `quy chuẩn kỹ thuật` có mã và cơ chế áp dụng riêng. Trong pháp luật Việt Nam, cụm `quy phạm pháp luật` là thuật ngữ được luật định: quy tắc xử sự chung, có hiệu lực bắt buộc chung, áp dụng trong phạm vi xác định, do đúng chủ thể có thẩm quyền ban hành và được Nhà nước bảo đảm thực hiện. Không gọi mọi quyết định cá biệt, nội quy công ty, lời khuyên hay tập quán là quy phạm pháp luật. Phân biệt `quy phạm` với `chuẩn mực` rộng hơn trong xã hội, `quy tắc` là điều/cách phải theo trong hoạt động, `quy định` là điều đã đặt ra, và `mô phạm` là mẫu mực đáng noi theo. `Qui phạm` là dạng cũ. Tab ghi `規範`; nguồn Hán Nôm còn có dạng giản hóa `規范`.
Nói chung, chúng ta chỉ coi như một phần của cá nhân chúng ta, mà chúng ta có thể nhìn nhận cái phần ấy như là một cá tánh hoặc như sự phân kỳ với quy phạm.
`Quy phục` là chịu theo, về theo hoặc chấp nhận đặt mình dưới quyền lực, quyền uy hay trật tự của một bên khác: *submit; yield allegiance; come under one's rule*. Từ có sắc thái trang trọng, lịch sử hoặc văn chương, thường gặp khi nói cộng đồng, lực lượng, nhân vật hay thế lực trong sử liệu và truyện. Nó không đồng nghĩa `khâm phục` là kính trọng tài năng/phẩm chất, `thuyết phục` là làm người khác tin hoặc đồng ý, `khuất phục` nhấn bị ép phải chịu, `đầu hàng` là chấm dứt chống cự trong xung đột, hay `quy y` là nghi thức/nương theo Tam bảo trong Phật giáo. Một bên quy phục có thể do tự nguyện, thương lượng, thất bại hoặc cưỡng ép; riêng từ không cho biết nguyên nhân, tính chính danh hay mức đồng thuận. Khi kể lịch sử, phải ghi đó là lời của nguồn nào thay vì biến cách gọi `quy phục` thành sự thật trung lập. `Qui phục` là dạng cũ. Tab ghi trọn `歸服`.
Thời Đào Hoàng (tên một viên thứ sử vào năm 321) tại Giao Chỉ là thời đại thanh bình mà cũng chỉ có năm ngàn nóc nhà quy phục Bắc Triều, còn tới mấy vạn nóc nhà khác vẫn không chịu lệ thuộc.
Đang khi họ kẹt như vậy, thì bà ta lại dùng oai bức hiếp, vừa dùng lợi dụ dẫn, những thủ đoạn của bà trở tráo bất đồng, bà làm cho toàn thể bang đồ Cái bang trong bảy tỉnh miền Nam và sáu tỉnh miền Bắc phải nhộn nhạo một lúc rồi cùng quy phục bà ta.
Trong tay mi có hàng trăm triệu người quy phục, nhưng mi chỉ nắm được phần xác họ mà không hề nắm được phần hồn.
Thái độ « quy phục » mau mắn của Thắm làm cho Ba Lành lúng túng.
`Quýt` gọi cây có múi thuộc nhóm mandarin và quả của cây ấy, thường nhỏ hơn cam, có múi, thơm và vỏ tương đối dễ bóc: *mandarin; mandarin orange*. *Citrus reticulata* là danh pháp trung tâm thường gắn với quýt, nhưng tên giống và các nhóm lai trong canh tác rất đa dạng; chỉ tên `quýt` không đủ xác định giống, nguồn gốc, độ ngọt, màu vỏ hay danh pháp chính xác của một mẫu. Phân biệt `quýt` với `cam`, `quất/tắc`, `clementine` và `tangerine`: các nhóm có thể gần hoặc lai nhau nhưng bản dịch phải theo giống và thị trường cụ thể, không thay đồng loạt. Ở Nam Bộ có các tên như `quýt đường`, `quýt hồng`; `quýt hồng Lai Vung` là tên gắn địa phương/sản phẩm, không có nghĩa mọi trái quýt hồng đều có nguồn ấy. Tab ghi `橘` như chữ có âm Nôm `quít` và nghĩa cây quýt; âm Hán–Việt của chữ là `quất`, nên không phân loại quýt hiện đại thành từ Hán–Việt quất.
Hai bên thì cam mật, quýt đường trồng ngay hàng, nhánh lá sum sê, mà bông trái chưa trổ.
`Quy tắc` là điều, khuôn hoặc cách thức được đặt ra hay thừa nhận để hướng dẫn hành động, quyết định, cấu tạo hoặc cuộc chơi trong một phạm vi: *rule*. Có quy tắc mang tính bắt buộc do tổ chức đặt ra, quy tắc nghề nghiệp, quy tắc ngữ pháp mô tả/cấu tạo, quy tắc tính toán, và luật chơi do các bên chấp nhận. Phải nêu `quy tắc nào`, ai đặt ra, áp dụng cho ai, ở phiên bản và tình huống nào; từ này không tự cho biết cấp pháp lý, chế tài hay không có ngoại lệ. Phân biệt `quy tắc` với `quy định` là điều khoản đã đặt ra trong văn bản, `quy chế` là cả hệ điều lệ, `quy trình` là chuỗi bước, `nguyên tắc` là nền tảng chỉ đạo rộng hơn, và `quy luật` mô tả mối quan hệ của hiện tượng. `Luật chơi` là đối ứng tự nhiên trong trò chơi hoặc nghĩa chuyển, nhưng không thay được mọi `rule`. `Qui tắc` là dạng cũ. Tab ghi trọn `規則`.
Phải tổ chức một cuộc kháng chiến cho có quy tắc, có kỷ luật.
`Quy trình` là chuỗi bước hoặc công đoạn có quan hệ với nhau để thực hiện công việc, xử lý hồ sơ, vận hành hệ thống hay tạo sản phẩm: *procedure; process; workflow* tùy trọng tâm. Khi nhấn những bước bắt buộc và người chịu trách nhiệm, thường dịch *procedure*; khi nói sự biến đổi kỹ thuật hay sản xuất, có thể là *process*; khi nói luồng việc, trạng thái và chuyển giao, có thể là *workflow*. Một quy trình tốt thường chỉ rõ đầu vào, thứ tự, vai trò, điều kiện chuyển bước, điểm kiểm soát, đầu ra và phiên bản. `Làm đúng quy trình` không tự bảo đảm kết quả đúng, an toàn, hợp pháp hay phù hợp nếu bản quy trình lỗi hoặc đã hết hiệu lực. Phân biệt `quy trình` với `quy định` là điều phải theo, `quy tắc` là khuôn hành động, `quy chế` là hệ điều lệ, `kế hoạch` là việc dự kiến ai làm gì khi nào, và `quá trình` là diễn biến có thể không được đặt trước. `Qui trình` là dạng cũ. Tab ghi trọn `規程`.
Cấp trên đề ra phương án tác nghiệp, thiết kế tiến độ thi công, để chúng ta dựa theo quy trình và đơn phái công làm đúng quy cách, chứ không phải đế chúng ta ỷ vào thiết kế đó không chịu động não.
Những khuôn mặt sạm cháy chất phác cố căng óc ra suy nghĩ về những cái chữ “quy trình, tiến độ thi công” mơ hồ như lạc vào chốn nào xa lạ.
Vả lại tôi để lòng xét kỹ thái độ của nhà đại gia ngoại giao, quân nhân và chính trị Nippon về chính sách đối với Đông Dương, trong thời kỳchiến cuộc kéo dài nầy, hình như còn giữ cái ý kiến "duy trì hiện trạng", ý kiến tôi e không hợp thời, và hoặc giả có chỗ phòng ngại đến những quy trình đã dự định, nên tôi phải trịnh trọng không dám bày tỏ một cách đường đột.
Hội Nghị Toàn Quốc có trọn quyền ấn định nội dung quy trình.
`Quy tụ` là cùng hướng về, tập hợp hoặc làm cho người, vật, nguồn lực hay sự chú ý tập trung quanh một nơi, một đầu mối hoặc mục đích: *gather; bring together; converge; attract*. Từ có thể dùng nội động trong `mọi người quy tụ về…` và ngoại động trong `quy tụ nhân tài`. Sự quy tụ chỉ nói có yếu tố tập trung; nó không tự chứng minh các bên đồng ý, đoàn kết, ở lại lâu, được đại diện đầy đủ hay cùng một lợi ích. Phân biệt `quy tụ` với `tụ tập` trung tính hoặc đôi khi mang sắc thái đám đông, `hội tụ` nhấn gặp tại một điểm và dùng nhiều trong kỹ thuật, `đoàn tụ` là gặp lại người thân, `tập hợp` là gom theo tiêu chí, và `thu hút` chỉ làm nảy sinh chú ý hay kéo đến. `Qui tụ` là dạng chính tả cũ. Tab ghi trọn `歸聚`.
Lúc ban đầu, lớp thì lo quy tụ tá điền, lớp thì lo cất chòi cất trại nên Vĩnh Thái để Hương hào Điều ở trên ruộng rồi một vài ngày chàng chạy lên thăm chừng và đốc sức một lần.
Bà lớn không thuận ý, bà nói hai con tuổi đã lớn mà chưa có đôi bạn, Cần Thơ là xứ quê mùa có trai nào xứng đáng đâu cho bà gả con, nên bà khuyên quan lớn về ở Sài Gòn là chỗ quy tụ nhân tài, đặng có thể kén rể hiền cho con trao thân gởi phận.
`Quy ước` vừa là thỏa thuận hoặc điều chung mà một nhóm thống nhất dùng để phối hợp hành động (*convention; agreed rule; compact*), vừa là động từ chỉ việc định nghĩa trước một dấu hiệu, cách ghi, chiều, thuật ngữ hay giả định để dùng nhất quán trong một hệ (*define by convention; stipulate*). Quy ước có giá trị trong đúng cộng đồng, tài liệu hay hệ thống đã chấp nhận nó; không tự ràng buộc người ngoài, không cao hơn pháp luật và không tự trở thành sự thật tự nhiên. `Quy ước dấu` trong toán–lý là cách chọn nhất quán, không phải quy luật vật lý. Phân biệt `quy ước` với `quy định` do chủ thể đặt ra, `giao ước` là lời cam kết giữa các bên, `hương ước` là tên loại văn bản cộng đồng cụ thể, `ký hiệu` là bản thân dấu và `giả định` là điều tạm chấp nhận để suy luận. `Qui ước` là dạng cũ. Tab ghi trọn `規約`.
Chỉ vì theo quy ước đại hội Thái Sơn, chẳng một đối thủ nào được sử dụng ám khí.
Theo quy ước, ta lấy giòng thứ 5 trong trang 208 của cuốn sách này làm chìa khóa.
Tôi không ngờ bọn ông dám ngang nhiên chà đạp lên các quy ước hàng hải quốc tế.
Theo quy ước giữa chúng tôi, đứa con chung đầu tiên sẽ mang tên Văn Bình.
`Quy y` trong Phật giáo là phát nguyện trở về nương tựa Tam bảo—Phật, Pháp, Tăng—để tu học; cũng dùng để gọi nghi lễ tiếp nhận lời phát nguyện ấy: *take refuge; refuge ceremony*. Người tại gia quy y trở thành Phật tử nhưng không vì vậy mà xuất gia, cạo tóc, ở chùa, từ bỏ gia đình hoặc mất quyền tự quyết dân sự. Pháp danh thường được trao theo truyền thống Việt Nam, song chi tiết nghi lễ và việc thọ giới cần theo truyền thống/cơ sở cụ thể, không được từ điển đóng đinh thành một công thức duy nhất. Trong tư liệu cũ, `quy y` đôi khi được diễn rộng là tin theo tôn giáo; mục hiện đại ưu tiên nghĩa Phật giáo và phải nêu rõ nếu dùng rộng. Phân biệt `quy y` với `xuất gia`, `thọ giới`, `đi tu` và việc đổi tôn giáo nói chung. Nghi lễ phải dựa trên sự tự nguyện; không dùng từ này để hợp thức hóa ép buộc niềm tin. Tab ghi `皈依`, đồng thời nguồn ghi dạng `歸依`.
Chừng bà với cô xuống đây giúp sức sùng tu chùa lại đàng hoàng em mới quy y thọ phái để ung đúc đạo tâm và ước nguyện hiến thân cho nhà phật đặng lo việc cứu nhơn độ thế.
Lại xây cất một ngôi chùa tại Biên Hòa, quy y Phật pháp.
Thầy dạy kinh Phật cho tôi, và cho tôi quy y làm đệ tử của Thầy.
`Ra` là từ nền tảng có nhiều khung nghĩa: (1) di chuyển từ trong ra ngoài hoặc tới nơi được nhìn như hướng ngoài: `ra cửa`, `ra chợ`, `ra Huế`; (2) xuất hiện, sinh ra hoặc phát triển: `ra hoa`, `ra mồ hôi`; (3) tạo, phát hành, đưa ra: `ra đề`, `ra mắt`, `ra lệnh`; (4) đứng sau động từ để chỉ kết quả được tìm thấy, biểu lộ hoặc làm thành: `tìm ra`, `nói ra`, `làm ra`. Tiếng Anh không có một từ cố định: có thể là *go out, come out, go to, produce, issue, find out, say aloud* hoặc chỉ thể hiện bằng cấu trúc kết quả. Điểm nhìn quyết định `ra/vào/lên/xuống`; `ra Hà Nội` từ miền Nam không đồng nghĩa Hà Nội ở ngoài về địa lý tuyệt đối. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `ra` thường đối với `vô`, như `ra ngoài/vô nhà`; dạng `vô` không làm `ra` thành từ chỉ riêng miền Nam. Tab ghi Nôm `𠚢`, không gán từ này thành Hán–Việt.
`Rà` là đưa tay, dụng cụ, cảm biến hoặc sự chú ý đi sát và lần lượt trên một vùng để dò tìm: *scan; sweep; feel over; search*. Nghĩa mở rộng là kiểm tra tuần tự danh sách, dữ liệu hoặc văn bản, thường trong `rà lại`, `rà soát`: *review; check through*. `Rà` không tự có nghĩa đã tìm thấy, đã xác minh đúng hoặc quét bằng thiết bị điện tử; phương tiện phải theo bổ ngữ. Phân biệt với `dò` thiên tìm dấu hiệu/đường đi, `quét` có thể làm sạch hoặc scan diện rộng, `soát` kiểm tra để phát hiện sai sót và `lục` tìm bằng cách xem nhiều chỗ/vật. Trong Nam Bộ, `rà lại coi`, `rà từng chỗ` tự nhiên; `coi` ở đây làm lời nhắc mềm hơn chứ không đổi nghĩa rà. Tab ghi Nôm `攞` cho rà rẫm và `𦚐` cho rà soát, không biến từ thành Hán–Việt.
Sốp phơ đem xe ra hãng rà máy lại xong hết mới đem về hồi sớm mơi.
Hoàng Kiết kêu thợ máy biểu rà máy cái xe nhỏ, bốn chỗ ngồi lại cho khít khao, mướn một người sớp phơ giỏi giắn kỹ lưỡng, lựa một đứa trai lanh lợi theo làm bộ hạ rồi vợ chồng mới từ giã cha mẹ mà đi chơi.
Nhưng ta nên rà lại cái địa bàn ấy kỹ lưỡng thêm một tí:
Đồng thời đôi chân bà rà lên rà xuống nơi hông y.
`Rạch` có ba lớp cần tách: (1) danh từ chỉ đường nước nhỏ ăn thông với sông, kênh hoặc đồng ruộng, đặc biệt nổi bật trong địa danh và đời sống Nam Bộ: *creek; small channel; waterway*; (2) rãnh nhỏ xẻ trên đất để gieo trồng: *furrow*; (3) động từ dùng vật sắc tạo một đường cắt dài, hẹp: *slit; slash; cut open*. `Rạch` đường nước không mặc nhiên là tự nhiên hay nhân tạo, đủ sâu cho mọi ghe, sạch hoặc có thủy triều; phải theo từng địa hình. Phân biệt `rạch` với `kênh/kinh` thường thiên đường đào lớn hơn, `mương` nhỏ phục vụ dẫn thoát nước, `sông` lớn hơn và động từ `rách` chỉ trạng thái bị tách chứ không nhất thiết nêu tác nhân cắt. Lời Nam Bộ dùng dày trong `con rạch`, `mé rạch`, `qua rạch`, `kênh rạch`; danh từ này không chỉ riêng Nam Bộ nhưng mang tải văn hóa–địa lý rất rõ ở đồng bằng. Tab tách Nôm `澤` cho kênh rạch và `攊` cho rạch ra.
`Rạch Giá` là địa danh quan trọng của Tây Nam Bộ. Theo đơn vị hành chính có hiệu lực từ năm 2025, `phường Rạch Giá` thuộc tỉnh An Giang mới; trong lời đời sống, tên còn có thể chỉ khu đô thị Rạch Giá theo phạm vi quen gọi. Trong văn cũ, `Rạch Giá` từng chỉ chợ/thị tứ, tỉnh Rạch Giá, vùng ruộng–đất–đường đi quanh tỉnh cũ, cửa biển hoặc kinh Rạch Giá; vì vậy câu `xuống Rạch Giá`, `ở Rạch Giá`, `tỉnh Rạch Giá`, `miệt Rạch Giá` phải được định vị theo thời kỳ và văn cảnh, không quy hết về ranh phường hiện nay. Hồ Biểu Chánh có 80 đoạn/12 tác phẩm và VietMessenger có 380 đoạn/46 tác phẩm dùng địa danh. Về tên gọi, tư liệu Vương Hồng Sển ghi người Khmer gọi vùng này `srok/prêk kramuon sa`, nghĩa liên quan ‘Sáp Trắng’; nguồn địa danh học cũng ghi giả thuyết tiếng Việt `rạch` có nhiều cây `giá` ven bờ. Quan hệ giữa hai tên và hướng vay chưa được chứng minh dứt khoát: từ điển phải ghi lớp tiếp xúc Khmer–Việt ở mức tranh luận, không khẳng định `Rạch Giá` chỉ là phiên âm của `Kramuon Sa`, cũng không xem phép tách `rạch + giá` là kết luận chắc chắn. Cách ghi Nôm `瀝架` được dẫn như ký âm địa danh, không phải bằng chứng tên có gốc Hán.
Như không có, thì mình sẽ kiếm ở Miền Nam Việt, Bà Rịa, Ba Tri, Ba Động, Sóc Trăng, Bạc Liêu, hoặc ở Rạch Giá chắc là làm được.
Thời Pháp thuộc, làng Bình An, tỉnh Rạch Giá được nổi danh là sung túc.
Hội Đồng Thời bên Rạch Giá, bây giờ chạy xe đò Sàigòn Bình Dương đó, có chết đâu, tuy cũng mệt chút ít thôi.
Họ là những người tá điền ở Cần Thơ, Long Xuyên, Sa Đéc, Rạch Giá…
III. Những Dân Vô Định Cư Trên Một Cánh Đồng Hoang Vu
Rã hùn là cụm động từ Nam Bộ chỉ việc những người đang hùn vốn, hùn công hoặc chung phần quyết định thôi hùn hạp và chấm dứt cuộc làm chung. Từ nghĩa làm ăn ấy, văn Nam Bộ cũ dùng rã hùn như một ẩn dụ khẩu ngữ, đôi khi pha đùa hoặc châm biếm, cho việc vợ chồng hay đôi tình nhân chia tay, ly dị: hai người không còn chung phần đời. Trong cả hai nét, rã hùn chỉ sự kết thúc quan hệ chung; nó không tự chứng minh hợp đồng đã thanh lý, vốn–lời–nợ đã chia xong, thủ tục ly hôn đã hoàn tất, ai có lỗi hay đôi bên thù nghịch. Với chuyện hôn nhân thật, đây không phải lúc nào cũng là cách nói trung tính hoặc trang trọng.
- Trong thế ma femme muốn rã hùn hay sao chớ?
Có lẽ, chuyện này mình rã hùn với nhau cũng là phải lắm.
`Ram` có bốn lớp đồng tự cần tách: (1) nấu/rán thức ăn với mỡ hoặc nước gia vị cho chín, săn và thường ngả màu, như `ram thịt`, `sườn ram mặn` (*pan-fry; brown; braise down*, tùy kỹ thuật); (2) ở một số vùng Trung Bộ, món cuốn nhân trong bánh tráng rồi chiên, gần `nem rán/chả giò` nhưng công thức và tên địa phương không hoàn toàn đồng nhất (*fried roll*); (3) đơn vị đóng giấy, thường là 500 tờ: `một ram giấy` (*a ream of paper*); và (4) trong luyện kim, nung lại kim loại/hợp kim đã tôi dưới nhiệt độ tới hạn để điều chỉnh cơ tính (*temper*). Không nhập bốn lớp: món ram không mặc nhiên là chiên ngập dầu; một ram giấy phải kiểm quy cách nhà cung cấp thay vì đoán mọi gói đều giống nhau; ram thép không phải nung chảy. `RAM` viết hoa là từ viết tắt *random-access memory*, cần một mục công nghệ riêng, không phải nghĩa thứ năm của chữ thường. Lời Sài Gòn–Nam Bộ dùng tự nhiên `thịt ram`, `cá ram`, trong khi danh từ món cuốn `ram` nổi bật hơn ở miền Trung. Tab Nôm dùng `𤓆` riêng cho `ram thịt`.
`Rám` tả bề mặt bị nắng hoặc nhiệt làm sém, khô và sẫm màu hơn: `da rám nắng`, `má rám`, `nắng rám trái bưởi` (*sun-browned; tanned; lightly scorched*). Từ có thể chỉ trạng thái (`làn da rám`) hoặc sự biến đổi (`nắng rám mặt`), nhưng không tự cho biết có bỏng, bệnh da, hư hỏng hay mức độ tổn thương; cần nhìn dấu hiệu cụ thể. Khi nói về người, `rám nắng` chỉ đặc điểm quan sát được, không phải thước đo sức khỏe, nghề nghiệp, tầng lớp, giới hay vẻ đẹp. Phân biệt `rám` với `sạm` thiên màu da/vật trở nên tối xỉn, `cháy nắng` thường mạnh hơn, `sém` rộng hơn về tác động nhiệt và `ram` là các đồng tự ẩm thực–giấy–luyện kim. Lời Nam Bộ `da rám nắng`, `mặt rám nắng` tự nhiên nhưng không phải nghĩa riêng của vùng. Tab Nôm ghi `爁` theo mục từ trực tiếp.
`Răm` là dạng gọi gọn của `rau răm`, một loại rau gia vị có lá thuôn dài, mùi thơm rõ và vị cay nồng nhẹ, thường dùng tươi hoặc cho vào món ăn lúc gần dọn (*Vietnamese coriander; laksa leaf*). `Răm` có thể chỉ cây, lá hoặc phần rau dùng làm gia vị tùy câu: `trồng răm`, `mớ răm`, `xắt răm`. Từ không đồng nghĩa với mọi `rau thơm`, và không phải `rau mùi/ngò rí`; bản dịch *Vietnamese mint* có thể gặp nhưng dễ làm người học tưởng đây là bạc hà, nên ưu tiên *Vietnamese coriander* hoặc *laksa leaf*. Việc một món thường ăn với răm không biến rau này thành thành phần bắt buộc, không chứng minh công dụng chữa bệnh và không cho phép suy ai không ăn là sai khẩu vị. Trong lời Nam Bộ, dạng đầy đủ `rau răm` phổ biến hơn khi mua bán, còn `răm` dùng tự nhiên khi ngữ cảnh bếp đã rõ. Tab Nôm ghi `菻` với dẫn chứng trực tiếp `rau răm`.
`Rằm` là ngày thứ mười lăm của một tháng âm lịch (*the fifteenth day of a lunar month*): `ngày rằm`, `rằm tháng Giêng`, `rằm tháng Bảy`, `rằm tháng Tám`. Ngày này thường gần pha trăng tròn nên có `trăng rằm`, nhưng ngày lịch và đúng thời điểm trăng tròn thiên văn không phải lúc nào cũng trùng từng phút; không dùng `rằm` như số đo thiên văn. Nhiều gia đình, tôn giáo và cộng đồng có việc cúng, đi chùa, ăn chay, lễ hội hay sinh hoạt riêng vào một số ngày rằm, nhưng từ này chỉ xác định ngày âm lịch, không mặc định ai cũng phải làm cùng nghi thức. Phân biệt `rằm` với `mồng một` đầu tháng, `trăng tròn` là pha nhìn thấy và `Rằm tháng Tám` thường gắn Tết Trung thu nhưng không đồng nhất mọi hoạt động Trung thu với đúng ngày 15. Trong lời Nam Bộ có `bữa rằm`, `cúng rằm`, `rằm tháng Bảy`; đều là cách dùng tự nhiên toàn dân. Tab Nôm ghi `𪱬`, có dẫn chứng `ngày rằm`.
Ngày rằm tháng Giêng, mấy ông kỳ lão đành bơi xuồng ra chợ Rạch Giá, thuộc làng Vĩnh Thanh Vân để dự lễ kỳ yên lạy tạ Thành hoàng bổn cảnh, thay mặt giùm cho dân làng Mỹ Lâm.
`Râm` chỉ nơi không có nắng chiếu trực tiếp do được che (`chỗ râm`, `bóng râm`) hoặc trạng thái trời nhiều mây, ít nắng (`trời râm`) (*shade; shaded; overcast*). Trong `kính râm`, thành tố này gợi tròng kính tối/giảm chói (*sunglasses; tinted glasses*), nhưng độ tối không tự chứng minh khả năng lọc tia cực tím hay phù hợp lái xe. Nơi râm có thể mát hơn nơi nắng nhưng từ không phải số đo nhiệt độ, độ ẩm hoặc mức an toàn; trời râm cũng chưa chắc mưa. Phân biệt `râm` với `âm u` tối và gợi buồn, `mát` là cảm giác nhiệt, `bóng tối` thiếu ánh sáng rộng hơn, `rằm` là ngày 15 âm lịch và `râm ran` là một mục tượng thanh/cảm giác khác nghĩa. Lời Nam Bộ `để vô chỗ râm`, `trời râm mát` tự nhiên nhưng không độc quyền vùng. Tab Nôm dùng `𩂐`, có dẫn chứng `râm mát`.
Ngôi biệt thự nằm lui về phía tay trái, giữa khu vườn rộng râm mát bóng cây.
Ở đây bóng râm mát và nhờ đất nằm cao nên hứng gió nhiều hơn ở dưới ghe.
Ra khỏi rừng tràm râm mát, mắt Cộc bỗng dưng như đổ hào quang trước ánh nắng tháng mười.
Buổi chiều đang chia phần ngoài vườn, những phần nắng là của tôi và những phần râm mát là của Chi.
`Rầm` có hai lớp đồng tự: (1) thanh/phiến gỗ bắc ngang làm bộ phận đỡ xà nhà hoặc sàn gác (*beam; joist*, tùy kết cấu); và (2) từ tượng thanh gợi một tiếng va, đổ hoặc đóng mạnh vang lớn: `cửa sập rầm`, `ngã rầm` (*bang; crash; thud*). Danh từ kiến trúc không tự cho biết vật liệu, kích thước, khả năng chịu lực hay tên kỹ thuật chính xác trong mọi vùng; cần đọc bản vẽ/kết cấu. Tiếng `rầm` chỉ ấn tượng âm thanh, không tự xác định hư hại, thương tích, nguyên nhân hay cường độ đo được. Phân biệt `rầm` một tiếng với `rầm rầm` lặp liên tục, `rầm rập` tiếng bước/chuyển động nhiều vật, `ầm` rộng hơn về tiếng vang và `rậm` là mọc dày. Lời Nam Bộ `đóng cửa cái rầm`, `té cái rầm` tự nhiên nhưng phải tránh dùng tiếng tượng thanh để xem nhẹ tai nạn. Tab Nôm ghi `𠽍` riêng lớp âm thanh theo dẫn chứng `rầm rầm`; chưa gán chữ cho rầm kiến trúc.
Xe vô chủ nhào lăn nằm dưới ruộng, máy vẫn nổ rầm rầm.
`Rặm` tả cảm giác hơi chói, cộm hoặc châm chích khó chịu như có vật nhỏ đâm nhẹ vào da hay mắt: `rặm mắt`, `rặm người` (*gritty; prickly; mildly irritating*). Một số nguồn dẫn sang `nhặm`; cần giữ quan hệ biến thể nhưng không sửa mọi văn bản về một dạng duy nhất. Từ chỉ cảm giác chủ quan, không tự xác định có dị vật, dị ứng, trầy xước, nhiễm trùng hay bệnh cụ thể; khi cần phải mô tả vị trí, thời gian, tác nhân và dấu hiệu đi kèm. Không bình thường hóa việc dụi mắt hoặc tiếp tục làm việc trong môi trường bụi chỉ vì gọi là `hơi rặm`. Phân biệt `rặm` với `rậm` dày khít, `rằm` ngày 15 âm lịch, `rám` sém nắng và `nhám` chỉ bề mặt thô. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `cộm mắt`, `xốn mắt`, `ngứa châm chích` thường quen hơn tùy cảm giác; `rặm` vẫn là mục từ toàn dân/cũ cần giữ. Tab Nôm ghi `𤶄` ở mức đầu mục, không dùng chữ để suy chẩn đoán.
`Rậm` tả nhiều vật cùng loại, thường là cây, cỏ, tóc, râu hoặc lông, mọc dày và khít nhau (*dense; thick; bushy*): `rừng rậm`, `bụi rậm`, `râu rậm`. Từ nói về mật độ nhìn thấy chứ không tự cho biết chiều dài, sức khỏe, vệ sinh, mức nguy hiểm, độ đa dạng sinh học hay chất lượng khu đất. Khi tả tóc/râu/lông người, đây là đặc điểm hình thể, không phải nhãn giới, tuổi, tính cách hay mức chăm sóc. Phân biệt `rậm` với `dày` có phạm vi rộng hơn, `rậm rạp` nhấn mạnh hơn và thường gợi cả vùng cây cối, `um tùm` khẩu ngữ gợi rối, `sum suê` thường khen cây tốt nhiều cành lá và `rặm` là cảm giác cộm/châm. Lời Nam Bộ `cỏ mọc rậm`, `bụi rậm`, `râu rậm` tự nhiên nhưng nghĩa toàn dân. Tab Nôm dùng `梣` theo dẫn chứng `rậm rạp` ở đúng lớp mật độ.
Con người chạy chậm, dễ rượt theo, ở chỗ rậm rạp; heo rừng và nai thì nhanh chân hơn.
`Râm ran` tả (1) âm thanh nhỏ đến vừa, liên tục và lan từ nhiều tiếng khó tách riêng, như `cười nói râm ran`, `ve kêu râm ran` (*murmuring; buzzing; humming*); và (2) cảm giác ngứa, tê hoặc châm chích nhẹ lan trên một vùng da/cơ thể: `ngứa râm ran`, `tê râm ran` (*tingling; prickling diffusely*). Âm râm ran không tự cho biết số người, độ ồn đo được, nội dung cuộc nói chuyện hay nguồn âm duy nhất. Cảm giác râm ran chỉ là mô tả, không tự xác định dị ứng, thần kinh, tuần hoàn hay nguyên nhân khác; phải xét thời gian, vị trí và dấu hiệu đi kèm. Phân biệt `râm ran` với `rần rần` thường mạnh hơn, `rì rầm` trầm nhỏ, `xôn xao` gợi xáo động và `râm` bóng mát là mục khác. Lời Sài Gòn–Nam Bộ `nói chuyện râm ran`, `ngứa râm ran` tự nhiên nhưng toàn dân. Tab Hán–Nôm để trống có chủ đích vì chữ râm của `râm mát` không chứng minh cùng lớp nghĩa trong cụm này.
Thiếu nữ đỏ bừng mặt, một cảm giác nóng râm ran bồng lên, như kiến cắn ở chân tóc.
Mụ thấy rõ sự mệt mỏi, đau nhức râm ran ở khắp các đầu xương.
`Răm rắp` tả (1) nhiều người/vật làm một động tác đều một loạt, gần như cùng lúc và cùng kiểu (*in unison; uniformly*); và (2) nghe theo, tuân theo nhanh, không phản bác (*obediently; unquestioningly*). Hai nét có thể giao nhau nhưng không đồng nhất: cả nhóm đứng răm rắp chỉ cho thấy động tác đồng đều, chưa biết họ có bị ép hay có đồng ý; `răm rắp nghe lời` nhấn mức phục tùng nhưng không chứng minh mệnh lệnh đúng, hợp pháp hoặc an toàn. Không dùng từ để khen việc bỏ suy xét, quyền từ chối hay cơ chế góp ý. Phân biệt `răm rắp` với `rầm rập` là tiếng bước/chuyển động mạnh, `rậm rạp` là mọc dày, `đồng loạt` trung tính hơn và `nhất trí` là cùng ý kiến. Lời Nam Bộ `nghe răm rắp`, `làm theo răm rắp` tự nhiên nhưng từ dùng toàn quốc. Tab Nôm ghi `拉` cho thành tố `rắp` theo dẫn chứng trực tiếp toàn cụm; `răm` ở đây không phải rau răm.
`Rận` là tên gọi loài côn trùng nhỏ, không cánh, sống ký sinh bên ngoài cơ thể vật chủ và hút máu (*louse*; số nhiều *lice*). Khi nói về người, `rận` có thể là cách gọi chung; vị trí ở tóc, đường may quần áo hay vùng lông khác mới giúp phân biệt rận đầu, rận thân và rận mu. Không dùng `rận` để tự xác định loài chỉ từ ngứa hoặc một chấm nhỏ; cũng không đồng nhất với `chấy`, `bọ chét`, `ve`, `ghẻ` hay mọi ký sinh trùng trên thú nuôi. Rận bò, không bay hay nhảy; cách lây và xử lý tùy loại. Đặc biệt, rận đầu có thể gặp ở bất cứ ai và không phải bằng chứng một người hay gia đình ở dơ; tránh dùng từ làm nhãn miệt thị trẻ em. Lời Nam Bộ `có rận`, `bắt rận`, `chấy rận` tự nhiên nhưng nghĩa toàn dân. Tab Nôm ghi `𧋅` theo dẫn chứng trực tiếp `con rận`.
Loại mòng này hay đeo theo cánh chim bồ nông để hút máu như chí, như rận.
`Rang` là làm chín hoặc làm thơm thực phẩm bằng cách đảo đều trong chảo/nồi nóng (*dry-roast; toast; roast in a pan*), điển hình với hạt, ngũ cốc, gia vị và cà phê. Cách rang cơ bản thường không dùng nước và có thể không dùng hoặc chỉ dùng ít chất béo; tuy vậy các tổ hợp đã quen như `cơm rang`, `thịt rang`, `rang muối` có quy trình riêng, có thể dùng dầu, mỡ hay gia vị, nên không được lấy một công thức áp cho mọi câu. `Rang` không tự cho biết nhiệt độ, thời gian, độ chín hoặc mức an toàn. Trong Nam Bộ, thường nói `đậu phộng rang`, `mè rang`, `bắp rang`; món `cơm rang` ở nhiều vùng tương ứng với cách gọi phổ biến `cơm chiên` ở Sài Gòn–Nam Bộ. Phân biệt `rang` với `chiên` ngập/áp chảo trong chất béo, `xào` làm chín nhanh cùng dầu và nguyên liệu ẩm, `nướng` dùng nguồn nhiệt không nhất thiết qua chảo, cùng `ram` là mục đồng âm gần khác nghĩa. Tab Nôm ghi `㶥` theo dẫn nghĩa `rang nấu`.
Rùa nướng, rùa rang, rùa nấu cháo, rùa xào lá cách lá lốt.
`Ráng` có các lớp đồng âm: (1) danh từ văn chương chỉ đám mây hoặc vùng sáng nhiều màu gần chân trời lúc bình minh/hoàng hôn: *horizon glow; coloured cloud bank*; nguồn Hán Nôm gắn với `絳` sắc đỏ; (2) động từ khẩu ngữ, đặc biệt thông dụng ở Nam Bộ, nghĩa là cố, gắng sức: `ráng học`, `ráng lên` (*try; make an effort*); (3) sau động từ chỉ làm thêm một chút hoặc lâu thêm: `ngủ ráng`, `ăn ráng` (*a little more; a little longer*). Nghĩa cố gắng không phải cam kết thành công, không cho phép ép ăn, ép làm hoặc bỏ giới hạn sức khỏe. `Ráng` danh từ khác `rạng` là sáng lên; `ráng` động từ gần `cố`, `gắng`, `cố gắng` nhưng thân mật hơn. Chính tả `ráng` không phải `gáng`; dạng `rán` có thể gặp nhưng dễ lẫn với rán thức ăn nên mục chính giữ `ráng`. Lời Sài Gòn–Nam Bộ `ráng lên nghen`, `ráng chút nữa` vừa thân tình vừa phải tôn trọng khả năng từ chối. Tab `絳` chỉ áp dụng nghĩa mây màu, không gán cho động từ Nam Bộ.
Mà bà Hội đồng bả dặn như vậy, thôi mình cũng ráng chờ coi bả liệu với mình làm sao đây rồi mình sẽ đi.
Trưa bữa sau, bà Huyện với cô Huyên đương ngồi trong phòng của cô Túy mà ép cô phải ráng ăn một chút cơm.
Vậy em sẽ ráng sức gỡ rối cho chị rồi em sẽ trở lên Lèo.
Trời muốn trở gió bấc, sớm sương sa ướt lá, buổi chiều ráng đỏ trời.
`Ràng` trước hết là buộc chắc bằng dây hoặc vật tương tự, thường quấn qua nhiều vòng/điểm để đồ không bung hay xê dịch (*tie down; lash; bind*): `ràng gói hàng`, `ràng đồ sau xe`. Từ cũng có thể dùng nghĩa chuyển là giữ hoặc gắn ai/cái gì chặt vào một lời hứa, nơi chốn hay quan hệ (*bind; tie*), nhưng thường cần bổ ngữ `ràng vào/với`; không tự chứng minh nghĩa vụ ấy hợp pháp, công bằng, tự nguyện hoặc không thể thay đổi. `Ràng` không bảo đảm nút buộc, tải trọng hay phương tiện đã an toàn; phải kiểm tra cách chằng giữ phù hợp. Trong lời Nam Bộ, `ràng lại cho chắc`, `dây ràng hàng` tự nhiên; `chằng`/`chằng buộc` cũng thường dùng với hàng hóa. Phân biệt `ràng` với `buộc` rộng hơn, `cột` rất quen trong Nam Bộ, `trói` thường áp vào người/vật và có sắc thái hạn chế mạnh, `ràng buộc` là từ ghép có phạm vi nghĩa rộng hơn, còn thành tố trong `rõ ràng` không mang nghĩa buộc. Tab Nôm ghi `𢬥` riêng lớp `ràng buộc`.
`Răng` có ba lớp cần tách: (1) bộ phận cứng mọc ở hàm, dùng cắn và nhai (*tooth; teeth*); (2) phần nhọn/lồi xếp thành hàng ở cưa, lược, bánh răng hoặc bộ phận máy (*tooth; tine* tùy vật); và (3) từ hỏi phương ngữ miền Trung, nghĩa gần `thế nào/làm sao/tại sao`, như `mần răng?` (*how?; why?* theo câu). Nghĩa danh từ không tự cho biết răng khỏe, bệnh, vĩnh viễn hay sữa; `răng khôn` chỉ tên loại răng, không đánh giá trí tuệ. Trong Nam Bộ, `răng cấm` thường gọi răng hàm/molar, `đánh răng`, `nhức răng` rất tự nhiên; từ hỏi `răng` không phải dấu hiệu riêng của Sài Gòn–Nam Bộ và phải gắn nhãn miền Trung. Phân biệt `răng` với `rằng` dẫn lời, `rang` làm chín, `ràng` buộc và `ráng` cố gắng theo lời Nam Bộ. Tab Nôm dùng `𪘵` cho lớp răng ở hàm và phần lồi tương tự, không áp cho từ hỏi miền Trung.
`Rằng` chủ yếu là từ nối mở đầu phần nội dung sau các động từ nói, nghĩ, tin, biết, cho, tưởng, thừa nhận… (*that* as a complementizer): `tôi nghĩ rằng…`, `chị nói rằng…`. Tiếng Anh thường bỏ *that*, nên không dịch `rằng` thành một từ riêng trong mọi câu; tiếng Việt khẩu ngữ cũng có thể bỏ `rằng` hoặc dùng `là` sau `nói`, nhưng mức tự nhiên và sắc thái tùy cấu trúc. Trong văn cũ/văn chương, `rằng` còn có thể là động từ `nói`, như `nàng rằng…`, hoặc nằm trong `chẳng nói chẳng rằng`. `Rằng` chỉ báo phần nội dung được nêu, không chứng minh nội dung ấy đúng, người nói thành thật hay người viết đồng tình. Lời Sài Gòn–Nam Bộ đời thường thường nói `ảnh nói là…`, `tui nghĩ là…`; `rằng` vẫn dùng toàn quốc, nhất là văn viết hoặc khi cần câu rõ. Phân biệt `rằng` với `là` động từ/tiểu từ đa chức năng, `nói rằng` với lời trích trực tiếp, cùng `răng` là tooth hoặc từ hỏi miền Trung. Tab Nôm ghi `浪` theo dẫn chứng trực tiếp `nói rằng, rằng là`; nghĩa Hán “sóng” không phải nghĩa của từ này.
Xin cô đừng có tưởng rằng tôi không thương cô.
Em phải nhớ rằng em là “hoa-khôi-sắc-đẹp”.
`Rạng` có ba lớp liên quan đến sáng lên: (1) trời mới hé sáng sau đêm, như `trời rạng`, `rạng sáng` (*grow light; dawn*); (2) ánh sáng hoặc vẻ tươi làm một khuôn mặt/cảnh vật sáng bừng, như `làm rạng khuôn mặt` (*brighten; light up*); và (3) nghĩa chuyển làm danh tiếng, truyền thống hay tên tuổi trở nên vẻ vang, thường trong `rạng danh`, `rạng vẻ`, `làm rạng…` (*bring honor; glorify*). `Rạng` không cho một giờ thiên văn chính xác và không đồng nhất với Mặt Trời đã mọc. Khuôn mặt rạng lên chỉ là biểu hiện nhìn thấy, chưa chứng minh cảm xúc hay sự đồng thuận bên trong; thành tích làm rạng danh cũng không tự chứng minh mọi hành vi hoặc phẩm chất đạo đức của người được nhắc. Trong Nam Bộ, `trời rạng`, `mặt mày rạng lên` hiểu tự nhiên; khẩu ngữ có thể giải thích là `trời vừa hừng`, `mặt sáng bừng`. Phân biệt `rạng` với `ráng` cố gắng/mây màu, `sáng` rộng hơn, `rạng đông` là danh từ chỉ thời đoạn, `rạng ngời/rạng rỡ` là các tính từ đã từ vựng hóa. Tab Nôm tách `朗` cho `rạng sáng` và `煬` cho `rạng rỡ`.
- "Trên đường lập quốc, dân tộc Việt Nam lập nhiều kỳ công rạng rỡ, chém tre đẵn gỗ để cày cấy giữa rừng ma.
`Rặng` là một dãy dài gồm nhiều cây, núi hoặc vật cùng loại nối tiếp nhau (*line; row; range*): `rặng dừa`, `rặng tre`, `rặng núi`. Từ nhấn hình thế kéo dài và tính nối tiếp, không tự cho biết số lượng chính xác, khoảng cách đều, loài cây thuần nhất, ranh giới đất, quyền sở hữu hay quan hệ địa chất giữa các ngọn núi. Khi dịch, `rặng núi` thường là *mountain range/ridge*, `rặng cây` có thể là *line/row of trees*, còn *grove* chỉ hợp khi văn cảnh là một cụm cây chứ không nhất thiết thành dãy. Trong Sài Gòn–Nam Bộ và miền Tây, `rặng dừa`, `rặng bần`, `rặng đước` là những kết hợp tự nhiên nhưng không phải cứ có một hàng cây là mang giá trị văn hóa hay sinh thái giống nhau. Phân biệt `rặng` với `dãy` rộng hơn, `hàng` thường nhấn sự sắp xếp, `lùm/bụi` là cụm cây thấp hoặc rậm, `rừng` là vùng cây rộng và `rạng` là hé sáng/chói lọi. Tab Nôm ghi `𡻔` theo chứng tích trực tiếp `rặng núi`, có giới hạn nét nghĩa.
Mưa đầu mùa đã nhuộm xanh vào rặng cây ở chân trời.
`Rạng đông` là lúc trời bắt đầu sáng ở đầu ngày, khi đêm chuyển dần sang sáng (*dawn; daybreak; first light*). Trong cách nói thông thường, phạm vi này có thể bao quanh thời điểm ánh sáng đầu tiên xuất hiện và không nhất thiết trùng đúng lúc đĩa Mặt Trời nhô qua đường chân trời; muốn nói mốc thiên văn phải dùng thuật ngữ và dữ liệu cụ thể. `Rạng đông`, `hừng đông`, `bình minh`, `rạng sáng`, `tảng sáng`, `sáng tinh mơ` có vùng nghĩa chồng lấn nhưng khác góc nhìn và văn phong: `rạng đông` khá trang trọng/văn chương; `rạng sáng` còn thường đi với một ngày cụ thể trong tin tức. Nghĩa chuyển `rạng đông của một thời kỳ` là khởi đầu đầy hy vọng, chỉ là ẩn dụ chứ không bảo đảm kết quả. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, có thể giải tự nhiên là `trời vừa hừng sáng`, `tờ mờ sáng`; đầu mục vẫn dùng toàn quốc. Viết hoa `Rạng Đông` có thể là tên riêng và phải tra theo thực thể, không nhập vào nghĩa chung. Tab chữ ghi Nôm `𣋃` cho `rạng` theo chứng tích toàn cụm và Hán–Việt `東` cho `đông` phương đông.
`Rạng ngời` là sáng đẹp và nổi bật như có ánh sáng tỏa ra (*radiant; glowing; shining*), thường tả `gương mặt`, `ánh mắt`, `nụ cười`; nghĩa chuyển có thể tả `tương lai`, `niềm tin`, `phẩm chất` được ca ngợi. Cụm mang sắc thái trang trọng, giàu hình ảnh hơn `sáng`, và không có nghĩa ánh sáng vật lý phải đo được. Một gương mặt hay nụ cười rạng ngời là ấn tượng biểu hiện bên ngoài, không tự chứng minh người ấy hoàn toàn vui, khỏe, đồng ý hay không có lo âu. `Tương lai rạng ngời` là lời kỳ vọng/chúc tụng, không phải dự báo chắc chắn; `phẩm chất rạng ngời` là đánh giá của người nói, cần căn cứ nếu dùng trong văn bản thông tin. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, có thể giải gần là `sáng bừng`, `tươi rói`, `coi sáng sủa hẳn`; từ vẫn dùng toàn quốc và thiên về văn viết/lời khen. Phân biệt `rạng ngời` với `rạng rỡ` có thể vừa tả vẻ mặt vừa nghĩa vẻ vang, `sáng ngời` gần hơn về ánh sáng, `rực rỡ` mạnh về màu/độ nổi bật và `chói` có thể gây khó chịu. Tab Nôm ghi `朗` cho rạng và `𤊢` cho ngời theo đúng chứng tích thành tố.
Ông thấy người miệng rộng, môi dầy, vai ngang, trán chợt, tóc hớt cụt, mắt rạng ngời, tư cách nghiêm trang, mặt mày sáng rỡ, tuy y phục tầm thường mà hình dung không phải như người thường, bởi vậy ông cứ ngồi ngó hoài.
Từ vàm Kỳ Hôn xuồng tới mỏm Tam Lạch, trời trời nước nước ê hề trăng giọi, gió đùa, mặt nước lao xao mà lại rạng ngời coi như thể vàng trôi bạc chảy Cách một khoảngxa xa mới có một chiếc thuyền buồm trương, chèo xếp, thả giữa dòng để cho nước xuôi gió thuận đưa đi.
Các tướng phân binh mai phục xong rồi tới đầu canh ba, bóng thỏ bạc rạng ngời mặt đất, ngọn gió vàng hiu hắt đầu nhành, từ trong rừng ra cho tới ngoài ruộng thảy đều lặng lẽ chỉ có tiếng vạc bay đi kiếm ăn nên kêu oạt oạt trên trời với tiếng quân sa trường bị bịnh nên than rỉ-rả trong cỏ mà thôi.
Anh ta lại thấy Hòa-Thượng tuy đầu trọc-lóc, song tướng mạo phong-lưu nho-nhã, da trắng trong, mặt sáng rỡ, tay dịu nhiễu, mắt rạng ngời, không hiểu người ấy là người gì, mà ở cái nhà kỳ cục như vầy, nên ngó một hồi rồi hỏi rằng: “Ông làm ông gì?
`Rạng rỡ` có hai nét chính: (1) sáng tươi, nổi bật và đầy sức sống ở gương mặt, nụ cười, ánh mắt hoặc cảnh vật (*radiant; beaming; glowing*); (2) hết sức vẻ vang, làm tên tuổi, thành tựu hay tập thể được tôn vinh (*glorious; illustrious; distinguished*). Ở nét thứ nhất, vẻ ngoài rạng rỡ không tự xác nhận cảm xúc, sức khỏe, sự đồng thuận hoặc đời sống bên trong của một người. Ở nét thứ hai, `làm rạng rỡ` là lời đánh giá về danh tiếng/thành tựu, không tự chứng minh tính đúng đắn, đạo đức hoặc công bằng của mọi việc liên quan. Cụm dùng toàn quốc; trong lời Sài Gòn–Nam Bộ có thể giải tự nhiên là `mặt sáng bừng`, `cười tươi rói`, `làm nở mặt`, nhưng `nở mặt` nghiêng về tự hào/danh dự hơn. Phân biệt `rạng rỡ` với `rạng ngời` thiên về ánh sáng đẹp/triển vọng, `rực rỡ` mạnh về màu sắc hoặc thành tích, `vẻ vang` thuần danh dự và `hớn hở` nhấn tâm trạng vui biểu lộ. Tab Nôm ghi `煬` cho rạng theo chứng tích `rạng rỡ` và `𠒦` cho rỡ theo chứng tích thành tố `rực rỡ`.
Nhưng bà nó cũng phải nghĩ lại nghĩa quốc gia còn nặng hơn nhiều, phải đè ép tình kia để làm rạng rỡ nghĩa mới phải chớ.
Cô mặc bộ đồ hàng màu trứng gà, may thiệt khéo, gương mặt rạng rỡ, tướng đi dịu dàng.
Cô căn dặn em đừng buồn rầu, đừng thối chí, cứ tiếp tục học cho đến cùng đặng rạng rỡ thân danh.
Vĩnh Xuân hồi nhỏ học chữ nho với ông Giáo Huân, được ông Giáo khen thông minh, mẫn cán, ông cho là ngôi sao rạng rỡ trong trường ông.
`Ranh` có các lớp đồng âm cần tách: (1) danh từ chỉ đường hoặc chỗ phân chia: `ranh đất`, `phân ranh` (*boundary; dividing line*); (2) tính từ khẩu ngữ chỉ vẻ tinh quái, khôn vặt, thường dùng về trẻ nhỏ nhưng dễ thành lời hạ thấp: *sly; crafty; cheeky*; (3) danh từ cũ trong một niềm tin dân gian, nói đứa con mất sớm “lộn lại” làm đứa sinh sau — chỉ được trình bày như quan niệm, không phải sự kiện; (4) yếu tố cũ/vùng chỉ loại nhỏ, ít giá trị trong `cá ranh`. Đường ranh thực địa không tự có giá trị pháp lý nếu chưa khớp hồ sơ và đo đạc. Khi nhận xét người, nên nêu hành vi cụ thể thay vì gắn nhãn `ranh`, nhất là với trẻ em. Phân biệt `ranh` với `rành` biết rõ, `rảnh` không bận và `rãnh` là đường lõm. Tab `棂` áp dụng lớp ranh giới, `伶` áp dụng ranh con; không nhập hai lớp thành một từ nguyên duy nhất.
Chiều bữa sau quan Phủ đi vô kinh Bạch Ngưu đặng phân ranh đất của dân xin khẩn.
Mãi đến nay, nhiều bà mẹ khi nổi giận đã không tiếc lời mắng nhiếc con cái trong nhà: -Mày là con ranh, con lộn!
Thằng ranh kia lại cả đời chưa hề mó đến cái súng bao giờ.
`Rành` thường nhất là biết rõ, quen thuộc hoặc làm thành thạo trong một phạm vi cụ thể: `rành đường`, `rành nghề`, `rành máy` (*know well; be familiar with; be proficient in*). Từ đặc biệt tự nhiên trong lời Sài Gòn–Nam Bộ và miền Trung, nhưng người nói ở nhiều vùng đều hiểu. `Rành` không tự chứng minh người ấy là chuyên gia, có chứng chỉ hay đúng về mọi mặt; bổ ngữ quyết định phạm vi biết. Hai nét cũ/vùng hơn là (1) rõ, phân biệt được trong lời nói hoặc giải thích và (2) chỉ thuần một loại, như `bán rành đồ gỗ`; khi viết hiện đại nên dùng `rõ` hoặc `chỉ/toàn` nếu độc giả có thể hiểu lầm. Phân biệt `rành` với `sành` thiên khả năng thẩm định, `thạo` thiên năng lực thao tác, `rảnh` là không bận và `ranh` là đường phân chia hoặc sắc thái khôn lỏi. Tab `𤋶` là chứng tích Nôm, không biến từ này thành Hán–Việt.
`Rãnh` là danh từ chỉ (1) đường hẹp được đào, đúc hoặc tạo ra để dẫn và thoát nước: `rãnh nước`, `khơi rãnh`, `rãnh thoát nước` (*drainage channel; gutter*); hoặc (2) đường dài, hẹp và lõm trên một bề mặt hay chi tiết: `rãnh trượt`, `rãnh để bút`, `rãnh trên vỏ máy` (*groove; recessed channel*). Độ sâu, vật liệu và chức năng phải nêu theo vật cụ thể; không mặc nhiên đồng nhất `rãnh` với `mương`, `cống` hay vết nứt. Trong phát âm Sài Gòn–Nam Bộ, `rãnh`, `rảnh`, `rành` và `ranh` có thể nghe gần nhau, nhưng chính tả và nghĩa khác hẳn: `rãnh` là chỗ lõm, `rảnh` là không bận, `rành` là biết rõ, `ranh` là đường phân chia. Tab Nôm ghi `𡓡` theo dẫn chứng `rãnh nước`.
Lại có mương rãnh nước mưa không đọng được, nên bắp mới trúng.
- Cái rãnh này chạy đến đây là hết hay sao bác?
"Nòng không xẻ rãnh nên đạn không đi xa.
Có đứa cưa cái rãnh cột nhà bằng tre bương, để dành tới cuối năm.
`Rảnh` chủ yếu là không bận việc hoặc có một khoảng thời gian có thể dành cho việc khác: `rảnh chiều nay`, `lúc rảnh`, `rảnh tay` (*free; available; not busy*). Người đang rảnh vẫn có quyền nghỉ và không mặc nhiên đồng ý nhận việc. Trong cấu trúc `làm/trả/dọn ... cho rảnh`, từ này chỉ mục đích thoát khỏi điều vướng bận: *to get it out of the way; to be free of it*. Lời `rảnh quá ha`, `bộ rảnh lắm sao?` có thể là câu mỉa mai chê ai xen vào hoặc làm việc bị xem là vô ích; không nên dịch máy móc là hỏi lịch trống. Phân biệt `rảnh` với `rãnh` là đường lõm/kênh nhỏ, `rành` là biết rõ và `rảnh rang` thiên trạng thái thư thả rộng hơn. Tránh các tiếng lóng tục; tab `𣇝` chỉ là chứng tích Nôm của `rảnh tay`.
`Ranh giới` là đường, dải hoặc mốc phân chia hai khu vực, thửa đất hay địa hạt: *boundary; border; dividing line*. Nghĩa chuyển là giới hạn hoặc chỗ phân biệt giữa hai phạm vi, vai trò, trạng thái hay hành vi: `ranh giới riêng tư`, `ranh giới giữa góp ý và xúc phạm` (*boundary; limit; distinction*). Không phải mọi ranh giới đều là một vạch nhìn thấy; có loại do pháp luật, thỏa thuận, quy ước hoặc mô hình phân tích xác lập. `Ranh giới` đất đai/hành chính cần hồ sơ và thẩm quyền, không thể kết luận chỉ từ hàng rào, con rạch hay lời kể. Phân biệt `ranh giới` với `biên giới` thường thiên ranh quốc gia, `giới hạn` thiên điểm/mức cuối và `lằn ranh` giàu hình ảnh hơn. Trong lời Nam Bộ có `ranh đất`, `mé ranh`, còn cách nói trừu tượng vẫn dùng toàn dân. Tab ghi Nôm `棂` cho ranh và Hán–Việt `界` cho giới, không gọi toàn cụm là thuần Hán–Việt.
Ranh giới không rõ rệt như vậy, nghĩ cũng khó làm việc.
Ranh giới của làng thường thay đổi, trồng tre chỉ là để tạo bóng mát chung quanh nhà, có thêm vật liệu dùng vào việc lặt vặt, thế thôi.
Giữa hai tỉnh Biên Hòa và Thủ Dầu Một, tại ngay ranh giới tỉnh, có một lâm thôn tên là A.
`Rành mạch` nghĩa là rõ ràng, có trình tự và đâu ra đấy: `trình bày rành mạch`, `sổ sách rành mạch`, `ăn chia rành mạch` (*clear; coherent; well organized; clearly delineated*). Với lời nói/văn bản, cụm nhấn các ý nối được và dễ theo dõi; với tiền bạc, trách nhiệm hoặc phần việc, cụm nhấn các khoản/phần được phân định, không nhập nhằng. `Rành mạch` không tự bảo đảm thông tin đúng, sổ sách chính xác, cách chia công bằng hay người nói trung thực; các thuộc tính ấy cần kiểm tra riêng. Phân biệt `rành mạch` với `mạch lạc` thiên liên kết ý, `rành rẽ` thiên hiểu/trình bày tường tận và `minh bạch` thiên khả năng nhìn thấy, kiểm tra thông tin. Trong lời Nam Bộ, `nói cho rành mạch`, `tiền bạc cho rành mạch` tự nhiên nhưng không nhất thiết trang trọng. Tab dùng Nôm `伶` cho rành và Hán–Việt `脈` cho mạch như thành tố hình ảnh đường nối; không khẳng định toàn cụm là Hán–Việt.
Hỗm rày ông ta ghi chép sổ sách rành mạch lắm.
Hai Nhiệm làm hai bài toán rành mạch trên giấy trắng mực đen để trình với chủ nợ là Xìn Phóc.
Tôi sẽ chỉ biểu rành mạch đầu đuôi gốc ngọn tất cả công việc; ông cứ noi theo lời tôi mà thi hành.
Kẻ nào đưa sáng kiến ra và một kế hoạch đầu tư hữu lý, có nghiên cứu một cách khoa học với những con số cụ thể rành mạch là kẻ ấy sẽ được một địa vị trong cuộc đầu tư tương lai.
`Rảnh rang` là rảnh, đỡ bận bịu xét một cách khái quát: `lúc rảnh rang`, `tay chân rảnh rang` (*free; at leisure*). Cụm cũng tả đầu óc hoặc tâm thế không còn vướng một việc phải lo: `đầu óc rảnh rang` (*unburdened; at ease*). Nó rộng và thư thả hơn câu hỏi lịch cụ thể `có rảnh lúc ba giờ không?`; không đồng nghĩa vô trách nhiệm, thất nghiệp hay buộc phải giúp người khác. `Rảnh rang` có thể là kết quả đã hoàn tất việc, chủ động dành thời gian nghỉ hoặc tạm chưa có nhiệm vụ. Phân biệt với `rảnh rỗi` thiên trạng thái có thời gian không bị chiếm, `thảnh thơi` thiên cảm giác nhẹ nhõm và `nhàn hạ` có thể tả nếp sống lâu dài. Trong lời Nam Bộ, `bữa nào rảnh rang ghé chơi` là lời mời mềm, không tạo nghĩa vụ. `Rang` ở đây là tiếng láy -ang của `rảnh`, không phải rang thức ăn; tab chỉ ghi Nôm `伶` có dẫn chứng `rảnh rang`.
Ông Tiều này xưa nào có lúc rảnh rang tâm trí.
`Rành rành` là dạng láy nhấn mạnh mức rất rõ, hiện ra trước mắt hoặc dễ nhận biết: `chứng cứ rành rành`, `sai rành rành` (*plain; unmistakable; in plain sight*). Khi đi với `nhớ`, cụm này có thể chỉ ký ức còn rõ từng nét (*remember vividly*), nhưng độ rõ chủ quan của ký ức không tự biến ký ức thành chứng cứ chính xác. `Rành rành` nhấn tính hiển hiện; `rành rẽ` nhấn hiểu hoặc trình bày rõ, còn `rành rọt` thường nhấn lời nói rõ từng tiếng hoặc lời kể đâu ra đấy. Dùng `rành rành` để kết luận sai phạm vẫn cần chỉ ra dữ kiện, không thay cho điều tra hay quy trình pháp lý. Các thành ngữ `rành rành như ban ngày`, `rành rành như in` là so sánh nhấn mạnh, không phải số đo. Tab `𤋶` ghi lớp Nôm của `rành`, không phân loại cụm là Hán–Việt.
Trâu nhà, trâu hgé nuôi lớn lên rành rành vậy mà ông ta dám quả quyết là trâu ăn trộm.
Trong phòng tối om có cái gông rất nặng, trên gông khắc rành rành tên họ của mình.
Chủ ngục tra sổ rồi đáp: -Thủ Huồn là người ở tỉnh Gia Định, làm thơ lại tại dinh Tổng Trấn, cậy thế hiếp cô, vì tiền bạc mà dân lành vô tội sống làm ra chết, phải làm ra quấy, cho vay một vốn mười lời, làm nhiều điều bất nhân, bất nghĩa, tiếng người ta thán rất nhiều, đã có lắm người đầu cáo, tội trạng được ghi rành rành tại đây.
Anh ta không dám ngó lâu, không dám nhìn kỹ những dấu vết bạo hành của mấy tên Thổ để lại còn in rành rành trên người Thơm, và hối hả đỡ nhẹ chân Thơm lên, lập cập xỏ ống quần vào.
`Rành rẽ` chỉ cách trả lời, giải thích hoặc hiểu biết rõ từng phần, đủ tường tận để không nhập nhằng: *clear and explicit; thoroughly understood; well acquainted*. Cụm có thể bổ nghĩa cho lời nói (`trả lời rành rẽ`) hoặc mức hiểu (`hiểu rành rẽ quy trình`). Nó không bảo đảm nội dung đúng sự thật, người nói có chứng chỉ hay mọi chi tiết đều đã được kiểm chứng. So với `rành rọt`, `rành rẽ` thiên độ sáng tỏ và hiểu thấu; `rành rọt` thường gợi lời phát âm rõ từng tiếng hoặc kể đâu ra đấy. So với `rành rành`, cụm này không nhấn một sự thật hiển nhiên trước mắt. Trong lời Nam Bộ, `nói cho rành rẽ`, `hỏi cho rành rẽ` tự nhiên nhưng không đồng nghĩa chất vấn gay gắt. Tab chỉ ghi `𤋶` cho lớp Nôm của thành tố `rành`; không lấy chữ Nôm của động từ `rẽ đường` gán sang thành tố trong cụm khi chưa có chứng cứ trực tiếp.
- Hai anh đã có lên đây nhiều lần, hai anh biết đường sá rành rẽ.
Thâu xuất đâu đó phải có sổ sách cho rành rẽ.
`Rảnh rỗi` là không bận, có thời gian không bị công việc hay nhiệm vụ bắt buộc chiếm: `lúc rảnh rỗi` (*free; at leisure; unoccupied*). Cụm cũng có thể tả một người đang ngồi không hoặc chưa có việc làm trong chốc lát; ngữ cảnh quyết định đó là nghỉ ngơi trung tính hay lời chê. `Rảnh rỗi` không đồng nghĩa lười biếng, thất nghiệp, vô dụng hoặc sẵn sàng nhận việc. Câu `rảnh rỗi quá ha` có thể mỉa mai như `rảnh quá ha`, nên không dịch máy móc là lời hỏi thời gian. Phân biệt với `rảnh` thường dùng cho một thời điểm cụ thể, `rảnh rang` gợi đỡ bận và nhẹ vướng nói chung, `rỗi hơi` thường chê làm chuyện không đâu. Thành ngữ `rảnh rỗi sinh nông nổi` phản ánh lời cảnh báo dân gian, không phải quy luật tâm lý. Tab chỉ ghi Nôm `𣇝` cho thành tố `rảnh`; để trống chữ `rỗi` khi chưa có chứng cứ định vị được.
Ba Cam nằm chơi với Ba Rạng trên ván, chừng thấy Thị Tố rảnh rỗi bước ra ăn trầu, anh ta mới hỏi:
Lúc rảnh rỗi, họ trồng đậu, bắp khao dễ sinh lợi và ít tốn công hơn.
Anh đây cũng không rảnh rỗi gi để đưa em đi đi lại lại.
`Rành rọt` trước hết tả lời nói phát âm rõ từng tiếng, không lí nhí hoặc dính âm: `nói rành rọt` (*speak distinctly; articulate clearly*). Cụm cũng tả lời kể, lời giải thích hoặc câu trả lời đâu ra đấy, đủ chi tiết để theo dõi: *clear and orderly; explicit*. Phát âm rành rọt không đồng nghĩa nói to, nói giọng chuẩn duy nhất hay không có khuyết tật lời nói; nên mô tả khả năng nghe hiểu thay vì chê con người. Một câu chuyện kể rành rọt vẫn có thể sai, thiếu chứng cứ hoặc được học thuộc. `Rành rọt` gần `rành rẽ`, nhưng thường gợi rõ từng tiếng/từng chi tiết hơn; `mạch lạc` nhấn liên kết logic, còn `rành rành` nhấn điều hiển nhiên. Trong lời Nam Bộ, `nói rành rọt nghe coi` có thể là yêu cầu làm rõ, không phải giấy phép quát nạt. Tab `𤋶` và `律` là hồ sơ chữ Nôm cho các thành tố; `律` ở đây ghi âm `rọt`, không mang nghĩa Hán–Việt “luật”.
Tuy nhiên, các nhà khảo cứu hơi lúng túng, giải thích không rành rọt tại sao người Việt không bị đồng hóa với Trung Hoa, còn đánh thắng được quân Mông Cổ, quân Minh.
Thanh sành khoa ấy lắm và đã dạy nàng rành rọt từng li từng tí rồi.
Rồi Hiệp tươi cười giảng rành rọt cho Lộc, Thuận:
Tây nó làm giấy tờ cái gì cũng rành rọt lắm chớ không hay nói phóng chừng như người mình.
`Rần rần` là từ láy tượng thanh–tượng trạng: (1) tả tiếng động, bước chân, máy móc hoặc đám đông nổi lên liên tiếp và lan rộng: *rumbling; bustling; in a rush*; (2) tả cảm giác nóng, tê, đau hoặc rung lan khắp một vùng cơ thể: *tingling; throbbing; burning all over*; (3) khẩu ngữ tả phản ứng, tin hoặc trào lưu lan nhanh trong cộng đồng/mạng: *abuzz; spreading rapidly*. Từ nhấn cảm nhận mạnh và lan, không phải số đo tiếng ồn, chẩn đoán y khoa hay bằng chứng một tin đúng/phổ biến bền vững. Phân biệt với `rầm rầm` thiên tiếng va/đập lớn từng hồi, `rầm rộ` là quy mô hoạt động được phô ra, `rộn ràng` có thể mang sắc thái vui và `râm ran` thường là nhiều âm nhỏ, đều. Lời Sài Gòn–Nam Bộ dùng tự nhiên `chạy rần rần`, `nóng rần rần`, `mạng rần rần`; tab ghi Nôm `嗂` theo chứng tích thành tố rần.
rần rần không phải số đo/chẩn đoán/xác minh
Lúc ấy Thủ Nghĩa chẳng còn kể chi nữa, thấy cửa ngã liền nhảy phóc ra ngoài rồi chạy dọc theo chái nhà ra tới sân, quả thấy lửa cháy khám rần rần, lính cầm roi, tù xách nước đương xúm nhau mà chữa lửa.
Nghe síp-lê một chút rồi ngó thấy xe lửa rần rần chạy tới.
Quí bước ra ngoài sân đi lên xuống, dường như máu chạy rần rần khắp mình, cần phài vận động không ngồi hay là đứng yên một chỗ được.
Mấy mươi hộ vệ quân đồng dạ một tiếng rồi rần rần kéo nhau đi ra.
`Rao` có hai lớp chính: (1) động từ làm cho nhiều người biết bằng lời gọi nơi công cộng hoặc bằng thông báo đăng công khai, thường gặp trong `rao hàng`, `rao bán`, `rao vặt` (*to call out; announce; advertise for sale*); (2) thuật ngữ đờn ca tài tử Nam Bộ chỉ đoạn/câu nhạc mở đầu ứng tác tự do trước khi vào bản, giúp thử và chỉnh dây, báo hơi–điệu, gợi cảm hứng và chuẩn bị người nghe (*improvised prelude in Southern Vietnamese tài tử music*). Rao bán chỉ là lời chào bán, không tự bảo đảm giá, nguồn gốc hay tình trạng món hàng. `Rao` trong âm nhạc không phải lời rao hàng và không phải một giai điệu cố định: câu rao phải hợp hơi–điệu và tương tác với bạn đờn, người ca. Phân biệt `rao` với `rào` ngăn chắn, `rão` giãn lỏng và `ráo` khô. Tab Nôm `咬` chỉ có dẫn chứng `rêu rao`, nên chỉ hỗ trợ họ nghĩa nói công khai, không gán cho thuật ngữ tài tử.
Con thấy nhà của người Pháp ở kế bên nhà má Hai có treo bản rao bán.
Túy Nga ôm cây đờn kìm lên dây mà rao, rồi vừa đờn vừa ngâm một bài thi như vầy:
Cô ngồi dựa trên ghế xít đu, tay ôm cây đờn, lên dây rồi rao chơi.
Một chị bán chè thưng đi dọc theo trước phố rao hàng tiếng nghe ngọt xớt.
`Ráo` là (1) tính từ tả bề mặt hoặc vật đã bớt/không còn nước thấm hay đọng thấy được: `đường ráo`, `quần áo ráo`, `để ráo nước` (*dry; drained*); không nhất thiết khô tuyệt đối ở bên trong. (2) Trong cách dùng phó từ, đặc biệt tự nhiên ở Nam Bộ, `hết ráo`, `sạch ráo`, `ướt ráo` nhấn mạnh toàn bộ, không còn chừa phần nào (*completely; all; every last one*). `Hết ráo` có thể nói về người, đồ vật, tiền hay việc, tùy văn cảnh; không đồng nghĩa lúc nào cũng với `khô ráo`. Phân biệt `ráo` với `rào` hàng rào, `rao` loan báo, `rão` giãn lỏng và `ráo riết` là một mục từ khác. Tab Nôm `𣋝` có dẫn chứng `nắng ráo`, chỉ áp dụng lớp nghĩa khô.
`Rào` có ba nét cần tách: (1) danh từ chỉ vật hoặc dãy vật dùng để ngăn lối, khoanh khu vực hay bảo vệ: `hàng rào`, `bờ rào` (*fence; barrier*); (2) động từ chỉ việc dựng, dùng hoặc bố trí vật chắn quanh hay ngang một nơi: `rào vườn`, `rào lối đi` (*to fence off; to enclose; to block*); (3) danh từ phương ngữ/cũ chỉ sông nhỏ hay dòng nước nhỏ có thể lội qua (*small river; stream*). Hàng rào có thể bảo vệ hoặc hạn chế đi lại nhưng không tự chứng minh ranh pháp lý, quyền sở hữu hay mức an toàn; cần xét biển báo, hồ sơ và thiết kế cụ thể. Không nhập `rào` với `rao` loan báo, `rão` bị giãn, `ráo` đã khô, hay `rào rào` là âm thanh liên tiếp. Tab Nôm dùng `樔` có dẫn chứng `hàng rào`, chỉ áp dụng lớp nghĩa vật ngăn chắn.
`Rão` tả (1) dây, xích, lò xo, kết cấu hay vật liệu bị giãn, lỏng hoặc mất độ căng/đàn hồi sau thời gian dùng: `dây đã rão` (*stretched; slack; worn; relaxed*); (2) cơ thể mệt đến mức gân cốt như lỏng ra: `mệt rão người` (*worn out; limp with fatigue*); và (3) trong kỹ thuật vật liệu, sự biến dạng tăng dần theo thời gian dưới tải duy trì, thường gọi `độ rão`, `biến dạng rão` (*creep*). Không đồng nhất mọi vật lỏng với rão: có thể do lắp sai, gãy, mòn hay chỉnh chưa đúng; cũng không dùng cảm giác rão người để chẩn đoán bệnh. Phân biệt `rão` với `rào` ngăn chắn, `rao` loan báo và `ráo` khô. Chưa có bản ghi Hán–Nôm trực tiếp đủ chắc cho các nét nghĩa này trong nguồn đã đối chiếu, nên tab không dựng chữ.
`Rào cản` là (1) vật, kết cấu hoặc giới hạn hữu hình dùng để ngăn, chặn hay kiểm soát đường đi: `rào cản an toàn`, `rào cản vật lý` (*barrier*); và (2) yếu tố vô hình làm một người hay quá trình khó tiếp cận, tham gia, hiểu hoặc tiến triển: `rào cản ngôn ngữ`, `rào cản chi phí`, `rào cản thủ tục` (*barrier; obstacle; impediment*). Không phải rào cản nào cũng xấu: một rào cản an toàn có thể cần thiết; khi nói `gỡ bỏ rào cản`, phải nêu rào cản nào, ảnh hưởng tới ai và cách thay thế rủi ro. `Rào cản` không tự chứng minh nguyên nhân duy nhất của một kết quả, và không đồng nhất với `hàng rào`, `ranh giới`, `chướng ngại` hay `điều kiện`. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `vướng chỗ nào`, `kẹt khâu nào`, `bị ngăn ở đâu` là các cách giải thích tự nhiên tùy ngữ cảnh. Tab Nôm ghi `樔` cho rào và `艮` cho cản theo dẫn chứng thành tố; không coi toàn cụm là từ Hán–Việt.
“Sáng nay Liputin có nói về chuyện phải dựng rào cản để ngăn Nicolai.
Trước mặt chàng, tấm rào cản hiện ra lù lù.
Ông nói, mặc cảm tự ti của tôi là điều khó khăn, ông e sẽ không còn đủ nhanh nhẹn để vượt qua cái rào cản đó.
Tôi vượt qua vùng có đám cháy và đến một ngã tư có rào cản bằng gỗ và những đường tròn dây kẽm gai.
`Rào đón` là dùng lời mở đầu, giới hạn độ chắc hoặc nói giảm trước khi vào ý chính, nhằm chuẩn bị người nghe, giảm tác động của tin nhạy cảm hay ngừa hiểu lầm (*to hedge; preface; qualify; prepare the ground*). Cách này có thể thể hiện lịch sự và trung thực về điều chưa chắc: `Tôi có thể nhầm, nhưng…`; cũng có thể bị đánh giá là vòng vo, né trách nhiệm hoặc không chịu cam kết khi người nói dùng nhiều lời đệm mà không trả lời trọng tâm. Không suy cứ rào đón là nói dối, và cũng không xem lời rào đón là giấy phép để che thông tin quan trọng. Phân biệt `rào đón` với `rào trước đón sau` nhấn nhiều lớp đề phòng, `nói vòng vo` chỉ cách thiếu trực tiếp, `đón đầu` là hành động đi trước xu hướng và `tuyên bố miễn trừ` là thuật ngữ pháp lý riêng. Lời Nam Bộ như `nói thiệt nghen`, `có gì bỏ qua`, `tui chưa chắc à` có thể làm chức năng rào đón tùy giọng và quan hệ. Tab Nôm ghi `樔` và `䠣` theo thành tố, không coi đó là chứng cứ trực tiếp cho lịch sử nghĩa ngữ dụng của toàn cụm.
Mà chuyện gì quan trọng lắm sao, anh lại phải rào đón lòng vòng như vậy?
Nói một cách khác: họ phải rào đón, nói xa xôi, nói úp mở…
Câu chuyện một người viễn khách của Nghiêm Xuân Hồng
`Rao giảng` là (1) truyền đạt công khai và nhiệt thành một giáo lý, đức tin, đạo lý hay hệ tư tưởng cho nhiều người (*to preach; proclaim; evangelize*); và (2) trong lời chê, nói dài theo giọng dạy đời hoặc áp chuẩn mực lên người khác khi họ không yêu cầu (*to preach at; lecture*). Hoạt động rao giảng tôn giáo không mặc nhiên là ép buộc; phải xét quyền lựa chọn, bối cảnh và cách truyền đạt. Ngược lại, gọi một lời giải thích là `rao giảng` thường biểu lộ thái độ của người nói, không tự chứng minh nội dung sai hay người trình bày đạo đức giả. Phân biệt với `giảng dạy` có cấu trúc học tập, `thuyết giảng` trang trọng, `truyền giáo` rộng hơn về hoạt động truyền bá đức tin và `lên lớp` là lời chê khẩu ngữ. Trong lời Nam Bộ, `nói như lên lớp`, `dạy đời hoài` là đối ứng sắc thái chê, không thay cho nghĩa tôn giáo trung tính. Tab ghi Nôm `咬` cho rao và Hán–Việt `講` cho giảng đúng thành tố.
Chúng ta nghe đến những danh từ Bửu Sơn Kỳ Hương, Phật sống, Phật thầy, Đức Bổn sư hoặc ông đạo này ông đại kia rao giảng, gây nhiều thắc mắc cho chánh quyền hồi cuối đời Tự Đức và người Pháp.
Gặp ai rao giảng đạo lý nào thì cũng noi theo,gẫm lại có từ bi bác ái,làm lành lánh dữ là được.
`Rao hàng` là cất tiếng hoặc dùng phương tiện truyền thông để giới thiệu hàng hóa, dịch vụ và mời người mua: `tiếng rao hàng`, `rao hàng ngoài chợ`, `rao hàng trên báo/mạng` (*to hawk; tout; advertise goods*). Nghĩa gốc gắn rõ với lời gọi trực tiếp của người bán rong, chợ và phố; từ điển cũng ghi cách rao hàng qua báo, nên cụm không bị giới hạn ở việc nói lớn. Lời rao hàng có thể nêu món, giá hay đặc điểm, nhưng không tự xác nhận chất lượng, nguồn gốc, giấy phép hoặc điều kiện bán. Phân biệt với `rao bán` nhấn món cụ thể được đưa ra bán, `chào hàng` thiên đề nghị giao dịch, `quảng cáo` là phạm vi truyền thông rộng hơn và `tiếng rao` có thể không nhằm bán hàng. Tiếng rao trong hẻm, chợ và phố Sài Gòn là một ngữ cảnh văn hóa quan trọng, nhưng `rao hàng` không chỉ thuộc Nam Bộ. Tab chỉ ghi Nôm `咬` cho thành tố rao; chưa gán chữ cho `hàng` nghĩa hàng hóa khi nguồn đối chiếu chưa đủ trực tiếp. Ghi chú cách dùng (không dùng làm bí danh): Sài Gòn–Nam Bộ: tiếng rao trong hẻm, chợ và phố. Ngữ cảnh văn hóa đô thị quan trọng, không phải nghĩa riêng biệt.
Ở trong chợ đèn điện đốt sáng trưng, lại thêm máy nói cất giọng ồ ề rao hàng om sòm, làm cho thiên hạ càng rộn rực chen nhau mà vô riết, dường như sợ vô trễ một chút rồi giảm bớt sự vui nhiều lắm vậy.
Khi đi qua xóm, chú ta rao hàng nghe lơ lớ, não ruột:
Tay nàng run lên và chiếc nĩa đánh nhịp liên-hồi trên bờ dĩa kêu leng-keng như chú khách cà-rem lắc chuông rao hàng.
`Ráo hoảnh` là (1) khô hẳn, không còn thấy chút nước hay độ ẩm nào: `mặt đất ráo hoảnh`, `mắt ráo hoảnh` (*bone-dry; completely dry*); và (2) tả mắt, giọng, nét mặt hay câu trả lời khô lạnh, không biểu lộ cảm xúc ở thời điểm quan sát, thường kèm sắc thái chê (*dry; cold; emotionally flat*). Không có nước mắt không chứng minh một người không buồn, không quan tâm hay không có cảm xúc; phản ứng có thể khác nhau giữa người và hoàn cảnh. Vì vậy nên tách mô tả `mắt ráo hoảnh` khỏi phán xét `vô cảm`. Phân biệt với `ráo` chỉ mức khô thông thường, `khô rang` thiên vật lý, `khô khan` rộng hơn về lời văn/tính cách và `trống hoảnh` là trống rỗng. Trong lời Nam Bộ, `khô queo`, `khô rang` có thể gần nghĩa vật lý, còn `nói tỉnh bơ`, `giọng lạnh tanh` gần sắc thái biểu cảm nhưng không hoàn toàn đồng nghĩa. Tab Nôm ghi `𣋝` cho ráo và `𣹔` cho hoảnh; chữ sau có dẫn chứng trực tiếp `ráo hoảnh`.
Phượng cười với đôi mắt ráo hoảnh, rồi vừa ôm hộp vào lòng, vừa nói :"Cám ơn ba, cám ơn má, cám ơn anh Dũng".
Giọng bà Nho ráo hoảnh chứng tỏ rằng bà cũng chưa ngủ phút nào hết từ đầu hôm tới giờ.
Giọng hỏi ráo hoảnh của cô gái làm cho Tâm mất hứng thú thêm một phần.
`Rào rào` là từ tượng thanh gợi một chuỗi tiếng động khá rõ, đều và liên tiếp, điển hình ở `mưa rơi rào rào`, `nước chảy rào rào`; cũng có thể tả tiếng vỗ tay hoặc nhiều vật nhỏ trút xuống liên hồi (*pattering; rushing; pouring; in a steady roar*, tùy nguồn âm). Từ mô tả ấn tượng nghe được, không tự cho biết lượng mưa, lưu lượng nước, thời gian kéo dài, mức ngập hay nguyên nhân kỹ thuật. Phân biệt `rào rào` với `rì rào` thường nhẹ và êm hơn, `ào ào` nhấn dòng/khối chuyển động mạnh, `rào rạo` thiên tiếng khô nhỏ và `mưa rào` là tên một kiểu mưa chứ không chỉ riêng âm thanh. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `mưa xuống rào rào`, `nước chảy rào rào`, `vỗ tay rào rào` đều tự nhiên; không cần tô thêm từ vùng nếu nghĩa toàn dân. Tab Nôm dùng `𩆍`, có dẫn chứng trực tiếp `rào rào; mưa rào`.
Ai nấy xúm xít, làm việc rào rào như một đàn ong.
Tiếng nước rào rào như thác tự trời đổ xuống.
Mưa vẫn rào rào trên những lùm cây nhẫy đen.
Nhi chưa dứt lời tiếng vỗ tay đã rào rào nổi lên.
`Ráo riết` tả (1) hành động được làm khẩn trương, dồn sức và liên tục để đạt mục tiêu: `chuẩn bị ráo riết`, `tìm kiếm ráo riết` (*intensively; vigorously; with sustained urgency*); và (2) cách đối xử, yêu cầu hay tính nết rất chặt chẽ, khắt khe, ít nới: `đòi hỏi ráo riết` (*strict; exacting; relentless*). Cường độ ráo riết không tự chứng minh mục tiêu đúng, biện pháp hợp pháp, cách làm hiệu quả hay người thực hiện đáng khen; phải xét hành vi và kết quả cụ thể. Phân biệt `ráo riết` với `quyết liệt` thiên dứt khoát/mạnh, `khẩn trương` thiên tốc độ cần kíp, `gấp rút` thiên thời hạn gần và `riết` trong lời Nam Bộ `làm riết quen` nghĩa lặp lâu rồi thành quen. Chính tả chuẩn là `ráo riết`, không sửa theo cách phát âm gần thành `dáo riết`. Lời Sài Gòn–Nam Bộ có thể giải là `làm dữ lắm`, `làm tới`, `siết kỹ`, nhưng chọn theo sắc thái. Tab chỉ ghi `𦀎` cho thành tố `riết` trong `riết chặt`; chưa có chứng tích trực tiếp cho toàn cụm.
Từ mấy năm qua, một nhân vật tên là Kim, tục danh là Quản Kim hoặc Ngô Quan Kim hoạt động ráo riết chống Pháp, đang cư ngụ ở Măng Thít (Vĩnh Long) chứa chấp những phần tử đáng tình nghi.
Rủi thay, vì quân Tây Sơn đuổi theo ráo riết, quan ngự y chạy thất lạc đến Tân Bằng, thuộc sông Cán Gáo, vùng U Minh Thượng, tỉnh Rạch Giá (Kiên Giang)
Phe phụ nữ không ai háo hức lui về vườn cả, nhưng ai cũng chuẩn bị ráo riết, nhẫn nại chịu số phận và cố làm cho tròn phận sự.
Hôm tháng rồi anh bị truy nã ráo riết nên cố tìm một chỗ ẩn nấp thật kín.
`Ráp` có năm lớp cần tách: (1) bề mặt xơ, không mịn, thường gặp trong `thô ráp`, `giấy ráp` (*rough; coarse; abrasive*); (2) lắp, đặt các phần cho khớp nhau: `ráp máy`, `ráp thử`, `ráp lại` (*assemble; fit; join*); (3) tụ người lại cùng làm việc: `ráp vào kéo` (*gather; join forces*), nay hạn chế hơn; (4) trong lớp từ lịch sử được từ điển liên hệ tiếng Pháp *rafle*, bao vây bất ngờ để bắt nhiều người: `đi ráp`, `lùng ráp` (*conduct a roundup*); và (5) nghĩa cũ `nháp`: `bản viết ráp` (*draft*). Không nhập các lớp này: bề mặt ráp không tự cho biết nguy hiểm; ráp chi tiết không chứng minh máy đúng chuẩn; người ráp vào chưa chắc tự nguyện; cuộc ráp bắt cần nêu chủ thể, thời đại và tính pháp lý; bản ráp cũ không phải bản cuối. Phân biệt `ráp` với `rạp` nơi biểu diễn/cúi thấp, `rắp` toan định và `rập` theo khuôn hoặc hỗ trợ trong `giúp rập`. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `ráp vô`, `ráp lại coi`, `ráp cho khớp` tự nhiên ở lớp lắp ghép. Tab Nôm dùng `拉` có dẫn chứng `ráp lại`, chỉ áp dụng lớp lắp khớp.
Hồi sáng nghe nói nổ lựu đạn ở chợ Tân Định, lính bố ráp.
`Rắp` là động từ cũ/văn chương nghĩa `toan`, `định`, `sắp sửa` làm một việc (*intend; plan; be about to*), thường đứng trước động từ: `rắp về`, `rắp mượn điền viên`; dấu vết còn rõ trong `rắp tâm`, `rắp mưu`. Từ tự nó chỉ ý định hoặc thời điểm sắp hành động, không chứng minh việc đã xảy ra, kế hoạch khả thi hay chủ thể chắc chắn sẽ làm. `Rắp tâm` hiện thường xuất hiện trong văn cảnh chê một ý đồ xấu, nhưng sắc thái ấy đến từ toàn cụm và ngữ cảnh; không đổ vào mọi cách dùng độc lập của `rắp`. Đây không phải cách nói khẩu ngữ Sài Gòn–Nam Bộ hiện nay; khi giải cho người học có thể dùng `tính`, `định bụng`, `toan`, `sắp sửa` theo câu. Phân biệt `rắp` với `ráp` lắp/nhám, `rạp` mái che/tư thế thấp, `rập` theo khuôn và `răm rắp` nghe theo hoàn toàn. Tab Nôm dùng `𢘮`, có dẫn chứng trực tiếp `rắp tâm`; không đưa các dạng ghi âm khác vào khi một dạng theo bộ tâm đã đủ sát nghĩa.
Bấy giờ chú tiểu nọ lại sinh lòng ghen ghét cậu bé đồng đạo, rắp tâm làm hại.
`Rạp` có ba nhóm: (1) danh từ chỉ mái/nhà dựng tạm để che mưa nắng trong đám cưới, hội hè, tang lễ, hoặc nhà chuyên dùng biểu diễn và chiếu phim: `dựng rạp`, `rạp hát`, `rạp cải lương`, `rạp chiếu phim` (*marquee; temporary pavilion; theater; cinema*); (2) yếu tố chỉ tư thế cúi, nằm sát thấp hoặc cây cối đổ hẳn về một phía: `cúi rạp`, `nằm rạp`, `lúa rạp xuống` (*bow low; lie flat; be flattened*); (3) tính từ cũ nghĩa thấp, còn thấy trong tục ngữ `vồng rạp`. Không gọi mọi mái che là rạp, không suy tòa nhà có chữ rạp đang hoạt động, và không biến cây rạp thành kết luận về năng suất hay nguyên nhân thiệt hại. `Rạp đám cưới` rất tự nhiên ở Sài Gòn–Nam Bộ; `rạp hát`, `rạp cải lương`, `rạp chiếu bóng` còn lưu ký ức sân khấu–điện ảnh đô thị. Phân biệt `rạp` với `ráp` lắp khớp/bề mặt thô, `rắp` toan định và `rập` theo khuôn. Tab Nôm ghi `𠪸` cho `rạp tuồng` và `𢺍` cho `rạp xuống`, không gom mọi nghĩa vào một chữ.
`Rập` là (1) bản/khuôn mẫu phẳng, đặc biệt trong may mặc, dùng để xác định hình dáng và kích thước chi tiết trước khi cắt vải (*pattern; template*): `bộ rập`, `rập cơ bản`, `thiết kế rập`; và (2) động từ `in, đồ hoặc phỏng theo đúng mẫu có sẵn` (*print/trace/reproduce from a pattern*): `rập kiểu`, `rập theo mẫu`. Một bộ rập không tự bảo đảm trang phục vừa người: còn phải xét số đo, độ co giãn, đường may và lần thử. `Rập theo` cũng không nhất thiết là sao chép trái phép; phải xem quyền sử dụng và mức biến đổi cụ thể. Phân biệt `rập` với `dập` dùng lực ép/đánh hoặc dập tắt, `ráp` lắp cho khớp, `rạp` nơi biểu diễn/cúi thấp và `rắp` toan định. Lời Sài Gòn–Nam Bộ trong xưởng may dùng tự nhiên `ra rập`, `sang rập`, `đặt rập lên vải`; đây là thuật ngữ nghề nghiệp, không phải nghĩa riêng của vùng. Tab Nôm ghi `𪮯` theo dẫn chứng `rập khuôn`, không gán cho mọi công cụ đồng âm.
`Rập khuôn` có (1) nghĩa kỹ thuật/cũ trong nghề in: ép hoặc in khuôn chữ đã sắp lên giấy (*print from a forme*); và (2) nghĩa hiện dùng phổ biến hơn: làm, nghĩ hoặc trình bày hoàn toàn theo một kiểu có sẵn, máy móc và thiếu điều chỉnh cho tình huống mới (*follow a formula mechanically; be formulaic*). Sắc thái chê ở nghĩa hai nằm ở sự cứng nhắc, không phải ở mọi hoạt động dùng mẫu: biểu mẫu chung, quy trình an toàn hay chuẩn dữ liệu vẫn có thể cần thiết nếu có chỗ thích ứng. Không suy hai sản phẩm giống cấu trúc là đạo văn; phải đối chiếu nội dung và quyền sử dụng. Phân biệt `rập khuôn` với `theo khuôn` trung tính, `khuôn mẫu` có thể tích cực, `sáo mòn` nhấn sự cũ mòn và `đồng bộ` nhấn tính nhất quán. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ có thể giải `làm y chang một khuôn`, `bê nguyên xi`, `cứng ngắc`, nhưng chỉ dùng đúng sắc thái. Tab Nôm ghi `𪮯` cho `rập` và `困` cho `khuôn`, đều có dẫn chứng trực tiếp toàn cụm.
Sự rập khuôn này ắt không do áp lực của kẻ thống trị bởi ta đã độc lập từ lâu (không kể 14 năm của nhà Minh), mà do sự thán phục nó kéo theo sự bắt chước, và phải mất ngót 800 năm, bắt chước mới y hệt được (về kiến trúc) và sự bắt chước văn hóa Trung Hoa mạnh nhứt bắt đầu từ thời xây cất Văn Miếu ở Hà Nội, đến thời tôn sùng các ông Nghè vào triều Lê, những ông Nghè mà Nguyễn Huệ khi ra đất Bắc đã mỉa mai rằng: "Xứ này chỉ có ông Nghè là quý nhứt".
Nước Anh đã rập khuôn theo khuôn mẫu của chúng ta để tổ chức nền hành chánh của họ.
Ngày nay trong cuộc chiến tranh này, nguyên tắc đó được rập khuôn theo, áp dụng triệt để.
Anh hiểu em muốn gì cần gì, nhưng anh là anh, anh không thể yêu vợ đến nỗi rập khuôn theo Phong được.
`Ráp rạp` là dạng láy của `rạp`, tả tư thế cúi, nghiêng hoặc đổ hàng loạt rất thấp, gần sát mặt đất (*bent very low; bowing low; flattened down*): `cúi ráp rạp`, `cây rạp ráp rạp`. Từ nhấn hình dáng và mức thấp nhìn thấy, không tự cho biết người cúi vì kính trọng, sợ hãi hay bị ép; cây đổ thấp cũng chưa đủ kết luận nguyên nhân và mức thiệt hại. Không dùng nguồn thiếu căn cứ để gán nghĩa `rách rưới, lôi thôi`. Phân biệt `ráp rạp` với `rạp` là nơi biểu diễn hoặc mái che, `rạp xuống` là động tác một lần, `rạp mình` thiên văn chương và `lúp xúp` tả dáng thấp nhỏ. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ hiện nay, từ này ít dùng hơn `cúi rạp xuống`, `nằm sát xuống`, `ngã rạp`; vẫn cần giữ như một mục biểu cảm toàn dân/cũ. Tab Nôm ghi `𢺍` theo thành tố `rạp xuống`, không dựng một chữ riêng cho âm `ráp` đầu cụm.
`Rập rình` tả (1) tiếng nhạc/âm thanh khi cao khi thấp, mạnh nhẹ luân phiên theo nhịp (*rising and falling rhythmically; pulsing*); và (2) vật, nhất là thuyền ghe, nhấp nhô lên xuống nhẹ và tương đối đều trên mặt nước (*bobbing; rocking gently*). Từ chỉ nhịp âm hoặc chuyển động quan sát được, không tự cho biết bản nhạc hay, thuyền mất an toàn, người trên thuyền say sóng hay thời tiết xấu. Đặc biệt không đảo thành `rình rập`: `rập rình` không mang nghĩa núp chờ, theo dõi hay đe dọa. Phân biệt với `bập bềnh` thiên vật nổi trôi, `chòng chành` thiên mất thăng bằng, `dập dềnh`/`dập dờn` có vùng giao về nhấp nhô và `rộn ràng` tả không khí vui. Lời Nam Bộ `ghe rập rình theo con nước` tự nhiên nhưng từ không độc quyền vùng. Tab Nôm ghi `㕸` cho thành tố `rập` vì nguồn có dẫn chứng trực tiếp `rập rình`; chưa dựng chữ riêng cho toàn bộ cụm.
Phúc hồi ở bên Tây khiêu vũ thiện nghệ; tuy bỏ cách chơi nầy đã hơn hai năm rồi, nhưng mà nay cặp với cô Lý, mắt ngó mặt cô rất đẹp, mũi phưởng phất mùi thơm tho, tai nghe đờn rập rình, khiến cho trong lòng khoăn khoái, quên hết nỗi sầu bây giờ, nhớ tới nghề hay hồi trước, rồi nhảy với cô Lý một chập xuất sắc.
Vô tới tửu lầu "Tiểu Địa Võng", Kiểm đậu xe sát trong lề đường, khoá máy kỹ lưỡng, kéo ống quần sửa bâu áo, rồi dắt vợ và Thuần lên lầu; nhạc đánh rập rình.
Cờ bạc, ăn nhậu "trong thì trống đánh rập rình, ngoài thì trai gái tự tình cùng nhau" như lễ kỳ yên ở đình.
Người đàn ông có cái đầu sư tử đang nằm dài trên bè, chiếc bè rập rình theo sóng.
`Rập rờn` là dạng được từ điển ghi bằng chỉ dẫn `xem dập dờn`, tả chuyển động nhịp nhàng khi lên khi xuống, khi hiện khi khuất hoặc khi gần khi xa (*undulating; fluttering; wavering*): `sóng lúa rập rờn`, `cánh bướm rập rờn`. Dạng chuẩn/phổ biến hơn trong nhiều tài liệu hiện nay là `dập dờn`; cần hiển thị quan hệ biến thể thay vì xóa mục hoặc coi mọi người dùng `rập rờn` là sai ngớ ngẩn. Từ mô tả ấn tượng thị giác/chuyển động, không tự xác nhận có ma quái, ảo giác, nguy hiểm, gió mạnh hay thiệt hại mùa màng. Phân biệt `rập rờn` với `rập rình` thiên nhịp âm hoặc vật nổi nhấp nhô, `chập chờn` còn tả giấc ngủ/ánh sáng, `lởn vởn` gợi quanh quẩn khó dứt và `bập bềnh` thiên nổi trên chất lỏng. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `bay chập chờn`, `lúa dập dờn theo gió` thường tự nhiên hơn; `rập rờn` vẫn được giữ như biến thể có chứng cứ. Tab Hán–Nôm để trống có chủ đích vì chưa có chứng tích trực tiếp đủ chắc cho toàn dạng này.
- Em nhìn xem, những ngọn lúa xanh rập rờn uyển chuyển đứng xa trông giống như làn sóng biển nhấp nhô.
Tiếng sóng biển vọng lại ầm ầm và cái màn xanh nhợt che muỗi rập rờn theo gió biển.
Việt Nam Thi Nhân Tiền Chiến - Quyển Thượng
Ánh nắng mai nhuộm vàng mặt sóng phản chiếu lên người Lương những bóng sáng nhảy múa rập rờn.
`Rát` chủ yếu tả cảm giác nóng, xót hoặc châm chích trên da hay niêm mạc, gần cảm giác bỏng nhẹ hoặc bị cọ xát (*burning; stinging; raw*): `rát da`, `rát họng`, `rát lưỡi`, `đau rát`. Từ chỉ cảm giác, không tự xác định nguyên nhân, mức tổn thương hay chẩn đoán; nắng, thức ăn, ma sát, dị ứng và nhiều tình trạng khác đều có thể được người nói miêu tả là rát. Trong thành ngữ `rát cổ bỏng họng`, rát gợi việc nói, kêu hoặc khuyên quá nhiều đến mệt cổ, thường kèm ý chưa có hiệu quả; thành ngữ không nhất thiết xác nhận một vết bỏng thật. Từ điển còn ghi một nghĩa vùng/cũ dẫn sang `nhát`, như `rút rát`, nhưng nghĩa này hiếm trong lời hiện nay và không nên dùng làm nhãn hạ thấp người. Trong Sài Gòn–Nam Bộ, `nắng rát da`, `ăn khóm rát lưỡi`, `la rát cổ` đều tự nhiên; `khóm` là cách gọi dứa/thơm theo vùng. Phân biệt `rát` với `ran rát` nhẹ và lan, `xót` có thể do vết thương hoặc cảm xúc, `bỏng` là tổn thương hay cảm giác mạnh hơn, `gắt` tả cường độ nắng/giọng/vị, cùng `rất` và `rặt` khác nghĩa. Tab Nôm ghi `𤌣` cho `bỏng rát` và `戛` cho `rát cổ`, có giới hạn ngữ liệu.
`Rất` là phó từ chỉ một tính chất, trạng thái hoặc mức lượng ở mức cao hơn hẳn bình thường (*very; highly; greatly* tùy cấu trúc): `rất đẹp`, `rất mong`, `rất nhiều`, `rất ít`. Rất không tự cho số đo chính xác, không tạo nghĩa so sánh nhất như `nhất`, và không bảo đảm sự việc trong `rất có thể` sẽ xảy ra. Từ thường đứng trước tính từ, cụm trạng thái hoặc một số động từ tâm lý; với danh từ đếm được phải qua biểu thức lượng, nói `rất nhiều cuốn sách` chứ không nói `rất ba cuốn sách`. `Rất là` là dạng khẩu ngữ tăng nhấn, nhưng lạm dụng có thể làm câu nặng; tiếng Anh không phải câu nào cũng giữ *very*, vì có lúc cần *really, highly, deeply, a great deal* hoặc đổi cấu trúc tự nhiên hơn. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `quá trời`, `dữ lắm`, `hết sức` có thể gần nghĩa tùy sắc thái, nhưng không phải biến thể thay thế cơ học. `Rất Nam Bộ` trong `giọng kể rất Nam Bộ` là đánh giá về đặc điểm nghe thấy, không tự chứng minh quê quán người nói. Phân biệt `rất` với `quá` có thể vượt ngưỡng hoặc đứng cuối câu, `lắm` thường đứng sau, `hơi` chỉ mức nhẹ, cùng `rát` và `rặt`. Tab Nôm ghi `慄` theo dẫn chứng trực tiếp `rất lớn` và phân loại là chữ mượn ghi Nôm, không phải từ này mang nghĩa Hán của 慄.
`Rặt` là phó từ nghĩa `đều là`, `chỉ toàn là`, nhấn rằng trong phạm vi đang nói, các vật, người, lời nói hay đặc điểm đều thuộc một loại hoặc cùng mang một nét (*all; nothing but; entirely*). Phạm vi phải đọc theo câu: `quầy rặt bán cam` nói hàng đang xét toàn cam, không khẳng định cả khu chợ hay mọi thời điểm đều vậy. Rặt cũng không tự chứng minh sự vật thuần chủng, chính gốc, đồng chất tuyệt đối, tốt/xấu hay người nói xuất thân từ vùng được gợi ra. Sắc thái thường khẩu ngữ, giàu nhấn; có thể trung tính, thích thú, ngạc nhiên hoặc than phiền tùy câu, nên không mặc định là lời chê. Trong Sài Gòn–Nam Bộ, các câu `nghe rặt giọng miền Tây`, `bàn rặt chuyện làm ăn`, `mâm cơm rặt món quê` tự nhiên và gợi màu giọng rõ. Phân biệt `rặt` với `toàn/chỉ toàn` phổ thông hơn, `thuần` nhấn không pha hoặc đúng một loại, `toàn bộ` chỉ trọn tập hợp, `rất` chỉ mức độ và `rát` chỉ cảm giác. Khi dịch, *nothing but* thường có sắc thái nhấn hoặc than, còn *all, entirely, purely* phải chọn theo phạm vi và thái độ. Tab Nôm ghi `秩` theo dẫn chứng trực tiếp `rặt (toàn là); chợ rặt những cam`, không lấy nghĩa Hán của chữ làm nghĩa từ Việt.
`Rau` chủ yếu là tên chung cho cây thân thảo hoặc bộ phận thực vật được dùng làm thức ăn (*vegetable; greens; herbs* tùy loại): `rau ăn lá`, `rau củ`, `rau thơm`, `rau sống`. Nghĩa rộng hơn riêng lá, nên bản dịch phải theo loại và cách dùng; `rau thơm` thường là *herbs*, còn `rau sống` có thể là *raw vegetables/fresh herbs*. `Rau sạch` trong lời thường gợi rau được xem là trồng hoặc xử lý an toàn, nhưng nhãn ấy một mình không chứng minh hữu cơ, không thuốc hay đạt một chứng nhận cụ thể. Ở Nam Bộ, `lặt rau` là nhặt bỏ phần hư, già và sửa rau trước khi rửa; `mớ rau`, `rau vườn`, `rau đồng`, `rau thơm` đều tự nhiên. Một từ đồng âm vùng/cũ `rau` nghĩa là `nhau` hoặc nhau thai, còn lưu trong cách giải `chôn rau cắt rốn`; đây không phải nghĩa vegetable. Một nghĩa lóng tình dục hóa phụ nữ có được một số nguồn ghi nhận, nhưng mang tính vật hóa và bị VietLayers loại khỏi mẫu giao tiếp chuẩn. Phân biệt `rau` với `cỏ` không nhất thiết dùng làm thức ăn, `lá` chỉ một bộ phận, `nhau` trong y học/sinh học và các từ gần âm `râu`, `rầu`. Tab Nôm tách `蔞` theo `rau cỏ` khỏi `𦡢` theo nghĩa nhau thai, không trộn hai lớp.
`Râu` trước hết là lông mọc ở cằm, má hoặc quanh mép người, thường nói `để râu`, `cạo râu`, `bộ râu` (*beard; facial hair*); `ria` hẹp hơn, thường chỉ phần trên môi. Sự có, ít/nhiều hay kiểu râu không tự xác định tuổi, giới, tính cách, nghề nghiệp, tôn giáo hoặc độ đáng tin của một người. Theo phép gọi giống hình, râu còn chỉ những sợi hay phần dài mảnh ở động vật: `râu mèo` thường là *whiskers*, `râu cá` là *barbels*, `râu tôm` có thể là *antennae*; không dịch tất cả thành *beard*. Ở thực vật, râu gọi phần dạng sợi thò ra, quen nhất là `râu bắp/râu ngô` (*corn silk*); tên gọi không tự cho công dụng dược liệu hay độ chín. Trong Sài Gòn–Nam Bộ, `râu bắp` tự nhiên hơn `râu ngô`, còn `bộ râu`, `cạo râu`, `râu ria` dùng toàn quốc. Phân biệt `râu` với `ria`, `lông`, `tua`, `rễ`, `râu ria` nghĩa chuyển là phần phụ/lặt vặt, cùng `rau` là vegetable và `rầu` là buồn phiền. Tab Nôm ghi `𩯁` theo chứng tích `râu ria` ở người; các lớp động vật và thực vật được giải theo phép gọi tương tự, không giả là cùng một chứng tích chữ.
Tôi nằm chiêm bao thấy ông thần hiện về, râu tóc bạc phơ.
`Rầu` là buồn phiền, nặng lòng hoặc chán nản vì một điều đang nghĩ tới (*sad; troubled; glum; downhearted*): `nghĩ mà rầu`, `buồn rầu`, `mặt rầu`. Từ có thể nói cảm giác bên trong hoặc vẻ ủ rũ nhìn thấy, nhưng nét mặt rầu không tự kể hết cảm xúc, nguyên nhân hay thời gian; một câu có rầu cũng không đủ để chẩn đoán sức khỏe tâm thần. `Rầu rĩ` thường kéo dài và biểu lộ rõ hơn; `rầu rầu` tả vẻ buồn nhẹ hoặc đều đều; `rầu thúi ruột/rầu thối ruột` là lối khẩu ngữ cường điệu, không nói ruột bị tổn thương thật. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `nghĩ mà rầu`, `rầu quá`, `rầu thúi ruột` rất tự nhiên và không tục; khi viết trung tính có thể dùng `buồn`, `phiền lòng`, `lo buồn`. Phân biệt `rầu` với `buồn` rộng hơn, `lo` hướng tới điều có thể xảy ra, `chán` là giảm hứng thú, `sầu` trang trọng/văn chương hơn và `ủ rũ` thiên về dáng vẻ. Không nhầm `rầu` với `râu` facial hair hoặc `rau` vegetable. Tab Nôm ghi `𠿈` theo chứng tích trực tiếp `rầu rĩ`; chữ `愁` cũng từng được mượn ghi rầu nhưng ở đây không dùng để phân loại rầu là từ Hán–Việt.
Năm Hinh rầu nét mặt nhớ tới món nợ không biết rồi đây chòm xóm neo số tiền ấy, đợi đến bao giờ mới trả?
`Rau câu` có hai lớp liên quan nhưng phải tách. Thứ nhất, `rau câu/rong câu` là tên thông thường cho một nhóm tảo đỏ sống ở biển hoặc vùng nước mặn, trong đó có những loài được dùng làm thực phẩm và để sản xuất agar; tên chung này không tự xác định một loài duy nhất hay cho phép gọi mọi rong biển là rau câu. Thứ hai, nhất là trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `rau câu` thường là cách gọi gọn món thạch đông từ agar (*agar jelly*): `rau câu dừa`, `rau câu lá dứa`, `rau câu cà phê`, `đổ rau câu`. Nghĩa món ăn là hoán dụ từ nguyên liệu/chất tạo đông; một miếng rau câu không còn là cây tảo nguyên dạng. Không đồng nhất mọi món *jelly* với rau câu: gelatin jelly, sương sáo, đông sương và pudding khác nguyên liệu hoặc cấu trúc; cũng không suy một món rau câu là thuần chay, ít đường hay an toàn dị ứng nếu chưa biết công thức. `Thạch rau câu` rõ nghĩa món hơn trong văn cảnh toàn quốc; ở Nam Bộ chỉ nói `rau câu` vẫn tự nhiên. Tab Nôm chỉ ghi `蔞` theo thành tố `rau cỏ`; trang tra `câu` không có chứng tích trực tiếp cho `rau câu`, nên không dựng chữ cho toàn tổ hợp.
Cỏ nổi lên từng giề, vàng lườm màu phèn, trông giống như mấy giề rau câu, hải thảo ngoài biển.
- Vài ngày nữa nhận khoán đào đất đắp đê công trình nuôi trồng rau câu xuất khẩu chung với bọn thằng Mãnh.
Về sau hình như cụ Trần Đình Đức chỉ cách dùng hoạt bản, nghĩa là khắc rời những chữ cái rồi ghép lại thành bài như hồi mới đầu thì các bài học đều in bằng xu xoa (rau câu).
Tức là nấu rau câu để nguội thành xoa xoa (như đông sương) rồi ấn tấm giấy viết sẵn cho chữ dính vào đó.
`Rau đắng` là tên gọi thông thường theo vị cho một số loại rau ăn có vị đắng, rất quen trong bữa ăn Nam Bộ, như rau đắng ăn với cháo cá lóc. Từ trần không đủ chỉ một loài: `rau đắng đất` thường gắn với *Glinus oppositifolius*, còn `rau đắng biển` với *Bacopa monnieri*; hai tên khoa học này hiện được Kew chấp nhận, nhưng mẫu thực tế vẫn cần nhận diện đúng từ toàn tên, hình thái và nguồn. Vì cách gọi địa phương có thể chồng lấn, không gắn tự động bare `rau đắng` với một danh pháp. `Đắng` mô tả vị nổi bật, không mặc nhiên là độc, hư, già hay có tác dụng chữa bệnh; câu `đắng hậu ngọt` là cảm nhận vị, không phải kết luận hóa học. Các lời truyền miệng về công dụng phải được ghi là dân gian và không thay lời khuyên y khoa. Ở Nam Bộ, `rau đắng ăn cháo cá lóc`, `rau đắng đất`, `rau đắng biển`, `nhúm rau đắng` là các tổ hợp tự nhiên. Phân biệt với `mướp đắng/khổ qua`, `rau đắng cay` nghĩa bóng trong văn chương và mọi loại `rau có vị đắng`. Tab Nôm ghi `䔲` cho thành tố `đắng` theo `đăng đắng; mướp đắng`, không giả là chứng tích trọn tên cây.
Cơm cạn rồi, nàng ra trước sân ngắt ít ngọn rau đắng đặng luộc mà chấm mắm.
Rau dừa là tên dân gian có hai sở chỉ thực vật phải tách rõ. Rau dừa nước, thường rút thành rau dừa trong cảnh ruộng, đìa và bữa ăn miền Tây, là Ludwigia adscendens thuộc họ Onagraceae: cây thảo bò ở bùn hoặc nổi trên nước nhờ những rễ phao xốp trắng; ngọn non có nơi được hái làm rau. Trong cảnh sân vườn, bông trắng–hồng–đỏ và hàng kiểng, rau dừa hoặc bông rau dừa lại là cách gọi Nam Bộ của dừa cạn, Catharanthus roseus thuộc họ Apocynaceae. Hai loài không cùng họ và không thay nhau. Tên rau dừa không đủ để suy cây nào cũng ăn được, mọc ở nước sạch, có công dụng chữa bệnh, dùng thuốc an toàn hay xác định một cây ngoài thực địa; cần xem môi trường, hoa, lá, rễ và nguồn chuyên môn. Rau Dừa viết hoa còn có thể là địa danh, không phải một nét nghĩa thực vật mới.
Trước chòi có cái sân nhỏ trồng rau dừa hai bên, trổ bông đủ bốn mùa, bông trắng chen với bông đỏ, coi có vẻ vui vui một chút.
Rau dừa là thứ rau mọc ở ruộng nước sâu và vào mùa mưa.
`Rau má` trước hết là cây *Centella asiatica*, một loài thân thảo bò lan, cuống lá dài, phiến lá gần tròn và mép khía; lá và phần non được dùng làm rau, nấu canh hoặc xay lấy nước. Tên khoa học *Centella asiatica* được Kew chấp nhận, nhưng từ `rau má` một mình không cho biết giống trồng, nơi hái hay quy trình an toàn. Theo hoán dụ, nhất là trong lời gọi món Sài Gòn–Nam Bộ, `một ly rau má` thường là nước uống làm từ rau má (*pennywort drink/juice*), có thể là rau má nguyên chất, `rau má đậu xanh`, `rau má dừa` hoặc công thức khác. Tên đồ uống không tự cho biết lượng đường, sữa, đậu, dừa hay đá; người có yêu cầu ăn uống phải hỏi công thức. Những câu `thanh nhiệt`, `giải độc`, `chữa bệnh` thuộc quảng cáo hoặc kinh nghiệm dân gian nếu không có bằng chứng phù hợp, không được nhập vào nghĩa từ điển như hiệu quả y khoa. `Rau má` khác `cỏ đồng tiền` trong một số cách gọi chồng lấn địa phương và khác đồ uống bất kỳ có màu xanh. Tab Nôm ghi `䔍` theo chứng tích trực tiếp `rau má`, nên tab có nội dung nhưng không dựng thêm lịch sử ngoài nguồn.
Cô giáo, thỉnh thoảng, ngừng dạy ra đầu ngõ uống ly rau má.
Em quay ra tìm hái rau má, được một mớ to, liền đem về cho má.
Mâm cơm chỉ có một đĩa rau má và một bát nước muối để chấm.
`Rau muống` là cây *Ipomoea aquatica*, loài thân bò hoặc vươn dài, ưa môi trường ẩm, có ngọn, thân non và lá được dùng làm rau (*water spinach; morning glory* in culinary English). Kew chấp nhận tên khoa học này; cây cùng họ với khoai lang nhưng không vì vậy mà hai loại là một. Rau muống có thể được trồng dưới nước hoặc trên đất ẩm tùy giống và canh tác; nhìn một bó rau không đủ kết luận `rau muống đồng`, mọc hoang, sạch hay an toàn. Từ còn đi vào tên nguyên liệu/món: `rau muống xào tỏi`, `rau muống luộc`, `canh chua rau muống`, `rau muống chẻ`. Trong bản dịch món ăn, *water spinach* thường rõ hơn *morning glory*, vì tên sau có thể gợi các loài hoa khác. `Rau muống chẻ` là rau được chẻ sợi để ăn hoặc trộn, không phải một loài riêng; `rau muống đồng/ruộng` là cách gọi theo nguồn hoặc kiểu rau trong lời địa phương, cần xác minh nếu dùng làm nhãn hàng. Không suy dinh dưỡng, thuốc chữa bệnh hay độ an toàn từ tên mục từ. Tab Nôm ghi `蕄` theo chứng tích trực tiếp `rau muống`, không đồng nhất nghĩa Hán của chữ với danh pháp hiện đại.
Bên thếp đèn dầu cá, Năm Lươn ngồi đó, đập muỗi từng chặp, hai tay chai cóng, bắp chân nổi gân như cọng rau muống.
Ngọn rau muống từ giã bờ rạch, bò lên mé rừng, dây ốm tong teo nhưng dẻo dai, lá nhỏ cuốn tròn bên mấy chùm bông tím đang rũ xuống, kết trái, thứ trái nhỏ tròn như cái nút áo.
`Rau ngót` là cây bụi *Phyllanthus androgynus*, có chồi và lá non được hái làm rau, quen nhất trong món canh (*katuk; sweet leaf*). Kew hiện chấp nhận *Phyllanthus androgynus*; các tên *Sauropus androgynus* và *Breynia androgyna* là đồng danh trong hệ phân loại được trang này đối chiếu, không phải ba loại rau khác nhau. Ở Sài Gòn–Nam Bộ, `bồ ngót` là tên rất tự nhiên cho cùng cây và món: `canh bồ ngót nấu thịt bằm`; `rau ngót` vẫn hiểu rộng toàn quốc. Khi sơ chế, `tuốt rau ngót` là lấy lá/chồi khỏi cành, không nói cây bị tuốt trụi ngoài vườn nếu văn cảnh không cho biết. Tên từ không tự bảo đảm rau đã rửa, trồng hữu cơ, an toàn để ăn sống hay có tác dụng chữa bệnh; những khẳng định sức khỏe phải có nguồn riêng. Phân biệt `rau ngót/bồ ngót` với `rau sắng` đôi khi gọi ngót rừng, và với `ngót` nghĩa gần đủ hoặc hao hụt. Tab Nôm ghi `𦬂` theo dẫn chứng trực tiếp `rau ngót`, đúng lớp tên cây.
– Có cả rau cần, cải cúc, củ cải, rau ngót và tỏi nữa.
Ngoài các thứ rau trên, còn có những thứ rau hái ở các cây lớn hoặc cây leo, đây chính là lá những cây này như rau ngót, rau sắn, rau hoa thiên lý.
`Rau nhút` là cây thủy sinh *Neptunia oleracea*, có thân bò nổi trên mặt nước và phần mô xốp trắng quanh thân giúp cây nổi; cọng và lá non được dùng làm rau (*water mimosa*). Kew chấp nhận *Neptunia oleracea* và ghi loài có mặt tự nhiên ở Việt Nam. `Rau nhút` rất quen trong lời Nam Bộ; `rau rút` là tên vùng khác, phổ biến hơn ở nhiều văn cảnh phía Bắc. Hai dạng gọi cùng loài trong nghĩa này, nhưng không được đổi chính tả tùy tiện khi trích nguyên văn. Ở Nam Bộ, rau nhút thường đi với `canh chua`, `lẩu mắm`, `gỏi`; tên món không có nghĩa mọi công thức bắt buộc dùng rau nhút. Không nhập `rau nhút` với `nhút` là món lên men từ xơ mít ở Nghệ Tĩnh, cũng không suy nước trồng sạch, rau an toàn hay đã sơ chế chỉ từ tên. Tab Nôm dùng `蓴` theo chứng tích `rau rút`, ghi rõ đây là chữ của biến thể chứ không giả làm cách ghi trực tiếp âm `nhút`.
`Rau răm` là cây gia vị *Persicaria odorata*, thường mọc bò ở gốc rồi vươn ngọn, có lá dài nhọn, mùi thơm nồng và vị cay nhẹ (*Vietnamese coriander; laksa leaf* tùy văn cảnh). Kew chấp nhận *Persicaria odorata* và ghi *Polygonum odoratum* là đồng danh; tên cũ trong sách không tạo thành một loài khác. Trong Sài Gòn–Nam Bộ, rau răm rất quen khi ăn `hột vịt lộn`, trộn `gỏi gà`, rắc vào `cháo vịt` hoặc món có mùi vị phù hợp; đây là cách dùng, không phải quy tắc bắt buộc cho mọi phần ăn. Tên Anh *Vietnamese coriander* không có nghĩa rau răm là ngò rí/coriander thật, còn *Vietnamese mint* dễ gây nhầm với họ bạc hà. Dạng gọi gọn `răm` có trong lời bếp/chợ nhưng cần đủ văn cảnh. Các lời truyền miệng về sinh lý hay chữa bệnh không thuộc định nghĩa từ và không được trình bày như sự thật. Tab Nôm ghi `菻` theo dẫn chứng trực tiếp `rau răm`.
Ở đây hắn chỉ trồng ớt, gừng, rau răm thôi.
Trên bàn, thau đựng gỏi gà trộn rau răm với bắp cải, có dầu giấm, thơm phưng phức.
Đáng lẽ ngày thường thì món gà luộc chấm với tiêu muối chanh hành rau răm cũng ngon tuyệt vời rồi, nhưng nay gà Mái mẹ đã được phong: “ Nhất Phẩm Kê Phu Nhân” thì con cháu cũng có phần thơm lây.
`Rau sam` là cây *Portulaca oleracea*, dạng cây thấp, thân và lá mọng, có thể mọc lan và được dùng làm rau (*common purslane*). Kew chấp nhận tên khoa học này và mô tả loài là cây hằng năm bán mọng; tên Việt phải dựa vào nhận diện cây, không nên chỉ nhìn một ảnh rồi hái ăn. Rau sam có thể được luộc, nấu canh hoặc làm món trộn tùy vùng và gia đình, nhưng tên từ không ấn định một công thức. Không nhập rau sam với `hoa mười giờ` chỉ vì cùng chi *Portulaca*, với `con sam` ở biển, hay với `sâm` trong nhân sâm; dấu và ngữ cảnh phân biệt rõ. Việc cây mọc hoang không chứng minh ăn được, sạch thuốc, không nhiễm bẩn hay phù hợp với từng người. Các lớp dùng làm dược liệu cần mục và nguồn chuyên môn riêng, không biến thành lời hứa chữa bệnh. Tab Nôm dùng `芟` theo dẫn chứng `rau sam`, tách khỏi các chữ ghi `con sam`.
`Rau sắng` là cây gỗ *Melientha suavis*, có chồi và lá non được dùng làm rau; vì vậy `rau` trong tên nói công dụng thực phẩm chứ không buộc cây phải thân thảo. Kew chấp nhận *Melientha suavis*, ghi loài phân bố tự nhiên từ Đông Dương đến một phần Đông Nam Á, trong đó có Việt Nam. Ở Việt Nam, rau sắng thường được nhắc nhiều với vùng trung du, miền núi phía Bắc và sinh cảnh núi đá vôi; tuy vậy, tên không tạo độc quyền địa lý và hàng bán ở Sài Gòn vẫn có thể được gọi rau sắng nếu đúng loại. `Ngót rừng` có thể được dùng như tên liên hệ trong một số nguồn/vùng, nhưng không được nhập rau sắng với `rau ngót/bồ ngót` là *Phyllanthus androgynus*. `Canh rau sắng`, `lá rau sắng`, `chồi rau sắng` là các tổ hợp rõ; tên không chứng minh rau hái rừng, đặc sản chính gốc, hữu cơ, quý hiếm hay có công dụng chữa bệnh. Phân biệt `sắng` trong tên cây với thành tố trong `sốt sắng`. Tab Nôm ghi `䕝` theo chứng tích trực tiếp `rau sắng`.
Rau tần trong lời Nam Bộ thường là `tần dày lá`, một loại rau thơm có lá dày, mềm, mọng và mùi đậm, được trồng quanh nhà, dùng làm rau gia vị; tên khoa học hiện được Kew chấp nhận là Coleus amboinicus Lour., còn Plectranthus amboinicus là tên đồng nghĩa. Tên dân gian có thể thay đổi theo vùng, nên khi định danh mẫu cây thật phải dựa thêm hình thái hoặc chuyên gia, không chỉ nghe một tên gọi. Mục từ không nhập với `rau tần` trong cổ văn có thể chỉ loài thủy sinh viết 蘋, và không coi kinh nghiệm dùng lá trong dân gian là chẩn đoán, liều dùng hay bảo đảm chữa bệnh.
Cô Lý nghe nói như vậy mới hết tính đi làm công cho người ta nữa, để thì giờ mà thí nghiệm thử coi rau tần và rau húng cây tánh chất nó có thể nào mà con nít nóng người mình thường đâm mà thoa cho mát; còn lá ngải có chất gì mà đâm rồi chế nước mưa với mật ong vô để cho uống mà trị bình kiết.
Ông hối bà lấy dầu gió mà thoa, còn ông thì đi hái rau tần đặng đâm vắt nước mà cho uống.
`Rau tần ô` là *Glebionis coronaria*, loại rau có lá xẻ và mùi đặc trưng, phần non thường được nấu canh hoặc nhúng lẩu. `Tần ô` quen trong lời Sài Gòn–Nam Bộ; `cải cúc` là tên rất phổ biến ở miền Bắc và trong tiếng Việt toàn dân, còn `rau cúc` cũng có thể gặp. Kew chấp nhận *Glebionis coronaria*; *Chrysanthemum coronarium* là đồng danh cũ thường thấy, không phải một loại khác. Tên món chỉ cho biết cách dùng trong công thức cụ thể, không buộc mọi nồi lẩu hay canh phải có loại rau này. Phân biệt `rau tần ô` với `rau tần/húng chanh`. Tab Nôm ghi `𦶀` theo dẫn chứng trực tiếp `tần ô (rau cúc)`, chỉ cho thành tố `ô`, không dựng một chữ riêng cho `tần`.
`Rau tập tàng` là cách gọi một mớ hoặc hỗn hợp gồm nhiều loại rau ăn được gom lại để nấu chung, quen nhất trong `canh rau tập tàng`; đây không phải tên của một loài thực vật. Thành phần thay đổi theo mùa, vườn nhà, vùng và người nấu, có thể gồm rau trồng lẫn rau mọc tự nhiên nếu từng thứ đã được nhận diện và dùng làm thực phẩm. Vì vậy không nên viết một danh sách cố định rồi coi đó là định nghĩa, cũng không suy mọi mớ rau tập tàng đều là rau rừng, rau quê hay an toàn để hái ăn. Trong lời Nam Bộ, cách gọi này gợi một nồi canh nhiều thứ rau nhưng không thuộc riêng Nam Bộ. Tab Nôm chỉ ghi `蔞` cho thành tố `rau`; chưa có chứng tích trực tiếp đủ chắc cho `tập tàng`, nên không ghép `集藏` theo âm Hán–Việt.
3 Người ta giải thích rau tập tàng là láo nháo nhiều thứ rau hái về để nấu canh cá bống.
`Rau tàu bay` là tên Việt của *Crassocephalum crepidioides*, cây thân thảo mọc đứng, sống một năm, có phần lá và ngọn non được dùng làm rau ở một số nơi. Kew chấp nhận *Crassocephalum crepidioides*; *Gynura crepidioides* là một đồng danh cũ thường gặp. Tên này không đủ để khẳng định cây mọc hoang, xuất xứ ở đâu, gắn với biến cố lịch sử nào hoặc vì sao được gọi `tàu bay`; các lời giải nguồn gốc tên cần chứng cứ riêng. Cũng không nên khuyên hái ăn chỉ từ ảnh hay tên gọi vì nhận diện cây ăn được cần kiểm tra thực địa đáng tin cậy. Tab Nôm chỉ ghi `蔞` cho `rau`; chưa có chứng tích trực tiếp cho toàn tên `rau tàu bay`, nên không ghép các chữ `tàu` và `bay` riêng lẻ thành một cách viết lịch sử giả định.
Về tới nơi họ cũng không giúp đỡ được gì ngoài những bữa cơm sắn ăn với rau tàu bay luộc chấm muối.
`Rau thơm` là tên nhóm chỉ các loại lá và rau gia vị tươi có mùi thơm, dùng ăn kèm hoặc cho vào món ăn; đây không phải tên của một loài thực vật. Tùy món, vùng, mùa và gia đình, một dĩa rau thơm có thể gồm húng, ngò, tía tô, diếp cá hoặc những loại khác, nhưng không có danh sách nào bắt buộc cho mọi ngữ cảnh. Trong bữa ăn Sài Gòn–Nam Bộ, `dĩa rau thơm`, `rau thơm ăn bánh xèo`, `rau thơm cho hủ tiếu`, `rau thơm kẹp bánh mì` đều tự nhiên; cần đọc món cụ thể để dịch thành *fresh herbs*, *aromatic herbs* hay tên từng loại. Phân biệt `rau thơm` với `thơm` là trái dứa trong tiếng Nam Bộ và với tính từ `thơm` đứng riêng. Tab Nôm ghi `𦹳` cho thành tố `thơm` theo chứng tích `thơm tho`, không coi đó là chứng tích trực tiếp của toàn tổ hợp.
Cô Mỹ thấy dựa mương có một đám cải sà lách với một đám rau thơm, lá lớn đại mà non nhớt, thì kêu cô Lý mà trầm trồ.
” Tôi bước thẳng lại nhà ở một bên đó, tôi thấy một bà già đương cắt rau thơm, tôi đứng lại làm bộ coi chơi.
Nên hốt phân rơm đặng đem bón đám rau thơm ở sau hè.
Ngang đó là một đám rau thơm đủ thứ, thứ nào cũng lên mạnh mẽ tươi tốt.
`Rày` là từ chỉ thời gian mang sắc thái cũ hoặc phương ngữ, tương ứng `nay`, `hiện nay`, `bây giờ` hay `hôm nay` tùy cấu trúc. Trong `từ rày về sau`, từ này xác lập một mốc bắt đầu: *from now on*; trong lối đối `rày... mai...`, nó có thể là *today/now... tomorrow...*; còn `rày đây mai đó` tả sự đổi chỗ, không ổn định. Từ vẫn sống trong ca dao, văn chương và một số lời nói vùng Trung–Nam, nhưng không nên ép mọi người Nam Bộ hiện nay phải dùng `rày` thay `nay`. Phân biệt `rày` với `rầy` là con rầy hoặc rầy mắng, `rảy` là vẩy nước, `rẫy` là đất canh tác và `rây` là dụng cụ lọc hạt. Tab Nôm ghi `沃` theo dẫn chứng `ngày rày năm xưa`, không dùng nghĩa Hán của chữ để giải từ Việt.
Từ rày về sau, hễ chỗ nào rừng hư hao vì.
`Rây` vừa là (1) danh từ chỉ dụng cụ có vải thưa hoặc lưới mắt nhỏ căng trên khung để tách phần mịn, phần thô hoặc chất lỏng: `cái rây`, `rây bột` (*sieve; fine-mesh strainer*); vừa là (2) động từ cho nguyên liệu vào dụng cụ ấy rồi lắc hoặc đảo để phần đủ nhỏ lọt qua: `rây bột`, `rây đường` (*to sieve; sift; strain*). Kích thước mắt rây và nguyên liệu quyết định phần nào đi qua; hành động rây không tự làm nguyên liệu sạch, vô trùng hay an toàn. Phân biệt `rây` với `sàng` thường dùng mắt lớn hơn/chuyển động khác, `lọc` là khái niệm rộng hơn, `rảy` là làm văng giọt nước, và `ray` là thanh đường sắt. Tab Nôm ghi `篩` theo chứng tích trực tiếp `rây bột`.
`Rầy` có bốn lớp cần tách: (1) danh từ gọi chung một số côn trùng nhỏ hút hoặc làm hại cây, thường gặp trong `rầy nâu`, `rầy lưng trắng`, `rầy mềm`; dạng đứng riêng `rầy` không phải tên một loài duy nhất (*plant hopper; leafhopper; plant pest*, theo loại); (2) động từ phương ngữ, rất tự nhiên trong lời Nam Bộ, nghĩa là trách hoặc mắng: `má rầy`, `bị rầy` (*to scold; tell off*); (3) tính từ/vị từ khẩu ngữ chỉ tình thế dễ sinh phiền phức: `vậy thì rầy`, `rầy to` (*troublesome; a real problem*); và (4) danh từ phương ngữ/cũ tương ứng `ray` trong `đường rầy`, vay từ tiếng Pháp *rail*. Không suy người bị rầy chắc chắn có lỗi, không gọi mọi côn trùng nhỏ là rầy và không nhập bốn nghĩa theo một từ nguyên. Tab Nôm `𧍍` chỉ ghi lớp nghĩa con rầy; nghĩa mắng, phiền phức và đường sắt không dùng chữ này.
Năm nay, cháy rừng nhiều, chẳng sợ thầy đội kiểm lâm rầy la.
`Rẫy` có ba lớp: (1) danh từ chỉ đất canh tác ở vùng cao hoặc nơi không chuyên ruộng nước, thường trong `làm rẫy`, `lên rẫy`, `rẫy cà phê`, `rẫy mì` (*upland field; dry-field farm; plantation plot*). Định nghĩa lịch sử thường nhắc việc phát, đốt cây, nhưng tên một mảnh rẫy hiện nay không tự chứng minh phương thức khai phá, quyền sử dụng đất hay mức bền vững; (2) động từ cũ, nặng sắc thái, chỉ ruồng bỏ người phối ngẫu và phủ nhận quan hệ/trách nhiệm: `chồng rẫy vợ` (*repudiate; cast off*), không phải từ trung tính cho mọi cuộc ly hôn; (3) động từ khẩu ngữ/vùng tương ứng `giãy`, chỉ cử động mạnh để thoát hoặc phản ứng. `Đầy rẫy` là tổ hợp cố định nghĩa có rất nhiều, không phải nét đất canh tác. Tab Nôm `𡋀` chỉ ghi lớp `làm rẫy`, không gán sang hai động từ.
Mấy người làm rẫy gần chùa Hang thi nhau mời khách qua đường:
`Rảy` là động từ chỉ động tác làm một lượng chất lỏng tách thành những giọt nhỏ và rơi rải trên bề mặt, thường bằng cách vẩy tay, bó lá, dụng cụ hoặc nghiêng vật chứa: `rảy nước xuống sân`, `rảy nước lên rau` (*to sprinkle; flick droplets onto*). Từ nhấn vào các giọt rải ra, không mặc định lượng nước, mục đích hay độ đều tuyệt đối. Phân biệt `rảy` với `rải` là làm vật rời phân bố ra, `rưới` thường cho chất lỏng chảy phủ lên, `phun` dùng luồng hay hạt sương từ dụng cụ, `rẩy` là run/giật theo một số nguồn, và `rây` là sàng qua lưới. Tab Nôm ghi `洒` theo chứng tích trực tiếp `rảy nước`; đây là chữ dùng theo Nôm, không làm mục từ thành Hán–Việt.
Rầy lộn là động từ khẩu ngữ Nam Bộ chỉ hai hoặc nhiều bên nói qua nói lại, rầy rà hay cãi nhau vì bất đồng. Khác với rầy thường có một người trách mắng một người khác, rầy lộn nhấn quan hệ qua lại giữa các bên. Từ không tự chứng minh có chửi tục, đe dọa, đánh nhau, bạo lực hoặc quan hệ đã chấm dứt; cần mô tả riêng nếu văn cảnh có những việc ấy.
Mà mấy bữa rày con nghe hai người cứ rầy lộn với nhau hoài.
- Tôi rầy lộn với vợ tôi, hổm nay tôi không về nhà, tôi ở dưới nhà Tám Thiệt.
`Ré` có hai lớp đồng âm cần tách: (1) danh từ chỉ một thứ lúa mùa hạt nhỏ, cho cơm được xem là ngon trong mô tả từ điển: `lúa ré`, `gạo ré`, `cơm gạo ré`; tên gọi không tự xác định giống hiện đại, nơi trồng hay chất lượng của một lô gạo cụ thể; (2) động từ chỉ phát ra tiếng cao, to, rít và chói một cách đột ngột hoặc từng hồi: `voi ré`, `còi ré lên`, `cười ré`, `khóc ré` (*shriek; squeal; blare* theo chủ thể). `Ré` không phải `rè` là âm đục pha tạp, cũng không mặc nhiên biểu thị đau, sợ hay nguy hiểm. Không nhận nghĩa `nắng/mưa xiên hắt` nếu không có nguồn biên tập ổn định. Tab Nôm ghi `㕽` theo `cười ré lên`, chỉ áp cho lớp âm thanh.
Mỗi khi gặp người lạ, trích"ré" lên inh ỏi để báo động, rồi chạy tới, vừa cắn, vừa đá, vừa bay.
`Rè` là tính từ tả âm thanh có tiếng rung đục hoặc tạp âm pha vào, nghe không trong: `loa rè`, `chuông rè`, `giọng rè` (*distorted; crackly; raspy; hoarse*, tùy nguồn âm). Với thiết bị, `rè` nói về tín hiệu nghe được chứ chưa đủ để kết luận bộ phận nào hỏng; với giọng người, từ này tả chất giọng chứ không tự chẩn đoán nguyên nhân sức khỏe. Dạng láy `rè rè` nhấn âm kéo dài, đều hoặc lặp lại. Phân biệt `rè` với `ré` là phát tiếng cao chói, `khàn` chủ yếu tả giọng mất độ trong, và `rè rè` không phải `rụt rè`. Tab Nôm ghi `𠯋` đúng chứng tích `chuông rè`.
`Rê` gồm nhiều lớp: (1) kéo, trượt hoặc di chuyển đều một vật trong tiếp xúc với bề mặt: `rê bàn`, `neo kéo rê`, `xe rê bánh`, `rê chuột`; từ đó có `rê bóng` là điều khiển bóng liên tục, sát người chơi (*drag; slide; skid; move the pointer; dribble*); (2) `rê thóc` là làm sạch thóc bằng cách cho rơi chậm trước gió để phần nhẹ bay đi (*winnow*), không phải rây qua lưới; (3) danh từ `rê` là tên nốt thứ hai trong chuỗi đô–rê–mi, tương ứng D trong hệ chữ cái ở ngữ cảnh thích hợp; (4) danh từ phương ngữ chỉ một bánh thuốc lào hay thuốc lá sợi ép lại. Phân biệt `rê` với `rề rà`, với hành vi quấy rối được diễn đạt bằng từ rõ nghĩa hơn, và với `rây`. Tab Nôm `黎` chỉ đặt ở lớp di chuyển sát bề mặt theo chứng tích `rê lưỡi lên môi`.
Hương ấp tự ý ngồi xuống, mở gói thuốc rê, vấn hút.
`Rế` là đồ kê hoặc đỡ nồi, niêu, xoong, chảo, theo dạng truyền thống thường được đan bằng mây, tre hay vật liệu dẻo thành vòng hoặc mặt đỡ: `cái rế`, `đặt nồi lên rế` (*pot stand; trivet*). Vật liệu và cấu tạo có thể khác nhau; tên gọi không tự bảo đảm khả năng chịu nhiệt hay tải trọng của một chiếc cụ thể. Phân biệt `rế` với miếng nhấc nồi cầm trên tay, kiềng đặt trên bếp và nắp nồi. Các tổ hợp cũ như `chổi cùn rế rách`, `nồi nào vào rế ấy` mang nghĩa ví von theo cả cụm, không nên lấy làm định nghĩa chính hay dùng để hạ thấp con người. Tab Nôm ghi `𥰆` đúng chứng tích `cái rế (đựng nồi)`.
`Rễ` trước hết là bộ phận của thực vật thường phát triển trong đất nhưng cũng có thể ở trên mặt đất hoặc trong nước, giúp cây neo giữ, hấp thu nước và chất khoáng; một số rễ còn dự trữ hay đảm nhiệm chức năng chuyên biệt: `rễ cọc`, `rễ chùm`, `rễ thở`, `bén rễ` (*root; root system*). `Bén rễ`, `bắt rễ`, `gốc rễ` còn mở sang nghĩa hình thành bền, nguồn gốc hay nguyên nhân sâu xa; đó là nghĩa theo tổ hợp, không phải mọi `root` tiếng Anh đều dịch là rễ. Trong khẩu ngữ/tư liệu cũ, `rễ` có thể gọi chung các loại rễ cây dùng ăn kèm trầu như rễ chay, rễ quách; tên không tự xác nhận công dụng sức khỏe. Một nghĩa lịch sử rất hẹp gọi nông dân cốt cán được lựa chọn trong cải cách ruộng đất là `rễ`; phải gắn bối cảnh miền Bắc thời kỳ ấy, không dùng làm nhãn người hiện nay. Tab Nôm `𣑶` chỉ ghi `rễ cây`.
rễ = nông dân cốt cán trong cải cách ruộng đất
Thằng Ếch thì ở truồng, cầm dao cạy mớ rễ cây.
`Rể` là danh từ thân tộc chỉ người đàn ông đã kết hôn, xét trong quan hệ với cha mẹ và gia đình của người vợ. Đứng một mình hoặc trong `con rể`, từ thường là *son-in-law*; `anh rể`, `em rể`, `cháu rể` phải dịch theo đúng người nối quan hệ, không gom hết thành son-in-law. Trong `cô dâu, chú rể`, `chú rể` là người nam trong vai trò kết hôn ở lễ cưới (*groom; bridegroom*). `Làm rể` là trở thành rể; `ở rể` nói việc sống cùng hoặc tại nhà gia đình vợ, không tự hàm ý phục dịch, phụ thuộc hay mất quyền. Quan hệ rể không chứng minh mức thân thiết, quyền tài sản, nơi cư trú hoặc cách xưng hô cụ thể. Tab Nôm ghi `壻` theo chứng tích `con rể`, với âm Nôm rể chứ không phân loại mục này thành Hán–Việt `tế`.
Thế gian này, nhà giàu kén rể là thường tình.
`Rẽ` có ba lớp: (1) tách hoặc gạt sang hai bên để tạo khoảng giữa: `rẽ tóc`, `rẽ cỏ`, `tàu rẽ sóng` (*part; push aside; cleave through*); (2) đổi hướng khỏi đường đang đi: `rẽ trái`, `rẽ vào hẻm`, `chỗ rẽ` (*turn; branch off*), trong lời Sài Gòn–Nam Bộ thường có `quẹo` nhưng không phải lúc nào cũng thay được; (3) trong các tổ hợp cũ `cấy rẽ`, `làm rẽ`, `nuôi rẽ`, người làm dùng ruộng, vật nuôi hoặc tư liệu của chủ rồi chia một phần sản phẩm/lợi thu được. Nghĩa thứ ba cần bối cảnh lịch sử và không nên đồng nhất với làm thuê hiện đại. Phân biệt `rẽ` với `rẻ` về giá và `xẻ` là chia/cắt. Tab Nôm `𨂼` chỉ ghi lớp đổi hướng theo chứng tích `đi rẽ ngang, rẽ ra`.
`Rẻ` thường là tính từ chỉ giá thấp so với mức thường, mức so sánh hoặc khả năng chi trả: `giá rẻ`, `rẻ hơn`, `rẻ như bèo`; cũng dùng như trạng từ trong `mua rẻ`, `bán rẻ` (*cheap; inexpensive; at a low price*). Giá rẻ không tự chứng minh hàng kém, tốt, giả hay là lựa chọn có tổng chi phí thấp nhất. Lớp nghĩa bóng trong `coi rẻ`, `xem rẻ`, `rẻ rúng` là đánh giá thấp hoặc khinh thường người, giá trị hay trách nhiệm (*undervalue; disparage; despise*); cần tránh dùng để hạ phẩm giá. Một danh từ ít gặp chỉ vật giống một nan trong tập hợp tỏa hình quạt, còn thấy trong `hình rẻ quạt`, `rẻ sườn`. Phân biệt `rẻ` với `rẽ` đổi hướng và `rễ` của cây. Tab Nôm `𠀳` chỉ áp cho `rẻ rúng`, không áp cho giá thấp hay nan tỏa.
Hắn vấn thêm điếu thuốc, lần lượt trình bày cách thức kiếm cá để làm mắm rẻ tiền nhứt ở xóm này.
`Rệ` là từ phương ngữ có hai lớp: (1) danh từ tương ứng `rìa`, `lề`, `vệ`, thường gặp trong `rệ đường` (*edge; verge; roadside*); đối ứng tiếng Anh đổi theo vật, không dùng *roadside* cho mọi mép; (2) động từ tả hiện tượng bánh xe cơ giới trượt ngang lệch về một bên, như `xe bị rệ bánh` (*the wheel skidded/slid sideways; the vehicle slewed toward the edge*). Từ không phổ biến trong văn bản hành chính, nên khi cần chỉ dẫn chính xác có thể dùng `lề đường`, `mép đường`, `bờ ruộng` hay mô tả chuyển động cụ thể. `Rệ bánh` không tự cho biết nguyên nhân, lỗi người lái, mức hư hại hay kết quả tai nạn. Phân biệt với `rê bánh` ở lô 242: hai dạng có thể cùng tả trượt nhưng rệ nhấn lệch ngang sang bên. Chưa có chứng tích Hán–Nôm trực tiếp ổn định, nên tab chữ để trống.
`Rèm` là vật hình tấm hoặc dải được treo để che cửa hay ngăn một khoảng không gian, thường bằng vải nhưng cũng có thể đan từ tre, trúc hoặc làm từ vật liệu khác: `rèm cửa`, `rèm tre`, `kéo rèm`, `buông rèm` (*curtain; drape; blind; screen* theo cấu tạo). Công dụng có thể là giảm ánh sáng, tạo riêng tư, ngăn tầm nhìn hoặc trang trí; tên `rèm` không tự bảo đảm cách âm, chống cháy, cản nắng hoàn toàn hay an ninh. `Mành` thường gợi tấm đan/cấu tạo cứng hơn, `màn` có thể là màn ngủ chống muỗi hoặc màn cửa tùy vùng, còn `bình phong` thường đứng độc lập chứ không treo như rèm. `Rèm sân khấu` dịch là stage curtain; `sau bức rèm` có thể dùng nghĩa chuyển cho phần kín hoặc hậu trường. Tab Nôm ghi `𧞋` theo chứng tích `buông rèm`.
Cái cảnh lạ lùng quá, như công chúa ngày xưa đi tắm có tỳ nữ che rèm bốn bên.
`Rêm` là tính từ phương ngữ tả cảm giác đau nhức ê ẩm, lan trên một vùng hoặc khắp người: `đau rêm cả người`, `nhức rêm`, `rêm rêm` (*sore; achy; aching all over*). Từ thiên về cảm giác âm ỉ, phân tán hơn một điểm đau nhói, nhưng không mã hóa nguyên nhân, thời gian hay mức độ y khoa; lựa chọn tiếng Anh phụ thuộc `đau`, `nhức`, bộ phận và hoàn cảnh. Không dùng `rêm` như chẩn đoán và không coi người không nói đau là không có triệu chứng. Phân biệt với `râm ran` là cảm giác tê/ngứa nhẹ lan tỏa, `ê ẩm` là đối ứng phổ thông gần nghĩa, và `rèm` là tấm che cửa. Tra cứu Hán–Nôm chỉ cho một mã đọc rêm nhưng nguồn chưa giải nghĩa, nên tab chữ chủ động để trống.
Lúc tôi bắt ấn, mình mẩy tôi rêm nhức, đầu óc nóng bừng bừng.
`Rén` chỉ cách bước hoặc di chuyển rất nhẹ, rất khẽ, thường dồn lực vào phần trước bàn chân để hạn chế tiếng động: `rén bước vào`, `rén đi qua` (*tiptoe; tread softly; move quietly*). Từ có thể mở sang dáng hành động dè dặt, ngần ngại trong `rén hỏi`, nhưng nét thiếu tự tin phải do văn cảnh cho thấy, không suy từ im lặng hay bước nhẹ. `Rón rén` là dạng phổ biến hơn và nhấn cả tư thế lẫn sự thận trọng; `nhón chân` còn có thể nhằm vươn cao, `lén lút` thêm ý che giấu nên không phải đồng nghĩa tuyệt đối. Một người rén bước có thể chỉ đang giữ yên cho người khác ngủ, không chứng minh họ sợ, có lỗi hay xâm nhập trái phép. Tab Nôm `𨁍` được ghi đúng phạm vi thành tố `rén` trong chứng tích `rón rén`.
Chú hương ấp lồm cồm đứng dậy, đi rón rén xuống nhà dưới.
`Rèn` có hai lớp liên hệ bằng ý tác động lặp lại để tạo dạng hoặc nâng độ thành thục: (1) nung kim loại cho đủ mềm rồi dùng búa hay dụng cụ tạo hình thành đồ dùng, chi tiết: `rèn dao`, `thợ rèn`, `lò rèn` (*to forge; smith*). Tên hành động không tự xác định loại kim loại, nhiệt độ, phương pháp xử lý nhiệt hay chất lượng sản phẩm; (2) luyện tập, uốn nắn hoặc trau dồi để kỹ năng, thói quen hay phẩm chất tiến bộ: `rèn tay nghề`, `rèn chữ`, `rèn tính kiên nhẫn` (*train; practice; cultivate; hone*). Nghĩa này nói đến quá trình, không bảo đảm kết quả và không cho phép ép buộc hay hạ thấp người học. `Rèn luyện`, `rèn giũa`, `rèn cặp` có sắc thái và cấu trúc riêng. Tab Nôm ghi `㷙` theo chứng tích `lò rèn, rèn luyện`.
Đặc biệt nhứt là loại kéo tàu, rèn tại chợ Rạch Giá .
`Rên` có hai lớp: (1) phát ra tiếng kêu tương đối khẽ, trầm hoặc kéo dài khi cơ thể đau, khó chịu hay kiệt sức: `rên khe khẽ`, `rên ư ử`, `cất tiếng rên` (*moan; groan*). Âm thanh là dấu hiệu cần chú ý nhưng không cho biết chính xác nguyên nhân hay mức độ; không nên lấy việc người khác không rên làm bằng chứng họ không đau. (2) khẩu ngữ chỉ kêu ca, than phiền lặp lại: `rên là thiếu tiền`, `rên mệt` (*complain; moan about; whine*). Lớp này thường mang cái nhìn coi nhẹ của người kể, nên phải phân biệt lời phàn nàn có căn cứ với cách người khác gắn nhãn. `Rên rỉ`, `rên rẩm`, `rên la` tăng hoặc đổi cách phát tiếng theo toàn tổ hợp; `rền` là âm trầm vang vọng, không phải chính tả của rên. Tab Nôm ghi `嗹` theo `rên rỉ`, chỉ cho lớp phát tiếng.
`Rền` có ba lớp: (1) tả âm trầm, mạnh và vang vọng liên tục hoặc từng hồi: `sấm rền`, `trống rền`, `tiếng máy rền` (*rumbling; booming; reverberating*). Âm rền không tự cho biết máy hỏng, sắp mưa hay nguồn âm nguy hiểm; (2) khẩu ngữ chỉ hoạt động/trạng thái kéo dài liên tục, quá lâu hoặc quá nhiều so với thường: `mưa rền mấy ngày`, `đi chơi rền`, `chẵn rền` (*for days on end; continuously; repeatedly*), trong đó mức quá lâu là đánh giá theo hoàn cảnh; (3) tả xôi hoặc bánh nếp được nấu kỹ nên dẻo đều, kết dính và được đánh giá ngon: `xôi rền`, `bánh chưng rền`, có thể nói `bánh tét nấu rền` trong lời bếp (*evenly soft and glutinous; thoroughly cooked to a cohesive texture*). Độ rền không tự bảo đảm an toàn thực phẩm hay mọi thành phần đã chín. Tab Nôm `𡃚` chỉ ghi lớp `sấm rền`.
`Reng reng` là từ tượng thanh mô phỏng tiếng chuông hoặc vật kim loại rung cao, sáng, lặp nhanh hay thành một hồi: `chuông xe đạp kêu reng reng`, `điện thoại reng reng` (*ring-ring; ding-a-ling; trilling*, tùy vật). Dạng đôi nhấn chuỗi âm, khác `reng` một tiếng ngắn; số lần thật không nhất thiết đúng hai. Từ chỉ đặc điểm âm thanh, không tự cho biết có báo động, cuộc gọi khẩn, người bấm chuông sốt ruột hay người nghe khó chịu. Phân biệt với `leng keng` thường là tiếng kim loại/thủy tinh va nhau từng tiếng, `keng keng` sắc và rắn hơn, `rè rè` là âm rung đục. Không có chứng tích Hán–Nôm phù hợp cho toàn cụm nên tab chữ để trống.
Thầy thợ đi làm về, người đi bộ hiệp nhau đi từ tốp; kẻ đạp xe máy rung chuông nghe reng reng.
Ông sếp liệu mấy bà xem rồi ông mở cái tủ nhỏ lấy ra một cái chuông đồng cũng nhỏ, ông lắc kêu reng reng, rồi ông bỏ chuông vô tủ mà khép cửa lại.
`Reo` có hai lớp: (1) người hoặc đám đông cất tiếng vì vui mừng, phấn khởi: `reo lên`, `reo mừng`, `hò reo` (*cheer; cry out with joy*). Tiếng reo cho thấy phản ứng hào hứng nhưng không tự chứng minh mọi người đồng ý, sự kiện đã thành công hay tin được nghe là đúng; (2) vật, cây, gió, nước hoặc thiết bị phát chuỗi âm liên tục, thường được cảm nhận trong hoặc vui tai: `thông reo`, `suối reo`, `chuông điện thoại reo`, `ấm nước reo` (*rustle; murmur; sing; ring* theo nguồn âm). `Ấm reo` có thể là dấu hiệu nước nóng và phát tiếng trước khi sôi, không đồng nghĩa nước đã đạt điểm sôi. Phân biệt `reo` với `réo` cao giọng/gay gắt, và `gieo` là rải hạt. Tab Nôm ghi `嗂` cho `reo cười` và `招` cho `thông reo`, không kéo chữ qua lớp khác.
`Réo` có hai lớp: (1) gọi to từ xa hoặc gọi đi gọi lại bằng giọng cao, đanh, gay gắt: `réo tên`, `đứng ngoài ngõ réo`, `réo gọi` (*call out; shout for; yell someone's name*). Từ thường mang sắc thái làm ồn, thúc giục hoặc thiếu nhã nhặn; việc bị réo tên không chứng minh người ấy có lỗi, và gọi tên tục để chửi còn là hành vi cần mô tả riêng chứ không giảm nhẹ thành chỉ gọi; (2) vật phát tiếng cao hoặc chói thành từng hồi kéo dài: `còi réo`, `chuông điện thoại réo` (*blare; shrill; ring insistently*). Âm réo không tự cho biết tình trạng khẩn cấp, người gọi hay thiết bị hỏng. `Reo` thường sáng/vui hoặc trung tính hơn; `rên` thấp và kéo dài. Tab Nôm ghi `嘹` theo chứng tích `réo lên`.
Dân chúng xóm Tà Lốc đã kêu réo nhau inh ỏi:
`Rẻo` có các lớp liên hệ với dáng dài hẹp hoặc đường men: (1) danh từ chỉ miếng nhỏ, thường dài và hẹp, cắt/xén từ vải, giấy hay vật liệu khác, hoặc dải đất hẹp: `rẻo vải`, `rẻo giấy`, `rẻo đất`, `rẻo cao` (*strip; narrow piece; narrow tract; upland area* theo toàn cụm). Tên không tự cho biết kích thước, quyền đất hay một vùng xa xôi; (2) động từ cắt/xén phần lề, mép thừa: `rẻo mép vải`, `rẻo giấy` (*trim; cut off a strip*); (3) khẩu ngữ đi men, đi dọc theo một đường hay ranh: `rẻo theo bờ`, `rẻo một vòng quanh xóm` (*make one's way along; skirt; follow the edge*). Phân biệt `rẻo` với `rẻ` giá thấp, `rẽ` đổi hướng và `reo` phát tiếng. Tab Nôm `釕` chỉ ghi lớp `cắt rẻo`, không kéo sang đường đi hay tên địa hình.
`Rệp` có hai phạm vi thường gặp: (1) `rệp`, rõ hơn `rệp giường`, là côn trùng thân dẹp hút máu người và động vật, thường ẩn trong khe giường, nệm, đồ nội thất (*bedbug*). Việc xuất hiện rệp không chứng minh nhà ở hay người sử dụng thiếu vệ sinh; một vết ngứa cũng không đủ nhận dạng. (2) tên rộng cho nhiều nhóm côn trùng nhỏ hút nhựa cây: `rệp muội/rệp vừng` (*aphid*), `rệp sáp` (*mealybug*), `rệp vảy` (*scale insect*). `Rệp cây` không phải một loài duy nhất; phải xem vật chủ, hình thái và tên đầy đủ trước khi dịch hay xử lý. Không đưa lời phun thuốc chung chung thành khuyến nghị vì biện pháp phụ thuộc loài, cây và nhãn sản phẩm. Phân biệt `rệp` với `rầy`, cũng là tên rộng cho nhiều côn trùng chích hút nhưng không thay tự động. Tab Nôm `蠟` ghi `con rệp` mà chưa tách hai phạm vi.
Họ dùng toàn thuốc Nam dễ kiếm như gừng, cỏ ống, vôi, trầu, nhựa ống điếu, trứng rệp.
`Rỉ` có ba lớp cần tách: (1) chất lỏng thấm hoặc chảy ra từng ít một qua khe/lỗ rất nhỏ: `vòi rỉ nước`, `vết thương rỉ máu`, `dầu rỉ ra` (*leak; seep; ooze* theo chất và cấu trúc); từ này chưa cho biết nguyên nhân, lưu lượng hay mức nguy hiểm; (2) trong `rỉ sét`, `han rỉ`, kim loại bị lớp sản phẩm ăn mòn bám hoặc biến đổi bề mặt (*rust; corrode*), thường gặp song song với chính tả `gỉ`, nhưng dấu rỉ không tự kết luận vật đã mất an toàn chịu lực; (3) khẩu ngữ nói rất nhỏ và riêng cho một người nghe: `rỉ tai`, `nói rỉ vào tai` (*whisper; say under one's breath*). Nói nhỏ không tự chứng minh nội dung là bí mật hay đúng. Phân biệt `rỉ` với `rĩ` trong `rầu rĩ`, `rỉa` lấy từng miếng nhỏ và `rịn` thấm ứa thành giọt nhỏ. Tab Nôm ghi `汜` cho `rỉ ra`, `釲` cho `rỉ sét`, `𠯇` cho `rỉ tai`, không trộn ba lớp.
Vì số tiền ghi sổ đã lâu tới mức to tát mà câu chuyện lại tiếp tục như sau: Ba Lự gọi thằng Cưng đến nói rỉ vào tai:
`Rìa` là phần ở ngoài cùng, sát cạnh của một vật, bề mặt hay khu vực: `rìa bàn`, `rìa đường`, `rìa xóm`, `rìa rừng` (*edge; rim; fringe; outskirts* theo vật và quy mô). Rìa là vùng/đường biên theo mô tả, không mặc định là ranh pháp lý, lề đường được phép dừng xe hay nơi kém quan trọng. Trong các cụm từ vựng hóa `ra rìa`, `đẩy/gạt ra rìa`, từ chỉ tình trạng bị đặt ngoài hoạt động chính, quyền quyết định hoặc sự chú ý (*be sidelined; be left out*); phải nêu hành vi và bối cảnh, không lấy cảm giác bị bỏ quên làm bằng chứng duy nhất về phân biệt đối xử. Phân biệt `rìa` với `ria` trong `râu ria`, `lề` có nhiều nghĩa quy ước/kỹ thuật, và `ven` là vùng chạy dọc một đối tượng. Tab Nôm `𦄶` chỉ ghi lớp `ngoài rìa`.
Chú nói và lấy cây dù bằng lụa xám chạy rìa xanh mà đưa.
`Rỉa` có hai lớp: (1) động vật dùng mỏ, miệng hoặc răng mổ, gặm hay lấy dần từng miếng nhỏ: `cá rỉa mồi`, `chim rỉa lông`, `gà rỉa hạt` (*pick at; peck at; nibble; preen* theo đối tượng). `Chim rỉa lông` là sửa/làm sạch lông, không phải mặc định nhổ lông; động từ cũng không tự cho biết con vật hung dữ hay thức ăn còn an toàn; (2) trong `rỉa rói`, `nói rỉa`, lời nói móc, chê bai hoặc công kích từng chút, thường dai dẳng và mang sắc thái không thiện chí (*snipe at; make biting remarks; pick at someone verbally*). Không gọi mọi góp ý chi tiết là rỉa rói; cần có cách nói và bối cảnh. Phân biệt `rỉa` với `tỉa` cắt/chỉnh có chủ đích, `rỉ` thấm chậm/nói nhỏ và `rựa` là dụng cụ. Tab Nôm ghi `𠶋` cho `rỉa lông`, `𠹼` cho `rỉa rói`.
Trời nắng chan chan, dân cư trong xóm từ già tới trẻ đều rút ở trong nhà, thậm chí gà heo mà cũng không đi kiếm ăn, cứ núp dưới bóng mát mà nghỉ, gà sẻ cánh rỉa lông, heo nằm nghiêng nhắm mắt.
Sáng bữa sau Bác Ái thức dậy rửa mặt chải đầu rồi lại đứng dựa cửa sổ, miệng ngậm điếu thuốc, mắt ngó ra ngoài vườn, thấy một cặp chim trao trảo đương đứng trên nhành rỉa lông và lăng líu với nhau, anh ta nhớ đến danh phận dở dang thì lầy làm phiền muộn hết sức.
`Riêng` có ba chức năng: (1) tính từ/yếu tố bổ nghĩa chỉ thuộc một người, nhóm hay bộ phận, không dùng chung, hoặc có nét khác biệt: `phòng riêng`, `tiền riêng`, `ý kiến riêng`, `nét riêng` (*private; personal; separate; distinctive*). `Riêng` không mặc định bí mật, ích kỷ hay thuộc quyền sở hữu pháp lý nếu câu không nêu; (2) trạng từ chỉ làm, đặt hoặc xem từng phần tách khỏi phần chung: `để riêng`, `nói riêng`, `tính riêng` (*separately; apart*); (3) trợ từ trong `riêng... thì`, `riêng tiền...` để nêu và nhấn một đối tượng/khía cạnh: *as for; alone; just*. Chức năng này không nhất thiết loại trừ hoàn toàn các phần khác. Phân biệt `riêng` với `riêng tư` liên quan phạm vi cá nhân cần được tôn trọng, `duy nhất` nghĩa chỉ có một, và `riêng biệt` nhấn tách rõ. Tab Nôm ghi `𫁅` theo `riêng rẽ`, `𥢅` theo `riêng tây`, không phân loại từ là Hán–Việt.
- Tôi muốn kiểm soát dấu riêng của mỗi con trâu.
`Riết` có ba lớp: (1) kéo/rút vòng thắt, dây hoặc mối lạt cho ôm thật chặt: `riết mối lạt`, `riết chặt dây` (*tighten; cinch*); không thay hướng dẫn kỹ thuật hay bảo đảm mối buộc an toàn; (2) theo, bám, đuổi hoặc canh rất sát và dai, quyết không rời đối tượng: `bám riết`, `theo riết`, `đuổi riết` (*cling to; keep after; pursue relentlessly*). Với người, lớp này có thể mô tả hành vi gây áp lực hoặc quấy rầy, nên không lãng mạn hóa việc không tôn trọng lời từ chối; (3) trong khẩu ngữ, đặc biệt tự nhiên ở Sài Gòn–Nam Bộ, làm hoặc gặp một việc liên tục/lặp nhiều lần đến mức sinh kết quả hay thành quen: `làm riết`, `nghe riết quen`, `riết rồi` (*keep doing; repeatedly; after a while from doing it over and over*). `Riết` không tự cho biết tần suất chính xác hay kết quả tốt/xấu. Phân biệt `riết` với `siết` là dạng phổ thông gần nghĩa ở lớp buộc chặt, `ráo riết` là tổ hợp riêng chỉ mức khẩn trương/quyết liệt, và `riết rồi` không phải lúc nào cũng là eventually nếu thiếu quá trình lặp. Tab Nôm ghi `𦀎` cho `riết chặt`, `滅` cho `bám riết`; lớp khẩu ngữ lặp nhiều lần không được gán chữ khi nguồn chưa định vị riêng.
Riết róng chỉ cách yêu cầu, đối xử, nói năng hoặc đòi hỏi quá chặt, khắt khe hay gắt gao. Mức chê trách thay đổi theo văn cảnh: có câu chỉ sự nghiêm ngặt, có câu nhấn sức ép và lời lẽ gay gắt. Không được nhập toàn cụm với riết nghĩa làm mãi, lặp mãi hoặc dần thành quen; cũng không tự kết luận yêu cầu đúng hay sai, có bạo hành, có trừng phạt hoặc người bị yêu cầu chắc chắn không đáp ứng nổi.
nhường chỗ cho những lời riết róng, hàm hồ :
Tôi ù tai vì nghe những lời nhiếc mắng riết róng của chị Mai, tủi thân quá, nức lên khóc.
`Rị mọ` tả cách cặm cụi, mò mẫm và làm từng việc nhỏ rất tỉ mỉ, thường tốn nhiều thời gian. Câu có thể khen sự chịu khó, kiên nhẫn hoặc chê cách làm quá thủ công, chậm và sa vào tiểu tiết; phải đọc theo giọng và kết quả, không biến nó thành nhãn cố định về năng lực con người. `Rị mọ` gần `lui cui`, `cặm cụi`, `mò mẫm` nhưng không đồng nhất: mò mẫm nhấn thiếu chỉ dẫn/tìm đường, còn rị mọ nhấn công sức nhỏ nhặt và chi tiết. Phân biệt với các nghĩa máy sinh như ẩm, nhớt hoặc dính — không có chứng cứ từ điển cho lớp ấy.
Đối với người giúp việc của hắn, (hắn là một nhà thầu khoán lớn) hắn rị mọ bóc lột người ta dữ lắm.
`Rịn` là động từ tả chất lỏng thấm/ứa ra ngoài từng ít một, thường hiện thành lớp ẩm hoặc giọt nhỏ trên bề mặt: `trán rịn mồ hôi`, `vết thương rịn dịch`, `nước rịn qua lớp vải` (*bead; ooze; seep through in tiny amounts*). Khác `rỉ` thường nhấn chất lỏng thoát chậm qua khe/lỗ nhỏ hoặc vật chứa bị hở, `rịn` thường nhìn từ bề mặt đang ẩm/ứa; hai từ vẫn có vùng giao nhau và bản dịch phải theo chủ thể. `Rịn` không tự cho biết nguyên nhân, mức mất nước, nhiễm trùng, độ sâu vết thương hay lưu lượng chính xác; trong ngữ cảnh sức khỏe, đó là mô tả quan sát chứ không phải chẩn đoán. Phân biệt với `rịn` trong tổ hợp giàu cảm xúc `bịn rịn`—mục này không tách riêng thành nghĩa lưu luyến. Tab Nôm ghi `湅` đúng chứng tích `rịn mồ hôi`.
Ở xóm mình, nhờ có mấy đám ruộng biền đó, dầu mùa nắng nước sông cũng rịn vô, ướt-át luôn luôn, bởi vậy nhái ở được mà sanh-sản ra nhiều.
`Rình` có hai lớp: (1) kín đáo quan sát/theo dõi và chờ thời điểm thuận tiện để hành động: `mèo rình chuột`, `rình mồi`, `rình bắt`, `rình lúc sơ hở` (*stalk; lie in wait; watch covertly*). Hành động có thể thuộc săn mồi, quan sát động vật, nghiệp vụ được phép hoặc xâm phạm đời tư/quấy rối; bản thân từ không quyết định tính hợp pháp hay động cơ, nên phải nêu chủ thể và bối cảnh; (2) khẩu ngữ ít dùng, gần `chực`, chỉ sự việc ở thế có thể xảy ra ngay: `ngọn đèn chỉ rình tắt` (*be on the verge of; be liable to*). Lớp này không phải dự báo chắc chắn. Phân biệt `rình` với `rình mò` nhấn sự lén lút đáng ngờ, `rình rập` nhấn mối đe dọa dai dẳng, và `rập rình` là chuyển động nhấp nhô. Tab Nôm `睈` chỉ ghi lớp `rình mồi`, không áp cho nghĩa chực sắp xảy ra.
`Rít` có ba lớp: (1) phát âm cao, sắc, kéo dài hoặc thành hồi, thường nghe chói: `gió rít`, `còi rít`, `phanh rít`, `rít lên` (*whistle; shriek; screech; squeal* theo nguồn). Âm rít không tự xác định vật hỏng, mức nguy hiểm hay cảm xúc; (2) khẩu ngữ hút một hơi dài và mạnh từ thuốc hút: `rít một hơi thuốc` (*take a long drag/puff*). Đây là mô tả hành động, không phải lời khuyến khích hay hướng dẫn sử dụng chất gây hại; (3) bộ phận/cơ cấu khó chuyển động, không trơn do ma sát, gỉ hoặc bụi bám ở khe: `khóa bị rít`, `bản lề rít`, `bánh xe rít` (*stick; bind; move stiffly*). Phải phân biệt lớp cơ cấu bị kẹt với lớp âm thanh rít, vì một vật có thể phát tiếng mà vẫn chuyển động hoặc bị rít mà không phát tiếng rõ. Phân biệt `rít` với `ré` tiếng rất cao đột ngột, `réo` âm/gọi cao dai và `siết` làm chặt. Tra Hán–Nôm chỉ gặp chứng tích trong các tổ hợp khác như `rít róng`, `ríu rít`, không định vị trực tiếp ba lớp của mục này nên tab chữ chủ động để trống.
Ông Hăngri nâng ống vố lên, rít một hơi dài rồi nói từng tiếng một:
`Ríu` có hai lớp liên hệ với vướng/chập: (1) sợi, chỉ, dây hoặc vật mềm rối và thắt chặt vào nhau thành nút khó gỡ: `chỉ ríu thành búi`, `dây ríu vào nhau` (*tangle; knot; become snarled*). Từ không tự cho biết phải cắt bỏ hay vật đã hỏng; (2) bộ phận cơ thể chạm/chập, vướng hoặc khó cử động tự nhiên, thường trong các cụm `chân ríu vào nhau`, `mắt ríu lại`, `lưỡi ríu`: chân vướng do vội/luống cuống (*get one's legs tangled; trip over one's feet*), mí mắt sụp vì buồn ngủ (*eyes droop*), lời khó bật ra (*be tongue-tied*). Nguyên nhân phải do câu nêu, không dùng riêng ríu để chẩn đoán sợ hãi, bệnh hay say. Phân biệt `ríu` với `líu` trong `líu lưỡi`, `ríu rít` là toàn cụm âm/cảnh rộn ràng và `rối` có phạm vi rộng hơn. Tab Nôm chỉ ghi `𨀽` ở tư cách thành tố `ríu` trong `líu ríu`, không kéo chữ sang mọi lớp đứng độc lập.
Bà Phủ riu ríu xuống, cặp mắt chớp lạch, mặt mày tái xanh, coi bộ sợ sệt lắm.
Ba Thời thấy chồng trộ trạo thì chảy nước mắt, rồi ríu ríu đi vô bếp, không dám nói chi nữa hết.
Vợ con ríu ríu lại bến xe đò rồi cùng với hai bộ hạ lên xe mà đi Chợ lớn, hết dám hó hé nữa.
Thầy hổ thẹn, mặt mày tái xanh, không nói được một tiếng, thò tay lượm cái khăn với phong thơ, rồi riu ríu ra về.
`Rìu` là dụng cụ có cán cầm và lưỡi sắc bằng kim loại được tra gần vuông góc với cán, dùng để chặt, bổ hoặc đẽo: `rìu bổ củi`, `lưỡi rìu`, `cán rìu`, `rìu tay` (*axe; hatchet* tùy kích thước/cấu tạo). Tên gọi không tự cho biết trọng lượng, kiểu lưỡi, độ sắc, tình trạng cán hay công việc phù hợp; không dùng định nghĩa từ điển thay cho quy trình an toàn. Phân biệt `rìu` với `búa` thiên về đập, `rựa` quen dùng ở Nam Bộ cho dụng cụ lưỡi dài phát/chặt, và `dao` có lưỡi dọc theo cán. Thành ngữ `múa rìu qua mắt thợ` chỉ việc phô hoặc thử tài trước người giỏi nghề, thường dùng để tự khiêm hoặc chê khoe tài; không liên quan hành động múa dụng cụ thật. Tab Nôm ghi `𠠙` đúng chứng tích `cái rìu`.
Bọn tay rìu vào rừng kinh ngang kin dọc dưới sự điều khiển củacặp rằng .
`Ríu rít` là từ láy/tượng thanh có hai lớp: (1) mô phỏng chuỗi tiếng cao, trong, tiếp liền và khó tách từng tiếng, điển hình là chim kêu/hót: `chim hót ríu rít`, `tiếng ríu rít` (*chirp; twitter; trill*); từ không tự xác định loài chim, số lượng hay âm lượng đo được; (2) gợi cảnh nhiều người—thường trẻ nhỏ, bạn bè hoặc người thân—tụ gần, cười nói/đi lại rộn ràng như bầy chim: `bọn trẻ ríu rít`, `chị em ríu rít hỏi chuyện` (*chatter excitedly; gather and talk animatedly*). Sắc thái thường vui và trìu mến, nhưng không chứng minh mọi người thân thiết, đồng thuận hay không làm phiền người khác. Phân biệt `ríu rít` với `líu lo` thiên về tiếng nói liên hồi, `líu ríu` thiên về dáng đi/động tác vướng hoặc người đi sát theo, và `ồn ào` chỉ mức nhiều tiếng không nhất thiết vui tai. Tra toàn cụm Hán–Nôm không có kết quả; riêng chữ `列` được nguồn ghi đọc Nôm `rít` trong chính dẫn chứng `ríu rít`, nên tab chỉ hiển thị bản ghi thành tố thứ hai này.
`Ró` là từ cũ/ít dùng có hai lớp: (1) đồ đựng truyền thống đan kín, cỡ nhỏ, dùng đựng gạo, vừng, chè hoặc hạt; nguồn từ điển mô tả hình thức khác nhau như `ró gạo`, loại bị có nắp hoặc rổ nhỏ kín mắt (*small woven grain container/bag*). Vì tên hiện vật không đủ xác định kích thước, vật liệu, có quai hay kiểu nắp, bản dịch nên dựa thêm mô tả cụ thể; phân biệt `ró` với `rổ` thường có miệng mở, `rọ` dùng nhốt/vận chuyển động vật và `bị` là tên rộng của túi/bao đan; (2) động từ thông tục cũ chỉ lấy lén hoặc chớp lấy vật của người khác: `ró mất cái bóp` (*pilfer; snatch; steal* tùy cách lấy). Từ này quy hành vi được kể là lấy lén nhưng không tự xác định ai làm, chứng cứ, giá trị tài sản hay tội danh; khi thuật lại vụ việc chưa rõ, phải giữ mức `nghi bị ró` hoặc nói thẳng dữ kiện quan sát được. Không tìm thấy chứng tích Nôm trực tiếp đủ chắc cho hai lớp đang giải nên tab chữ để trống.
`Rò` có hai lớp: (1) vật chứa, đường ống, hệ thống hoặc lớp ngăn có chỗ hở rất nhỏ làm nước, khí, điện hay dòng khác thoát/truyền ra ngoài ý muốn: `ống rò nước`, `bình rò khí`, `rò điện`, `lỗ rò` (*leak; leakage; current leakage* theo chủ thể). `Rò` thường nhìn từ chỗ chứa/hệ thống có đường thất thoát, còn `rỉ` thường tả chất lỏng chảy/thấm từng ít; hai từ giao nhau trong thực tế. Từ không tự xác định vị trí lỗ, nguyên nhân, lưu lượng, độc tính hay mức nguy hiểm; (2) thông tin bị lộ ra ngoài phạm vi dự kiến: `rò tin`, `rò thông tin`, `nguồn tin bị rò` (*leak; be disclosed without authorization*). Nội dung bị rò chưa chắc đúng, và từ không tự chứng minh ai vi phạm, cố ý hay phạm tội. `Rò rỉ` là dạng ghép rất thông dụng và có thể dùng cho cả vật chất lẫn thông tin. Tra Hán–Nôm chỉ gặp `rò mạ`, `cò rò`, không có chứng tích trực tiếp cho hai lớp thất thoát đang giải nên tab chữ để trống.
`Rô` có hai danh từ đồng âm: (1) khẩu ngữ nói tắt `cá rô`, thường khi ngữ cảnh đã rõ: `con rô`, `rô đồng`, `canh rô` (*climbing perch/other fish called cá rô*, phải theo toàn tên). `Rô` một mình không định danh chắc loài: `cá rô đồng` thường là *Anabas testudineus*, còn `cá rô phi` thuộc nhóm tilapia khác; tên món không tự cho biết nguồn nuôi/bắt hay dị ứng; (2) tên chất bài có ký hiệu hình thoi `♦`, theo bộ bài Tây chuẩn thường in đỏ: `át rô`, `mười rô`, `chất rô` (*diamonds; ace/ten of diamonds*). Trong lớp này, `rô` không dịch là fish hoặc viên kim cương thật, và màu/hình cần theo bộ bài đang dùng nếu là thiết kế không chuẩn. Phân biệt `rô` với `rổ` đồ đan, `rồ` mất bình tĩnh/nhãn nhạy cảm và `rô-bốt` là khoản vay khác. Tab Nôm `鮋` chỉ ghi thành tố trong `cá rô`, không áp cho chất bài.
Ðó là cá lóc, cá trê, cá rô do trời sanh, trời dưỡng.
`Rõ` có ba lớp: (1) hiểu/biết cụ thể, tường tận về điều gì: `biết rõ`, `không rõ nguyên do`, `làm rõ` (*know clearly; understand; clarify; establish* theo cấu trúc). Biết rõ không tự đồng nghĩa đúng, có bằng chứng đầy đủ hay được phép tiết lộ; (2) ở trạng thái tách bạch, dễ nhận biết bằng mắt, tai hoặc ý nghĩa, và làm trạng từ chỉ cách biểu đạt/nhận thức: `thấy rõ`, `nghe rõ`, `nói rõ`, `viết rõ`, `rõ nghĩa` (*clear; clearly; distinctly; explicit*). Một hình/âm rõ không chứng minh nội dung thật; lời rõ không bảo đảm hợp lý; (3) trợ từ khẩu ngữ đứng trước/sau thành phần đánh giá để nhấn mức vượt bình thường: `rõ chán`, `rõ dơ`, `nói rõ to` (*really; distinctly; noticeably* theo câu). Lớp này có sắc thái vùng/thế hệ và không nên áp máy móc vào văn trang trọng. Trong lời Nam Bộ, `rành` gần `rõ` ở biết tường tận nhưng thường tự nhiên hơn với kỹ năng/địa bàn: `rành đường`, còn `nghe rõ` không đổi thành `nghe rành`. Tab Nôm `𠓑` ghi đúng chứng tích `rõ ràng`.
- Mời anh em tụ họp lại, nghe tôi nói rõ đầu đuôi.
`Rọ` có hai lớp danh từ: (1) đồ đan thưa bằng tre, nứa hoặc vật liệu tương tự, thường thuôn dài, dùng nhốt/giữ và vận chuyển súc vật: `rọ lợn`, `nhốt vào rọ` (*animal crate; cage; transport basket*). Tên không tự xác nhận kích thước, độ chắc, thông thoáng, phúc lợi động vật hay tính hợp lệ của việc vận chuyển; trong văn hiện đại cần tả cấu tạo và mục đích; (2) trong thuật ngữ `rọ đá`, khung/lồng lưới thép được xếp đá, dùng trong công trình bảo vệ bờ, gia cố mái hoặc giữ đất (*gabion*). `Rọ đá` không phải rọ nhốt con vật và tên không bảo đảm thiết kế, vật liệu hay công trình đạt chuẩn. Phân biệt `rọ` với `rổ` đồ đan miệng rộng để đựng/rửa, `lồng` có phạm vi rộng hơn và `rọ mõm` là tổ hợp riêng liên quan dụng cụ hạn chế mõm. Tab Nôm `㮲` chỉ ghi đúng chứng tích `rọ lợn`, không kéo sang rọ đá hiện đại.
Chúng bắt đầu chạy dồn vào một xó để lần lượt gom vào vòng thành thứ hai như cá vào rọ.
Lĩnh vực nghiên cứu và ứng dụng việc thiết kế, chế tạo, lập trình, cảm biến, điều khiển và sử dụng rô-bốt cùng hệ thống rô-bốt; trong tiếng Việt chuyên môn thường giữ dạng tiếng Anh robotics.
`Rọc` có hai lớp: (1) dùng lưỡi sắc cắt/rạch theo một đường, nếp gấp hoặc mép để tách hay mở vật: `rọc giấy`, `rọc bao`, `dao rọc giấy`, `rọc phách` (*cut; slit; slice open; detach along a line*). `Rọc` nhấn đường cắt dài có hướng; `cắt` là tên hành động rộng hơn, `rạch` có thể chỉ tạo một đường mở/vết trên bề mặt, còn `xé` dùng lực tay làm rách. Từ không tự cho biết dụng cụ, độ sâu, đường cắt đạt chuẩn hay thao tác an toàn; (2) trong lối dùng cũ/ít gặp, `rọc theo` nghĩa là đi sát/dọc theo một đường, bờ hoặc mép (*go along; follow closely along*). Lớp này phải giữ nhãn cũ và không thay máy móc cho `dọc theo` trong văn hiện đại. Tra cứu chưa có chứng tích Nôm trực tiếp đủ định vị cho hai lớp nên tab chữ để trống.
Bàn tay khéo léo của Hai Kỳ cầm dao nhỏ, rọc một đường dài từ cổ tới hậu môn rắn.
`Roi` có ba danh từ đồng âm: (1) vật hình que dài và dẻo dùng để quất/đánh hoặc điều khiển gia súc: `roi mây`, `roi da`, `đòn roi`, `một roi` (*cane; switch; whip; lash* theo vật và câu). Các câu `thương cho roi cho vọt` phản ánh quan niệm cũ, không phải khuyến nghị dùng bạo lực; từ không làm hành vi đánh trở nên hợp pháp hoặc vô hại; (2) ở miền Bắc, tên cây/quả cùng nhóm mận roi, quả mọng hình chuông/quả lê, thịt xốp mọng nước; trong lời Nam Bộ thường gọi `mận`, như `mận An Phước`, còn `mận` miền Bắc thường chỉ plum (*wax apple/water apple/rose apple* phải theo giống): tên vùng không tự định danh loài, độ chín, độ ngọt hay an toàn; (3) sinh học: bộ phận dạng sợi giúp một số tế bào/vi sinh vật vận động, dịch là *flagellum* (số nhiều *flagella*), không đồng nhất máy móc với `lông`/cilia và không suy loài, khả năng gây bệnh hay tốc độ từ việc có roi. Tab Nôm `𩍢` chỉ ghi lớp roi da/roi vọt, không áp cho quả hoặc thuật ngữ tế bào.
Tôi rút chân khỏi bùn, toan rút lui về phía cây bần để tìm một nhánh cây làm roi.
`Rói` là yếu tố nhấn mức, hiện nay hiếm đứng một mình, thường đi sau tính từ trong `tươi rói`, `đỏ rói`, `vàng rói` hoặc ở dạng `roi rói`: làm trạng thái tươi mới, vẻ vui sáng hay màu sắc tươi mạnh hiện rõ ra ngoài (*very fresh; radiant; vivid/bright* tùy chủ thể). `Tươi rói` có thể tả rau cá trông rất tươi, gương mặt rạng vui hoặc tin tức vừa mới; nó không tự chứng minh thực phẩm an toàn, vừa thu hoạch/bắt lên hay thông tin đúng. `Đỏ rói`, `vàng rói` tả màu nổi bật chứ không tự cho biết vật đã chín, màu tự nhiên, bền màu hoặc đạt chuẩn. Phân biệt `rói` với `rối` lộn xộn, `rọi` chiếu ánh sáng và `roi` dụng cụ/quả/thuật ngữ sinh học. Tab Nôm `𩸷` chỉ dựa trên chứng tích `tươi roi rói`, không kéo bản ghi sang mọi tổ hợp màu.
Ông Henri Nhan chạy nhanh vào, gương mặt tươi rói:
`Rối` có ba lớp chính: (1) danh từ chỉ hình người/con vật được điều khiển để biểu diễn, hoặc gọi gọn nghệ thuật `múa rối`: `con rối`, `phường rối`, `rối nước` (*puppet; puppetry*). Nghĩa chuyển `con rối` có thể chê một người bị sai khiến, nhưng phải có ngữ cảnh và không nên biến thành nhãn hạ thấp nhân phẩm; (2) sợi, tóc, dây hoặc bộ phận dài vướng lẫn, mất nếp/trật tự: `tóc rối`, `dây rối`, `rối tung` (*tangled; knotted; snarled*). Trạng thái rối chưa tự cho biết vật hỏng hay phải cắt bỏ; (3) việc, ý nghĩ, cảm xúc hoặc cách trình bày trở nên khó sắp xếp, khó theo dõi hay mất bình tĩnh: `đầu óc rối`, `công việc rối`, `nói rối`, `rối như tơ vò` (*confused; muddled; complicated; flustered*). Đây là mô tả theo lúc/cấu trúc, không phải chẩn đoán bệnh, bằng chứng thiếu năng lực hay sự đồng ý. Trong lời Nam Bộ, `rối nùi`, `rối tung rối mù` có thể nhấn mức rất rối; dùng đúng sắc thái khẩu ngữ, không coi là nghĩa riêng. Tab Nôm ghi `𦆹` theo chứng tích tóc rối/bối rối, chưa gán cho danh từ con rối.
`Rồi` là từ đa chức năng, không có một bản dịch cố định: (1) ở vị trí vị ngữ hoặc trong `xong rồi`, chỉ việc đã hoàn tất/kết thúc: `làm rồi`, `ăn xong rồi` (*finished; done*); (2) đứng sau động từ/tính từ để đánh dấu sự việc đã xảy ra hoặc trạng thái mới đã bắt đầu: `tới rồi`, `mưa rồi`, `biết rồi` (*already; now; have...* hoặc không cần dịch thành từ riêng); (3) nối các chặng theo thời gian hay kết quả: `ăn rồi đi`, `rồi mới`, `rồi sẽ`, `rồi cũng` (*then; afterward; eventually*); (4) trong hội thoại, `Rồi.` có thể xác nhận đã nghe/chấp nhận xử lý, còn `rồi sao?`, `rồi sao nữa?` thúc người kể tiếp tục (*all right; and then?; so?*). Phải đọc cả cấu trúc: `rồi` không tự bảo đảm một lời hứa sẽ được thực hiện, không luôn đồng nghĩa `đã`, và câu `biết rồi` có thể trung tính hoặc cụt/gắt tùy giọng. Lời Sài Gòn–Nam Bộ tự nhiên có `Tới rồi nè`, `Rồi, để đó tui làm cho`, `Ăn cơm rồi hẵng đi`; nét vùng nằm ở toàn câu và đại từ/trợ từ, không phải `rồi` chỉ thuộc miền Nam. Tab Nôm `耒` được ghi đúng chứng tích `làm rồi`. Ghi chú cách dùng (không dùng làm bí danh): Lời Sài Gòn–Nam Bộ: Tới rồi nè; Rồi, để đó tui làm cho. Chất vùng do toàn câu; rồi là từ toàn dân.
Bạch Tuyết đọc thơ rồi nằm suy nghĩ rồi lại đọc nữa.
`Rỗi` có hai lớp cần tách: (1) không bận việc trong một khoảng, hoặc người/vật lực đang chưa được sử dụng: `lúc rỗi`, `rỗi tay`, `rỗi việc`, `tiền để rỗi`, `rảnh rỗi` (*free; unoccupied; idle*). Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `rảnh` thường tự nhiên hơn khi hỏi thời gian: `Bữa nào rảnh ghé chơi`; `rỗi` vẫn là từ toàn dân và thường gặp trong `rảnh rỗi`, `lúc rỗi`. Không được suy người rỗi là lười, sẵn sàng giúp, có năng lực hay đã đồng ý; `tiền rỗi` cũng không đồng nghĩa tiền có thể đầu tư không rủi ro; (2) trong ngôn ngữ tôn giáo, `cứu rỗi`, `được rỗi` chỉ sự được giải thoát/cứu khỏi tội lỗi hoặc hậu quả tinh thần theo một hệ niềm tin (*save; salvation; be saved*). Phải ghi rõ đây là khái niệm trong đức tin, không trình bày như sự kiện kiểm chứng chung hay lời hứa chắc chắn. Tab Nôm `耒` chỉ gắn lớp `rỗi rãi`, không kéo sang thuật ngữ tôn giáo.
`Rơi` có ba lớp liên hệ: (1) chuyển từ cao xuống thấp do trọng lực hoặc chất/giọt từ nguồn đi xuống: `lá rơi`, `mưa rơi`, `rơi xuống`, `rơi nước mắt` (*fall; drop; come down*). Với người, lời Nam Bộ thường dùng `té` cho mất thăng bằng ngã xuống; `rụng` nhấn bộ phận tự tách khỏi cây/cơ thể, nên không thay máy móc; (2) bị tách/tuột khỏi chỗ giữ hoặc làm thất lạc: `đánh rơi`, `rơi mất`, `rơi ra`, `rơi rớt` (*drop; lose; fall out*). Từ không tự cho biết vật hư, ai có lỗi hay người nhặt được có quyền sở hữu; (3) `rơi vào` chỉ lâm/thuộc vào một trạng thái, khoảng, ngày, vị trí, âm tiết hoặc sự kiểm soát: `rơi vào khó khăn`, `rơi vào khoảng`, `ngày lễ rơi vào thứ Hai`, `trọng âm rơi vào`, `rơi vào tay` (*fall into; be in; fall on; fall within*). Không phải mọi lớp này đều tiêu cực hay ngoài ý muốn. Phân biệt `rơi` với `rời`: `rơi khỏi tay` là tuột xuống, còn `rời tay` chỉ không còn tiếp xúc/giữ. Tab Nôm `𣑎` chỉ gắn chứng tích `rơi xuống`, không tự gán các nghĩa chuyển.
Chạy được chừng trăm thước, tên Hăngri quẹo xuốngmé kinh xáng rồi té quỵ, rơi tòm trong bóng tối.
`Rời` có ba lớp: (1) đi/chuyển khỏi nơi, vị trí, tổ chức hoặc giai đoạn đang ở: `rời nhà`, `rời bến`, `rời vị trí`, `rời công ty` (*leave; depart from; move away from*). Từ không tự cho biết tự nguyện, vĩnh viễn, bỏ trách nhiệm hay nghỉ việc; (2) không còn chạm, bám, giữ hoặc hướng sự chú ý liên tục vào đối tượng: `tay rời tay`, `mắt không rời`, `rời khỏi tay` (*leave; release; come away from; take one's eyes off*). Phân biệt `rời tay` là thôi giữ/chạm với `rơi khỏi tay` là tuột xuống; (3) ở trạng thái tách riêng, không nối thành khối/dòng liên tục: `tờ rời`, `chi tiết rời`, `viết rời`, `tách rời` (*separate; detached; loose; standalone*). `Rời` không tự đồng nghĩa hỏng, thiếu, mất liên hệ hay độc lập pháp lý. Trong lời Nam Bộ, `đi khỏi`, `ra khỏi`, `bỏ đi` có thể tự nhiên tùy câu; `lìa` thường mạnh hoặc văn chương hơn, không thay máy móc. Tab Nôm ghi `𨖨` cho `rời khỏi` và `𢴐` cho `rời tay`, giữ phạm vi tách biệt.
Ngọn lao cổ phụng gồm hai bộ phận rời: Lưỡi và cán.
`Rọi` có hai lớp đồng âm: (1) chiếu/soi thẳng một luồng ánh sáng hoặc tia vào vật, điểm hay vùng: `nắng rọi`, `rọi đèn`, `rọi vào`, `tia rọi` (*shine/direct a light; illuminate; irradiate* tùy tác nhân). `Rọi` thường nhấn hướng chiếu tương đối tập trung; `soi` hay gắn mục đích nhìn/kiểm tra, `chiếu` rộng hơn và dùng cho trình chiếu. `Độ rọi` là đại lượng kỹ thuật về ánh sáng tới bề mặt, không đồng nhất với độ sáng cảm nhận hoặc công suất đèn; tên hành động không tự xác nhận quyền quan sát, mức phơi nhiễm hay an toàn; (2) thành tố trong `thịt rọi` và đặc biệt `ba rọi` rất quen ở Sài Gòn–Nam Bộ, chỉ phần thịt bụng lợn có các lớp nạc–mỡ xen nhau (*pork belly*). Ngoài Bắc còn gặp `thịt rọi`, `ba chỉ`; tên món không tự cho biết tỷ lệ mỡ, cách nuôi, độ tươi hay món đã chín. Tab Nôm tách `𤊠` cho `rọi đèn` và `𦠵` cho `thịt ba rọi`, không hoán đổi hai chữ.
Chú xách cây đèn"pin" , chạy ra ngoài rọi xuống đìa.
`Ròm` là tính từ khẩu ngữ/biểu cảm, thường đi sau `gầy`, `ốm` hoặc làm vị ngữ để tả thân hình rất mảnh, ít thịt, trông gầy còm: `gầy ròm`, `ốm ròm`, `người ròm` (*very thin; skinny; scrawny-looking* tùy thái độ). Từ chủ yếu tả dáng nhìn thấy, không tự chứng minh suy dinh dưỡng, bệnh, nghèo đói, yếu sức hay nguyên nhân giảm cân; cũng không nên dùng làm biệt danh hoặc lời trêu khi người được nói không thoải mái. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ còn tự nhiên các cách nhấn `ốm nhom`, `gầy nhom`, `ốm tong teo`; `ốm` ở miền Nam thường mang nghĩa gầy, nhưng ở văn cảnh khác có thể là đang bệnh, nên phải đọc cả câu. `Còm`, `còm nhom`, `còm cõi` gần nghĩa nhưng không thay tuyệt đối: `còm` còn có thể tả cái ít ỏi/nhỏ bé. Một số nguồn mạng kéo `ròm` sang cây khô héo, nhưng chứng cứ đầu mục vững chỉ ghi gầy còm ở người; VietLayers không mở nét nghĩa cây cối. Tra cứu Hán–Nôm gặp các chữ có âm đọc ròm nhưng chứng tích lại là `ngày rằm`, không định vị nghĩa gầy, nên tab chữ chủ động để trống.
`Rơm` là phần thân cây lúa còn lại sau khi gặt và tách hạt, thường được phơi/để khô rồi gom thành bó, đống, cuộn hoặc dùng làm vật liệu (*rice straw*). Phân biệt `rơm` với `rạ` thường là phần gốc thân còn trên ruộng sau gặt, `trấu` là vỏ hạt gạo, và `cỏ khô` (*hay*) làm từ cỏ chứ không mặc định là rơm lúa. Rơm có thể làm giá thể trồng `nấm rơm`, phủ gốc, lót chuồng, làm thức ăn đã xử lý/phối trộn, chất đốt hoặc nguyên liệu thủ công; tên vật liệu không tự chứng minh khô sạch, không mốc, đủ dinh dưỡng, an toàn đốt hay phù hợp cho một loài vật. `Cây rơm` là đống rơm được chất để giữ dùng, không phải một cây thực vật riêng. Các quán ngữ như `lửa gần rơm lâu ngày cũng bén` dùng tính dễ bắt lửa để nói sự gần gũi dễ nảy sinh tình cảm; đó không phải quy luật về đồng thuận hay quan hệ. Ở đồng bằng sông Cửu Long, rơm gắn với mùa lúa và nghề nấm rơm nhưng không nên biến mọi cảnh rơm thành văn mẫu “biểu tượng sông nước”. Tab Nôm ghi `稴` đúng chứng tích `rơm rạ`.
Chú hương ấp ngơ ngác, chưa hiểu ất giáp gì ráo; trước mặt cậu Hai chỉ có một ông lão đang hì hục đội mười bó rơm trên đầu.
`Rón` là động từ ít đứng một mình, thường trong `rón chân`, `rón bước`, chỉ nhấc gót và đặt bước rất nhẹ bằng phần trước bàn chân để tránh gây tiếng hoặc tiến lại thận trọng (*tiptoe; tread softly*). `Rón` mô tả cách bước, không tự chứng minh người đi đang lén lút, sợ, có lỗi hay có ý xấu; mục đích phải theo câu. Phân biệt `rón` với `nhón`: `nhón chân` có thể đứng/vươn cao để với, còn `rón chân` tập trung vào bước nhẹ; trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `nhón chân đi nhẹ`, `đi nhẹ nhẹ` thường tự nhiên hơn tùy người nói. `Rón rén` mở rộng cách thức sang những thao tác dè dặt/nhẹ nhàng khác và cần mục riêng, không lấy mọi `rón` làm bằng chứng rụt rè. Không tìm thấy chứng tích Nôm trực tiếp gắn đúng `rón chân/rón bước`, nên tab chữ để trống.
Ông Tư chống nạnh, ho từng chập và dường như cô Kim Em cũng rón rén đến sát ngưỡng cửa.
`Rốn` có ba lớp: (1) trên cơ thể, chỗ ở giữa bụng đánh dấu nơi dây rốn từng nối với thai trước khi sinh; trong lời thông thường còn nói `dây rốn`, `cuống rốn`, `rụng rốn` (*navel; belly button; umbilicus; umbilical cord/stump* phải chọn đúng cấu trúc). `Rốn` một mình trong văn hiện đại thường là navel, không nên dịch mọi trường hợp thành umbilical cord; hình dạng rốn không tự cho biết bệnh, mang thai hay tình trạng sức khỏe; (2) chỗ lõm/điểm ở giữa, phần sâu hoặc vùng trung tâm được ví với rốn: `rốn cam`, `rốn chén`, `rốn lũ`, `rốn biển` (*central depression; core; deepest/central area*). `Rốn lũ` chỉ vùng thường chịu ngập sâu/tập trung dòng lũ theo cách gọi, không thay bản đồ nguy cơ hiện hành; (3) lối dùng cũ/vùng nghĩa là cố/gắng làm, ngồi hoặc nán thêm một ít: `làm rốn`, `ngồi rốn lại` (*keep at it a little longer; stay on*). Cách này hiếm trong lời Sài Gòn hiện nay, thường nói `ráng thêm`, `nán lại`, `ngồi thêm`; không được lẫn với `ráng` hoặc bộ phận cơ thể. Quán ngữ `nơi chôn nhau cắt rốn` và biến thể quen `chôn rau cắt rốn` chỉ nơi sinh/quê gốc, không tự xác lập hộ khẩu hay quyền pháp lý. Tab Nôm tách `𦜞` cho cái rốn và `噀` cho ngồi rốn lại.
`Rợn` tả cảm giác ghê sợ, lành lạnh hoặc bất an chạy qua người khi gặp một âm thanh, hình ảnh, câu chuyện hay ý nghĩ gây ám ảnh: `rợn người`, `rợn tóc gáy`, `nghe rợn`, `rờn rợn`, `ghê rợn` (*feel a chill; eerie; spine-chilling; dread* tùy cấu trúc). `Rợn` nghiêng về phản ứng/cảm nhận; `ghê rợn` thường tả cái gây cảm giác ấy, còn `rờn rợn` làm nhẹ và kéo dài hơn. `Nổi da gà`, `rùng mình` là phản ứng cơ thể có thể do lạnh, xúc động hoặc sợ, nên không thay `rợn` trong mọi câu. Lời Nam Bộ còn có `ớn lạnh`, `ớn óc`, `ghê mình`, nhưng `ớn` cũng có thể chỉ ngán hoặc chán. Cảm giác rợn không tự chứng minh nơi đó nguy hiểm, chuyện kể có thật, người nói có lỗi hay mắc bệnh; khi mô tả tác phẩm phải nêu chi tiết tạo hiệu ứng thay vì chỉ phán `rợn`. Tab Nôm ghi `囒` đúng phạm vi thành tố trong `rùng rợn`.
Vừa nói Huệ vừa vung tay đập đầu con cá dại, Hồng rợn người khi nhận ra sự thật: Tuy chết rồi nhưng con cá vẫn còn mở mắt đỏ ngầu, trao tráo như cá còn sống!
`Rộn` thường không đứng đơn độc mà đi trong `rộn lên`, `rộn ràng`, `rộn rịp`, `rộn tiếng`, `lòng rộn`, chỉ trạng thái có nhiều âm thanh/hoạt động dấy lên hoặc cảm xúc trong người trở nên xao động, náo nức (*become lively; bustle; stir; feel excited/restless*). Với nơi chốn, `rộn` có thể là vui, nhộn nhịp nhưng cũng chỉ nhiều việc/tiếng cùng nổi lên; không tự cho biết đông bao nhiêu, an toàn, được tổ chức tốt hay ai cũng vui. Với cảm xúc, `lòng rộn`, `rộn vui`, `rộn lên` không phải chẩn đoán nhịp tim hay lo âu; sắc thái phải theo nguyên nhân. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `chộn rộn` rất tự nhiên cho cảm giác đứng ngồi không yên, háo hức hoặc bận tâm; `bộn rộn` nghiêng về bận bịu/xao động, còn `nhộn nhịp` tả cảnh có nhiều người và hoạt động. `Rộn ràng`, `rộn rã` là tổ hợp ổn định, không nên tách từng thành tố khi dịch. Tab Nôm `𢮪` được ghi đúng tư cách thành tố trong `rộn ràng`, `chộn rộn`.
Ðêm ấy, ngôi nhà lầu của cai tổng Báu rộn rịp khác thường.
`Rong` có ba lớp đồng tự: (1) tên chung cho những dạng thực vật/tảo mọc trong nước hoặc bám ở nơi ẩm: `rong ao`, `rong biển`, `rong rêu` (*aquatic plants; algae; seaweed* theo đối tượng). Tên `rong` không đủ định loài, không mặc định ăn được và không thay kiểm tra chất lượng nước; (2) đi hết nơi này sang nơi khác hoặc mang việc bán/giao đi nhiều chỗ: `đi rong`, `rong chơi`, `rong ruổi`, `bán hàng rong` (*roam; wander; travel around; street vending*). `Bán rong` mô tả cách di chuyển/chào bán, không tự kết luận người bán không phép hay vi phạm; `rong chơi` không mặc định vô mục đích hoặc lười; (3) cắt bớt cành lá, ngọn cỏ: `rong cành`, `rong cây`, `rong cỏ` (*trim; lop; clear* tùy vật). Nghĩa này không nêu sẵn dụng cụ, độ cắt hoặc an toàn. Trong ký ức Sài Gòn, hàng rong và tiếng rao là cảnh ngôn ngữ đô thị, nhưng không nên lãng mạn hóa sinh kế hoặc gom mọi người bán dạo thành một kiểu. Tab Nôm tách `蘢` cho rong nước và `炵` chỉ cho thành tố `rong ruổi`; chưa gắn chữ cho nghĩa rong cành.
Thầy ta thích bắn chim nên luôn luôn đích thân bơi xuồng đi rong khắp đường quanh nẻo tắt trong rừng.
`Róng` là mục từ Nam Bộ cũ được Huình-Tịnh Paulus Của ghi bằng chữ Nôm `梇`, không phải lỗi chính tả tự động của `gióng`. Nghĩa danh từ là một loại cây nhỏ, thân suôn ở rừng sác, có trong `cây róng`, `cây đứng róng`, `rào róng`; tên lịch sử này chưa đủ để gán danh pháp hiện đại. Từ còn sống trong các tổ hợp cũ: `róng vát` chỉ vẻ lanh lẹ/hăng hái; `rít róng`, `ở róng` chê lối hẹp hòi, mọn dạ; `cóng róng`, `lạnh cóng róng` tả cơ thể co rúm vì lạnh; `xóng róng`, `đứng xóng róng` chỉ đứng lảng vảng hoặc chưa vào việc. Các tổ hợp ấy phải dịch cả cụm, không cộng nghĩa máy móc của từng tiếng. Đây là tư liệu lịch sử quý cho tiếng Nam Bộ nhưng không nên cài vào câu hiện đại như từ thông dụng; khi trích cần ghi nhãn cũ/vùng. Lời chê `rít róng` nên gắn vào hành vi cụ thể, không biến thành bản chất con người; `lạnh cóng róng` không thay đánh giá hạ thân nhiệt. Tab Nôm ghi `梇` đúng toàn bộ đầu mục nguồn.
`Ròng` có nhiều nghĩa phải tách theo danh từ đi kèm: (1) phần lõi chắc bên trong thân cây, `ròng cây`; (2) giai đoạn thủy triều xuống hoặc nước đang rút, đặc biệt tự nhiên trong lời sông nước Nam Bộ: `nước ròng`, `ròng sát`, đối với `nước lớn/nước lên` (*ebb; falling tide; low water* theo câu). Tên con nước không tự cho biết mực sâu, tốc độ dòng hay an toàn chạy ghe; (3) chất lỏng chảy thành dòng/vệt liên tục: `nước mắt ròng ròng`, `mồ hôi chảy ròng`; phân biệt lượng ít `rịn/rỉ`; (4) tinh thuần, không pha, chỉ riêng phần sau khi trừ hoặc chỉ toàn một loại: `vàng ròng`, `trọng lượng ròng`, `lợi nhuận ròng`, `người Việt ròng` (*pure; solid; net; wholly*). `Ròng` không thay phép thử tuổi vàng hay chuẩn kế toán; (5) kéo dài liên tục trong một quãng: `mấy tháng ròng`, `đêm ròng`, `ròng rã` (*for ... straight; throughout*), nhưng bản thân từ không nêu con số. `Ròng rọc` là một mục từ riêng, không ghép nghĩa từ các sense này. Tab Nôm ghi `𣳔` theo đầu mục lịch sử có đủ các lớp tương ứng.
- Nhưng tại sao nó không cuốn ra biển khi nước ròng?
`Rông` có ba lớp ít gặp hơn các từ gần âm: (1) cũ/vùng, nói con nước lớn đầy hoặc đang lên: `nước rông`, đối với `nước ròng` (*high/rising tide*). Tư liệu Nam Bộ xưa ghi nước rông thường xuất hiện quanh các kỳ con nước, nhưng từ này không cho biết mực nước, tốc độ dâng hay an toàn chạy ghe; lời nay thường nói `nước lớn`, `nước lên`; (2) tả lối chữ tròn, nét to đậm và loại ngòi ngắn/to dùng cho lối ấy: `chữ rông`, `ngòi bút rông` (*rounded bold script; broad-nibbed*), không phải đánh giá đẹp/xấu hay cỡ chữ đo được; (3) trong `chạy rông`, `thả rông`, `đi rông rài`, chỉ di chuyển hoặc được để đi tự do, không buộc/nhốt/kiểm soát sát (*roam loose; run free*). `Rông` không tự kết luận người chăm nuôi bỏ bê, trẻ hư, con vật nguy hiểm hay hành vi trái luật; phải nêu đối tượng và quy định liên quan. Không nhập `rông` với `rong` thực vật/đi rong, `ròng` nước xuống, `rồng` linh vật hoặc `nhà rông` là một mục từ văn hóa Tây Nguyên. Tab Nôm tách `瀧` cho nước rông và `𨇘` cho chạy rông.
`Rồng` trước hết là linh vật tưởng tượng trong truyền thuyết Việt Nam và nhiều truyền thống Đông Á, thường được hình dung thân dài, có vảy, gắn với nước, mây, mưa và quyền năng (*dragon*). Hình dạng, số móng và ý nghĩa thay đổi theo thời kỳ/tác phẩm; định nghĩa không trình bày rồng như động vật đã được khoa học xác nhận. Trong huyền thoại `Con Rồng cháu Tiên`, rồng thuộc câu chuyện nguồn gốc cộng đồng, không phải phả hệ sinh học. Lớp cũ/trang trọng dùng `rồng` làm biểu trưng hoặc từ thay cho vua và đồ thuộc vua: `ngai rồng`, `mình rồng`, `thuyền rồng` (*royal throne/person/barge* theo cụm); đây là ngôn ngữ quân chủ lịch sử, không phải đánh giá phẩm giá con người hiện nay. Trong đời sống Sài Gòn–Nam Bộ có `múa rồng`, `lân sư rồng`, trang trí rồng ở đình/chùa/hội quán; phải tôn trọng ngữ cảnh nghi lễ cụ thể, không gom mọi cộng đồng vào một biểu tượng. Các tổ hợp `vòi rồng`, `xương rồng`, `cá rồng`, `Bến Nhà Rồng` đã từ vựng hóa hoặc là tên riêng, không giải bằng cách cộng cơ học nghĩa con rồng. `Long` là âm Hán–Việt trong `long bào`, `long mạch`; không thay máy móc mọi `rồng`. Tab Nôm ghi `𧍰` đúng đầu mục lịch sử.
Hắn trông lạ quá, mắt xếch, cườm tay xăm mình con rồng.
`Rỗng` là tính từ chỉ vật, khoang hay không gian không có gì ở bên trong hoặc thiếu phần ruột/vật chứa: `chai rỗng`, `nhà rỗng`, `ống rỗng`, `bụng rỗng` (*empty; hollow* theo vật). `Rỗng` nhấn cái bên trong không có; `trống` rộng hơn, còn có thể chỉ chỗ chưa dùng, thời gian chưa xếp hoặc thiếu người. Các tổ hợp `rỗng tuếch`, `trống rỗng`, `rỗng không` tăng sắc thái. Nghĩa chuyển chỉ lời nói, khái niệm, dữ liệu hay cấu trúc không có nội dung/thực chất cần thiết: `lời rỗng`, `hứa rỗng`, `chuỗi rỗng`, `tập rỗng` (*empty; hollow; vacuous; empty string/set*). Gọi lời `rỗng` phải dựa vào việc thiếu nội dung/chứng cứ, không suy người nói dốt hay cố lừa. Chai rỗng không tự sạch/an toàn; nhà rỗng không tự là nhà bỏ hoang; bụng rỗng không phải chẩn đoán. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `trống trơn`, `trống lốc`, `trống hổng` có thể gần ở một số cảnh nhưng không thay tuyệt đối. Tab Nôm `筩` chỉ áp dụng lớp không có vật/nội dung bên trong.
Trong khi ấy, lão Tư Hiếm đi vẩn vơ theo lề phố vắng, với cái túi rỗng và cái ống điếu bằng cây ớt hiểm, dáng điệu trông như vị tù trưởng bại trận hồi thời Thái Cổ.
`Rộng` chủ yếu chỉ kích thước/khoảng cách giữa hai phía lớn hơn mức đối chiếu: `đường rộng`, `nhà rộng`, `áo rộng`, `mở rộng` (*wide; broad; spacious; loose; widen/expand* theo cấu trúc). Từ không nêu số đo nếu câu không có đơn vị; nhà rộng không tự thoáng/an toàn, áo rộng không tự vừa, và đường rộng không tự cho phép chạy nhanh. Nghĩa chuyển chỉ phạm vi, mức bao quát hoặc số nơi/người tương đối lớn: `hiểu rộng`, `phạm vi rộng`, `ảnh hưởng rộng`, `nói rộng ra` (*broad; extensive; widely*). `Rộng` không đồng nghĩa vô hạn, phổ quát, đa số hay được đồng thuận; cần chỉ rõ phạm vi và chứng cứ. Trong `rộng lòng`, `rộng bụng`, từ có thể nghiêng về khoan dung/hào phóng, nhưng không tự suy giàu có, đồng ý hoặc bỏ nguyên tắc. Một lớp cũ/vùng trong tư liệu Nam Bộ dùng `rộng nước`, `rộng cá` với nghĩa cho vào nước để giữ vật/cá sống; đây là động từ hiếm, lời hiện đại thường nói `ngâm/giữ cá trong nước`, không hiểu là làm bề ngang lớn. Phân biệt `rộng` với `rộng rãi` đã từ vựng hóa nhiều nét và `rộng lượng` nghiêng về khoan dung. Tab Nôm `𤳱` theo đúng đầu mục lịch sử.
Từng vùng rộng chừng mười ngàn thước vuông, tụ tập hàng vạn con chim lớn.
`Rộng lượng` là có lòng bao dung, biết bỏ qua lỗi lầm hoặc cư xử không chấp nhặt, nhỏ nhen khi có lý do chính đáng để trách (*magnanimous; forgiving; generous-hearted*). Từ này nói về cách đối đãi và độ mở của lòng người, không đồng nghĩa tự động với `rộng rãi` về tiền bạc, không gian hay sự phân bố. Một người giàu hoặc hay cho tiền chưa chắc rộng lượng; ngược lại, người rộng lượng không nhất thiết có nhiều của. `Bao dung`, `độ lượng`, `khoan dung` gần nghĩa; `hào phóng` thường nghiêng về cho hoặc chi nhiều, còn `rộng lượng` nổi bật ở không chấp nhặt và sẵn lòng tha thứ. Rộng lượng không buộc ai bỏ qua trách nhiệm, chịu tổn hại, xóa ranh giới hay tha thứ vô điều kiện. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `không chấp nhứt`, `biết bỏ qua`, `rộng bụng`, `xử đẹp` có thể gần từng cảnh nhưng không thay hoàn toàn. Tab Hán chỉ ghi `量` cho thành tố `lượng`; không coi cả tổ hợp là một từ Hán–Việt nguyên khối.
`Ròng rã` là tổ hợp đã từ vựng hóa, nhấn một việc/trạng thái kéo dài suốt quãng thời gian tương đối lâu: `đi ròng rã mấy ngày`, `chờ ròng rã ba tháng`, `mưa ròng rã` (*for ... straight; continuously; for a prolonged period*). Thành phần chỉ thời lượng thường đứng sau hoặc quanh cụm; `ròng rã` một mình không cho biết bao lâu. Từ hay gợi cảm giác bền bỉ, mệt mỏi, đơn điệu hoặc đáng kể theo góc nhìn người nói, nhưng không tự chứng minh người ấy không ngủ, không nghỉ một phút, bị ép buộc hay chịu tổn hại. Khi độ liên tục có ý nghĩa pháp lý, y khoa hoặc kỹ thuật, phải dùng mốc thời gian và tiêu chí ngắt quãng chính xác thay vì chỉ dựa vào `ròng rã`. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `mấy bữa liền`, `suốt mấy tháng trời`, `làm hoài` gần về sắc thái, nhưng `hoài` còn có thể chỉ lặp nhiều lần và không luôn nhấn một dải không đứt. Dạng lịch sử `ròng rả` xuất hiện trong Đại Nam Quấc Âm Tự Vị; mục hiện đại chuẩn hóa `ròng rã`. Không nhập với `ròng ròng` chỉ chất lỏng chảy hoặc `ròng` trong vàng ròng/nước ròng. Tab Nôm ghi `𣳔` đúng thành tố ròng có chứng tích toàn tổ hợp.
Gió bấc thổi ròng rã, cá lần lần về sông Cái.
Vở "tuồng để dành" này tập ròng rã mười ngày.
Chúng tôi phải đi ròng rã ngót ba tháng trời mới tới nơi.
`Rộng rãi` có bốn hướng dùng: (1) không gian có nhiều chỗ, không chật: `phòng rộng rãi`, `sân rộng rãi` (*spacious; roomy*), nhưng không tự bảo đảm thoáng khí, an toàn hay sức chứa; (2) sẵn lòng cho, chi hoặc chia sẻ, ít so đo trong tình huống: `ăn ở rộng rãi`, `rộng rãi tiền nong` (*generous*). Từ không chứng minh người ấy giàu, mọi khoản chi hợp lý hoặc người nhận đồng ý; (3) thái độ/cách nhìn cởi mở, biết xét nhiều phía: `cái nhìn rộng rãi`, `nghĩ rộng rãi` (*open-minded; broad-minded*), không đồng nghĩa dễ dãi, bỏ tiêu chuẩn hay chấp nhận mọi hành vi; (4) có ở, được biết, áp dụng hoặc phân bố tại nhiều nơi/đối tượng: `được dùng rộng rãi`, `phổ biến rộng rãi`, `ủng hộ rộng rãi` (*widely; broadly*). `Rộng rãi` không tự có nghĩa toàn bộ, phổ quát hoặc đa số; phải nêu dữ liệu/phạm vi. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `thoáng`, `thoải mái`, `xài đẹp`, `không so đo` có thể gần từng nét, nhưng `xài đẹp` mang tính khẩu ngữ và còn phụ thuộc đánh giá. Phân biệt `rộng rãi` với `rộng` thiên kích thước/phạm vi, `rộng lượng` thiên khoan dung, `dễ dãi` có thể chê tiêu chuẩn lỏng. Tab Nôm ghi `𤳱` cho rộng và `待` cho thành tố rãi theo chứng tích.
Bà già nghĩ nhà mình rộng rãi, mà khi đi bán cháo thì không có ai coi nhà, nên chịu cho Bạch Tuyết ở và dắt Bạch Tuyết về nhà.
Làm việc ở dưới tỉnh, trước hết mình được làng dân kính trọng, sau nữa bề tiền bạc rộng rãi.
Ðể chứng tỏ sự hiểu biết khá rộng rãi của mình, ông hội đồng Tần cố vận dụng trí nhớ, nói thao thao bất thuyêt về con đường gay go mà mấy nhà chơi đồ xưa đã trải qua.
`Rồng rắn` là tổ hợp đã từ vựng hóa theo hai lớp liên quan hình dáng nối dài: (1) trò chơi trẻ em, thường gọi đầy đủ `rồng rắn lên mây`, trong đó người chơi nối nhau thành hàng, đọc/hát lời đối đáp rồi có màn đuổi bắt theo luật của nhóm (*dragon-snake chain game*). Lời đồng dao, tên vai `thầy thuốc/ông chủ`, cách nắm nhau, số người và điều kiện kết thúc có nhiều dị bản; VietLayers không dựng một bản duy nhất là “chuẩn toàn quốc”. Tên trò chơi không chứng minh nguồn gốc nghi lễ hay công dụng giáo dục nếu không có nghiên cứu riêng; tổ chức chơi phải xét không gian, độ tuổi và khả năng vận động thực tế; (2) nghĩa chuyển trong `rồng rắn kéo nhau đi`, chỉ một đoàn người/vật nối tiếp thành hàng dài, uốn hoặc kéo qua nhiều chỗ (*in a long winding line; in single file*). Cách nói có thể vui, tả cảnh hoặc hơi chê sự kéo nhau đông; không tự suy hỗn loạn, cùng mục đích, tự nguyện hay vi phạm. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `nối đuôi nhau`, `kéo nhau đi một hàng`, `đi dài sọc` gần từng nét, nhưng không thay hoàn toàn tên trò chơi. Không phân tích `rồng rắn` như một loài lai giữa rồng và rắn. Tab Nôm chỉ ghi `𧍰` và `𧋻` ở cấp thành tố có chứng tích.
Thoạt chúng đánh các vùng Thanh Miện, Bình Giang, Gia Lộc thuộc Hải Dương rồi chúng quành sang Hưng Yên như thể trò chơi rồng rắn của trẻ con.
Trò chơi « Rồng rắn » chẳng hạn, dạy các em tinh thần liên đới, bởi các em ở bên « rắn » phải luôn luôn liên kết thành một khối, đầu chặn thầy thuốc để đuôi chạy.
Con Ái mải theo dõi đám trẻ con trong sân đang nắm đuôi nhau chơi trò rồng rắn.
Sài Gòn của những ngày các rạp mới đổi phim bèn "hội ý" chớp nhoáng đi tới "hạ quyết tâm" cúp cụ, bỏ lớp trốn thầy ra phố cùng thiên hạ mê phim chơi trò xếp hàng rồng rắn.
`Ròng rọc` là bánh xe/cụm bánh có rãnh quay quanh trục, để dây, cáp, đai hoặc xích chạy qua nhằm đổi hướng lực hoặc phối hợp nâng/kéo vật (*pulley; pulley system*). `Ròng rọc cố định` chủ yếu đổi hướng lực; `ròng rọc động` và `hệ ròng rọc` có thể tạo lợi cơ học tùy cách mắc, nhưng không phải mọi ròng rọc đều làm lực kéo nhỏ đi và lợi về lực luôn đổi bằng quãng đường kéo dài hơn trong mô hình lý tưởng. Trong thực tế, ma sát, khối lượng thiết bị, góc dây và hiệu suất làm kết quả khác mô hình. Phân biệt `ròng rọc` với `puly`—từ kỹ thuật rộng hơn, có thể là bánh truyền động bằng đai—và `pa lăng/tời`, là thiết bị/hệ thống kéo nâng có thể dùng nhiều bánh, xích, cáp hoặc cơ cấu khác. Tên ròng rọc không tự cho biết tải trọng làm việc, tình trạng dây, điểm neo, kiểm định hay an toàn; hướng dẫn sử dụng phải theo thiết bị và người có chuyên môn. `Ròng rọc` là một đơn vị từ vựng riêng, không cộng nghĩa `ròng` (tinh/net/nước xuống) với `rọc` (cắt dọc). Sau khi tra nguồn Hán–Nôm hiện có nhưng không thấy chứng tích trực tiếp đúng toàn thuật ngữ, tab chữ để trống có chủ đích.
Rồi loài người mới chế tạo ra dây thừng, đòn bẫy, cái ròng rọc (poulie); chinh phục được loài vật, bắt nó chở nặng cho mình; lại bắt nó kéo những cành dài đeo những đồ nặng, thế là đã tạo được chiếc xe trượt (traineau) đầu tiên; sau đặt thêm những khúc gỗ tròn dưới chiếc xe ấy; rồi cắt đẽo những khúc gỗ này cho mỏng bớt đi, mà sự phát minh lớn nhất về cơ giới lúc đó đã xuất hiện, tức phát minh ra bánh xe; sau cùng đóng những bánh xe ấy vào thùng thành chiếc xe chở đồ.
Nào là những ống dài vô kể, những ròng rọc, trục kéo, cán quay.
"Đưa cho tớ cái ròng rọc," anh nói với chúng tôi.
Ở một góc trại ngựa rộng lớn người ta chất một đống rơm mới cắt và trên đống rơm là một cái neo bốn răng treo ở con ròng rọc.
`Ròng ròng` là từ láy/biểu cảm tả chất lỏng chảy liên tục, thấy thành dòng hoặc vệt rõ: `mồ hôi ròng ròng`, `nước mắt chảy ròng ròng`, `máu chảy ròng ròng`, `nước ròng ròng` (*streaming; running down; pouring in rivulets*). Cụm nhấn cách chảy hơn là số đo; không tự cho lưu lượng, nguyên nhân, thời gian hay mức nguy hiểm. Với máu/dịch cơ thể, câu văn không thay đánh giá y tế; tình huống thật phải xử lý theo dấu hiệu và hướng dẫn chuyên môn. Phân biệt `ròng ròng` với `rỉ/rịn` thường là lượng ít thấm ra, `lã chã` thường là giọt lớn rơi liên tiếp—hay dùng cho nước mắt/mồ hôi—và `giàn giụa/nhễ nhại` nhấn trạng thái ướt đẫm hơn đường chảy. Trong văn Nam Bộ, `nước trong con mắt tuôn ròng ròng` là cấu trúc biểu cảm tự nhiên; lời thường ngày có thể nói `chảy thành dòng`, `tuôn xuống hoài`. `Cá ròng ròng` là dạng vùng của tên cá non, không thuộc nghĩa chất lỏng và được nối sang mục `rồng rồng`; `ròng rã` chỉ thời gian, `nước ròng` chỉ thủy triều xuống. Tab Nôm ghi `𠖿` đúng chứng tích `chảy ròng ròng`.
Bạch Tuyết thấy cha như vậy thì ứa lụy, nước mắt chảy ròng ròng, lật đật chạy lại vịn cha mà nói rằng:
Ông Mười Hấu chú ý một điều quan trọng là Xí Vĩnh vẫn đứng đó, mồ hôi chảy ròng ròng trên trán.
`Rông rổng` là từ biểu cảm cũ/hiếm, được từ điển ghi với lời giải `nói tuôn nhiều ra` và dẫn chứng `vãi tiền rông rổng`: vật, nhất là tiền trong chứng tích, được vãi hoặc tung ra nhiều (*pouring or scattering out in abundance*). Chữ `nói` trong lời giải cũ là động từ dẫn nghĩa “chỉ/diễn tả”, không đủ chứng minh một nghĩa riêng “nói nhiều”. VietLayers giữ phạm vi hẹp theo chứng tích, không tự mở sang tiếng vang rỗng, không gian rộng trống, nước chảy mạnh, lời nói thao thao hoặc thói tiêu hoang. Trong văn hiện đại, nên dùng `tuôn ra nhiều`, `vãi ra nhiều`, `tung ra liên tiếp` nếu người đọc không biết từ cũ; còn khi trích văn bản, phải giữ nguyên dấu. Phân biệt tuyệt đối với `ròng ròng` là chất lỏng chảy thành dòng, `rồng rồng` là cá non/lớp tụ tập cũ và `rộng rãi` là spacious/generous. Chưa có chứng tích Hán–Nôm trực tiếp đúng đầu mục nên tab chữ để trống.
`Rồng rồng` có hai lớp Nam Bộ/vùng cần giữ nhưng phải gắn nhãn: (1) trong `cá rồng rồng`, tên dân gian cho đàn cá lóc/cá tràu/cá chuối còn rất nhỏ mới nở, thường bơi thành đàn và có cá bố mẹ theo bảo vệ (*newly hatched snakehead fry*). Nguồn cũ nói chính là cá tràu con; lời vùng còn gặp `cá ròng ròng`. Tên dân gian không đủ định loài Channa cụ thể, tuổi, kích thước, nguồn giống, tình trạng bảo tồn hay cách thu bắt; không khuyên dùng cá tự nhiên làm thức ăn chăn nuôi; (2) trong Đại Nam Quấc Âm Tự Vị, `rồng rồng` còn tả nhiều người đứng tụ lại/chàng ràng mà không có công chuyện làm (*standing around in a cluster; milling about idly*). Đây là lối cũ có sắc thái chê, không dùng làm nhãn trung tính cho đám đông đang chờ, nghỉ, thiếu thông tin hoặc chưa được phân việc. Lời Sài Gòn–Nam Bộ hiện nay tự nhiên hơn với `đứng chàng ràng`, `tụm lại`, `đứng xớ rớ`, `đứng không`; mỗi từ khác mức chê và vùng dùng. Không nhập `rồng rồng` với `ròng ròng` chất lỏng, `rông rổng` tuôn nhiều hoặc `rồng` linh vật. Tab Nôm ghi `𧍰` đúng đầu mục nguồn có hai chứng tích.
`Rong ruổi` là đi đây đó qua nhiều nơi hoặc trên quãng đường dài, thường kéo dài và gợi một hành trình liên tiếp: `rong ruổi khắp miền`, `rong ruổi đường xa`, `rong ruổi mưu sinh` (*roam; travel far and wide; range across*). Từ có sắc thái văn chương/biểu cảm hơn `đi lại`; có thể gợi tự do, phiêu bạt, bôn ba hoặc miệt mài tùy mục đích, nhưng không tự có nghĩa vô định, cô đơn, nghèo khó, không nơi ở, không trách nhiệm hay không nghỉ. Vì vậy phải nêu người đi để chơi, làm việc, khảo sát, biểu diễn hay mưu sinh. Nghĩa chuyển cho tâm trí, ý nghĩ hoặc ký ức đi từ chuyện này sang chuyện khác: `tâm trí rong ruổi`, nhưng không phải chẩn đoán mất tập trung. Một số từ điển ghi biến thể `giong ruổi`; VietLayers lấy `rong ruổi` làm đầu mục hiện hành và liên kết biến thể, không tự tuyên bố một dạng sai. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `đi đây đi đó`, `đi vòng vòng`, `đi khắp nơi`, `bôn ba` gần từng nét; `đi vòng vòng` thường phạm vi nhỏ hơn, `bôn ba` nhấn vất vả, `lang thang` dễ gợi thiếu mục đích, `ngao du` nghiêng thưởng ngoạn. Tab Nôm ghi `炵` cho rong và `𩧍` cho ruổi đúng chứng tích toàn tổ hợp.
Tuy nhiên lân tiếp tục rong ruổi trên đường trường, mặc dầu cứ mỗi ngày qua đi, lân lại càng thiết tha tự nhủ rằng giá như lân vẫn ở lại khu rừng cũ đừng đi đâu cả thì vẫn hơn.
Nhà vua nói, "Ta còn phải rong ruổi nốt quãng đường này với mấy người bạn của ta đây.
Ai thích đọc Kim Dung thì biết về nước Tàu với những vùng trời thơ mộng mà nhân vật của Kim Dung vó ngựa rong ruổi.
Con tuấn mã chưa tỏ vẻ gì mệt mỏi sau nửa ngày rong ruổi đường trường.
`Rỗng tuếch` là tính từ khẩu ngữ có sắc thái nhấn mạnh, nghĩa là hoàn toàn không có gì ở bên trong (`túi rỗng tuếch`, *completely empty*) hoặc, theo nghĩa chuyển, lời nói/văn bản/ý tưởng thiếu nội dung đáng kể (`bài nói rỗng tuếch`, *devoid of substance*). Với vật chứa hay nơi chốn, từ không tự chứng minh đã kiểm kê bằng không, sạch, an toàn, bị bỏ hoang hay sẵn để sử dụng; túi rỗng tuếch cũng không đủ kết luận chủ nhân nghèo hoặc mắc nợ. Với nội dung, nên nêu thiếu dữ kiện, luận cứ hay đề xuất nào thay vì biến từ thành lời công kích người nói. Cách cũ `đầu óc rỗng tuếch` là lời xúc phạm trí tuệ, không dùng như nhận xét trung tính hay chẩn đoán. `Trống trơn`, `trống lốc`, `trống huếch trống hoác`, `hổng có gì trơn` gần nghĩa vật lý trong lời Nam Bộ; `trống rỗng` thường trung tính hoặc chỉ cảm xúc hơn. Tab Nôm ghi ba dạng cho thành tố `rỗng` có dẫn chứng trực tiếp `rỗng tuếch`, không coi chúng là chữ của toàn cụm.
`Rợp` là có bóng che phủ (`chỗ rợp`, `rợp bóng cây`; *shaded*) hoặc nhiều/dày đến mức tạo cảm giác phủ kín một khoảng nhìn (`cờ rợp phố`, `chim bay rợp trời`; *filling or covering the view*). Nét thứ nhất nói có tán/bóng che, không tự bảo đảm nhiệt độ mát, chống mưa, an toàn hay quyền sử dụng chỗ ấy. Nét thứ hai giàu hình ảnh và thường phóng đại: `rợp trời` không phải số đo toàn bộ bầu trời, còn `cờ rợp phố` không tự cho số lượng, độ dài tuyến hay mức tham gia. `Rợp bóng`, `che rợp`, `phủ rợp` là kết hợp thường gặp; `rờm rợp`, `um tùm`, `rậm rạp`, `đông nghẹt` chỉ gần từng cảnh. Trong lời Nam Bộ, `mát rượi` tả cảm giác, `che kín`, `phủ đầy`, `đông nghẹt` diễn giải kết quả theo vật nhưng không đồng nghĩa hoàn toàn. Phân biệt `rợp` với `rộp` là phồng bề mặt. Tab Nôm ghi năm dạng được dẫn trực tiếp trong `rợp bóng`, chỉ ở đúng phạm vi chứng tích ấy.
`Rộp` có hai lớp được nguồn từ điển ghi: (1) da hoặc một lớp bề mặt nổi phồng thành bóng/bọng hay mảng lồi (`rộp da`, `sơn rộp`; *blistered; bubbled*). Nhiệt được chứng tích trực tiếp, còn ma sát, ẩm hoặc nguyên nhân khác phải dựa vào vật và quan sát riêng; tên trạng thái không tự chẩn đoán mức bỏng, nhiễm trùng, hư nền hay cách xử lý; (2) danh từ nông nghiệp cũ: một `rộp lúa` gồm năm khóm lúa buộc lại theo lời giải nguồn (*an old tied rice-bundle unit*). Đây là đơn vị/lối bó cũ, không mặc định là chuẩn đo hiện hành và không tự suy khối lượng. `Giộp` là dạng vùng được từ điển ghi; `phồng rộp`, `nổi bóng nước`, `mặt sơn bị phồng/bong` là cách nói quen tùy vật. Phân biệt `rộp` với `rụp` (âm sụp/gãy hoặc cùng lúc), `rợp` (có bóng che/phủ nhiều) và `rốp` nếu gặp trong phương ngữ. Chưa có chứng tích Hán–Nôm trực tiếp đúng hai nét nên tab chữ để trống.
`Ro ro` là cách nói vùng Trung–Nam tả sự vận hành, chuyển động hoặc diễn đạt trơn tru, trôi chảy, không vấp hay ngắt thấy rõ: `xe chạy ro ro`, `đọc ro ro`, `máy chạy ro ro`. Cụm có tính gợi âm/gợi nhịp và được nghiên cứu đối chiếu với Chăm *ro ro* ‘trơn tru’, nhưng không nên chốt chỉ một cơ chế từ nguyên. `Ro ro` không tự có nghĩa nhanh, đúng, an toàn, bền hay đạt chất lượng; một máy chạy êm vẫn cần kiểm tra, một người nói trôi chảy vẫn có thể nói sai. Phân biệt nghĩa cách vận hành này với âm `rò rò/rì rì` và với tiếng nước chảy nếu câu chỉ tả âm thanh.
Ông Huyện nằm lại mà hút, kéo ống nghe ro ro.
Chiếc hai ngựa màu vàng của Toàn vào đây với tiếng động cơ ro ro của nó, giống như tiếng kéo thuốc phiện của các tiên ông, làm cho cả xóm xôn xao lên.
Chàng nghe có tiếng nước chảy ro ro đâu đây, nước chảy rất đều, tiếng nước chảy vang lên đến khi chàng xuống tới tận đáy mới ngưng bặt.
Dứt lời, ông đưa tay tiếp lấy ống điếu do vợ trao cho, đoạn kê miệng vào một đầu mà kéo một hơi dài ro ro rất nhịp nhàng.
`Rót` trước hết là làm cho chất lỏng chảy thành dòng từ vật chứa hoặc chỗ này sang vật chứa/chỗ khác (`rót nước`, `rót trà`; *pour*). Cách rót có thể cẩn thận hay mạnh tùy câu; bản thân động từ không bảo đảm không tràn, đúng lượng, sạch hoặc an toàn. Phân biệt `rót` với `đổ` có phạm vi rộng hơn và có thể không kiểm soát, `chan` thường đưa nước/canh/xốt lên thức ăn, `múc` dùng dụng cụ lấy chất lỏng, `nhỏ` tạo từng giọt, `giội` thường là lượng nước đổ mạnh lên bề mặt. Nghĩa chuyển hiện đại dùng hình ảnh dòng chảy để chỉ đưa tiền, vốn hoặc nguồn lực vào một nơi/mục đích (`rót vốn`, `rót tiền`; *channel, inject, invest*); từ này không tự chứng minh giao dịch đã hoàn tất, quyền sở hữu, điều kiện vốn, hiệu quả hay tính hợp pháp. `Nói như rót vào tai` khen lời nói trôi chảy, êm tai theo cảm nhận nhưng không chứng minh nội dung đúng. Lời Sài Gòn–Nam Bộ dùng tự nhiên `rót nước mời khách`, `rót thêm miếng nước`, còn `châm thêm` gần nghĩa khi thêm chất lỏng vào vật đang có sẵn. Tab Nôm ghi năm dạng có chứng tích trực tiếp `rót nước`, không kéo sang ẩn dụ tài chính.
Liền khi ấy, ông Tư thích thú, rót rượu đầy chén mời cậu Minh:
`Rốt` là đầu mục nhiều nét nhưng phần lớn đã hạn chế phạm vi: (1) tính từ cũ nghĩa ở sau chót, cuối cùng (`con rốt`, `rốt mùa`; *last, final*), nay thường sống trong `rốt cuộc`, `rốt lòng`, `sau rốt`; (2) tính từ chỉ vị hơi chua, thường thấy trong lời tả trái cây (`bưởi rốt`; *slightly tart*), là nét từ điển cũ/hiếm, không tự cho độ axit, độ chín, an toàn hay chất lượng; (3) động từ vùng/cũ tương ứng `nhốt`, đưa con vật vào chuồng/lồng và giữ ở đó (`rốt gà vào chuồng`; *pen, shut in*). Nét thứ ba không phải giấy phép đối xử tùy tiện với động vật và không nên mở sang giam giữ người. Phân biệt `rốt` với `rót` chất lỏng, `rớt` rơi/thi hỏng, `rột` chỉ thấy trong tổ hợp âm thanh, cùng `rôn rốt` là từ láy vị hơi chua. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ hiện nay, `sau chót/cuối cùng`, `hơi chua/chua nhẹ`, `nhốt gà vô chuồng` tự nhiên và rõ hơn. Tab Nôm chỉ ghi `卒` cho nét sau chót có khảo cứu trực tiếp, không gắn chữ ấy sang vị giác hay động từ nhốt.
`Rớt` là từ rất quen trong lời Sài Gòn–Nam Bộ: (1) rơi xuống hoặc làm vật rơi (`điện thoại rớt`, `làm rớt chén`; *fall, drop*); với người bị mất thăng bằng, `té/ngã` thường tự nhiên hơn tùy vùng; (2) không đạt kỳ thi, vòng tuyển hoặc tiêu chí (`thi rớt`, `rớt phỏng vấn`; *fail, not pass*), chỉ kết quả lần xét cụ thể chứ không đánh giá trí tuệ hay phẩm giá; (3) giảm xuống về giá, điểm, hạng hay mức (`giá rớt`; *drop, fall*), phải có số liệu riêng để biết biên độ và nguyên nhân; (4) bị bỏ lại phía sau/không theo kịp (`rớt lại`; *fall behind, be left behind*); (5) danh từ cũ chỉ nước dãi chảy dài và động từ cũ `rớt nước mắt`, nay thường nói `chảy nước miếng`, `rơi nước mắt`. Không nhập `rớt` với `rốt` sau chót, `rót` chất lỏng hoặc `rơi` toàn dân; trong văn trang trọng, chọn `rơi`, `giảm`, `không đạt/trượt` theo đúng nét thay vì sửa máy móc mọi `rớt`. Tab Nôm ghi `溧` theo chứng tích `rơi rớt`, không coi đó là chữ chung cho mọi nghĩa hiện đại.
Nó vừa rớt xuống là con heo Khịt chĩa nanh lên, hứng ngay bụng.
`Rốt cuộc` là phó từ/quán ngữ nêu kết quả đến ở giai đoạn cuối sau một quá trình, nhiều diễn biến hoặc cân nhắc (`rốt cuộc cũng tìm ra`; *ultimately, in the end*). Nó cũng mở câu hỏi truy đến kết luận hay thông tin cốt lõi (`Rốt cuộc anh muốn gì?`; *so what exactly...?; what, in the end...?*), sắc thái có thể tò mò, sốt ruột hoặc bực tùy giọng. Khác `cuối cùng` có thể chỉ đơn thuần thứ tự/thời điểm cuối, `rốt cuộc` thường hướng người nghe nhìn toàn bộ diễn biến để nhận kết quả; nhưng không phải mọi câu có rốt cuộc đều chứng minh quá trình dài, đã xét đủ mọi yếu tố, có quan hệ nhân quả hay kết luận mang hiệu lực pháp lý. `Kết cục` là danh từ chỉ cái kết; `rút cục` được từ điển ghi là dạng cùng nghĩa, còn chính tả của trích dẫn phải giữ theo văn bản. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `rồi cuối cùng`, `tính tới tính lui rồi`, `nói cho cùng`, `chốt lại là` gần từng chức năng nhưng khác mức thân mật. Tab Nôm chỉ ghi `卒` ở cấp thành tố `rốt` có chứng tích nghĩa cuối, không coi đó là chữ cho nguyên cụm hiện đại.
Rốt cuộc tất cả mọi người đều theo cái đạo lớn, do Đất sắp đặt trước.
Làm ra bao nhiêu tiền, giao mấy bả giữ, rốt cuộc tôi còn hai bàn tay không.
Nhưng rốt cuộc chàng cũng kéo nó lên được.
`Rốt lòng` là tổ hợp cổ/văn chương chỉ người con sinh sau cùng trong gia đình (`con rốt lòng`; *last-born child, youngest child*), tạo thế đối xứng với `đầu lòng` là con sinh đầu tiên. Truyện Kiều có câu `Một trai con thứ rốt lòng`; ở đây không nên tách `rốt` thành kết quả và `lòng` thành cảm xúc, cũng không dịch từng chữ thành *last heart*. Trong tiếng Việt hiện đại, kể cả lời Sài Gòn–Nam Bộ, nói `con út`, `đứa út`, `con sau cùng` tự nhiên hơn; `rốt lòng` nên giữ khi trích, giảng văn, mô phỏng giọng cổ hoặc nghiên cứu lịch sử ngôn ngữ. Cụm chỉ thứ tự sinh, không tự cho giới tính, người được cưng hơn, quyền thừa kế, trách nhiệm nối dõi, tình trạng sức khỏe hay việc cha mẹ chắc chắn không sinh thêm sau thời điểm câu nói. `Con thứ` trong câu cổ phải hiểu theo cú pháp và gia đình của văn bản, không máy móc suy là đứa con thứ hai. Tab Nôm ghi `卒` cho thành tố `rốt` ở nghĩa sau chót có khảo cứu; không dựng chữ ghép riêng cho cả cụm khi nguồn không cung cấp.
`Ru` trước hết là hát nhỏ, thường kết hợp đưa võng, vỗ hoặc đung đưa để dỗ trẻ ngủ (`ru con`, `hát ru`; *lull, sing a lullaby*). Động từ không bảo đảm trẻ sẽ ngủ, không quy định người ru phải là mẹ và không đồng nhất lời ru với một bài duy nhất. Từ đó có nét âm thanh/lời nói êm nhẹ làm dịu (`tiếng sáo ru lòng`, `êm như ru`; *soothe*) và nét nghĩa chuyển làm ai mất cảnh giác bằng cảm giác yên ổn (`ru ngủ dư luận`, `ru mình bằng lời hứa`; *lull into complacency*); sự êm dịu không chứng minh nội dung đúng hay tình huống an toàn. Một `ru` khác là trợ từ nghi vấn cổ đặt cuối câu, gặp trong văn học như câu Kiều; khi chú giải hiện đại có thể tùy cảnh mà dùng `ư`, `sao`, `chăng`, `hay sao`, không nhập nó với động từ hát ru. Hát ru Nam Bộ thường gắn `ầu ơ`, tiếng võng và nhịp sống sông nước, nhưng đó là truyền thống vùng chứ không phải điều kiện định nghĩa. Tab Nôm chỉ ghi `𠱋` có chứng tích trực tiếp `hát ru`, không gắn sang trợ từ cổ.
Hảo đặt con lên võng, ru ê-a một lát thì nó ngủ khì.
`Rú` có hai lớp cần tách: (1) danh từ phương ngữ miền Trung nghĩa là rừng hoặc vùng cây cối rậm trên đồi/cồn (`lên rú`, `rú cát`; *forest, wooded upland*), không phải cách gọi đặc trưng Nam Bộ và không tự xác định loại rừng, quyền khai thác hay ranh đất; (2) động từ phát tiếng rất to và kéo dài (`còi rú`, `mừng rú`, `rú lên`; *howl, scream, wail*), dùng cho người, con vật, còi hoặc máy tùy chủ thể. Với máy, `rú ga`/`máy rú` tả âm thanh hoặc tăng vòng quay theo lời thường, không tự chẩn đoán hỏng hóc; với người, từ này tả tiếng phát ra chứ không đủ cho nguyên nhân, cảm xúc hoặc tình trạng sức khỏe. Phân biệt `rú` với `hú` gọi vang/tiếng vọng, `gào` kêu mạnh thường thành lời hoặc vì cảm xúc, `rít` âm cao sắc kéo dài, và `ru rú` là tổ hợp chỉ quanh quẩn trong nhà, không phải lặp của động từ rú. Vì nguồn Hán–Nôm hiện chỉ liệt kê mặt chữ mà chưa cho dẫn chứng nghĩa đủ định vị, tab Hán–Nôm chủ động để trống.
`Rù` là tính từ/tiếng tả khẩu ngữ có hai nét liên quan dáng thiếu sinh khí: (1) người ngồi im, ủ ê, buồn bã hoặc lờ đờ (`ngồi rù`, `rù rù một xó`; *dejected, listless*); từ chỉ dáng và trạng thái trong cảnh, không phải chẩn đoán trầm cảm, bệnh lý hay tính cách lâu dài; (2) gà ốm, xù lông, đứng ủ rũ (`gà rù`; *sick, drooping chicken*). `Gà rù` cũng là tên dân gian của bệnh Newcastle/dịch tả gà trong tài liệu khuyến nông, nhưng chỉ nhìn một con gà rù không đủ xác định tác nhân: phải xem triệu chứng, đàn, dịch tễ và hướng dẫn thú y. Phân biệt `rù` với `ủ rũ` rộng hơn cho người/cảnh, `lù rù` chậm chạp lờ đờ, `rù rì` tiếng nhỏ đều, `ru rú` quanh quẩn một chỗ và `rũ` héo/lả/trút bỏ. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ có thể nghe `ngồi rù một đống`, `rù rù trong nhà`, nhưng nên dùng mô tả trung tính khi nói về sức khỏe tinh thần. Chữ Nôm `㾄` được nguồn mở liệt kê cách đọc nhưng chưa có dẫn chứng nghĩa đủ định vị, nên tab Hán–Nôm để trống thay vì gán chữ thiếu chắc chắn.
`Rũ` có ba lớp chính: (1) cây, lá hoặc cành mất độ tươi/cứng rồi buông xuống (`héo rũ`, `cây rũ lá`; *wilt, droop*); dáng rũ không tự xác định thiếu nước, bệnh, úng hay cây đã chết; (2) người hoặc thân thể lả xuống vì rất mệt (`mệt rũ`, `rũ người`; *go limp, be exhausted*), là lời tả mức cảm nhận/dáng vẻ chứ không thay đo sinh hiệu hay chẩn đoán; (3) làm vật bám/vướng rơi ra hoặc dứt khỏi điều đeo mang (`rũ nước`, `rũ bụi`, `rũ bỏ trách nhiệm`, `rũ sạch xiềng xích`; *shake off, cast off, shed*). `Rũ bỏ` nhấn dứt ra nhưng không tự làm nghĩa vụ pháp lý biến mất; `rũ sạch` là cách nhấn, không bảo chứng sạch tuyệt đối theo chuẩn đo. Phân biệt `rũ` với `rủ` mời cùng làm/buông thõng, `giũ` động tác rung mạnh và chỉnh vải (hai từ có vùng giao nhau), `ủ rũ` buồn thiếu sinh khí, `rũ rượi` nhấn dáng mệt/héo. Lời Sài Gòn–Nam Bộ dùng tự nhiên `mệt rũ người`, `cây rũ hết trơn`, `rũ cho ráo nước`; `hết trơn` chỉ tăng mức khẩu ngữ, không thay số liệu. Tab Nôm ghi `瘻` đúng tổ hợp rũ rượi và `𢷀`/`𪮴` đúng rũ bỏ.
`Rủ` thông dụng nhất là mời hoặc gợi người khác cùng đi, cùng làm (`rủ bạn đi ăn`, `rủ nhau`; *invite, ask along*). Khác `mời` thường lịch sự/trang trọng hơn hoặc có vai chủ–khách, `rủ` nhấn cùng tham gia và gần gũi; lời rủ không có nghĩa người kia đã đồng ý. `Rủ rê` có thể chỉ mời mọc nhiều lần hoặc lôi kéo và thường mang sắc thái dè chừng/chê tùy đối tượng, nhưng không phải mọi lời rủ rê đều phạm pháp hay xấu. Một nét khác là buông thõng, sa mềm xuống (`tóc rủ vai`, `cành liễu rủ`, `trướng rủ màn che`; *hang, droop*); không lẫn với `rũ` héo/lả hoặc trút bỏ và `giũ` làm vật bám rơi ra bằng động tác. Trong cụm văn chương `rủ lòng thương`, `rủ lòng` là động lòng/đoái thương từ vị thế có thể ban ơn, nay có thể nghe cổ hoặc kiểu cách. Lời Sài Gòn–Nam Bộ dùng tự nhiên `rủ đi ăn`, `rủ đi cà phê`, `rủ nhau ra chợ`; tiếng lóng nhẹ `chốt kèo` có thể theo sau lời rủ nhưng không đồng nghĩa với chính động từ. Tab Nôm phân ba chứng tích trực tiếp: `寠` cho rủ nhau, `愈` cho rủ lòng thương và `𢷱` cho rủ xuống.
Dường như cậu Minh ưa rủ thằng Thích đi chơi để"giả đò mua khế bán chanh" , viện cớ hợp lý tới lui thăm người đẹp.
`Rùa` (loại từ `con`) là tên chung của động vật bò sát có mai bảo vệ cơ thể (`con rùa`, `rùa biển`, `rùa cạn`; *turtle, tortoise* tùy loài và môi trường). Khi cần chính xác sinh học hoặc bảo tồn, phải nêu tên loài thay vì suy từ tên chung; không nhập `rùa` với `ba ba`, không mặc định mọi rùa sống dưới nước, di chuyển cùng một tốc độ hay được phép nuôi, bắt, mua bán và làm thức ăn. Tổ hợp so sánh `chậm như rùa` tả người, vật hoặc tiến độ rất chậm theo cảm nhận; đó là phép ví, không phải nghĩa rằng người bị nói là con vật, kém thông minh hay lười. Từ có gốc Việt–Mường nguyên thủy được nguồn mở phục nguyên là `*ʔa-rɔː`; tab Nôm chỉ ghi `𧒍`, dạng được Từ điển Viện Hán Nôm định nghĩa trực tiếp là `con rùa`. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `chậm như rùa`, `rùa bò` là cách ví quen thuộc nhưng nên chê việc/tiến độ thay vì hạ phẩm giá con người.
Dân chúng lo đặt lương, bắt rùa, bắt rắn.
`Rũa` là biến thể địa phương của `rữa`: trở nên nhũn, nát và dễ rã ra do quá chín hoặc phân hủy (`xác đã rũa`; *decompose, rot, become mushy*). Đây không phải dạng chính tả thay thế tự do cho `rữa` trong văn viết phổ thông, và nguồn mở hiện có chỉ gắn nhãn địa phương chứ chưa đủ để VietLayers độc quyền nó cho Nam Bộ. Từ tả trạng thái vật chất, không tự cho biết thời gian, nguyên nhân cụ thể, tác nhân sinh học, mùi, mức nguy hại hay khả năng sử dụng; với thực phẩm phải dựa tiêu chí an toàn riêng. Không nhầm `rũa` với `giũa` dùng dụng cụ mài, `rủa` nói lời độc địa, `rửa` làm sạch hay `rựa` là nông cụ. Tab Hán–Nôm để trống: nguồn Nôm hiện thấy chỉ liệt kê mặt chữ theo âm đọc mà chưa định vị đủ rõ đúng nghĩa phân hủy của đầu mục.
`Rủa` là nói hoặc nghĩ lời độc địa với ý mong người khác gặp tai họa, rủi ro hay điều xấu (`rủa thầm`, `rủa xả`, `chửi rủa`; *curse, wish ill on*). Lõi nghĩa nằm ở ý cầu điều xấu xảy ra, nên không phải mọi lời `chửi`, `mắng`, `quở trách` hay phản đối đều là rủa; `trù ẻo` gần về mong điều xui, còn `nguyền rủa` thường mạnh hoặc trang trọng hơn. Từ chỉ hành vi/ngôn từ theo ngữ cảnh, không chứng minh lời nói có sức mạnh siêu nhiên, tai họa về sau do lời rủa gây ra, người bị rủa có lỗi hay người nói thật sự sẽ hành động gây hại. Khi trích lời rủa trong báo chí, giáo dục hoặc nghiên cứu, nên diễn đạt tối thiểu cần thiết, không lặp lời hạ nhục như một cách tấn công mới. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ có `rủa thầm`, `rủa xả`, `đừng có trù ẻo người ta`; đây là từ toàn dân chứ không riêng Nam Bộ. Tab Hán–Nôm để trống: Wiktionary liệt kê mặt chữ theo âm đọc nhưng nguồn hiện có chưa cho chứng tích nghĩa đủ định vị để gắn an toàn vào hồ sơ hiện đại.
Vài người chửi rủa hương ấp Thum, cho rằng thầy ta muốn lập công đầu với nhà nước Pháp .
`Rứa` là từ chỉ xuất/cách thức trong tiếng miền Trung, nghĩa là `như thế`, `như vậy`, `thế`, `vậy` (*like that, that way, so*): `cũng rứa`, `răng rứa`, `rứa thì`. Từ có thể quy chiếu việc, trạng thái hoặc cách làm đã biết trong ngữ cảnh; không tự biểu thị đồng ý, chê trách, ngạc nhiên hay mức độ—các sắc thái ấy do cả câu và giọng nói. Đây không phải từ riêng Sài Gòn–Nam Bộ; người Nam thường dùng `vậy`, còn giữ `rứa` trong lời thoại giúp bảo toàn giọng miền Trung. Khi dịch phải chọn theo cấu trúc: `răng rứa?` thường là *why/what is the matter?*, `nếu rứa` là *if so*, `làm rứa` là *do it like that*. Không nhập `rứa` với `rưa rứa` là hơi giống, hoặc các từ gần âm `rửa`, `rủa`, `rựa`. Tab Hán–Nôm để trống: nguồn chữ hiện có có mặt âm `rứa` nhưng mục tra trực tiếp lại dẫn nghĩa khác, chưa đủ định vị cho nghĩa `như thế`.
`Rữa` là nhũn nát đến mức dễ rời, rã ra do quá chín hoặc quá trình phân hủy (`quả chín rữa`, `thịt thối rữa`, `nát rữa`; *mushy, decomposed, rotten, fall apart* tùy vật). Từ có thể làm vị ngữ hoặc đi trong tổ hợp `rữa ra`, `thối rữa`, nhưng không tự cho biết mốc thời gian, tác nhân, mùi, độc tố, khả năng ăn/dùng hay mức nguy hiểm; những kết luận ấy cần kiểm tra riêng. `Chín rữa` nhấn quá chín và mềm rã, còn `thối rữa` nêu phân hủy, thường mạnh hơn; không phải mọi vật mềm đều là rữa. Phân biệt `rữa` với `rửa` làm sạch, `rũa` biến thể địa phương, `rủa` lời độc địa và `rựa` dụng cụ. Tab Nôm ghi `𣳮` đúng chứng tích `hoa rữa`, không gán chữ này sang động từ rửa ở hồ sơ này.
`Rửa` trước hết là dùng nước hoặc chất lỏng thích hợp để làm sạch vật hay bộ phận cơ thể (`rửa tay`, `rửa rau`, `rửa xe`; *wash, rinse, clean* theo cách làm). Từ không bảo đảm vật đã sạch hoàn toàn, vô trùng, an toàn để ăn/dùng hoặc phù hợp một quy trình chuyên môn. Nghĩa chuyển trong `rửa nhục`, `rửa hận`, `rửa oan` là làm cho hết hoặc đáp lại điều bị xem là nhục, hận, oan; không biến ý muốn thành sự thật, công lý hay quyền gây hại. Các tổ hợp đã từ vựng hóa phải dịch theo toàn cụm: `rửa tiền` là *launder money*, `rửa ảnh` là làm ảnh từ phim/tệp theo kỹ thuật tương ứng, `rửa tội` thuộc ngữ cảnh tôn giáo; không suy bằng nghĩa nước thông thường. Phân biệt `rửa` với `giặt` chủ yếu cho vải/quần áo, `lau` dùng vật mềm chùi bề mặt và `tráng` thường dội qua nhanh. Tab Nôm ghi `𤂩` theo chứng tích `rửa ráy`.
`Rựa` là dụng cụ chặt/phát có lưỡi kim loại khá lớn, bản rộng, sống dày và thường có mũi bằng hoặc hơi quặp tùy kiểu (`cây rựa`, `dao rựa`; *billhook, machete, heavy chopping knife* theo cấu tạo). Từ quen trong sinh hoạt nông thôn và lời Nam Bộ nhưng không độc quyền một vùng. Tên gọi không tự cho biết kích thước, khối lượng, độ sắc, kiểu cán, tình trạng an toàn hay công việc phù hợp; phải nhìn vật thật. Phân biệt `rựa` với `rìu` có đầu lưỡi thường tra ngang cán, `búa` thiên về đập và `dao` là tên rộng hơn. Trong văn cảnh xung đột, việc nhắc tới rựa chưa đủ xác nhận ý định, hành vi phạm pháp hoặc ai là người gây hại. Tab Nôm chỉ ghi `鈼` vì nguồn định nghĩa trực tiếp là `cái rựa`.
Tính như vậy rồi anh ta cầm rựa nhắm giữa hòn mà đi sấn vô.
`Rửa ráy` là nói khái quát việc rửa, thường là rửa tay chân, mặt mũi hoặc thân thể cho một người (`rửa ráy chân tay`, `rửa ráy cho em bé`; *wash up, wash oneself, give someone a wash*). Từ gom cả hoạt động thay vì chỉ một động tác hay một bộ phận, nhưng không nhất thiết đồng nghĩa với `tắm`; người nói có thể chỉ việc rửa sơ vài chỗ. `Sạch sẽ` trong câu là nhận xét theo ngữ cảnh, còn bản thân từ không bảo đảm vô trùng, điều trị bệnh, thay thế quy trình chăm sóc hoặc xác nhận người trước đó dơ bẩn. Không nhập `rửa ráy` với `rúc ráy` chui vào nơi chật, `rỉa ráy` nói móc hay `rửa` đơn dùng cho nhiều vật. Trong lời Nam Bộ, `đi rửa ráy rồi ăn cơm`, `rửa ráy chân tay` tự nhiên nhưng từ vẫn được hiểu toàn quốc. Tab Hán–Nôm để trống vì nguồn chỉ định vị chữ cho thành tố `rửa`, chưa cho cả tổ hợp `rửa ráy` như một đơn vị chữ lịch sử.
Giao ra đi, Xuyến xách thùng ra máy nước xách luôn hai thùng nước để uống và rửa ráy.
Maria đang ở trong phòng rửa ráy cho Picolino.
- Y như ở nhà quê, ra máng nước rửa ráy.
Xong rửa ráy chân tay sạch sẽ đợi làm lễ ngu tế.
`Rưa rứa` là hơi giống, na ná hoặc gần tương tự nhau (*somewhat alike, rather similar, more or less the same*). Từ nêu một độ tương đồng theo nhận xét, không có nghĩa hai vật/người giống hệt, cùng nguồn gốc, cùng chất lượng, cùng giá trị hay có thể thay thế cho nhau. Cần nói rõ phương diện nếu quan trọng: `rưa rứa nhau về màu`, `giọng nghe rưa rứa`; đừng dùng nhận xét ngoại hình để kết luận quan hệ huyết thống hoặc danh tính. Cách nói mang sắc thái khẩu ngữ; ở Sài Gòn–Nam Bộ, `na ná`, `hơi giống`, `hao hao` thường tự nhiên hơn tùy câu. Không phân tích máy móc toàn cụm thành nghĩa chỉ xuất của `rứa`; nghĩa đã từ vựng hóa là độ giống nhau. Tab Hán–Nôm để trống vì chưa có chứng tích trực tiếp cho toàn dạng láy.
`Rúc` có ba nét cần tách: (1) chui, luồn hay nép vào chỗ hẹp/kín (`rúc vào chăn`, `rúc dưới gầm`; *burrow, squeeze, nestle into*); khác `húc` là lao đầu va mạnh, còn `chui` rộng hơn và không nhất thiết gợi chỗ kín/hẹp; (2) dùng mỏ mò/bới tìm thức ăn (`vịt rúc ốc`; *probe, grub with the beak*), gần `rúc rỉa` nhưng không phải mọi động tác mổ; (3) còi, tàu hoặc thiết bị phát tiếng thành từng hồi dài (`còi rúc`; *blare, wail*). Nét thứ nhất không tự cho chủ thể sợ, trốn, lạnh, lười hay đồng ý tiếp xúc; nét thứ hai không bảo đảm đã tìm được mồi; nét thứ ba không tự chứng minh có báo động, nguy hiểm hay thiết bị hỏng. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `rúc vô mùng`, `rúc đầu vô`, `vịt rúc ốc` nghe tự nhiên; `vô` là biến thể khẩu ngữ của `vào` trong khung này. Tab Nôm để trống vì nguồn hiện có mới liệt kê các mặt chữ theo âm đọc, chưa cho chứng tích nghĩa đủ định vị cho từng nét hiện đại.
Người ta nói hễ chuột rúc trong nhà là tiền bạc vô đầy đủ.
`Rực` thường bổ nghĩa cho ánh sáng, lửa hoặc màu sắc ở mức bừng lên, sáng trưng, rất đậm và bắt mắt (`cháy rực`, `sáng rực`, `đỏ rực`; *blaze, glow brightly, vivid*). Từ tả cường độ cảm nhận chứ không cho độ rọi, nhiệt độ, mã màu, nguy cơ cháy hay chất lượng vật thể; màu hiện `rực` trên màn hình cũng có thể do thiết bị hoặc cách xử lý ảnh. Nguồn từ điển còn ghi một nét cũ/hạn chế là trướng, căng đến khó chịu trong `no rực đến cổ`, `béo rực mỡ`; VietLayers giữ nét này để đọc văn cũ nhưng không khuyến khích dùng cụm sau làm nhãn ngoại hình hay suy chẩn đoán. Phân biệt `rực` với `rực rỡ` thường có sắc thái lộng lẫy/xán lạn rộng hơn, `rừng rực` nhấn lửa/nhiệt hoặc cảm giác mạnh kéo dài, `chói` có thể gây lóa và `rực lên` nhấn sự chuyển trạng thái. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `sáng rực`, `đỏ rực`, `cháy rực` là toàn dân; với nghĩa căng no, cách nói tự nhiên hiện nay thường là `no muốn tới cổ`. Tab Nôm chỉ ghi `𤊧` cho lớp rực sáng có chứng tích trực tiếp, không gắn chữ đó cho nét trướng cũ.
Họ chất hàng bảy tám chục khúc củi, đốt cháy rực trời, theo kiểu.
`Rục` chủ yếu là chín hoặc được nấu đến mức tơi, nhừ, rất mềm, gần rã (`thịt kho rục`, `trái chín rục`; *very tender, fully softened, overripe* tùy vật). Với món kho/hầm, từ thường là lời khen độ mềm mong muốn; với trái cây, `chín rục` có thể chỉ chín quá mức dùng ngon nhất, nhưng không tự đồng nghĩa `thối`, `hư` hay an toàn để ăn. Từ còn có nét kết hợp hạn chế, được từ điển ghi gần `rũ`, trong `tù rục xương` và `chết rục`; đây là lối nhấn mạnh cảnh kéo dài đến hao mòn, chết hoặc phân rã, không dùng tự do để tạo `mệt rục người` hay suy bản án, nguyên nhân chết và thời gian chính xác. Phân biệt `rục` với `nhừ` rộng hơn trong nấu ăn, `mục` là mất kết cấu thường do lâu/ẩm, `rữa` là phân hủy nhão và `rục rịch` là tổ hợp khác nghĩa bắt đầu chuyển động. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `kho cho rục`, `mềm rục`, `chín rục` rất tự nhiên trong bếp. Tab Hán–Nôm để trống: các nguồn mở mới liệt kê mặt chữ theo âm đọc nhưng chưa cho dẫn chứng nghĩa đủ định vị cho hai lớp dùng này.
Bước lên bờ, chứ Tư Ðức năn nỉ ỉ ôi, xin tha tội một phen, thề nếu tái phạm thì ở tù rục xương cũng cam đành.
`Rúc ráy` là động từ ít dùng/cũ, nghĩa là chui rúc vào chỗ chật hẹp, tối tăm (`rúc ráy trong bụi`, `rúc ráy vào xó`; *crawl, squeeze, hole up in a cramped dark place*). Từ thường gợi cảnh lẩn khuất, bụi bặm hoặc thiếu thoải mái, nhưng không tự chứng minh chủ thể đang trốn, có lỗi, sợ hãi, nghèo, bị ép hay nơi ấy mất vệ sinh. Một số tài liệu ngôn ngữ học phân tích `rúc ráy` là từ ghép chứ không chỉ là láy âm; VietLayers ghi phân loại này như mô tả cấu tạo, không dựng nghĩa riêng cho thành tố `ráy` khi đứng trong tổ hợp. Phân biệt `rúc ráy` với `rúc` rộng hơn ở chỗ hẹp, `chui rúc` thông dụng hơn, `lục lọi` là tìm kiếm/xáo đồ và `rúc rỉa` là chim dùng mỏ tìm thức ăn. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ hiện nay, có thể giải tự nhiên bằng `chui vô xó`, `rúc trong bụi`; đó là cách diễn nghĩa chứ không phải biến thể chính tả. Tab Hán–Nôm để trống vì chưa có chứng tích trực tiếp đủ định vị cho toàn tổ hợp.
`Rúc rỉa` là dùng mỏ mò, bới hoặc mổ nhặt để tìm thức ăn, thường nói về vịt/chim ở bờ ruộng, bùn hay nền đất (`đàn vịt rúc rỉa`; *probe, peck, grub for food*). Từ điển dẫn về nét thứ hai của `rúc`, nên VietLayers không mở rộng sang nghĩa chui vào chỗ hẹp. Động từ tả cách kiếm ăn chứ không bảo đảm con vật đã tìm được mồi, không xác định loài mồi, lượng ăn hoặc thiệt hại cây trồng. Phân biệt `rúc rỉa` với `rỉa` rộng hơn, gồm mổ/gặm nhỏ hoặc làm sạch lông; `mổ` là dùng mỏ tác động vào một điểm; `bươi` thường dùng chân/mỏ cào bới; và `rúc ráy` là chui vào nơi chật tối. Trong cảnh Nam Bộ, `vịt rúc rỉa mé ruộng`, `rúc rỉa tìm ốc` tự nhiên nhưng không biến từ toàn dân thành phương ngữ độc quyền. Tab Hán–Nôm để trống vì chưa có chứng tích trực tiếp đủ định vị cho toàn tổ hợp.
`Rúc rích` là nói nhiều người cười đùa khe khẽ với nhau (`cười rúc rích`, `rúc rích trong chăn`; *giggle softly together*). Lõi nghĩa gồm tiếng cười/đùa nhỏ và tính tương tác giữa nhiều người; không mặc định họ là trẻ con, chỉ có hai người, đang yêu, giấu bí mật, cười nhạo ai hoặc ở trong chăn. Nguồn từ điển lõi không ghi nghĩa tiếng vật/chuột, nên VietLayers không nhận lớp mở rộng tự sinh đó. Phân biệt `rúc rích` với `khúc khích` có thể dùng cho một người cười nhỏ, `ríu rít` là tiếng nói/cười vui và dồn dập hơn, `rủ rỉ` nhấn lời trò chuyện khẽ thân mật, còn `rục rịch` là chuẩn bị làm việc sắp tới. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, có thể giải là `cười khúc khích với nhau`, `nói cười nhỏ nhỏ`; các cách này không buộc nội dung bí mật. Tab Nôm chỉ ghi `嚦` cho thành tố rích vì Từ điển Viện Hán Nôm dẫn trực tiếp đúng tổ hợp `rúc rích`.
Có tiếng cười rúc rích của hai ba cô gì đó, rồi nghe một cái đụi.
Đoàn hộ tống tí hon của Hiếu rúc rích cười thầy giáo lớp ba vừa nói một điều kỳ dị.
Bọn học trò con gái rúc rích cười với nhau.
Tới cửa, anh Sinh và anh Tý còn rúc rích bàn tán về anh Sỹ, con bà bán đậu phọng rang.
`Rục rịch` là bắt đầu có động thái chuẩn bị hoặc dấu hiệu cho thấy một việc/thay đổi có thể sắp diễn ra (`rục rịch lên đường`, `rục rịch chuẩn bị`, `giá rục rịch tăng`; *start preparing, begin to stir, show early signs*). Từ đặt sự việc ở giai đoạn manh nha nên không bảo đảm hành động sẽ xảy ra, kế hoạch đã chốt, mọi người đã đồng ý, thời điểm đã ấn định hay thay đổi chắc chắn có quy mô lớn. Sắc thái có thể háo hức, thận trọng, lo ngại hoặc trung tính tùy cảnh; không mặc định tâm trạng tích cực. Phân biệt `rục rịch` với `chuẩn bị` trung tính và có thể đã rõ kế hoạch, `nhúc nhích` là chuyển động nhỏ vật lý, `khởi động` là bắt đầu quy trình/hoạt động, và `rúc rích` là nhiều người cười đùa khe khẽ. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `sắp sửa`, `đang tính đường`, `bắt đầu lo` có thể diễn giải tùy câu; `tính đường` nhấn dự tính chứ không bảo đảm quyết định. Tab Hán–Nôm để trống vì chưa có chứng tích trực tiếp đủ định vị cho toàn tổ hợp.
Nhưng mấy chư hầu chung quanh rục rịch muốn hiệp binh phạt tội soán nghịch của Vệ.
Anh ta muốn ám hại ông Lê Thọ Vực, nên nhơn dịp có tin binh Trung Nguyên rục rịch muốn xâm lấn biên cương, bèn tâu với vua xin phong cho ông Lê Thọ Vực làm chức Thủ ngự Kinh lược sứ để trấn Lạng Sơn mà ngăn ngừa bắc địch.
Họ lượm thêm những tên cướp còn rên siết, tịch thu tất cả võ khí mà bọn cướp tử thương đã ném đi hay còn cầm trong tay khi tắt thở, hẹn sẽ thu dọn chiến trường thật sự ngày mai rồi điểm lại người, họ rục rịch kéo nhau về.
Từ nhiều tháng nay, tình hình Venezuela bắt đầu rục rịch nghiêm trọng, nền độc tài của Perez Jimenez có phần trì trệ.
`Rực rỡ` tả ánh sáng, màu sắc hay diện mạo sáng đẹp, nổi bật, lộng lẫy (`màu sắc rực rỡ`, `đèn rực rỡ`; *brilliant, splendid, radiant*), đồng thời dùng nghĩa chuyển cho thành tích, chiến công hoặc triển vọng rất tốt (`thành tích rực rỡ`, `tương lai rực rỡ`; *glorious, outstanding, promising*). Từ thể hiện đánh giá cường độ và vẻ nổi bật chứ không cho số đo ánh sáng, mã màu, giá trị, chất lượng hay mức an toàn. Với nghĩa chuyển, nó không thay số liệu chứng minh thành tích và không bảo đảm dự báo sẽ thành hiện thực. Phân biệt `rực rỡ` với `rực` thiên về độ sáng/màu mạnh, `rạng rỡ` thường tả gương mặt hoặc niềm vui sáng lên, `lộng lẫy` nhấn vẻ sang trọng và `sáng trưng` chỉ mức sáng. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `đẹp hết sảy` có thể là lời khen mạnh trong một số cảnh nhưng không phải từ đồng nghĩa máy móc. Tab Nôm ghi riêng `𤊧` cho rực và `焒` cho rỡ vì cả hai đều có chứng tích trực tiếp đúng tổ hợp.
Bầu trời rực rỡ, ngọn gió lao rao quan cảnh êm đềm, không khí mát mẻ.
Sao anh biết em không có mục đích cao sâu, không có hy vọng rực rỡ?
Cửa ngỏ sắt sơn màu đỏ lòm, mà lại còn biểu cậm tàu đừa vòng nguyệt, rồi kết bông coi cho rực rỡ thêm.
`Rui` là thanh tre hoặc gỗ đặt theo chiều dốc mái nhà, tựa lên `đòn tay` và đỡ những thanh `mè` (`rui mè`; *rafter*). Đây là tên một bộ phận trong hệ mái truyền thống; không được đổi lẫn với `mè` chạy theo chiều dài mái, `đòn tay` đỡ rui, `kèo` tạo khung chịu lực hoặc `xà gồ` trong hệ kết cấu khác. Tên gọi không tự cho biết vật liệu thực tế, kích thước, khoảng cách, khả năng chịu tải, tình trạng mục mọt hay độ an toàn; khi thi công phải theo bản vẽ và đánh giá chuyên môn của đúng công trình. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ vẫn gặp `cây rui`, `rui mè` khi nói mái ngói, mái lá hoặc nhà cũ, nhưng từ không thuộc riêng một vùng. Tab Hán–Nôm để trống vì chưa có mặt chữ với chứng tích trực tiếp đủ định vị cho đúng bộ phận này.
`Rủi` có thể là danh từ chỉ điều không lành ngẫu nhiên xảy đến (`gặp rủi`, `may rủi`; *misfortune*) hoặc từ chỉ tình thế không may và khả năng đáng tiếc trong `phận rủi`, `rủi gặp`, `rủi mà` (*unlucky, unfortunately, if by mischance*). Cách nói `rủi mà…` thường mở một giả định để phòng liệu, không khẳng định việc xấu chắc chắn xảy ra. Từ không đo xác suất hay mức thiệt hại, không chứng minh số phận siêu nhiên, lỗi cá nhân, sơ suất hoặc quan hệ nhân quả. Phân biệt `rủi` với `xui` khẩu ngữ hơn, `rủi ro` có thể là khả năng/sự cố bất lợi hoặc thuật ngữ quản trị, và `may rủi` đặt hai khả năng đối nhau. Trong lời Nam Bộ, `xui`, `hên xui`, `rủi mà`, `lỡ có chuyện` có thể gần nghĩa tùy câu; không dùng chúng thay cho chỉ số kỹ thuật. Tab Nôm ghi `𡂳` trong phạm vi chứng tích trực tiếp `may rủi`.
- Chuột cắn cà ròn, đó là chuyện rủi, tôi hơi nóng nảy, ông đừng buồn.
`Rụi` là phó từ nói cây cỏ chết sạch, thường trong `cháy rụi`, `chết rụi` (*burn away, die off completely*). Với `cháy rụi`, ngữ cảnh đã nêu lửa là tác nhân; với `chết rụi`, riêng từ này chưa cho biết do bệnh, hạn, ngập, hóa chất hay nguyên nhân khác. VietLayers không tự mở nghĩa lõi sang mọi căn nhà, tài sản hoặc cảnh vật chỉ vì một phần giải thích tự sinh trên nguồn thứ cấp dùng `tiêu điều`; khi chủ thể không phải cây cỏ cần kiểm tra một mục/cụm khác và ngữ liệu thực. `Rụi` nhấn kết quả chết sạch trong phạm vi đang nói nhưng không tự chứng minh toàn vùng đều mất, đất hư vĩnh viễn hay không thể phục hồi. Phân biệt `rụi` với `trụi` là mất lớp che phủ/trơ ra, `lụi` thường nhấn tàn dần và `tàn rụi` là héo tàn, tiêu mất. Trong lời Nam Bộ, `chết sạch hết trơn`, `cháy sạch trơn` là cách giải gần nghĩa, không phải lúc nào thay nguyên câu. Tab Nôm ghi `㰁` vì có chứng tích trực tiếp `tàn rụi`.
`Rủi ro` trong lời thường là khả năng hoặc sự việc không mong muốn có thể gây hại, mất mát hay trở ngại (`có rủi ro`, `gặp rủi ro`; *risk, mishap*). Trong quản trị rủi ro theo ISO, `risk` là tác động của sự bất định lên mục tiêu; tác động có thể là lệch so với kỳ vọng theo hướng tiêu cực hoặc tích cực, và thường được mô tả bằng sự kiện, hệ quả cùng khả năng xảy ra. Vì vậy không được nhập `rủi ro` với `mối nguy` là nguồn/tình huống có tiềm năng gây hại, `nguy hiểm` là trạng thái nguy, hoặc một tổn thất đã chắc chắn. Tên rủi ro không tự cho điểm số, xác suất hay mức nghiêm trọng; `rủi ro thấp` không có nghĩa an toàn tuyệt đối, `chấp nhận rủi ro` không mặc nhiên là từ bỏ quyền, và `không có rủi ro` cần phạm vi cùng chứng cứ. Các lĩnh vực y khoa, pháp lý, tài chính và kỹ thuật phải dùng định nghĩa, phương pháp và dữ liệu chuyên ngành. Trong lời Nam Bộ, `có cái rủi`, `lỡ có chuyện`, `hên xui` giúp giải cảnh đời thường nhưng không thay thuật ngữ quản trị. Tab Nôm chỉ ghi `𢙩` cho thành tố rủi có chứng tích trực tiếp `rủi ro`, không dựng chữ cho `ro`.
Ở đời thường hay có nhiều cái cảnh ngộ rủi ro không dè mà ngăn ngừa trước.
`Rum` có ba lớp đồng âm cần tách. Một là tên cây rum, tức safflower (*Carthamus tinctorius*), cây trồng cho quả/hạt ép dầu và hoa tạo phẩm màu đỏ, vàng; tên không tự xác định giống, nguồn hay công dụng an toàn. Hai là cách gọi cũ/hạn chế cho phẩm rum hoặc màu đỏ tím liên hệ với phẩm nhuộm; đây không phải mã màu hiện đại và không bảo đảm phẩm đang nói được làm từ nguyên liệu tự nhiên. Ba là rượu rum, một loại rượu mạnh quốc tế làm từ nước mía hoặc sản phẩm của mía như mật rỉ (*rum*); tên riêng không cho biết nồng độ cồn, màu, tuổi ủ, xuất xứ, chất lượng hay tính xác thực của chai. Không nhập ba lớp này với `rúm` nghĩa co nhỏ méo đi, `rùm` nghĩa muối mỏ/ồn theo lối vùng, hoặc tiếng Anh `rum` tính từ cổ nghĩa lạ lùng. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ hiện nay, `rượu rum`, `bánh có rum`, `cocktail pha rum` tự nhiên trong nhà hàng–khách sạn nhưng không phải từ riêng của vùng. Tab Hán–Nôm để trống vì chưa có mặt chữ trực tiếp đủ định vị cho cả ba lớp đồng âm.
`Rúm` tả vật, bộ phận cơ thể hoặc toàn thân bị thu nhỏ và méo, biến dạng (`co rúm`, `bẹp rúm`, `rúm ró`; *shrivelled, crumpled, scrunched up*). Khi nói người hay con vật `co rúm`, từ chỉ tư thế co mình; lạnh, sợ, đau hay nguyên nhân nào khác phải do câu nêu, không được tự suy. Khi nói đồ vật, `rúm` không tự xác định do nhiệt, nước, va đập, lão hóa hay lỗi sản xuất; cũng không cho biết có sửa được hoặc còn an toàn hay không. Phân biệt `rúm` với `nhăn nhúm` thiên về nhiều nếp nhăn, `teo` nhấn nhỏ lại, `co rút` nhấn quá trình co và có thể là thuật ngữ chuyên môn, `bẹp` nhấn bị dẹt. `Dúm` là dạng vùng được ghi nhận gần `rúm`, nhưng phải theo tổ hợp: `co rúm`, `bẹp rúm` là dạng phổ thông; `dúm dó` có chứng tích phương ngữ Nam Bộ gần `rúm ró`. Tab Nôm ghi `揕` vì nguồn đặt trực tiếp chữ này trong mục `rúm`, nhưng không biến chữ ghi âm thành từ nguyên Hán–Việt.
`Rùm` có hai nét hiếm/vùng. Ở vai danh từ, `rùm` là `muối mỏ`, tức rock salt/halite trong cách gọi cũ hoặc ít gặp; tên không tự cho độ tinh khiết, thành phần phụ, nguồn khai thác hay khả năng dùng làm thực phẩm. Ở vai tính/phó từ địa phương, `rùm` tả cảnh hoặc tiếng kêu ồn ào, huyên náo (`kêu rùm lên`, `ở đây rùm quá`; *noisy, boisterous*). Nét sau chỉ mức ồn/cách thể hiện chứ không tự chứng minh người nói vô lý, say xỉn, hung hăng hay gây rối theo pháp luật. Nguồn hiện có không đủ để gắn nét địa phương vào riêng một miền; trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `la um sùm`, `ồn quá` là cách giải tự nhiên chứ không phải biến thể chính tả. Phân biệt `rùm` với `rum` cây/phẩm/rượu, `rúm` co nhỏ méo đi và `rùm beng` thường thêm đánh giá làm to chuyện hoặc phô trương ầm ĩ. Tab Hán–Nôm để trống vì chưa có mặt chữ kèm nghĩa trực tiếp đủ định vị cho hai lớp đồng âm này.
Vì sức lực yếu, lại luyện tập ít, nên đá mới nửa cuộc rồi bên nào cũng bết hết, người thì đưa chơn đá gió, kẻ thì không chịu theo banh, làm cho khán giả la rùm, biểu trả tiền lại.
`Rùm beng` thường đi với `làm`, nghĩa là làm to chuyện, gây chú ý quá mức hoặc thổi phồng một việc bị người nói xem là không quan trọng (`làm rùm beng lên`; *make a big fuss, blow out of proportion*). Đây là lời đánh giá của người nói chứ không phải bằng chứng khách quan rằng sự việc nhỏ, khiếu nại sai hay người phản ánh vô lý; không dùng nhãn này để gạt bỏ báo cáo về an toàn, quấy rối, bạo lực hoặc quyền lợi. Từ còn gặp trong `quảng cáo rùm beng`, `khua chiêng gõ trống rùm beng`, nhấn cách phô trương/ầm ĩ gây chú ý (*ballyhoo, noisy fanfare*); nó không tự chứng minh thông tin giả, chiến dịch thành công hoặc đám đông mất trật tự. Phân biệt `rùm beng` với `ầm ĩ` chỉ cảnh nhiều tiếng động, `rùm` có thể chỉ ồn theo lối vùng, `thổi phồng` nhấn làm quá mức độ/sự quan trọng và `chuyện bé xé ra to` là thành ngữ đánh giá gần. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `làm rùm beng`, `la um sùm`, `làm lớn chuyện` đều tự nhiên nhưng khác trọng tâm. Tab Hán–Nôm để trống vì chưa có chứng tích trực tiếp đủ định vị cho toàn tổ hợp.
- Việc đã rùm beng rồi, còn giấu ai nữa chớ.
Những kẻ háo kỳ trong làng nghe thấy rùm beng ở ngoài cồn, không biết là chuyện gì nên rủ nhau đi coi đông như đám hội, bọn đưa đò chèo chống mỏi cả hai tay mà khách qua lại vẫn nườm nượp.
Chàng làm bộ thưởng công anh Chín tài xế và toa rập với Quang để đưa anh ta đi an trí một nơi, nói là cho nghỉ mát, kẻo báo chí mà chụp được anh ta thì họ sẽ làm rùm beng lên.
Chưa gì hết mà má kêu đằng trai đằng gái rùm beng lên.
`Rùm trời` là cách nói khẩu ngữ Nam Bộ nhấn âm thanh, tiếng la, lời bàn tán hoặc cảnh náo động vang lớn, om sòm đến mức khó không để ý (*very loudly, uproariously, all over the place*). `Trời` ở đây làm thành tố tăng mức, không mang nghĩa địa điểm trên trời. Cụm có thể đi sau `la`, `khóc`, `hát`, `nổ`, `ồn`, `đồn`; chính câu phải cho biết nguồn âm và nguyên nhân. Từ chỉ ấn tượng về độ lớn/độ lan của tiếng, không tự chứng minh người nói vô lý, tin đồn đúng, sự việc nghiêm trọng, thiết bị nguy hiểm hay có vi phạm. Phân biệt `rùm trời` với `rền trời` thiên về tiếng vang dội, `ầm trời` thiên về âm rất lớn, `rùm beng` thường kèm sắc thái làm to/phô trương và `um sùm` là ồn ào lộn xộn. Tab Hán–Nôm để trống vì chưa có chứng tích trực tiếp cho toàn cụm.
Đạn bay vèo vèo và bên kia có tiếng chưởi thề rùm trời.
Nào ngờ càng khiến Phùng Lai càng nổi giận thêm hơn, quát mắng rùm trời :
Ừ sung sướng đâu được vài tháng như hai vợ chồng anh Hai tao đó, rồi chưởi bới đập lộn nhau rùm trời, rồi đẻ xòn xọt cả bầy cả lủ để lo chạy gạo cho sói đầu hả?
Mọi ngày hắn đùa như quỷ, la hét rùm trời cơ mà .
`Rùm trời rùm đất` là cụm nhấn mạnh của lời Nam Bộ, tả tiếng động, tiếng la, lời đồn hoặc việc phô ra dư luận ồn vang, om sòm khắp nơi (*making an enormous racket; loudly all over the place*). Cặp `trời–đất` khuếch đại phạm vi cảm nhận chứ không chỉ hai địa điểm cụ thể. Người nói thường có sắc thái than phiền hoặc cho rằng sự việc quá ồn/quá phô, nhưng đó là thái độ của người nói, không phải bằng chứng rằng phản ánh sai, chuyện nhỏ, thông tin giả hay hoạt động trái phép. Không dùng cụm để phủ nhận khiếu nại chính đáng. So với `rùm trời`, dạng lặp `rùm trời rùm đất` mạnh và giàu khẩu khí hơn; so với `rùm beng`, cụm này nghiêng về ồn vang khắp nơi hơn là tự thân kết luận làm to chuyện. Tab Hán–Nôm để trống vì chưa có chứng tích trực tiếp cho toàn cụm.
`Run` là chân tay, một phần cơ thể hoặc toàn thân rung nhẹ, lặp lại và thường không tự chủ do lạnh, mệt, bệnh hoặc cảm xúc như sợ, vui, giận (`run tay`, `run người`, `run cầm cập`; *tremble, shiver*). Riêng chữ `run` không xác định nguyên nhân, mức độ nguy hiểm hay chẩn đoán; không lấy tuổi tác, cảm xúc hay một lần run để gắn nhãn yếu đuối, thiếu năng lực hoặc bệnh cụ thể. Từ còn tả giọng nói, nét chữ không vững vì người nói/viết đang run (`giọng run`, `nét chữ run`; *quavering, shaky*); trạng thái ấy không cho biết lời nói thật hay sai, người đó đồng ý hay chữ ký hợp lệ. Phân biệt `run` với `rung` là lay động rộng hơn của vật/cơ thể, `rùng mình` là một đợt co/rung thoáng qua và `co giật` có phạm vi chuyên môn, mức vận động khác nên không dùng thay tùy tiện. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `lạnh run cầm cập`, `sợ run tay`, `run bần bật` tự nhiên nhưng nguyên nhân vẫn phải theo câu. Tab Nôm ghi `𢹈` như cách ghi trực tiếp trên mục nguồn, không coi đó là gốc Hán–Việt.
Và cứ như vậy suốt mười phút, con Khịt chưa chết, nhưng ông Năm đã run tay, mồ hôi xuống ướt mặt.
`Rún` là dạng vùng ở miền Trung và miền Nam của `rốn`: chỗ lõm/sẹo giữa bụng sau khi cuống rốn rụng (*navel, belly button*). Trong ngữ cảnh sinh nở, các tổ hợp `cắt rún`, `cuống rún`, `rụng rún` có thể cần dịch theo dây/cuống rốn (*umbilical cord, umbilical stump*) chứ không thay đồng loạt bằng *belly button*. `Rún` là danh từ vùng, không phải lỗi của `run` và không tự cho biết tình trạng y khoa. Câu dân gian `chuồn chuồn cắn rún biết bơi` là lời truyền miệng trẻ con, không phải chỉ dẫn học bơi hay bằng chứng an toàn dưới nước. Trong lời Nam Bộ có `cái rún`, `lỗ rún`, `cắt rún`, `rụng rún`; văn bản y tế chính thức thường ưu tiên thuật ngữ chuẩn theo hồ sơ chuyên môn. Tab Hán–Nôm để trống vì nguồn hiện có chưa cho mặt chữ kèm nghĩa trực tiếp đủ định vị.
Sở dĩ chúng nó không "chạy" vì chúng nó thương yêu cái nơi chôn nhao cắt rún của chúng, cố lội ngược dòng, bám níu để ở lại nơi mà chúng nó chào đời.
`Rùn` là động từ chỉ co, rụt hoặc hạ một phần thân thể xuống: `rùn cổ`, `rùn vai`, `rùn mình`, `rùn gối` (*draw in, hunch, crouch, lower*). Tư thế có thể do tránh vật, lấy đà, lạnh, sợ hay lý do khác; từ không tự gán nguyên nhân, cảm xúc, sự phục tùng hoặc đồng thuận. Trong nghĩa nghề rèn cũ/ít gặp, `rùn` là làm một đoạn kim loại ngắn lại để phần ấy dày hoặc lớn tiết diện hơn (*upset metal*); đây là tên thao tác, không phải hướng dẫn an toàn và không tự cho nhiệt độ, kích thước hay quy trình. Phân biệt `rùn` với `run` là rung nhẹ không tự chủ, `chùn` là giảm thế/rụt chí, `nhún` là hạ–nâng nhẹ hoặc nhường và `rụt` là kéo vào. Lời Nam Bộ còn giữ `rùn mình xuống`, `rùn vai`; tab Nôm ghi `𢲝` theo chứng tích trực tiếp.
Mưa bắt đầu rơi, Ðơn Hùng Tín rùn mình hỏi kỷ:
`Rủn` tả thân thể hoặc tay chân mềm, yếu, gần như không còn sức (`rủn người`, `rủn tay chân`, thường gặp trong `bủn rủn`; *go weak, go limp, feel drained*). Từ mô tả cảm giác/trạng thái, không phải chẩn đoán và không tự chứng minh người ấy hèn, lười hoặc mất năng lực. Ở nghĩa chuyển trong `rủn chí`, từ chỉ xuống tinh thần, giảm ý chí trước khó khăn (*lose heart*); đây có thể là trạng thái nhất thời, không phải kết luận người ấy sẽ thất bại. Phân biệt `rủn` với `run` là rung, `nhũn` là mềm nhão về kết cấu, `rã rời` là mệt rời từng phần và `bủn rủn` là tổ hợp thường dùng nhấn mạnh trạng thái tay chân khó cử động. Cách nói tự nhiên ở Nam Bộ gồm `bủn rủn tay chân`, `rủn người`, `đừng rủn chí`, nhưng từ không độc quyền vùng. Tab Hán–Nôm để trống vì chưa có mặt chữ kèm nghĩa trực tiếp đủ định vị.
- Thói đê tiện của thiên hạ, nếu nó không can hệ đến mình, thì có lẽ mình làm lơ rồi khỏi buồn được, ngặt vì thói đê tiện ấy nó làm cho mình phải thương tâm rủn chí, thì có thế nào mình làm lơ mà vui được.
`Run bẩy bẩy` là dạng vùng được ghi trong vốn từ Nam Bộ, tả tay chân hoặc cả mình rung mạnh, liên tiếp (*tremble violently, shake all over*). Dạng phổ biến hơn trong tiếng Việt toàn dân là `run bây bẩy`; VietLayers giữ hai dạng như quan hệ vùng–toàn dân, không sửa dạng này thành lỗi chính tả. Lạnh và sợ là hai ngữ cảnh thường gặp nhưng cụm từ không tự cho biết nguyên nhân, bệnh lý, mức nguy hiểm, tính can đảm, lỗi hay độ thành thật. Phân biệt `run bẩy bẩy` với `run lẩy bẩy` là dạng gần nghĩa, `run bần bật` nhấn nhịp giật/rung liên tiếp và `run rẩy` là cách nói rộng hơn. Tab Hán–Nôm để trống vì chưa có mặt chữ kèm nghĩa trực tiếp cho toàn cụm.
`Run cầm cập` tả trạng thái run mạnh, liên tiếp, thường gặp khi lạnh, sợ hoặc cơ thể đang khó chịu (*shiver violently, shiver uncontrollably*). Hình ảnh hàm hay răng va nhau thường đi kèm cách nói này, nhưng chỉ dịch *teeth chattering* khi câu thật sự nhắc tới răng/hàm; cụm từ tự nó không bắt buộc chi tiết ấy. Không dùng `run cầm cập` để tự chẩn đoán sốt, sốt rét, hạ thân nhiệt, mức nguy hiểm hay để gán người ấy hèn. Phân biệt `cầm cập` với `lập cập` thường tả động tác/vật va hoặc vận hành không vững; `run lẩy bẩy` và `run rẩy` gần nghĩa nhưng không bắt buộc cùng hình ảnh. Tab Hán–Nôm để trống vì chưa có chứng tích trực tiếp cho toàn cụm.
`Run en` là cách nói Nam Bộ cũ hoặc nay ít dùng, chỉ run vì lạnh/rét, thường xuất hiện trong công thức `run en phát rét` (*shiver with cold, get the chills*). Một bản nguồn in dạng `run ên`; VietLayers giữ `run en` theo đầu mục và dẫn liệu văn chương, đồng thời ghi `run ên` như biến thể chữ cần đọc thận trọng. Cụm không tự cho biết nhiệt độ, bệnh, sốt hay sốt rét; `phát rét` trong lời cũ là mô tả cảm giác/trạng thái chứ chưa phải chẩn đoán. Khi viết cho người học hiện đại nên gắn nhãn cũ/hiếm và có thể chú giải bằng `run vì lạnh`. Tab Hán–Nôm để trống vì chưa có chứng tích cho toàn cụm.
Tam Tạng ngồi run en phát rét, lầm thầm niệm tâm kinh mà chịu.
- Người tu hành chịu đã quen, sao ngươi đã đấp mền còn run en phát rét!
`Rung` là động từ có hai khung chính. Ở khung ngoại động, người hay lực tác động làm vật chuyển qua lại hoặc dao động (`rung cây`, `rung dây`, `rung chuông`; *shake, vibrate, ring* theo vật). Ở khung nội động, vật, bề mặt hoặc thiết bị tự chuyển động nhỏ và liên tiếp (`cửa kính rung`, `điện thoại rung`; *vibrate, shake*). Tên động tác không tự cho biết lực, tần số, nguyên nhân, hư hại hay an toàn; `rung chuông` chỉ bảo đảm chuông phát tiếng khi câu/kết quả nói rõ. `Rung đùi` là tổ hợp chỉ nhịp chân khi ngồi, không tự chứng minh đắc ý, lo âu hay tính cách. Phân biệt `rung` với `run` là cơ thể run ngoài ý muốn, `lay` thường tác động qua lại, `lắc` nhấn đổi hướng và `rung chuyển` là dao động mạnh/quy mô hơn. Chữ Nôm `㧤` được ghi trực tiếp cho `rung`; đây là cách ghi Nôm, không phải từ nguyên Hán–Việt.
Từng thân cây ngã xuống liên hồi mặt nước rung chuyển, sóng gợn lên chạy dài, vỗ vào vách chòi của anh nghe lát chát.
`Rùng` có bốn lớp đồng tự cần tách. (1) Động từ: cơ thể bỗng rung lên một cái, thường gặp trong `rùng mình` (*shudder*); lạnh, sợ, ghê hay nguyên nhân khác chỉ được kết luận khi câu nói rõ. (2) Danh từ nghề biển: một loại lưới lớn dùng đánh cá biển (*large fishing net, seine*); tên gọi không tự cho biết kích thước, mắt lưới, cách khai thác hay tính hợp pháp. (3) Động từ: lay/rung nhẹ rây hoặc vật đựng để phần bên trong dồn, trải hay lọt đều hơn (*jiggle or shake a sieve/container gently*); không thay hướng dẫn thao tác. (4) Trong từ ngữ Nam Bộ cũ/hiếm, `nước rùng` là nước dùng/nước lèo nấu cho ngọt (*stock, broth*), như khung `châm rùng vô lầu`; không đồng nhất với mọi loại canh và không xác nhận thành phần. Bốn nghĩa không được trộn với `rung` dao động thông thường, `rừng` hay `rưng`. Tab Hán–Nôm để trống vì các chữ tra được không định vị an toàn cho cả bốn đồng tự; chữ `挏` chỉ đưa ở mục `rùng mình` có chứng tích trực tiếp.
Chàng với tay lên chợt rùng mình vì từ trong phòng, một bàn tay trắng muốt đưa ra, nắm chặt bàn tay chàng.
`Rừng` trước hết là vùng đất rộng có nhiều cây cối lâu năm mọc tập trung (*forest, woods*); kiểu rừng, ranh giới, sở hữu và tình trạng bảo tồn phải nêu riêng. Nghĩa chuyển chỉ một tập hợp rất nhiều vật/người san sát (`một rừng cờ`, *a sea/dense mass of*), không phải số đo. Khi đứng sau tên cây hoặc thú (`gà rừng`, `chuối rừng`), từ cho biết loại sống/mọc hoang hay gắn với môi trường rừng theo tên gọi; không tự xác định loài, nguồn gốc hàng hóa hoặc an toàn sử dụng. Đồng tự Nam Bộ cũ/hiếm là động từ `rừng lại`, `rừng nhà`: chống/đỡ vật hay căn nhà bị xiêu để cho ngay, đứng lại (*prop or brace upright*); đây không phải hướng dẫn kết cấu và không xác nhận công trình an toàn. Chữ Nôm `𡼹` chỉ gắn với nghĩa `rừng núi` có chứng tích, không gán sang động từ vùng cũ.
Rừng tràm xanh đậm, rọi xuống mặt nước đỏ ngầu, rung rinh.
`Rụng` là lìa khỏi chỗ vốn mọc, bám hoặc gắn vào, thường rồi rơi ra (*fall off, shed, come out*): lá, hoa, trái, tóc, răng, lông, cuống rốn. Trọng tâm là sự tách khỏi chỗ gắn; `rơi` rộng hơn, chỉ chuyển xuống mà không nhất thiết từng gắn vào vật khác. Từ không tự cho biết nguyên nhân, tự nhiên hay do tác động, lượng, mức nguy hiểm, bệnh lý hoặc hư hại vĩnh viễn; các cụm chuyên biệt như `rụng tóc`, `rụng trứng`, `rụng rốn` cần ngữ cảnh y khoa/sinh học riêng khi dùng theo chuyên môn. `Rụng rời`, `rụng tim` và nghĩa lóng bị loại khỏi cuộc thi là các tổ hợp/nghĩa chuyển cần mục riêng, không đổ ngược vào mọi lần dùng `rụng`. Chữ Nôm `湧` được nguồn định vị trực tiếp cho `rơi rụng`; đây là cách ghi Nôm, không phải gốc Hán–Việt của từ.
Một trái bần chín khá to, vừa rụng xuống bãi bùn.
Rừng cấm là khu rừng bị nhà chức trách hoặc một quy chế cấm hay hạn chế khai thác, sử dụng hoặc tiếp cận theo phạm vi được nêu. Trong *Ái tình miếu*, chú thích trực tiếp giải rừng bị nhà nước cấm khai thác; đó là nét lịch sử của câu, không đủ để suy quy chế pháp luật hiện nay. Không đồng nhất tự động rừng cấm với mọi rừng đặc dụng, khu bảo tồn thiên nhiên, rừng phòng hộ hay rừng thiêng; cũng không tự suy ai được vào, hoạt động nào bị cấm, thời hạn và hình phạt nếu thiếu văn bản cụ thể.
Sau nhà có một sở vườn rộng một mẫu, đất triền dốc, phía trong chạy lên giáp với đường ranh rừng cấm .
`Rung cây nhát khỉ` là thành ngữ dùng để chê cách hù dọa không đúng lối, không nhằm đúng chỗ hoặc khó có hiệu quả, nhất là với người không dễ bị dọa (*an ineffective or misdirected attempt at intimidation; an empty bluff*). `Nhát` trong câu mang nghĩa `dọa`, không phải tính từ chỉ người nhút nhát. Dạng `rung cây dọa khỉ` cũng gặp trong cách nói hiện đại; cần đọc theo văn cảnh vì đôi khi người viết dùng rộng cho một động tác cảnh cáo/thăm dò phản ứng. Đây là lời đánh giá của người nói, không tự chứng minh đe dọa thật sự vô hại, hợp pháp, thất bại hay đối tượng can đảm. Phân biệt `rung cây nhát khỉ` với `giết gà dọa khỉ`, trong đó một đối tượng bị xử làm gương để răn đối tượng khác. Tab Hán–Nôm để trống vì chưa có chứng tích trực tiếp cho toàn thành ngữ.
Cái thằng rung cây nhát khỉ này muốn chia rẽ hai đứa mình.
`Rung chuông` theo nghĩa đen là tác động vào chuông để chuông phát tiếng (*ring a bell*). Tùy loại chuông, thao tác thật có thể là lắc thân chuông, kéo dây, gõ hoặc vận hành cơ cấu; từ không thay thế hướng dẫn sử dụng. Các cụm `rung chuông cảnh báo`, `rung chuông báo động` dùng nghĩa chuyển: nêu tín hiệu để người khác chú ý đến một khả năng đáng lo (*sound/raise the alarm*). Cảnh báo không tự chứng minh nguy cơ chắc chắn, mức khẩn cấp, ai đã nghe hay quy trình đã hoàn tất. Phân biệt `rung chuông` với `bấm chuông` dùng nút, `gõ/đánh chuông` tác động bằng dùi/vật gõ và `chuông reo` là chuông phát tiếng. Tab Hán–Nôm để trống vì chưa có chứng tích trực tiếp cho toàn cụm.
`Rung chuyển` trước hết là rung động mạnh đến mức một vật lớn, nền, nhà hoặc cả vùng lay chuyển (*shake violently, rock*). Nghĩa chuyển chỉ tác động lớn làm một hệ thống, thế lực, niềm tin hoặc dư luận bị lung lay hay thay đổi đáng kể (*shake, destabilize, profoundly affect*). Cụm từ không tự chứng minh có sụp đổ, hư hại, thương vong, cường độ đo được hoặc nguyên nhân nào; trong nghĩa chuyển, nó cũng không bảo đảm thông tin đúng, sự kiện quan trọng khách quan hay hệ thống đã đổi hẳn. Phân biệt `rung chuyển` với `rung` là dao động nói chung, `chấn động` có thể là hiện tượng hoặc ảnh hưởng gây sốc, `rúng động` giàu sắc thái lan rộng và `rung động` thường nhẹ hơn hoặc chỉ cảm xúc. Tab Hán–Nôm để trống vì chưa có chứng tích cho toàn cụm, dù các thành tố có lịch sử chữ riêng.
`Rung động` có hai lớp chính. Về vật lý, từ chỉ trạng thái/sự dao động nhỏ, lặp lại quanh một vị trí hoặc của vật thể (*vibrate, vibration*); thông số phải ghi riêng bằng biên độ, tần số hay phép đo. Về cảm xúc, `rung động` là lòng bị lay động, xúc cảm nảy sinh trước người, cảnh hoặc việc (*be moved, feel stirred, feel attracted*). Nét cảm xúc có thể lãng mạn khi câu nói rõ, nhưng không tự có nghĩa yêu, đồng thuận, quan hệ hay cam kết. Từ cũng không chẩn đoán tâm lý, chứng minh điều gây xúc động là đúng hay tốt. Phân biệt `rung động` với `rung chuyển` mạnh/lung lay hơn, `rung cảm` nhấn độ nhạy và cộng hưởng cảm xúc, `xúc động` là cảm xúc mạnh trào lên. Tab Hán–Nôm để trống vì toàn cụm chưa có chứng tích định vị, dù `động` có lớp Hán–Việt riêng.
Tình yêu chẳng bao giờ nở được khi bên này rung động nhưng bên kia thì lạnh nhạt.
Tuy nằm trong phòng the, ngăn cách với bên ngoài nhưng quận chúa vẫn nghe con tim cô độc của mình rung động.
Nhưng tim Hòa phải cùng tim nàng rung động trước gió sớm mây chiều, Hòa phải thưởng thức sự óng ả của mái tóc mà nàng dụng tâm săn sóc chỉ vì chàng mà thôi.
`Rung đùi` là ngồi mà nhịp, bật hoặc lắc một hay hai chân lặp đi lặp lại (*bounce/jiggle one's leg while seated*). Từ điển cũ thường đặt động tác trong cảnh `đắc ý`, nhưng cách dùng hiện nay không tự cho biết người làm cố ý, vui, nhàn nhã, sốt ruột hay lo âu; thái độ phải do toàn cảnh xác nhận. Không dùng động tác này để kết luận tính cách, giới, vận may hoặc chẩn đoán sức khỏe. Trong hoàn cảnh chung bàn/ghế, rung đùi có thể làm người khác khó chịu vì truyền rung, nhưng đánh giá lịch sự cần dựa tác động và quy ước cụ thể. Phân biệt `rung đùi` với `rung chân` rộng hơn về tư thế/bộ phận và `run chân` là chân run thường ngoài ý muốn. Tab Hán–Nôm để trống vì chưa có chứng tích toàn cụm.
Nằm rung đùi gãi vế chơi sướng hơn ngồi đưa tay lên bỏ tay xuống.
Ông rót nước trà ngồi cao hứng rung đùi:
– Dẹp xong cái đám của Bảy Núi thì mình chỉ cần ngồi bên này rung đùi và thọt tin cho bọn Miên và bọn Tây vô ví tụi đó mấy hồi!
Ông bác Thành thú vị rung đùi, Nhã cau mặt lại rất nhanh nhưng bình tĩnh ngay để nói :
`Rùng mình` là toàn thân hoặc một phần cơ thể bỗng rung lên trong chốc lát, thường ngoài ý muốn (*shudder, give a shiver*). Lạnh, sợ, ghê, xúc động, bất ngờ hoặc nguyên nhân khác chỉ được nêu khi văn cảnh xác nhận; bản thân cụm không phải chẩn đoán, không chứng minh nguy hiểm, điều siêu nhiên, lời kể là thật hay người ấy đồng thuận. `Rùng mình ớn lạnh` có thể là lời tả triệu chứng nhưng vẫn cần đánh giá y khoa riêng khi cần. Phân biệt `rùng mình` là một phản ứng ngắn với `run` có thể kéo dài, `rợn người` thiên về cảm giác ghê/sợ và `nổi da gà` là biểu hiện trên da. Chữ Nôm `挏` chỉ được ghi cho đúng tổ hợp `rùng mình` theo Từ điển Viện Hán Nôm, không gán sang các đồng tự khác của `rùng`.
Họ nghỉ độ một phút đồng hồ và cả hai, kỳ lạ thay, bấy giờ hết sợ, mới bắt đầu nghe lạnh, cô gái rùng mình mấy lượt và đánh bồ-cạp, hai hàm răng chạm nhau, cô ta cố giữ, cắn chặt lại nhưng không được.
Thu rùng mình nghĩ đến cuộc tử tiết của Phan-Thanh-Giản ngày xưa.
Đây là kiểu hệ rừng ở ven biển hoặc cửa sông, gồm các loài cây chịu mặn, mọc trên đất thường bị nước triều làm ngập.
`Rung rinh` thường tả vật lung lay, đung đưa hoặc run nhẹ liên tiếp, nhất là vật nhỏ/mảnh trước lực nhẹ (*quiver, tremble lightly, wobble gently*). Cụm không tự mang nghĩa đẹp, không chứng minh vật sắp rơi, hư hay mất an toàn. Tư liệu Nam Bộ cũ còn ghi nghĩa chuyển `e sợ, hồn đã rung rinh`: tinh thần bắt đầu lung lay trước lời dọa; nét này phải gắn nhãn cũ/hiếm, không thay cho cách dùng hiện đại thông thường. Phân biệt `rung rinh` với `rung rung` là rung nhè nhẹ nói chung, `rung rỉ` là lời than năn nỉ nhỏ dai theo nguồn vùng, và `rủng rỉnh` chỉ có dư tiền/thời gian. Tab Hán–Nôm để trống vì chưa có chứng tích trực tiếp cho toàn cụm.
Thủ Nghĩa đương đứng ngó thình lình nghe cái sạt, cây nhỏ rung rinh, không rõ là con chi, anh ta cầm rựa đứng ngó lườm lườm, song không thấy động tịnh chi nữa.
Nàng mỉm cười, hai núm đồng tiền rung rinh.
Qua bức màn ngăn cái buồng sâu và độc nhứt nầy làm hai, thiếu nữ thấy một chiếc giường ngủ bên trong, đang rung rinh, vì màn bị gió lay, và sau bếp, không thấy bóng ai cả, không thấy khói lửa gì hết.
`Rùng rợn` tả điều làm người ta thấy sợ hãi, ghê rợn hoặc kinh hãi mạnh (*horrifying, gruesome, spine-chilling, creepy* tùy cảnh). Từ có thể đi với câu chuyện, âm thanh, cảnh tượng, chi tiết hay bầu không khí; mức cảm nhận mang tính đánh giá, không tự chứng minh nguy hiểm thật, tội phạm, yếu tố siêu nhiên, độ xác thực hay ý định của tác giả. Khi dịch, `gruesome` hợp cảnh ghê vì chi tiết thể xác, `spine-chilling` hợp cảm giác sợ, còn `creepy` thường nhẹ hơn. Phân biệt `rùng rợn` với `ghê rợn` gần nghĩa, `kinh dị` thường chỉ thể loại/nội dung, `đáng sợ` rộng hơn và `rợn người` tả phản ứng. Tab Hán–Nôm để trống vì chưa có chứng tích trực tiếp cho toàn cụm.
Ừ, sợ hãi là một tình cảm dễ chịu, bằng cớ là ai cũng thích nghe chuyện ma, thích xem phim rùng rợn.
Chính chỉ trong những khung cảnh như thế nầy, với những hành lang quanh quẹo bí mật, với sự cách biệt giữa mỗi buồng, kêu cứu không ai nghe cả, chính chỉ nơi đó mà những vụ ám sát rùng rợn mới xảy ra được dễ dàng.
`Rung rúc` có các lớp đồng tự phải tách rõ. Trong từ ngữ Nam Bộ cũ/hiếm, `cứ ở rung rúc trong nhà` là quanh quẩn/ở lì bên trong, ít ra ngoài (*stay cooped up, remain shut in*); từ không tự nói người ấy bị ép, cô lập, lười hay có bệnh. Với tiếng khóc, `khóc rung rúc` là khóc nhỏ, thút thít dai dẳng (*whimper or sob quietly for a long time*), không đồng nhất với chính tả phổ biến `khóc rưng rức` và không đo mức đau khổ. Ở đồng tự danh từ, `rung rúc` còn là tên Việt được ghi cho dây/cây *Berchemia lineata* thuộc họ Táo (Rhamnaceae); tên gọi không đủ định danh một mẫu cây và không chứng minh công dụng chữa bệnh. Tab Hán–Nôm để trống vì chưa có chứng tích trực tiếp cho các lớp nghĩa này.
`Rùng rực` là từ Nam Bộ cũ/hiếm, được giải bằng `rần rần, rộn rạo huyên náo`: hoạt động hoặc chuyển động diễn ra nhộn, dồn dập và có vẻ xôn xao (*bustlingly, in a lively commotion*). Cách dùng phải giữ nhãn lịch sử/vùng vì người nói hiện nay dễ không nhận ra. Từ không tự cho biết có bao nhiêu người, âm lượng, hoảng loạn, bạo lực, nguy hiểm hay vi phạm; các nét ấy cần câu văn riêng. Không sửa `rùng rực` thành `rừng rực` chỉ sáng/nóng mạnh hoặc `hừng hực` chỉ khí nóng, sức/cảm xúc mạnh. Tab Hán–Nôm để trống vì chưa có chứng tích trực tiếp cho toàn dạng biểu cảm.
`Rưng rức` thường bổ nghĩa cho tiếng khóc: khóc nức nở hoặc không quá to nhưng kéo dài, nghẹn theo từng chặp (*sob, weep persistently*). Từ không tự cho biết nguyên nhân, mức đau khổ, người khóc cần gì hay câu chuyện kể kèm là đúng; đừng nhầm với `rưng rưng` mới chực trào nước mắt, `rưng rức` mạnh/dài hơn, hoặc `rung rúc` là các đồng tự vùng khác. Lớp cũ trong `đen rưng rức`, nhất là tả răng nhuộm đen, nghĩa là đen nhánh/đen bóng và đẹp theo quan niệm thẩm mỹ của văn cảnh (*lustrous jet-black*), không phải đau nhức. Sắc thái `đẹp` ở đây mang tính lịch sử/văn hóa, không phải chuẩn đẹp bắt buộc, chẩn đoán răng hay căn cứ nhận diện một người. Tab Hán–Nôm để trống vì chưa có chứng tích trực tiếp cho toàn dạng láy.
Picolino ngồi trên ghế, khóc rưng rức không thôi.
Khi Chuỷ ghì nàng một lần cuối rồi đứng dậy nàng mới bàng hoàng sực tỉnh, kéo vội cạp quần lên rồi nằm nghiêng người lại, hai tay ôm mặt khóc rưng rức.
Và những người đàn bà đùa dai ấy, trong những ngày mưa gió, những ngày chồng bỏ đi chim gái hay hút thuốc phiện, nàng thường đóng cửa đọc thư để bâng khuâng, để khóc rưng rức vì ân hận : «Biết thế hồi đó mình lấy anh ấy còn hơn !
Và Việt, người anh hùng của câu truyện "Bên đường Biên giới" nhân vật quan trọng được các báo chụp hình phỏng vấn, bỗng khóc lên rưng rức, và cảm thấy tuyệt vọng chua cay…
`Rừng rực` trước hết tả lửa cháy to, đỏ và sáng mạnh (*blazing, burning fiercely*). Từ cũng có thể mở sang vật, màu hoặc sức nóng hiện ra dữ dội như lửa (`lò đỏ rừng rực`, `nắng rừng rực`), nhưng không tự cho biết nhiệt độ, thời lượng, nguy cơ cháy, mức tiêu hao hay nguyên nhân. Khi dùng hình ảnh, cường độ là sắc thái miêu tả chứ không phải số đo; không tùy tiện gán cho cảm xúc hoặc ý định nếu câu không nêu. Phân biệt `rừng rực` với `rực rỡ` thiên về sáng đẹp/nổi bật, `đỏ rực` là tổ hợp màu đỏ mạnh, `hừng hực` thường tả hơi nóng hoặc khí thế, và `rùng rực` Nam Bộ cũ chỉ cảnh rần rần huyên náo. Tab Hán–Nôm để trống vì chưa có chứng tích trực tiếp cho toàn dạng láy.
Những chiếc phi cơ hỏng thắng, chạy vun vút trên sân, đuổi theo chiếc phi cơ đằng trước, đâm sầm vào nhau, bom nổ tung, lửa rừng rực cháy.
Ông có cảm tưởng như ngọn lửa rừng rực đó đang cháy tạt trên da ông.
Hơi nóng rừng rực choáng váng phả lên từ cái lò than vĩ đại dưới hầm.
`Rung rung` là dạng láy tả chuyển động rung nhè nhẹ, nhỏ và lặp lại ở vật hoặc bộ phận cơ thể (*quivering, vibrating lightly*). Cụm có thể đứng sau danh từ (`cánh hoa rung rung`) hoặc bổ nghĩa cách chuyển động (`rung rung theo nhịp`). Nó không tự cho biết nguyên nhân, tần số, mức hư hại, vẻ đẹp, cảm xúc hay bệnh lý. Phân biệt `rung rung` thường thiên về dao động nhẹ của vật/bộ phận với `run run` thường tả người, tay, giọng hay nét chữ hơi run; `rưng rưng` là nước mắt chực trào và `rùng rùng` là dạng khác, có thể chỉ hoạt động ồ ạt theo nguồn cũ. Tab Hán–Nôm để trống vì chưa có chứng tích trực tiếp cho toàn dạng láy.
Quan Phủ ngừng một chút, mặt mày coi tái xanh tay bưng ly rượu rung rung, tằng hắng một tiếng rồi nói tiếp:
Chưa kịp hỏi đã thấy bà Hòa chạy ra nắm lấy tay và nói bằng một giọng rung rung vì xúc động:
Cặp Hạc Trảo này đã giúp Liễu Tòng danh dậy giang hồ, nhưng hiện tại trước một trạng huống lạ lùng do một nhân vật lạ lùng mang lại, làm cho đầu Hạc Trảo trên tay họ Liễu chợt thấy rung rung.
Thủy cho tay vào túi áo choàng lấy ra chiếc chìa khóa rung rung trước mặt.
`Rùng rùng` tả nhiều người cùng kéo đi, đổ về hoặc hành động thành một đợt lớn, dồn và gấp, gợi `ần ùn, rầm rập` (*in a surging mass, en masse*). Từ điển Nam Bộ cũ nhấn việc kéo nhau/đua nhau làm một loạt; nguồn toàn dân hiện đại cũng ghi đoàn người đông đi rầm rập. Cụm giàu tính miêu tả và không tự cho biết con số, âm lượng, lý do, mức tự nguyện, sự đồng thuận, hoảng loạn, bạo lực, tính hợp pháp hay kết quả. Không nhập `rùng rùng` với `rung rung` dao động nhẹ, `rưng rưng` nước mắt chực trào hoặc phản ứng cá nhân `rùng mình`. Chữ Nôm `用` chỉ được ghi vì nguồn Hồ Lê định vị trực tiếp trong dạng `rùng rùng`, không gán sang các đồng tự khác của `rùng`.
Hồi chiều xe lửa lên tới Chợ Lớn, tôi thấy bộ hành rùng rùng leo xuống, tôi tưởng đã tới Sài Gòn rồi, nên cũng xuống theo, té ra mới hay là Chợ Lớn.
Cách một hồi lâu, các cơ quan ở trong rùng rùng kéo nhau đi ra.
Bà con cùng hương chức trong làng nghe nói có vợ chồng thầy thông về, rùng rùng kéo nhau đến thăm, tuy ngoài miệng nói đến mừng vợ chồng thầy, song trong lòng quyết xem coi cô thông có thiệt con nhà giàu sang hay không.
Rồi họ rùng rùng rủ nhau lên núi để bắt Bà Mọi, chớ không đùa cợt công việc phá hoại vô hiệu quả của bà ta như trước nữa.
`Ru ngủ` có hai lớp: (1) nghĩa đen là dùng lời hát, giọng nói, nhịp vỗ/đưa hoặc âm thanh êm để dỗ ai ngủ (`ru ngủ em bé`; *lull to sleep*); động từ không bảo đảm người ấy đã ngủ và không đồng nghĩa gây mê y khoa; (2) nghĩa đã từ vựng hóa là làm người hoặc tập thể mê đi, tê liệt tinh thần hay giảm cảnh giác bằng lời lẽ, hình ảnh hoặc cảm giác yên ổn (`ru ngủ sự cảnh giác`, `bị thành tích ru ngủ`; *lull into complacency, numb*). Nghĩa chuyển thường mang sắc thái phê phán nhưng không tự chứng minh người nói cố ý lừa, người nghe mất hoàn toàn năng lực suy xét hoặc thông tin được nêu là sai. Phân biệt `ru ngủ` với `xoa dịu` làm bớt căng thẳng, `trấn an` củng cố bình tĩnh bằng thông tin/hành động, `đánh lạc hướng` chuyển sự chú ý và `gây mê` là thủ thuật y khoa. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, nghĩa đen có thể nói `ru cho ngủ`, `đưa võng ru ngủ`; nghĩa chuyển tự nhiên trong `đừng để mấy con số đẹp ru ngủ`. Tab Nôm chỉ ghi `𠱋` ở cấp thành tố ru có chứng tích `hát ru`, không gán chữ cho toàn cụm hiện đại.
Vài "học giả" Tây phương đi phiêu lưu qua thuộc địa tìm danh lợi - tìm dễ dàng hơn ở chánh quốc - đã dùng phương pháp khách quan, nhân bản của họ để ca ngợi vài tên phản quốc bổn xứ, có công đánh Nam dẹp Bắc hoặc ru ngủ dân tộc.
Sự vuốt ve đều tay và ru ngủ là một thông điệp câm nín và trực tiếp mà người mẹ truyền cho con bé.
Thời Tân còn nhỏ không bao giờ mẹ ôm Tân ru ngủ vì Tân có tật hễ cứ nghe tiếng ru là khóc thổn thức.
Thuốc phiện cuối cùng của thực dân nhầm ru ngủ tuổi trẻ để khỏi vùng dậy đòi độc lập.
`Run lẩy bẩy` tả cơ thể hoặc tay chân rung mạnh, liên tiếp, khó giữ yên (*tremble, quiver, shake badly*). Cụm có thể dùng trong cảnh lạnh, sợ, giận, xúc động hoặc yếu sức, nhưng nguyên nhân luôn phải lấy từ câu cụ thể; bản thân từ không chẩn đoán bệnh, đo mức nguy hiểm hay chứng minh người ấy hèn, có lỗi hoặc nói dối. Phân biệt `run lẩy bẩy` với dạng vùng `run bẩy bẩy`, dạng toàn dân `run bây bẩy`, `run bần bật` thiên về nhịp rung/giật mạnh và `run rẩy` có phạm vi rộng hơn. Không sửa `lẩy` thành `lấy`. Tab Hán–Nôm để trống vì chưa có chứng cứ định vị cho toàn cụm.
Run như cầy sấy là thành ngữ so sánh chỉ trạng thái run dữ dội, lẩy bẩy hoặc không tự giữ yên được. Sợ và lạnh là hai nguyên nhân thường gặp; bệnh, đau hoặc xúc động chỉ được nêu khi câu nói rõ. Từ cầy trong cách giải truyền thống được hiểu là chó và hình ảnh thường gắn con chó ướt hoặc rét run gần lửa, nhưng không nên kể thêm chi tiết nguồn gốc như sự thật duy nhất đã ngã ngũ. Thành ngữ không tự chứng minh người ấy hèn, có lỗi, nói dối hay đang mắc bệnh cụ thể.
Mỗi lần nghe như thế, chúng tôi run như cầy sấy.
Liên đang run như cầy sấy vì khí rừng đêm lạnh và áo quần ướt cả.
`Run rẩy` tả người, tay chân hoặc giọng rung mạnh hay liên tiếp, khó giữ vững (*tremble, shiver, quiver*). Đây là cách nói khá rộng: lạnh, sợ, xúc động, tức giận, mệt hoặc nguyên nhân khác chỉ được xác nhận khi câu nêu rõ. Cụm không tự cho biết chẩn đoán, mức nguy hiểm, độ thành thật, sự đồng thuận, năng lực hay tính cách. So với `run cầm cập`, `run rẩy` không nhất thiết gợi hàm/răng; so với `run lẩy bẩy`, nó ít khóa vào một kiểu rung biểu cảm cụ thể hơn. Có thể dùng cho `tay chân run rẩy`, `giọng run rẩy`, `người run rẩy`. Tab Hán–Nôm để trống vì chưa có chứng tích trực tiếp cho toàn cụm.
Anh ta vừa rờ đống ngà voi thì trong bụng mừng rỡ vô cùng, tay run rẩy, ngực hồi hộp, biết chắc mình đã tìm trúng chỗ rồi.
Trần-Hỉ sợ chết, mặt mà tái xanh, tay chơn run rẩy, bởi vậy đứng lập cập một hồi lâu rồi mới thưa rằng: mình hỏi dọ thì phạm nhơn xưng tên là Mã-Chiêu, vốn ở lính thị-vệ tại triều, vì Thái-tử Xương-Cấp sai nên mới đi làm thích khách.
`Run run` là dạng láy của `run`, tả mức hơi run, rung khẽ hoặc không vững nhẹ ở người, tay, giọng hay nét chữ (*slightly trembling, tremulous, a little shaky*). Cụm nhẹ hơn những cách nhấn mạnh như `run cầm cập`, `run lẩy bẩy`, nhưng không phải thang đo y khoa. Nguyên nhân có thể là lạnh, hồi hộp, xúc động hoặc điều khác chỉ khi câu nêu rõ; từ không tự chẩn đoán, chứng minh nói dối hay đánh giá năng lực. Phân biệt `run run` thường gắn với cơ thể/biểu hiện của người với `rung rung` thường tả vật dao động nhẹ. Tab Hán–Nôm để trống vì chữ của thành tố `run` chưa đủ làm chứng tích cho toàn dạng láy.
Cô hai Liền nói tới đó rồi đứng dậy têm trầu ăn mà tay run run.
`Run sợ` chỉ trạng thái run vì quá sợ, hoặc sợ mạnh đến mức cách nói đưa biểu hiện run vào ngay trong cụm (*tremble with fear, quake with fear*). Cụm hẹp hơn `sợ hãi`, vì `sợ hãi` không bắt buộc có biểu hiện run. Mối đe dọa, nguyên nhân và mức độ thật phải do câu cho biết; `run sợ` không tự chứng minh nguy cơ có thật, người ấy có lỗi, nói dối, hèn nhát, bị ép hợp pháp hay mất khả năng quyết định. Phân biệt với `run tay` chỉ biểu hiện mà chưa nêu nguyên nhân và `rúng sợ` thiên về bắt đầu nao núng. Tab Hán–Nôm để trống vì chưa có chứng tích trực tiếp cho toàn cụm.
Bữa sau có tin về báo Nguyễn-Huệ điều-khiển một chiến thuyền vào Bến-Nghé, đổ bộ hơn hai muôn binh lên lấy thành Phan-Yên, Lý-Tài run sợ nên dắt binh trốn trước, bỏ thành trống cho giặc chiếm.
Tường Vân run sợ khi thấy Lâm đã như xác nhận về những món nữ trang đắt giá này không phải của bà Lệ Hằng, vậy mà chính tai nàng nghe Phi Diệp nói của mẹ chàng, lòng tin bị lung lay chỉ còn một nỗi sợ hãi mênh mông làm toàn thân Tường Vân giá buốt.
`Rùn vai` là co, thu hoặc hơi nâng hai vai thành một cử chỉ gần với `nhún vai`. Trong lời văn cũ và lời Nam Bộ, người ta có thể `rùn vai lắc đầu`, `rùn vai trề môi`, `rùn vai không đáp`, `rùn vai rồi bỏ đi`. Cử chỉ ấy thường góp phần biểu lộ không biết, không muốn bàn cãi, thờ ơ, bất lực, khó chịu, khinh miệt, ngượng ngập hoặc một thái độ khác; nghĩa cụ thể phải lấy từ nét mặt, lời nói, hành động kế tiếp và tình huống, không được gán cứng một cảm xúc. `Rún vai` là dạng viết có chứng tích; `nhún vai` là cách nói thông dụng hiện nay. `Rụt vai`, `co vai` có thể chỉ tư thế thu vai vì lạnh, né tránh hay lý do thể chất, không mặc nhiên là cử chỉ giao tiếp. Cụm này không tự chứng minh người nói dối, có lỗi, vô lễ, đồng ý, từ chối hoặc mất năng lực.
Phúc rùn vai rồi nắm tay dắt bạn vô nhà, không thèm đáp câu khiêu khích ấy.
Ông rùn vai lắc đầu chớ không nỡ nói tiếng chi hết.
`Ruốc` có hai nét danh từ phải tách: (1) loại tép biển rất nhỏ, thường dùng làm `mắm ruốc` (*tiny marine shrimp, krill-like shrimp*); tên thường gọi không tự xác định loài khoa học, mùa vụ, nguồn đánh bắt hoặc độ an toàn của sản phẩm; (2) món khô tơi sợi làm từ thịt nạc, cá hoặc tôm đã nấu/rim, giã hoặc làm tơi rồi rang/sấy khô (`ruốc thịt`, `ruốc cá`; *meat/fish/shrimp floss*). Ở Sài Gòn–Nam Bộ, lớp món khô thứ hai thường gọi `chà bông`, trong khi `ruốc` dễ gợi con ruốc hoặc mắm ruốc; đây là khác biệt từ vùng, không phải hai công thức luôn giống hệt. Không nhập `ruốc` với `mắm ruốc`: mắm là sản phẩm lên men từ nguyên liệu, còn đầu mục đơn còn có nghĩa con vật và món khô. Tab Nôm chỉ ghi `𩽖` theo chứng tích `mắm ruốc`, giới hạn ở lớp con ruốc/mắm, không gán sang meat floss.
`Rước` có năm nhóm nghĩa phải tách theo tân ngữ và cảnh. Nghĩa chính là đón, đưa trang trọng theo nghi lễ (`rước dâu`, `rước kiệu`, `rước đèn`). Các nét vùng/cũ gồm mời trân trọng (`rước cụ xơi nước`), đón hoặc chở người (`rước con`, `xe đưa rước`), và chủ động đón/nhận lấy thứ đang do người khác đảm nhiệm: cầm bớt vật họ đang mang (`rước lấy bớt`) hoặc nhận lượt nói để đáp thay, nói tiếp (`rước mà nói`, liên hệ `rước lời`). Chú thích cũ có thể giải nhóm sau bằng `giành` hoặc `cướp lời`, nhưng các lời giải ấy không tự chứng minh có giằng co, trái ý hay chen ngang bất lịch sự; phải xem người trước đã dừng, ngập ngừng hay còn đang nói. Trong `rước lấy rắc rối`, `rước họa vào thân`, từ lại nghĩa là tự chuốc hậu quả không mong muốn. Tab Nôm ghi `逴` theo chứng tích `rước vào`, không coi đó là gốc Hán–Việt của mọi lớp nghĩa.
`Rước dâu` theo mô tả truyền thống là đoàn nhà trai đến đón cô dâu từ nhà gái về nhà chồng; cũng dùng làm tên phần nghi lễ ấy (`lễ rước dâu`, `đoàn rước dâu`; *bridal procession, ceremony of welcoming and escorting the bride*). Trong hôn lễ hiện nay, địa điểm, tuyến đi, thành phần đoàn và cách gọi có thể được hai bên điều chỉnh; định nghĩa từ điển không áp đặt mọi cặp đôi phải theo đúng một mô hình gia đình. `Rước dâu` không tự xác nhận đã đăng ký kết hôn, mọi người đồng thuận, lễ vật bắt buộc, quy mô, tôn giáo hay hiệu lực pháp lý. `Đón dâu` gần nghĩa và trung tính hơn; `đưa dâu` thường nhìn từ phía gia đình/đoàn tiễn cô dâu; `lễ vu quy`, `tân hôn` là nhãn nghi lễ có phạm vi riêng, không thay máy móc. Trong lời Nam Bộ, `đi rước dâu`, `bưng quả rồi rước dâu` là khung tự nhiên. Tab Hán–Nôm để trống vì mới có chứng tích cho thành tố `rước`, chưa có chứng tích trực tiếp đủ định vị cho toàn cụm.
Tiệc mãn rồi, họ đàng trai trình lễ rước dâu.
Bình lên tới Chí Hoà, chánh nhằm bữa con cưới vợ, vừa rước dâu về tới, khách khứa đầy nhà, hai họ chung vui hớn hở.
Hôm ngày cưới vợ của đứa con trai út, đoàn ghe rước dâu bị sấu cản mũi, bà con hai họ kêu la ỏm tỏi.
Anh ta chẳng thấy vui chút nào, và lại hơi bực mình là đằng khác, vì suốt từ sáng tới khi rước dâu xong anh ta luôn luôn bận rộn tiếp khách.
Rước lời là tiếp lấy lượt nói để đáp hoặc nói tiếp: có cảnh người trước lặng thinh nên người bên cạnh đáp thay, có cảnh người nghe thấy tình thế rồi lên tiếng, và cũng có câu một người đón trước phần đáp của người khác. Bản thân cụm không mặc nhiên là `cướp lời`; phải nhìn người nói trước đã dừng, đang ngập ngừng hay bị chen ngang. Khi dò ngữ liệu phải giữ ranh từ, không nhận nhầm chuỗi nằm trong `đón rước lời tỏ tình`.
Cô Kim thấy vậy cô mới rước lời mà đáp: “Thôi lỡ lầm mà em biết lỗi, thì có thể dung chế được phân nửa rồi.
Phi Phụng thấy mẹ lặng thinh nên rước lời đáp với Tú Cẩm:
`Rước xách` là đón rước nói khái quát, thường bao gồm việc lo nghi thức hoặc đoàn đón (*ceremonial welcoming or reception arrangements*): `không tế lễ, rước xách gì`, `có rước xách không`. Cụm thường gặp trong câu phủ định, câu hỏi hoặc lời than nên có thể gợi ý người nói xem nghi thức là phiền/to; sắc thái này do cả câu, không phải lúc nào cũng có. Không phân tích `xách` ở đây thành mang hành lý, khuân hàng hay lao động chân tay; nghĩa toàn cụm quy về `rước` theo lớp nghi lễ. Từ cũng không tự cho biết nghi lễ nào, tôn giáo, quy mô, chi phí, giấy phép, mức an toàn hay sự đồng thuận của người tham dự. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ hiện nay, `đón rước`, `làm lễ`, `tổ chức lễ` thường trong và tự nhiên hơn tùy văn cảnh. Phân biệt với `rước dâu` là một nghi thức cưới cụ thể và `rước` nghĩa đưa đón người. Tab Hán–Nôm để trống vì chưa có chứng tích trực tiếp đủ định vị cho toàn cụm.
`Rưới` là cho một chất lỏng chảy hoặc rơi nhẹ lên trên bề mặt để thấm hay phủ ra (*drizzle, pour lightly over*): `rưới nước mắm`, `rưới mỡ hành`, `rưới nước sốt`. Từ thường gợi lượng vừa/ít và thao tác nhẹ hơn `đổ`, nhưng không tự xác định thể tích, tốc độ, độ đều hay dụng cụ. `Tưới` thường thiên về cấp nước cho cây hoặc diện tích rộng; `rảy/vẩy` làm chất lỏng thành giọt bằng động tác tay; `chan` thường cho nước canh/nước sốt vào món ăn với lượng nhiều hơn—ranh thực tế tùy câu. Trong bếp Sài Gòn–Nam Bộ, `rưới mỡ hành`, `rưới nước cốt dừa`, `rưới nước mắm lên bánh xèo` là những khung tự nhiên. Tên động tác không tự bảo đảm món ăn chín, an toàn, vừa miệng hay lượng phù hợp. Tab Nôm ghi `𢱓` đúng chứng tích `rưới xuống`.
Mấy lời của Quí chẳng khác nào nước cam lồ rưới vào thương tâm của Mỹ, bởi vậy nghe em nói thì Mỹ hân hoan, mặt mày tươi như hoa cười, cặp mắt sáng như sao chói.
Mèo nhanh trí, trèo lên từ từ rồi rưới nước tiểu khắp cả cành lá.
Giai đoạn ba là làm sốt cà chua rưới lên thịt.
– Rủi tụi nó rưới xăng phóng hỏa thì sao?
`Rưỡi` đặt sau số và đơn vị để thêm một nửa đơn vị ấy: `một giờ rưỡi` = 1,5 giờ, `một ký rưỡi` = 1,5 kg, `một trăm rưỡi` = 150 (*one and a half*). Trong `gấp rưỡi`, giá trị sau bằng 1,5 lần mốc so sánh; nếu từ 100 lên 150 thì mức tăng là 50%, không phải tăng thêm 150%. `Rưỡi` đứng sau cụm số–đơn vị, còn `nửa` thường đứng trước danh từ (`nửa giờ`); đừng nhập `rưỡi` với `rưởi` có phạm vi từ điển hẹp ở bậc trăm/nghìn/vạn/triệu/tỉ. Từ không tự cho biết con số chính xác hay ước lượng, đơn vị quy đổi, giá gốc hoặc phép đo đã được kiểm chứng. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `ký rưỡi`, `tiếng rưỡi`, `trăm rưỡi`, `triệu rưỡi` rất tự nhiên. Tab Nôm ghi `𠦺` đúng chứng tích `một giờ rưỡi`.
- Rõ ràng thầy Quít có phép mầu “Chém hai dao tầm rưỡi có dư” như lời tục thường nói.
`Rưởi` đặt sau một đơn vị hàng trăm, hàng nghìn/ngàn, hàng vạn, hàng triệu hoặc hàng tỉ để thêm một nửa của chính đơn vị ấy: `một trăm rưởi` = 150, `một triệu rưởi` = 1.500.000 (*an additional half of the stated numerical rank*). Phải tính theo đơn vị đứng trước: `hai trăm rưởi` = 250, không phải 200,5. Dòng từ điển lõi không cho phép mở máy móc sang `một giờ rưởi`, `một ký rưởi`; các trường hợp đơn vị đo và thời gian dùng `rưỡi`. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `một trăm rưỡi`, `một triệu rưỡi` thường quen hơn; giữ `rưởi` khi nguồn dùng có chủ ý và giải rõ giá trị. Từ không đứng một mình, không tự cho biết con số là đếm chính xác hay ước lượng, đơn vị tiền tệ nào hoặc dữ liệu đã được xác minh. Phân biệt `rưỡi` có phạm vi rộng hơn, `nửa` đứng trước danh từ/đơn vị và `lẻ` nối phần dư. Tab Nôm ghi `𥙪` đúng chứng tích `một trăm rưởi`.
`Rười rượi` là buồn bã hiện rõ trên vẻ mặt hoặc dáng vẻ, thường trong tổ hợp `buồn rười rượi` (*visibly dejected, deeply downcast*). Đây là từ láy biểu cảm, hợp lời kể và văn phong giàu hình ảnh hơn báo cáo trung tính. Từ tả cái nhìn bên ngoài; không tự xác định nguyên nhân, thời gian, mức đau khổ bên trong, bệnh lý, sự đồng thuận hay tính thật của cảm xúc. Không dùng `rười rượi` để thay mọi nghĩa của `buồn`: `buồn ngủ`, `buồn nôn`, `buồn tay` có cấu trúc khác. Phân biệt `rã rượi/rũ rượi` là mệt, mềm rã; `mát rượi` là rất mát; `rưng rưng` là nước mắt sắp trào. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `mặt buồn hiu`, `buồn xo`, `xị mặt` có thể gần về sắc thái nhưng không thay được trong mọi câu. Tab Hán–Nôm để trống vì chưa có chứng tích trực tiếp cho toàn dạng láy.
Họ buồn rười rượi, nói chuyện rất ít nhưng thông cảm đậm đà.
`Rướm` là dạng được ghi nhận của `rớm`: một ít chất lỏng bắt đầu thấm/rịn hiện ra trên bề mặt (*ooze slightly, become moist with*), thường gặp trong `rướm máu`, `rướm nước mắt`. Từ chỉ dấu hiệu nhìn thấy, không tự cho biết lượng chính xác, nguyên nhân, độ sâu vết thương, mức đau, nguy cơ, chẩn đoán hay cảm xúc thật. Trong văn viết phổ thông hiện nay, `rớm máu`, `rớm nước mắt` và dạng láy `rơm rớm` thường quen hơn; không tự sửa `rướm` khi trích dẫn nguồn có chủ ý. Phân biệt `rưới` là cho chất lỏng từ bên ngoài lên vật, `thấm` là chất lỏng ngấm qua/lan vào, `ứa` là từ bên trong chảy ra và `đẫm` chỉ mức ướt nhiều. Tab Nôm ghi `溓` đúng chứng tích `rướm máu, rươm rướm nước mắt`.
Nó kêu rống vì càng trì níu thì ngọn lao càng xoáy bên họng, giữa hai cái be sườn rướm máu.
`Rườm` là phức tạp vì có nhiều bộ phận, chi tiết hoặc lời thừa (*over-elaborate, verbose, cluttered*): `văn rườm`, `lời rườm`. Đây là dạng tương ứng với nét nghĩa thứ hai của `rườm rà`; trong lời hiện nay, toàn dạng `rườm rà` thường dễ nhận hơn. Từ chứa đánh giá rằng có phần không cần thiết, nhưng không tự chứng minh một quy trình trái luật, một thiết kế xấu, một văn bản sai hay người nói thiếu năng lực. Cần nêu phương diện bị xem là thừa thay vì lấy `rườm` làm kết luận thay chứng cứ. Phân biệt `phức tạp` trung tính hơn, `cầu kỳ` có thể khen sự công phu, `rối rắm` nhấn khó theo dõi và `dài dòng` chủ yếu về lời/văn. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `rườm rà`, `dài dòng`, `lôi thôi` thường tự nhiên hơn tùy vật được tả. Tab Hán–Nôm để trống: các mặt chữ tra được không có ngữ liệu trực tiếp đủ định vị cho nét nhiều phần thừa này.
Về sử học,dạy lịch sử Pháp và Việt,nhờ đọc sách báo ngoài lớp,tôi ghi vào bài học những tình tiết rườm rà,vị giắo sư dạy sử ngạc nhiên,khen ngợi.
`Rườm rà` có hai nét tính từ: (1) nói khái quát cây cối có nhiều cành lá xòe tỏa ra xung quanh (*spreading, luxuriant in branching*); nét này tả hình dáng, không tự bảo cây khỏe, đẹp, nguy hiểm, che chắn hay cần tỉa; (2) có nhiều phần thừa hoặc chi tiết vô ích (*overcomplicated, cumbersome, verbose*): `thủ tục rườm rà`, `tình tiết rườm rà`, `trang phục rườm rà`. Nét thứ hai thường mang đánh giá bất lợi, nhưng không tự chứng minh quy trình vô hiệu/trái luật, chi tiết hoàn toàn vô dụng hay thiết kế kém chất lượng. Phân biệt `rậm rạp/um tùm` thiên về mật độ cây lá, `phức tạp` có thể trung tính, `dài dòng` thiên về lời/văn, `cầu kỳ` có thể tích cực và `rối rắm` thiên về khó hiểu. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `cây um tùm`, `nói dài dòng`, `thủ tục lôi thôi/rắc rối` là các đối ứng tự nhiên theo từng nét, không thay máy móc. Tab Hán–Nôm để trống vì chưa có chứng tích trực tiếp cho toàn dạng láy.
Thời phong kiến, chịu ảnh hưởng Trung Hoa, vài nhà lý luận bày lễ nghi rườm rà, rồi chê khen, gây tốn kém vô ích, dựa vào sách "Lễ Ký" của Chu Văn Công, tức Chu Hy, một danh nho đời nhà Tống.
Tuy đời Lê đã giải lược, nhưng đến nay ta thấy quá rườm rà.
Cây trong vườn cũng được chặt các cành khô héo rườm rà.
Hai chị em đi ra phòng khách, không đeo nữ trang rườm rà như Mỹ Kim.
`Rườm tai` là khiến người ta không muốn nghe, thường nói về lời nói bị cảm nhận là dai, thừa hoặc gây mệt tai (*tiresome or unwelcome to listen to*): `lời nói rườm tai`. Đây là đánh giá của người nghe, không tự chứng minh nội dung sai, vô nghĩa, cố ý quấy rầy hay người nói đáng bị coi thường. Đặc biệt không dùng nhãn này để gạt một khiếu nại, lời cảnh báo hoặc yêu cầu hỗ trợ chưa được xem xét. Không nhập với `ồn tai/nhức tai` thiên về âm lượng hoặc âm thanh khó chịu; `dài dòng` nói về lượng lời; `lặp đi lặp lại` tả cấu trúc khách quan hơn. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ hiện nay có thể nói `nghe mệt`, `nói hoài nghe mệt`, `rầy rà`, còn `nhức lỗ tai` mạnh và dễ nghiêng về âm thanh. Tab Hán–Nôm để trống vì chưa có chứng tích trực tiếp cho toàn cụm.
- Tên họ của tại hạ chẳng có gì đáng làm rườm tai đại huynh.
Vì thế không từ rườm tai phần đông, lược thuật một đoạn cận sử.
`Rướn` có hai nét động từ: (1) cố vươn người hoặc một bộ phận lên cao/ra trước (*stretch, crane, strain upward*): `rướn cổ`, `rướn người`, `rướn lên`; so với `vươn`, từ thường làm rõ động tác gắng thêm để nhìn, với hoặc vượt; (2) nói trẻ mới sinh cong/uốn người lên, có khi trông mạnh (*a newborn arches the body*). Nét thứ hai chỉ mô tả cử động, không tự chẩn đoán đau bụng, trào ngược, khó thở hay bệnh nào, cũng không cho biết mức nguy hiểm; văn cảnh chăm sóc phải ghi thêm thời điểm và biểu hiện thực tế. Không nhập `rướn` với `rướm` là rịn chất lỏng, `rướt` là dạng khác hoặc `vươn` trung tính hơn. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `rướn cổ coi`, `rướn người lên` tự nhiên nhưng không độc quyền vùng. Tab Nôm ghi `摪` đúng chứng tích `rướn cổ`.
`Rượn` là quá ham, quá hăng (*excessively eager, overenthusiastic*), nguồn ghi khung `rượn chơi`. Đây là từ hiếm và có sắc thái chê/nhắc rằng mức ham hăng vượt điều người nói cho là vừa phải; không tự chứng minh người ấy nghiện, bỏ học, vô trách nhiệm, thiếu năng lực, vi phạm điều gì hay không có sự đồng thuận. Chứng tích Nôm có câu `rượn chơi lười học`, nhưng phần `lười học` là nội dung riêng của ngữ liệu, không phải nghĩa bắt buộc của từ `rượn`. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ hiện nay thường nói `ham chơi quá`, `hăng quá`; `máu chơi quá` là khẩu ngữ/slang không tục nhưng mạnh và không hợp mọi hoàn cảnh. Phân biệt `rượn` với `rướn` là cố vươn cơ thể, `rượu` là đồ uống có cồn và `rượt` là đuổi theo. Tab Nôm ghi `𢗆` đúng chứng tích `rượn chơi lười học`.
`Rường` là cột/trụ ngắn đặt trên `quá giang` để đỡ xà nhà trong kết cấu gỗ truyền thống (*a short roof-frame post, often described as a kingpost*). Đây là thuật ngữ cấu kiện có vị trí và chức năng cụ thể, không phải tên chung cho mọi cột, kèo, xà, rui hay đòn tay. Tên gọi cấu kiện có thể khác theo truyền thống kiến trúc và vùng; `nhà rường`, `chồng rường/con rường`, `rường cột` là các tổ hợp cần giải riêng, không lấy nghĩa mục đơn thay máy móc cho toàn cụm. Từ `rường` không tự cho biết loại gỗ, kích thước, tuổi, tải trọng, tình trạng mối mọt, tính nguyên gốc hay độ an toàn của công trình; các kết luận kỹ thuật cần bản vẽ và khảo sát. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ phổ thông, có thể giải học viên bằng `trụ ngắn trên quá giang đỡ xà`, nhưng khi nói nghề nên giữ thuật ngữ `rường`. Tab Nôm ghi `樑` theo chứng tích `rường cột`.
Ruộng biền là ruộng nằm ven sông, rạch hoặc đường nước, thường ở thế đất thấp nên nước có thể luồn hay rịn vào. Trong *Hai Thà cưới vợ*, Hồ Biểu Chánh tả mấy đám ruộng biền dầu mùa nắng vẫn được nước sông rịn vô, giữ đất ướt và làm chỗ nhái sinh sản. Đây là tên địa hình canh tác, không phải ruộng biển và cũng không đương nhiên là đất sát bờ biển. Từ riêng ruộng biền chưa cho biết nước ngọt, lợ hay mặn; mức ngập, giống lúa, mùa vụ, năng suất, quyền sở hữu và hiện trạng đất đều phải xét tại địa điểm cụ thể. Tư liệu từ điển còn có ruộng biên/ruộng vai cho ruộng ven sông thấp có nước luồn, nhưng chưa nhập làm alias tuyệt đối khi chưa xác minh đầy đủ quan hệ vùng và chính tả.
`Rường cao` là thanh/cấu kiện `rường` của nhà được bắc ở trên cao (*a high-set rường member in a traditional roof frame*). Đây là thuật ngữ kiến trúc theo một hệ gọi tên truyền thống; không nên dịch phẳng thành mọi `high beam`, cũng không đồng nhất với `xà`, `kèo`, `rui`, `đòn tay` hoặc mục đơn `rường` ở mọi vùng. Hướng đặt, hình dạng và quan hệ với cấu kiện khác phải đọc từ bản vẽ/hệ khung cụ thể, vì tên nghề có thể thay đổi theo truyền thống kiến trúc. Cụm không tự cho biết loại gỗ, kích thước, niên đại, tải trọng, tình trạng mối mọt, tính nguyên gốc hay độ an toàn. Trong phần giải nghĩa cho người Sài Gòn–Nam Bộ có thể nói `thanh rường bắc cao trong bộ khung mái`, nhưng tài liệu bảo tồn nên giữ nguyên thuật ngữ. Tab Hán–Nôm để trống vì mới có chứng tích cho thành tố `rường`, chưa có chứng tích trực tiếp đủ định vị cho toàn cụm `rường cao`.
`Rường cột` có hai nét danh từ: (1) rường và cột nói khái quát, tức các cấu kiện thuộc bộ khung nhà (*framing members and posts*); tên không tự xác định toàn bộ hệ chịu lực, vật liệu, tình trạng hay độ an toàn; (2) nghĩa bóng, chỗ dựa vững chắc/chủ yếu của một cơ cấu tổ chức (*mainstay, pillar*): `rường cột của triều đình`. Nghĩa bóng là cách đánh giá vai trò, không tự chứng minh người/nhóm ấy duy nhất, không thể thay thế, luôn đúng, có quyền pháp lý hay phải gánh mọi trách nhiệm. `Trụ cột`, `nòng cốt`, `chỗ dựa chính` phổ biến hơn trong lời hiện nay; trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `trụ cột` và `chỗ dựa lớn` thường tự nhiên. Phân biệt `nền tảng` là cơ sở, `xương sống` là phần cốt lõi của hệ, `rường` là mục cấu kiện riêng. Tab Hán–Nôm để trống vì nguồn mới định vị các thành tố, chưa có chứng tích trực tiếp đủ chắc cho toàn cụm.
Hai người này là rường cột của hãng mình trong xưởng xe.
Xin ông làm ơn đưa tôi lại đó đặng tôi chào mừng mấy anh là rường cột của nước nhà, là hy-vọng của dân-chúng”.
Thiệt nhị vị tướng-quân là rường cột của nước nhà, nếu nhị vị tướng-quân tận lực tận tâm thì chẳng lo chi mà không thành sự.
- Thế là đứa con bất hiếu nhất ngày xưa trở thành rường cột gia đình, dưỡng nuôi cha già.
`Rườn rượt` là ướt đẫm đến mức có nước/chất lỏng chảy giọt (*dripping wet, soaking wet*): `quần áo ướt rườn rượt`. Từ nhấn trạng thái quan sát được, không tự xác định chất lỏng là nước mưa, mồ hôi hay thứ khác; cũng không cho biết thể tích, thời gian, nguyên nhân, mức lạnh, hư hại, vệ sinh hay nguy cơ sức khỏe. Dạng này ít gặp hơn các cách nói phổ thông `ướt sũng`, `ướt đẫm`; trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `ướt mem`, `ướt nhẹp`, `ướt rượt` thường tự nhiên tùy mức và vật được tả. Phân biệt `rũ rượi/rã rượi` là mệt rã, `rượt` là đuổi theo, `rườm rà` là nhiều cành lá/phần thừa. Tab Hán–Nôm để trống vì chưa có chứng tích trực tiếp cho toàn dạng láy.
`Rượt` là đuổi theo (*chase, pursue, run after*), một động từ vùng miền rất tự nhiên trong lời Sài Gòn–Nam Bộ: `rượt theo`, `rượt bắt`, `chơi rượt bắt`, `rượt vòng vòng`. Từ chỉ hành động bám theo nhằm bắt kịp hoặc xua đuổi; nó không tự cho biết đã bắt được, ai đúng sai, có phạm tội, dùng bạo lực hay gây thương tích. Khi tả trò chơi hoặc chuyển động vui, bản dịch thường là *chase/run after*; trong bối cảnh truy đuổi có tổ chức có thể dùng *pursue*. Trong văn toàn dân trang trọng, `đuổi` hoặc `đuổi theo` thường trung tính hơn. Phân biệt `rượt` với `rượt bắt` có nêu đích bắt, `đuổi` có thể gồm cả làm cho đi khỏi, `theo` không nhất thiết mang ý bắt kịp và `ruột` là từ khác thanh. Tab Nôm ghi `𧺕` đúng chứng tích `rượt theo`.
Ruột gà trước hết là phần ruột của con gà. Từ hình dáng dài, cuộn hoặc uốn liên tiếp, tên này còn chuyển sang hai nhóm đồ vật: kết cấu lò xo nằm bên trong nệm, ghế kiểu cũ; và ống mềm có nếp hoặc có đường xoắn dùng bọc, luồn hay che chở dây dẫn. Trong lời nghề, thường phải nói đủ nệm ruột gà, ghế ruột gà, ống ruột gà hoặc đoạn ruột gà để người đọc biết vật nào. Không lấy riêng ruột gà làm tên chung cho mọi loại lò xo, mọi ống điện, dây điện hoặc mũi khoan. Cũng cần tách nghĩa đen ruột con gà khỏi lòng gà, vì lòng gà có thể chỉ một nhóm bộ phận ăn được rộng hơn.
Minh xem Huyền Trân trổ tài thợ điện sửa chiếc bàn ủi có lẽ vừa hỏng và chàng kinh ngạc biết bao mà thấy nàng cắt lớp vỏ bọc ngoài của sợi đây điện, và cắt đúng vào nơi mà dây điện sẽ đụng phải ruột gà thép bảo vệ đầu dây.
“Dầu đói khát, dầu phải tìm vỏ tôm hay xương cá ở nơi thùng rác, dầu phải đánh cắp những bộ ruột gà người ta vứt đi, dầu khổ sở thế nào, những con mèo hoang vẫn giữ lấy vẻ quí phái - quí phái chớ không phải trường giả”.
`Rượu` trước hết là đồ uống có cồn (*alcoholic drink; alcohol*). Tùy ngữ cảnh, từ có thể chỉ rượu gạo/rượu chưng cất, rượu vang hoặc đồ uống có cồn nói chung; vì vậy không dịch máy móc mọi lần thành *wine*, *liquor* hay *spirits*. Luật Việt Nam định nghĩa rượu thực phẩm rộng hơn sản phẩm chưng cất: có thể hình thành từ lên men nguyên liệu hoặc pha chế từ cồn thực phẩm; bản thân đầu mục không cho biết nguyên liệu, quy trình, nồng độ, chất lượng, giấy phép, độ an toàn hoặc tác dụng sức khỏe. Trong hóa học cũ, `rượu` còn gọi lớp hợp chất nay thường viết `ancol/alcohol`, có nhóm –OH gắn với carbon no; phải tách nghĩa thuật ngữ này khỏi đồ uống và không gọi mọi hợp chất có –OH là rượu. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ có các khung tự nhiên `uống rượu`, `nấu rượu`, `rót rượu`, `rượu đế`, `rượu nếp`, `lai rai`; `nhậu` nói hoạt động ăn uống có rượu bia chứ không đồng nghĩa hoàn toàn với danh từ rượu. Tab Nôm ghi `𤄍` cho nghĩa đồ uống theo chứng tích trực tiếp.
Nghe đến rượu “rắn giao đầu”, con Lài liếc nhìn chai rượu thuốc để trên bàn thờ.
`Rượu bia` trong tiếng Việt hiện nay chủ yếu là cụm đẳng lập nói khái quát `rượu và bia` (*alcoholic drinks; alcohol and beer*), thường gặp trong `bán rượu bia`, `không dùng rượu bia`, `tác hại của rượu bia`. Khi liệt kê trang trọng có thể viết `rượu, bia`; dấu phẩy là lựa chọn cú pháp, không tạo nghĩa đồ uống mới. Từ điển FVDP còn ghi một nghĩa cũ: `rượu bia` là bia, thứ rượu nhẹ làm từ mộng lúa đại mạch; trong lời hiện nay nên gọi thẳng `bia` để tránh hiểu thành cả hai nhóm. Không nhận phần mở rộng tự sinh nói `bia` là từ thuần Việt: `bia` trong nghĩa đồ uống là từ vay qua tiếng Pháp *bière*. Đầu mục không tự cho biết loại sản phẩm, nồng độ, số lượng, ai đã uống, giấy phép, chất lượng hoặc vi phạm pháp luật. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `rượu bia`, `đồ có cồn`, `bia rượu` đều có thể xuất hiện, còn `đi nhậu` nói hoạt động chứ không phải tên nhóm sản phẩm. Tab Hán–Nôm để trống vì chưa có chứng tích trực tiếp đủ định vị cho toàn cụm. Ghi chú cách dùng (không dùng làm bí danh): Dạng từ điển cũ: rượu bia = bia. Recorded old sense; use bia in unmarked current speech.
Lại có nhà máy điện khá to,cung cấp cho vài tỉnh,thêm nhà máy nước đá,rượu bia và các tổng đại lý về thuốc lá diêm quẹt.
Anh đã biết hút thuốc thấy vui và ngày chủ nhật,anh cũng uống rượu bia.
Uống rượu bia non một lít, còn bụng dạ nào chứa thức ăn?
Rồi sau nhiều trận như thế, nàng sẽ quen đi, say tốc lực như say rượu bia nhẹ, trí nàng sẽ triền miên với cái động, lòng nàng sẽ mê man bối rối vì hai thứ tình trái ngược: kinh sợ và ham nhanh.
`Rượu cẩm` là đồ uống có cồn làm từ `gạo/nếp cẩm`, loại nếp có lớp màu đỏ tím–tím đen; trong tiếng Anh có thể giải là *purple glutinous rice wine*. Nguồn từ điển cũ mô tả rượu cất bằng gạo cẩm và màu hồng thẫm, nhưng cách dùng hiện nay không cho phép biến `cất` thành điều kiện bắt buộc: nghiên cứu Đại học Cần Thơ còn ghi rượu nếp than lên men không qua chưng cất. Ở Nam Bộ, `nếp than` là tên gần gũi và `rượu nếp than` thường nối với rượu cẩm; tuy vậy tên nguyên liệu, giống, quy trình và sản phẩm cụ thể cần theo địa phương/nhãn, không ép mọi `nếp cẩm` và `nếp than` thành một giống duy nhất. Màu rượu chịu ảnh hưởng của nguyên liệu và chế biến, nên đầu mục không bảo đảm đúng một mã màu, vị ngọt, nồng độ, độ trong, thời gian ủ, chất lượng hay lợi ích sức khỏe. Phân biệt `rượu cẩm` với `cơm rượu nếp cẩm` là món còn phần hạt/cái, và với `rượu gạo` là tên rộng hơn. Tab Hán–Nôm để trống cho toàn cụm.
Tất cả những người khác cũng đều công nhận là rượu ngon lắm: thuần chất hơn Mai Quế Lộ, say hơn Thanh Mai, thanh khiết hơn hết các thứ rượu cúc, rượu cẩm, và cố nhiên không nên so sánh với rượu Tây, vì đây là chất men hợp với huyết thống con người Đông Phương trầm mặc.
Những kỷ niệm "chia ngọt xẻ bùi" cùng Thạch Lam
Đang gặp bụng đói, chàng uống luôn hai bình rượu cẩm.
Bà ngoại đang ngồi têm trầu, bên cạnh, ông ngoại đang nhấm nháp ly rượu cẩm, và dì Hạnh với vẻ ngập ngừng đáng yêu, dì ghé ngồi cạnh bà ngoại, cúi đầu nói nhỏ:
Dần thường chờ những bữa cơm chiều ngồi uống với mẹ ít ly rượu cẩm trong lúc chờ con Hài đi học về hay chờ con Tấm choàng áo tơi ra bãi cỏ trước nhà xua đàn ngỗng loáng quáng chạy về chuồng.
`Rượu cần` là đồ uống có cồn lên men được ủ/đựng trong ché, chum hoặc vò và uống bằng một hay nhiều ống dài gọi là `cần` (*fermented jar wine; jar liquor drunk through tubes*). Tên gọi nhấn cách đựng–uống, không ấn định một nguyên liệu hay công thức duy nhất: các cộng đồng có thể dùng lúa, nếp, ngô/bắp, sắn/khoai mì, kê và men khác nhau. Rượu cần hiện diện trong truyền thống của nhiều cộng đồng ở miền núi phía Bắc, Trường Sơn–Tây Nguyên và Đông Nam Bộ, trong đó có người Xtiêng ở Bình Phước; không được mô tả như tài sản riêng của một vùng hoặc gom tất cả thành một phong tục đồng nhất. Ché rượu có thể gắn với lễ cúng, cưới hỏi, tiếp khách hay sinh hoạt cộng đồng tùy nơi, nhưng đầu mục không tự chứng minh một dịp là nghi lễ, bắt buộc mọi người cùng uống, hay người được mời đã đồng thuận. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, nói `ché rượu cần`, `uống rượu cần`, `cắm cần`; không dịch thành *rice wine* nếu nguyên liệu chưa rõ. Tab Hán–Nôm để trống vì các chữ của từng thành tố chưa phải chứng tích cho toàn cụm văn hóa này.
Người Thượng dùng ống trúc nhỏ hoặc ống sậy để uống rượu cần.
Rượu họ uống là rượu «ịch», một thứ rượu cần.
Kể cả những người miền Thượng, sau mỗi buổi lễ có nhảy múa, có uống rượu cần, ông Đạo thường quay phim họ rồi chiếu lại cho họ xem.
Phú tổ chức uống rượu cần và Vấn đã say bí tỉ ngày hôm đó.
`Rượu chát` là cách gọi đã từ vựng hóa của `rượu vang` (*wine*), thường mang sắc thái cũ hoặc đời thường; trong lời Sài Gòn hiện nay `rượu vang`, `vang đỏ`, `vang trắng` quen và rõ hơn. Không phân tích chữ `chát` để kết luận mọi rượu chát đều có vị chát, là vang khô (*dry wine*), vang đỏ hoặc có độ cồn mạnh: màu, độ ngọt/khô, giống nho, nguyên liệu, niên vụ và nồng độ phải được nêu riêng. Nguồn từ điển lõi chỉ dẫn `rượu chát = rượu vang`; phần diễn giải mở rộng chỉ được dùng khi phù hợp với ranh đó. Trong dịch thuật, dùng *wine*; chỉ dùng *red wine, white wine, dry wine* khi câu có thông tin tương ứng, không dịch trần trụi thành *astringent alcohol*. Phân biệt `rượu chát` với `rượu vang` là tên hiện dùng rộng hơn, `rượu nho` nêu nguyên liệu nho, và `rượu mạnh` là spirits/hard liquor. Tab Hán–Nôm để trống vì chưa có chứng tích trực tiếp đủ định vị cho toàn cụm.
Thôi, chú cứ xuống canô uống rượu chát, bàn chuyện riêng với người này, ông Xìn Phóc, làm má chín giàu có lắm, ở Sanh Ca Bo mới qua.
Và trong khi chờ đợi, chúng tôi uống lai rai rượu chát trắng, ăn vài con khô lóc.
Y nhập cảng thẳng từ bên Pháp một số nồi niêu, soong chảo, vải bô, khăn mu soa, luôn cả rượu chát (do gia đình bên Pháp sản xuất) để bắt buộc dân trong cù lao mua lại hoặc đổi lúa mà họ canh tác được.
Ca rượu chát, hai người không ai cần cả, nhưng một chị công nhân đến hỏi:
`Rượu chè` hiện nay thường là cách nói khẩu ngữ có sắc thái chê về việc ham uống rượu, uống thường xuyên hoặc quá độ (*habitual/excessive drinking; heavy drinking*): `ham rượu chè`, `suốt ngày rượu chè`, `rượu chè be bét`. Từ thể hiện đánh giá của người nói nhưng không tự chẩn đoán lệ thuộc/nghiện, không cho biết lượng–tần suất, nguyên nhân, việc bỏ bê trách nhiệm, bạo lực hay vi phạm; các điều đó phải có bằng chứng riêng. `Nhậu nhẹt` gần ở sắc thái chê, còn `nhậu` và `lai rai` có thể chỉ một dịp uống/giao tiếp mà chưa đủ thành rượu chè. Bản *Từ Điển Tiếng Việt* do NXB Hồng Đức/Nhân Văn phát hành năm 2008 còn ghi lớp cũ `rượu chè = rượu trà`, tức rượu và nước trà/đồ tiếp khách, cùng một nét đánh dấu vùng về việc ăn uống chơi bời; khi gặp văn bản cũ phải chọn nghĩa theo câu, không áp lời chê hiện đại máy móc. Trong tiếng Anh, dùng *heavy drinking, habitual drinking, drinking* cho nghĩa hiện nay; *liquor and tea/refreshments* chỉ cho nghĩa cũ có ngữ cảnh. Tab Hán–Nôm để trống cho toàn cụm.
Đi chơi tự nhiên phải cập bè cập bạn, người tốt thì ít, người xấu thì nhiều, họ rủ bài bạc, rượu chè, đĩ thả, hễ sa mê vô thứ nào cũng phải chết hết thảy.
Anh Thành chồng chị cờ bạc, rượu chè trai gái, đêm nào cũng đi ăn uống, nhảy nhót làm bao nhiêu tiền đều xài đâu ngoài bụi ngoài bờ.
Dân làng nghèo khổ quá, không có tiền đâu để rượu chè rồi cãi lẫy, sanh đâm chém nhau.
Chàng đẹp trai, lương to, địa vị vững, không rượu chè, cờ bạc gì cả, cho đến đổi thuốc điếu thơm mà chàng cũng không hút được thì quả là một ông thánh sống, một con người "lành mạnh xây dựng" nhứt thế gian.
`Rượu chổi` là tên cũ của một chế phẩm có nền rượu/cồn dùng để xoa bóp ngoài da (*an alcohol-based rubbing preparation; a traditional liniment*), thường được giải theo mối liên hệ với cây chổi/thanh hao. Nguồn từ điển không hoàn toàn đồng nhất về công thức: FVDP ghi rượu cất bằng cây thanh hao, còn bản *Từ Điển Tiếng Việt* 2008 ghi một chế phẩm long não–thảo liệu dùng thoa bóp. Vì vậy đầu mục chỉ khóa cách dùng ngoài và tên gọi lịch sử; thành phần, nồng độ, cách bào chế, vị trí bôi, chống chỉ định và độ an toàn phải đọc trên đúng nhãn/công thức, không được suy từ tên. Không dùng `rượu chổi` như tên đồ uống, không dịch thành *broom wine*, và không biến ghi chép dân gian thành khuyến cáo điều trị đau, bong gân hay thấp khớp. Trong lời hiện nay, `rượu xoa bóp`, `cồn xoa bóp` hoặc tên sản phẩm cụ thể dễ hiểu hơn. Tab Hán–Nôm để trống vì chưa có chứng tích trực tiếp đủ định vị cho toàn cụm.
`Rượu cồn` là tên phụ thuộc ngữ cảnh. Trong từ điển cũ, từ chỉ alcohol/spirit dùng để đốt, chạy máy hoặc sát trùng — tức chất dùng kỹ thuật, không phải đồ uống; văn bản nay thường nói rõ `cồn nhiên liệu`, `cồn công nghiệp`, `cồn sát khuẩn` hay tên chất. Trong khẩu ngữ về đồ uống, `rượu cồn` thường chỉ rượu pha chế từ cồn thực phẩm (*a spirit blended from food-grade alcohol*), thường được đặt đối lập với rượu lên men/chưng cất trực tiếp từ nguyên liệu. Luật Việt Nam thừa nhận rượu có thể được pha chế từ cồn thực phẩm, nên bare word không tự chứng minh rượu giả, cồn công nghiệp, methanol, độc, kém chất lượng hoặc trái luật; ngược lại, chữ `thực phẩm` cũng không thay cho nhãn, tiêu chuẩn và kiểm nghiệm của sản phẩm cụ thể. Không dịch mọi trường hợp thành *liquor*: với nghĩa kỹ thuật dùng *alcohol/industrial spirit*, với nghĩa đồ uống dùng *alcohol-blended spirit* theo câu. Tab Hán–Nôm để trống cho toàn cụm.
- Rượu cồn 90 chữ (alcool 90) pha với một ít nước đái quỷ (ammoniaque).
II. Giữ Gìn Và Lau Chùi Vật Dụng Trong Nhà
Họ uống “Cu ba tự do” (rượu cồn pha Coca cola).
Anh ta bước về phía bàn, mở nút một cái chai, lấy một miếng bông ra khỏi một cái gối, nhúng nó vô rượu cồn.
- Về văn hóa, và xã hội, chúng dùng rượu cồn, thuốc phiện để làm suy nhược dân ta.
`Rượu đế` là cách gọi quen thuộc ở Nam Bộ cho rượu trắng truyền thống, thường được nấu/cất từ gạo hoặc nếp (*Southern Vietnamese rice liquor; traditional clear rice spirit*). Tên này không tự cho biết nguyên liệu chính xác, số lần cất, nồng độ, nơi làm, tình trạng đăng ký, chất lượng hay độ an toàn; phải đọc nhãn hoặc hồ sơ sản phẩm. Một lớp nghĩa lịch sử từng chỉ `rượu lậu`, tức rượu nấu hay bán ngoài chế độ quản lý đương thời; lớp ấy giải thích văn bản cũ nhưng không được gán cho mọi chai rượu đế ngày nay. *Từ điển từ ngữ Nam Bộ* còn ghi các cách nói hình ảnh `nước mắt quê hương`, `nước nếp` cho rượu đế/rượu trắng, nhưng đây là cách gọi vùng, cũ hoặc đùa thân tình, không phải tên pháp lý. Không khẳng định giai thoại tên `đế` do giấu rượu trong cỏ đế khi nguồn từ nguyên chưa đủ chắc. Tab Hán–Nôm để trống cho toàn cụm.
Chú Tư đem chai rượu đế ra, rót vào chén.
- Rượu đế thứ thiệt, chánh hiệu con nai đó !
`Rượu khai vị` là đồ uống có cồn được dùng/phục vụ trước bữa ăn (*aperitif*). Đây trước hết là tên theo vai trò trong trình tự bữa ăn, không phải một công thức duy nhất: phân loại chính thức còn tách loại làm từ vang và loại không làm từ vang. Vì vậy đầu mục không tự cho biết nguyên liệu, thương hiệu, vị đắng/ngọt/chua, màu, nồng độ hay cách pha; cũng không bảo đảm mọi rượu vang, cocktail hoặc rượu mùi đều là rượu khai vị nếu chúng không được dùng trong vai trò ấy. Không dịch `rượu khai vị` thành *appetizer* khi nói về đồ uống: *appetizer/starter* thường là món ăn, còn *aperitif* là từ chính xác. Tên gọi truyền thống gợi mục đích mở đầu bữa ăn nhưng không phải khẳng định y khoa rằng đồ uống chữa bệnh, giúp tiêu hóa hoặc an toàn cho mọi người. Trong nhà hàng Sài Gòn có thể gặp `ly rượu khai vị`, `mời rượu khai vị`, `khai vị bằng vang/cocktail`; phân biệt `rượu tiêu vị/digestif` dùng sau bữa ăn. Tab Hán–Nôm để trống cho toàn cụm dù `khai vị` có yếu tố Hán–Việt, vì chưa có chứng tích trực tiếp đủ định vị cho chính đầu mục này.
Thôi, ngồi uống rượu khai vị mà chờ anh em.
`Rượu lễ` có hai lớp nghĩa cần tách. Trong cách dùng nghi lễ đời thường được từ điển cũ ghi nhận, đó là chai rượu để làm lễ vật hoặc rượu rót trong khay trầu rượu (*ceremonial liquor; liquor presented as a ritual gift*); đồ lễ, dịp lễ, số lượng và cách bày phải do văn cảnh cho biết. Trong Công giáo, `rượu lễ` chỉ rượu dùng trong cử hành Thánh lễ, nhất là Phụng vụ Thánh Thể (*sacramental wine; Mass wine*); Giáo luật Công giáo quy định rượu phải tự nhiên từ trái nho và không hư. Không gộp nghĩa này với mọi thứ rượu xuất hiện ở lễ cưới, lễ cúng hay nghi lễ của tôn giáo khác; cũng không giản lược giáo lý Công giáo thành câu `rượu chỉ tượng trưng cho máu Chúa`. Đầu mục không tự cho biết nhãn rượu, nồng độ, ai dâng, ai uống hoặc nghi thức cụ thể. Trong lời Nam Bộ, `khay trầu rượu`, `chai rượu lễ`, `sắm rượu lễ` tự nhiên ở lớp lễ vật; khi nói Công giáo nên thêm `dùng trong Thánh lễ` để hết mơ hồ. Tab Hán–Nôm để trống cho toàn cụm vì chưa có chứng tích trực tiếp đủ định vị cho cả hai lớp nghĩa.
Và một chùm nho đã được làm thành rượu lễ.
Lúc đó má bồng con trên tay để con nhận bánh thánh và hôn bình rượu lễ.
Chắc Ngài ngó xuống chiếc chén mạ bạc dâng rượu lễ đầy bụi bậm.
Một bữa ông lấy lầm rượu, đáng lẽ cho bổn đạo uống rượu lễ, ổng lại cho uống rượu Cognac.
`Rượu mạnh` là tên khái quát cho đồ uống có nồng độ cồn tương đối cao, thường gồm các loại *spirits/hard liquor*. `Mạnh` nói về độ cồn tương đối trong hệ phân loại hoặc lời nói, không phải vị ngon, chất lượng hay tác dụng chắc chắn lên một người. Ngưỡng số không cố định cho mọi thời và mọi văn bản: một từ điển năm 2008 ghi từ 40 độ, trong khi bảng phân loại tiêu dùng tại Quyết định 11/2018/QĐ-TTg dùng ngưỡng từ 30 độ. Vì vậy chỉ nêu số khi dẫn đúng tiêu chuẩn, luật, thống kê hoặc nhãn sản phẩm; không nâng một ngưỡng thành nghĩa vĩnh viễn của từ. Không mặc định mọi rượu mạnh đều cùng nguyên liệu, cùng được chưng cất, nguyên chất, an toàn hay hợp pháp; cũng không dịch máy móc thành *strong wine*. Trong thực đơn Sài Gòn, `rượu mạnh`, `vang`, `bia`, `rượu mùi` thường là các nhóm riêng; chọn *spirits*, *hard liquor* hoặc *strong alcoholic drink* theo văn cảnh. Tab Hán–Nôm để trống cho toàn cụm.
Ở mỗi bàn họ đều bị thưởng mỗi người một ly rượu mạnh.
Vú xẩm uống cả rượu mạnh với ông chủ nữa, và nói huyên thiên.
Nghĩ sao không biết, ông lại rót đầy một ly nhỏ rượu mạnh rồi nốc một hơi cạn ly.
- Anh gọi rượu mạnh cho em để em lên tinh thần, không thôi em xỉu ngay bây giờ.
`Rượu mùi` là *liqueur*: đồ uống có cồn pha chế với đường và thành phần tạo hương/vị, có thể dùng dịch chiết trái cây, thảo mộc, gia vị hoặc nguyên liệu thực phẩm khác tùy sản phẩm. TCVN 7044:2013 dùng chính đối dịch `Liqueur` và áp dụng cho rượu mùi pha chế; tiêu chuẩn tiền nhiệm 2009 giải thành phần lõi là cồn thực phẩm, đường, phụ gia thực phẩm và có thể thêm dịch chiết trái cây. Vì vậy không hiểu chữ `mùi` theo cú pháp tự do thành bất kỳ chai rượu nào thơm, không bắt buộc chỉ làm từ trái cây, không ép một màu hay một nồng độ. Đặc biệt phải phân biệt *liqueur* (rượu mùi) với *liquor/spirits* (thường là rượu mạnh); hai từ tiếng Anh gần chữ nhưng không đồng nghĩa. Tên nhóm không chứng minh sản phẩm tự nhiên, cao cấp, an toàn hoặc có tác dụng sức khỏe. Trong lời pha chế ở Sài Gòn, nói `rượu mùi cà phê/cam/thảo mộc`, `một phần rượu mùi`, `pha với rượu mùi`; thành phần thật phải theo nhãn. Tab Hán–Nôm để trống cho toàn cụm.
Khi chúng tôi dùng rượu mùi sau bữa ăn, bà không đến góp mặt với chúng tôi như thói quen thường lệ của bà.
Họ xuống Gap để mua vài cặp thỏ và mấy chai rượu mùi.
Bác nhớ lại một hôm Tết mấy năm trước, tình cờ đến nhà ông Hàn Điểm được ông cho uống một cốc rượu mùi.
`Rượu nếp` là tên phụ thuộc dạng sản phẩm. Thứ nhất, đó là đồ uống có cồn làm từ gạo nếp (*glutinous-rice wine/liquor*), có thể là dạng lên men không chưng cất hoặc rượu cất tùy địa phương và quy trình; từ điển năm 2008 còn ghi riêng nghĩa rượu cất bằng nếp ròng. Thứ hai, nhất là trong cách gọi miền Bắc, từ có thể chỉ món nếp đã nấu rồi ủ men, còn hạt/cái và thường ăn bằng muỗng (*fermented glutinous rice*); nguồn FVDP ghi đúng lớp thức ăn này. Ở Nam Bộ, `cơm rượu` thường rõ và tự nhiên hơn cho món ăn, với dạng viên nếp trắng hoặc nếp than tùy nơi; không được gọi mọi cơm rượu Nam Bộ là `rượu nếp than`. Đầu mục không tự cho biết giống nếp, màu, còn cái hay đã lọc, có chưng cất hay không, nồng độ, vị hoặc độ an toàn. Phải phân biệt `rượu nếp`, `cơm rượu`, `rượu nếp than`, `rượu cẩm` và `rượu gạo` theo đúng sản phẩm. Tab Hán–Nôm để trống cho toàn cụm.
Ngoài số lúa ruộng ghi trong giấy mướn đất, tá điền còn góp một số hiện vật gọi là "công lễ", thì dụ như vài lít rượu nếp thứ ngon, một thúng nếp trắng, một cặp vịt vào dịp đám giỗ trong gia đình chủ điền hoặc ngày Tết, theo kiểu chư hầu cống sứ cho thiên tử.
- Yêu cầu nhà nước đừng đánh thuế rượu đế (rượu nếp nấu theo phương pháp cổ truyền).
Rượu là một thứ rượu nếp ngâm quế, ngâm vị, với lu bù thứ vỏ cây thơm khác nữa mà một người bạn của ông ta, vốn biết chữ nho, đã đặt giùm cho ông ta cái tên thơ mộng ấy: RƯỢU BỒ ĐÀO.
Chặp tối, sau bữa cơm chiều mỗi người đều uống ly rượu nếp, gia đình bà má đi lễ chùa, Hồ đóng cửa phòng dưới, lên nhà trên bật đèn nằm đọc cuốn Kiều đã cũ, Hồ mang về trả vợ.
`Rượu ngọn` là nước rượu cất ra đầu tiên trong một lượt cất (*the first-drawn liquor; early-run distillate*). Đây là tên dân gian theo thứ tự thu rượu, không đủ để đồng nhất máy móc với một phân đoạn kỹ thuật chuẩn hóa như *foreshots* hay *heads*: quy trình một lần/hai lần cất, điểm chia phần và cách gọi thay đổi theo hệ thống. Cũng không được suy từ `ngọn` ra một nồng độ cố định, chất lượng cao, độ thơm, khả năng uống hoặc độ an toàn; mọi đánh giá thành phần và an toàn cần quy trình, nhãn hoặc kiểm nghiệm của mẻ cụ thể. Bản dịch nên giữ mô tả *first-drawn liquor/early-run distillate* nếu nguồn không cho biết chính xác hệ phân đoạn. Trong lời Nam Bộ có thể chú giải gần bằng `nước rượu đầu`, `rượu đầu nồi`, nhưng chỉ ghi là cách giải thích khi chưa có nguồn chứng minh chúng đồng nhất trong mọi lò. Tab Hán–Nôm để trống cho toàn cụm.
`Rượu ngũ gia bì` là tên một loại rượu thuốc có dùng dược liệu hoặc bài phối hợp gọi là `ngũ gia bì` (*ngũ gia bì herbal liquor; medicinal liquor containing ngũ gia bì*). Không dịch máy móc thành *five-family-skin wine* và không xem tên là một công thức duy nhất: ngay trong danh mục dược liệu của Bộ Y tế có các tên phân biệt như `ngũ gia bì chân chim`, `ngũ gia bì gai`; sản phẩm còn có thể phối hợp nhiều dược liệu khác. Vì vậy đầu mục không tự xác định loài cây, bộ phận dùng, tỉ lệ, nồng độ, cách bào chế, đường dùng, liều, công dụng hoặc độ an toàn. Từ điển chỉ nhận diện tên sản phẩm/rượu thuốc, không lặp lời quảng cáo chữa đau nhức, bồi bổ hay trị bệnh; người dùng phải đọc nhãn, hồ sơ và tư vấn chuyên môn phù hợp. Trong lời Nam Bộ, nói `chai rượu ngũ gia bì`, `rượu ngũ gia bì ngâm/phối hợp`, nhưng tránh rút gọn thành `ngũ gia bì` khi dễ lẫn cây, dược liệu hoặc rượu. Tab Hán–Nôm để trống cho toàn cụm; không ghép chữ của từng thành tố để giả làm chứng tích lịch sử của tên sản phẩm.
À, ông uống một chút rượu Ngũ Gia Bì nhé?
`Rượu nho` thường là cách gọi `rượu vang` theo nguyên liệu: đồ uống có cồn tạo thành từ sự lên men toàn phần hoặc một phần nho tươi hay dịch nho (*grape wine; wine*). OIV dùng `wine` cho sản phẩm lên men từ nho/dịch nho; vì vậy bản dịch thông thường là *wine*, không cần *grape wine* trừ khi phải đối lập với rượu làm từ trái khác. Tên này không bao gồm nước nho chưa lên men và không tự bao gồm `grape spirit/brandy` làm bằng cách chưng cất nguyên liệu nho đã lên men; cách chế biến phải được nêu riêng. `Rượu nho` cũng không cho biết vang đỏ/trắng/hồng, khô/ngọt, có bọt hay không, giống nho, vùng, niên vụ, nồng độ hoặc chất lượng. Trong lời Sài Gòn hiện nay, `rượu vang` hoặc `vang` tự nhiên hơn trên thực đơn; `rượu nho` hữu ích khi giải thích cho người học hoặc nhấn nguyên liệu. Không nhập nghĩa với `rượu chát` cũ chỉ vì cả hai có thể trỏ về vang. Tab Hán–Nôm để trống cho toàn cụm.
Hồi đàng cựu, ai muốn nấu rượu thì cứ tha hồ, nhờ đó mà dân nhậu thưởng thức nhiều thứ rượu nếp với hương vị độc đáo khác nhau, chẳng khác nào rượu nho bên Pháp gồm nhiều loại.
Y rót rượu nho đen vào ly cho hai người.
`Rượu sớm cờ trưa` là quán ngữ văn chương/cũ, gợi cảnh sáng uống rượu, trưa chơi cờ và qua đó tả đời sống ung dung, nhàn tản, ít vướng việc (*a life of leisurely morning drinking and midday chess*). Cụm có chứng tích trong *Truyện Kiều* ở câu `Mảng vui rượu sớm cờ trưa`; `mảng` mới là động từ chỉ mải vui, không phải một phần bắt buộc của đầu mục. Sắc thái do văn cảnh quyết định: có thể chỉ đơn thuần cảnh an nhàn, cũng có thể hàm ý mải hưởng nhàn, lơ là việc khác; không tự chứng minh người ấy giàu, lười, vô trách nhiệm, nghiện rượu hoặc đúng là đàn ông. `Cờ` ở đây là thú chơi trong hình ảnh song hành với rượu, không mặc định loại cờ hay một ván cụ thể. Khi dịch văn chương nên diễn ý thay vì ghép chữ cứng; trong lời Sài Gòn–Nam Bộ hiện nay, `sáng rượu trưa cờ`, `sống nhàn tênh`, `ung dung` chỉ là cách giải thích chứ không thay thế tuyệt đối. Tab Hán–Nôm để trống cho toàn cụm.
`Rượu sớm trà trưa` là thành ngữ/cụm hình ảnh cũ: sáng rượu, trưa trà, ngụ cảnh sống nhàn hạ, đủ đầy, có thì giờ hưởng thú thanh nhàn (*a life of morning wine and midday tea; a life of ease*). Trong ca dao, cụm thường đứng ở vế `người ta rượu sớm trà trưa` để tương phản với người phụ nữ phải đi nắng về mưa hoặc làm lụng vất vả; vì vậy sắc thái có thể chuyển từ miêu tả sang chua xót, phê bình bất công. Tuy nhiên bare phrase không tự chứng minh người được nói tới giàu, lười, là đàn ông, không lao động hay có lỗi; phải đọc đủ câu. Không dùng thành ngữ như lời khuyên uống rượu buổi sáng, không suy lượng/tần suất hoặc chẩn đoán nghiện. `Rượu sớm trà trưa` là biến thể gần nghĩa của `rượu sớm cờ trưa`, nhưng cần giữ đúng chữ khi trích ca dao/Kiều. Trong lời Nam Bộ hiện nay có thể giải bằng `sống nhàn tênh`, `ung dung`, `thảnh thơi`, không tô cụm cũ thành tiếng lóng Sài Gòn. Tab Hán–Nôm để trống cho toàn cụm.
`Rượu tăm` là tên dân gian cho loại rượu cất được coi là mạnh, khi rót có thể nổi những bọt nhỏ như tăm (*strong traditional distilled liquor that beads or bubbles when poured*). Một số từ điển còn gọi đây là phần tinh túy của rượu thủ công, nhưng `ngon` hay `tinh túy` là đánh giá truyền thống chứ không phải thuộc tính đo được từ tên gọi. Hiện tượng nổi tăm phụ thuộc thành phần, nhiệt độ, cách rót và vật chứa; nó không thay phép đo nồng độ, kiểm nghiệm methanol, truy xuất nguồn gốc hay đánh giá an toàn. Không đồng nhất `rượu tăm` với `rượu ngọn`: một tên dựa vào bọt/đánh giá dân gian, tên kia dựa vào thứ tự nước rượu ra đầu. Trong lời hiện nay đây là từ cũ hoặc chuyên biệt, cần chú thích khi dùng; tab Hán–Nôm để trống cho toàn cụm.
Tửu bảo, hãy cho ta thứ rượu tăm Sơn Đông ra đây, hãy hâm thật nóng.
Rượu tăm, nước nhất, dạ ngon, dạ tuyệt lắm !
“Thổ nghi đã sẵn thứ rượu tăm ngon nổi tiếng, xuân sang thì mở hội bơi giải, hạ tới thì bày cuộc đấu thăm, dập dìu rộn rã, nơi ca, chốn múa, cách ăn uống hoang phí vô cùng, đến vài lẫm gạo cũng không đủ dùng mười hai tháng” .
Từ Dinh Trại Ở Trà Bát Đến Phủ Trị Ở Kim Long
Luyến Ái Tính Trong Một Số Các Cổ Tục Việt Nam
`Rượu thuốc` là dạng thuốc lỏng điều chế bằng cách ngâm hoặc pha chế dược liệu với rượu trắng/ethanol loãng, dùng để uống hoặc đôi khi dùng ngoài theo đúng công thức và nhãn (*medicinal liquor; herbal medicinal wine; alcohol-based medicinal preparation*). Dược điển Việt Nam gọi dạng này là *Alcoholaturae* và nêu dược liệu có thể từ thực vật hoặc động vật; các văn bản quản lý rượu còn từng mở phạm vi nguyên liệu đến khoáng vật. Vì vậy từ này là tên nhóm, không tự xác định thành phần, nồng độ, đường dùng, liều, công dụng, bằng chứng hiệu quả hay độ an toàn. Không mặc định `rượu thuốc` là đồ uống bổ, không dùng một chai uống được để suy chai khác cũng uống được, và không thay chỉ dẫn chuyên môn bằng công thức truyền miệng. Phải phân biệt `rượu thuốc` với `cồn thuốc/tincture`, `rượu xoa bóp` và rượu ngâm thực phẩm theo nhãn cụ thể. Trong lời Nam Bộ, `chai rượu thuốc`, `rượu thuốc uống`, `rượu thuốc xoa bóp` là cách nói rõ; tránh quảng cáo `bổ gân cốt`, `trị bá bệnh` khi không có chứng cứ được phép. Tab Hán–Nôm để trống cho toàn cụm.
`Rượu trắng` là nhóm rượu trong, không màu theo hình thức thành phẩm, gồm rượu trắng chưng cất và rượu trắng pha chế trong phạm vi TCVN 7043:2013 (*clear/colorless liquor; white spirit*, tùy văn cảnh). Trong sinh hoạt truyền thống, từ thường chỉ rượu cất từ gạo hoặc nếp; cách giải này phổ biến nhưng không bao quát mọi sản phẩm mang nhãn rượu trắng hiện nay. Chữ `trắng` nói màu/độ trong, không tự cho biết nguyên liệu, phương pháp, nồng độ, vị, phẩm cấp, nguồn gốc hay độ an toàn. Ở Nam Bộ, `rượu đế` thường là tên vùng cho một lớp rượu trắng truyền thống; hai từ gần nhau nhưng `rượu trắng` rộng hơn và không phải mọi sản phẩm đều gọi là rượu đế. Không dịch cố định là *white wine*, vì *white wine* là `vang trắng`; tùy ngữ cảnh dùng *clear liquor*, *colorless spirit* hoặc *rice liquor*. Tab Hán–Nôm để trống cho toàn cụm.
Mơ-xừ Chung, thầy không quen uống rượu trắng, vậy để tôi đi mua rượu chát hay la-ve cho thầy uống.
`Rượu vang` trong cách dùng không kèm bổ ngữ thường là đồ uống có cồn tạo thành từ sự lên men toàn phần hoặc một phần nho tươi hay dịch nho (*wine*). Đây là phạm vi `wine` của OIV và cũng là nghĩa nên ưu tiên cho người học. Tiếng Việt còn có các tổ hợp như `rượu vang dâu`, `rượu vang trái cây` cho đồ uống lên men từ quả khác (*strawberry wine; fruit wine*); khi đó nguyên liệu ngoài nho phải nói rõ, không mở bare `rượu vang` thành mọi đồ uống trái cây lên men. Từ `vang` được ghi nhận là vay từ tiếng Pháp *vin*, nhưng không suy một quy trình, màu, độ ngọt, độ bọt, giống nho, vùng, niên vụ, nồng độ hay phẩm cấp. Phải phân biệt `rượu vang` với nước nho chưa lên men, rượu mạnh chưng cất từ nho, `rượu chát` cũ và `rượu trắng`/clear liquor. Trong lời Sài Gòn hiện nay, `vang`, `vang đỏ`, `vang trắng`, `vang sủi` tự nhiên trên thực đơn. Tab Hán–Nôm để trống vì đây là toàn cụm hiện đại có yếu tố vay Pháp.
"Khi rượu vang tự uống, khi đầu lâu cất lời, khi chuông đồng hồ điểm đúng - chỉ có khi đó quý vị mới tìm ra đường xuống sào huyệt Con Bò Mộng Đỏ.
Schmendrick không thèm để ý nghe, mà hỏi Molly, "Rượu vang đâu nhỉ?
Để tôi nghĩ xem mình nên dùng rượu vang vào việc gì nào.
- À, anh có cho nhuộm lại chiếc áo bị bẩn rượu vang của em hay chưa?
`Rượu vào lời ra` là thành ngữ nói rằng khi có men rượu, người ta dễ nói nhiều, nói thật điều đang nghĩ, nói quá lời hoặc để lộ chuyện vốn giữ kín (*when the wine goes in, words come out; alcohol loosens the tongue*). Nghĩa lõi là giảm giữ ý trong lời nói, không phải quy luật rằng bất kỳ ai uống cũng mất hoàn toàn khả năng kiềm chế hành vi. Sắc thái thường là lời nhắc nhở hoặc nhận xét về hậu quả giao tiếp, đôi khi đùa thân tình; phải dựa văn cảnh để biết người nói cảm thông, chê trách hay cảnh báo. Không dùng thành ngữ để bào chữa cho xúc phạm, tiết lộ bí mật, ép uống hoặc hành vi gây hại; trách nhiệm và sự đồng thuận không biến mất vì có rượu. Khi dịch có thể dùng *alcohol loosens the tongue* hoặc diễn ý; bản dịch vần *when wine goes in, words come out* hợp khi muốn giữ hình ảnh. Đây là thành ngữ toàn dân, không tô thành tiếng lóng riêng Sài Gòn; tab Hán–Nôm để trống cho toàn cụm.
Rù quến là cách nói Nam Bộ cũ nghĩa là quyến rũ, lôi cuốn hoặc tìm cách làm người khác say mê, thường xuất hiện trong lời trách hay cáo buộc. Tùy tân ngữ, từ có thể nói chuyện tình cảm hoặc sự lôi kéo rộng hơn; không mặc định có quan hệ tình dục, ngoại tình, lợi dụng tiền bạc, ép buộc hay thành công. Vì từ dễ dồn trách nhiệm lên người bị gọi là rù quến, khi mô tả trung lập nên nói rõ hành vi quan sát được và trách nhiệm của mỗi bên. Dạng rù quyến và trù quến có ghi nhận, nhưng lịch sử cấu tạo chưa đủ chắc để khẳng định rù là biến âm của rủ hay một nguồn cụ thể khác.
Sấu cái lội tới đâu, mũi"xạ" trong miệng nó hôi thúi tới đó, rù quến bầy sấu đực.
`Rủ rê` là mời mọc, lôi kéo hoặc khêu gợi người khác cùng làm việc bị người nói xem là xấu, không nên hoặc có rủi ro (`nghe lời rủ rê`, `bị bạn rủ rê`; *coax, entice, talk into*). Khác `rủ` trung tính, `rủ rê` thường có sắc thái chê và gợi sự tác động lặp lại/thuyết phục; khác `dụ dỗ` thường nhấn dùng lợi ích/lời ngon ngọt với ý đồ xấu rõ hơn, `xúi giục` nhấn thúc đẩy hành vi sai, còn `lôi kéo` rộng hơn và có thể mang tính tổ chức. Từ này không tự chứng minh hành vi đã xảy ra, người được rủ đã đồng ý, lời mời chứa gian dối hay sự việc đủ yếu tố cấu thành vi phạm pháp luật. Khi có chênh lệch quyền lực, trẻ vị thành niên hoặc lừa đảo, không dùng `bị rủ rê` để đổ hết trách nhiệm cho người bị tác động; phải nêu hành vi của người tổ chức. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `rủ rê đi quậy`, `rủ rê cá độ`, `rủ rê bỏ học` nghe tự nhiên nhưng `quậy` chỉ tiếng lóng nhẹ về gây náo/rắc rối, không mặc định tội danh. Tab Hán–Nôm để trống vì nguồn hiện có chứng tích cho `rủ nhau`, chưa có chứng tích trực tiếp đủ định vị cho toàn tổ hợp `rủ rê`.
Phải chăng ông Cai Thoại rủ rê bọn họ trở lên rừng đốn củi ăn ong như dạo trước.
Các bạn bè cũ của chàng cứ bu lại rủ rê chàng.
- Tớ không hiểu tên Bình nào đó rủ rê Miên để lợi dụng nó vào việc gì ?
Vốn là người tử tế, còn biết xấu biết tốt, em đã không dám, mặc dầu cái dì tư ấy đã rủ rê nhiều bận.
`Rù rì` là từ láy ít dùng có hai nét: (1) chậm chạp, có vẻ nặng nhọc, không nhanh nhẹn (`con tàu rù rì như sên bò`; *slow, plodding*); nét này tả nhịp/dáng trong cảnh, không tự cho người kém thông minh, lười hay có bệnh; (2) nói khẽ, nói nhỏ nhẹ (`rù rì nói chuyện`; *murmur, speak softly*), được nguồn ghi gần `rủ rỉ` nhưng nghe nhẹ hơn. Một số nguồn từ điển cũ còn giải `rù rì` là ít nói/không lanh lợi; VietLayers chỉ giữ điều đó như sắc thái đánh giá cũ và ưu tiên mô tả hành vi cụ thể để tránh đóng nhãn con người. Phân biệt `rù rì` với `rủ rỉ` nhấn cuộc trò chuyện nhỏ nhẹ, thân mật; `rì rì` tiếng đều nhỏ hoặc chuyển động chậm; `rù rờ` chậm chạp rõ nét; `rù rì` không phải `rù rì` âm thanh máy nếu câu không có căn cứ. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ hiện nay, `lề mề`, `chậm rì`, `nói nhỏ nhỏ`, `nói rù rì` dễ hiểu hơn; từ hiếm nên cần chú giải cho người học. Tab Hán–Nôm để trống vì chưa có chứng tích trực tiếp đủ định vị cho toàn tổ hợp.
Bữa khác ông Cả mời ông Phủ lên nhà ăn cơm với ông rồi hai người rù rì nói chuyện với nhau đến khuya ông Phủ mới về.
Thấy Hào đương ngồi nói rù rì với Chức, cô mời hết hai người vô ăn cơm.
Hai trẻ vui như thường, nhưng hễ về nhà thì hay dắt nhau ra ngồi dựa gốc cây rù rì nói chuyện với nhau.
Mẹ con rù rì nói chuyện với nhau một hồi rồi con Tý day mặt vô vách mà ngủ.
`Rủ rỉ` là nói khẽ, nói nhỏ một cách thân mật, hoặc làm trạng thái/cách thức cho lời trò chuyện (`rủ rỉ trò chuyện`, `nói chuyện rủ rỉ`; *talk softly, murmur intimately*). Trọng tâm là giọng nhỏ và không khí gần gũi; nội dung có thể là chuyện nhà, chuyện thường ngày hoặc tâm sự, không bắt buộc bí mật, yêu đương hay chỉ có hai người. Phân biệt `thì thầm` thường nhỏ đến mức nhằm tránh người khác nghe, `thủ thỉ` nhấn lời nhỏ nhẹ ân cần/tâm tình, `rù rì` hiếm và còn có nét chậm chạp, `rì rầm` là chuỗi âm nhỏ kéo dài có thể từ nhiều người. `Rủ rỉ rù rì` là chuỗi láy tăng tính gợi âm và sự chuyện trò đều nhỏ, không phải bằng chứng cuộc nói chuyện kéo cả đêm. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `nói nhỏ nhỏ`, `ngồi thủ thỉ`, `hai người rù rì` gần từng cảnh; `rủ rỉ` vẫn hiểu được nhưng có sắc thái mềm, hơi văn chương. Âm lượng được tả tương đối, không bảo đảm người ngoài không nghe. Tab Nôm ghi `𡀍` vì Thi Viện có dẫn chứng trực tiếp `nói rủ rỉ`, không trải sang các từ gần âm.
Ông ta dự định giải thích cho cây sồi hay tình yêu là rộng lượng, bởi vì tình yêu không thể bất tử, và đồng thời ông ta cũng định rống lên để kêu cứu Lãnh tụ Cully, nhưng chính tiếng ông cũng chỉ thoát ra thì thầm, rủ rỉ như tiếng cây.
Họ chỉ rủ rỉ, rù rì chớ không làm ồn, nên anh ta không bực mình và không chú ý cho lắm.
`Ru rú` là cứ quanh quẩn hoặc ở mãi trong một nơi hẹp/khép kín, thường là trong nhà hay trong phòng, không ra ngoài hoặc không đi đâu xa (`ru rú trong nhà`, `ru rú một xó`; *stay cooped up, hole up*). Từ thường mang sắc thái chê, sốt ruột hoặc lo cho người đang thu mình, nhưng hành vi có thể do lựa chọn, thời tiết, công việc, chăm bệnh, hạn chế vận động, yêu cầu an toàn hoặc bị kiểm soát; không được tự suy lười, nhút nhát, trầm cảm, không hòa đồng hay bị giam giữ. `Ru rú` nhấn phạm vi ở lại và ít di chuyển; `ở lì` nhấn không chịu rời, `thu mình` có thể nhấn tâm lý/tư thế, `ẩn dật` là lối sống rút khỏi xã hội có chủ ý, `quanh quẩn` rộng hơn và có thể ở ngoài trời. Không lẫn `ru rú` với `rú` kêu to/rừng vùng, `rù rù` dáng hoặc tiếng đều và `rũ rượi` mệt thiếu sinh khí. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `ru rú trong phòng`, `ở miết trong nhà`, `quanh quẩn một chỗ` tự nhiên; `miết` nhấn kéo dài nhưng không cho số giờ cụ thể. Tab Hán–Nôm để trống vì chưa có chứng tích trực tiếp đủ định vị cho toàn tổ hợp.
ru rú không đồng nghĩa lười hoặc trầm cảm
Tội nghiệp thay cho những người ru rú trong nhà.
Anh cứ ru rú thế này rồi điên cho mà coi.
Anh ru rú xó nhà, trông đợi hòa bình từng giây phút.
Người Con Gái Ngồi Đợi Một Chuyến Tầu Về (Còn tiếp)
Nhưng Hoàng Guitar suốt ngày ru rú trong phòng.
`Rũ rượi` có hai nét đã được từ điển ghi rõ: (1) tóc xõa xuống và rối nhiều (`đầu tóc rũ rượi`; *hanging loose and tangled*); từ tả trạng thái tóc, không tự cho người cẩu thả, đau bệnh hay thiếu chăm sóc; (2) khóc hoặc cười mạnh đến mức đầu, vai hay thân người lắc lư (`khóc rũ rượi`, `cười rũ rượi`; *sob uncontrollably, laugh one's head off*). Đây là lối nhấn mức độ theo quan sát, không phải phép đo và không tự chứng minh nguyên nhân, sự chân thật của lời kể, mức nguy hiểm hay việc câu chuyện vô hại. Phân biệt `rũ rượi` với `ủ rũ` là dáng buồn thiếu sinh khí, `rã rượi` là mệt mỏi rã rời, `rối bù` chỉ tóc/vật rối và `ru rú` là quanh quẩn một chỗ. Biến thể vùng `rũ rợi` được ghi nhận nhưng dạng chuẩn thông dụng là `rũ rượi`. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `cười muốn xỉu` có thể gần về mức cường điệu nhưng không đồng nghĩa hoàn toàn và không thay trong mọi văn cảnh. Tab Nôm ghi `瘻` cho rũ và `悧` cho rượi vì cả hai đều có chứng tích trực tiếp đúng tổ hợp.
Samurai! Những Trận Không Chiến Dữ Dội Nhứt Lịch Sử Thái Bình Dương
`Sa` gồm các nét đồng tự cần tách rõ: (1) danh từ Hán–Việt `紗`, thứ lụa/vải tơ mỏng như `sa hoa`, `sa trơn`, `áo sa` (*thin silk gauze*); (2) động từ rơi hoặc hạ từ trên xuống (*fall, drop*); (3) rơi vào, mắc vào một nơi hay tình thế bất lợi (*fall into, get caught in*); (4) đặt xuống trong một số kết hợp cố định, nổi bật là `bút sa` (*put pen to paper*). Văn bản cũ còn dùng `sa` như cách nói giảm về thai sẩy hoặc con chết non; đây là nét cũ, nhạy cảm, không thay thuật ngữ y khoa và không nên tự áp vào hoàn cảnh của ai. `Sa` không tự cho biết nguyên nhân, mức độ, hậu quả, lỗi hay chủ ý. Phân biệt `sa` với `xa`, `sà`, `sả`; trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `sa lầy`, `sa bẫy`, `sa chân` và câu `bút sa, gà chết` vẫn dễ hiểu nhưng không phải tiếng riêng của miền. Tab Hán–Nôm chỉ ghi `紗` cho nghĩa lụa mỏng, không gắn chữ ấy vào động từ.
Toán quân nầy xuống tới Vũng-Gù tình-cờ bị sa lưới trở tay không kịp.
Lữ-Đường vừa thấy mặt Bạch-Hổ thì sa nước mắt mà nói rằng:
Ai mà ve cô được, thiệt chẳng khác chuột sa vào hũ nếp.
Mai mốt rủi tôi sa chưn sảy bước thầy giúp tôi lại.
`Sá` là yếu tố cổ/văn chương mang ý `kể đến, coi là đáng kể hay đáng bận lòng`, hiện chủ yếu sống trong các kết hợp tu từ `sá chi`, `sá gì`, `sá kể`, `sá quản`, đôi khi `sá bao`. Những tổ hợp này thường đặt trong câu hỏi tu từ hoặc khung phủ định để nói `đâu đáng kể, ngại gì, kể chi`; vì vậy không nên dịch riêng `sá` thành từ phủ định đơn giản `không`. Trong văn xuôi hiện đại, nên chọn `kể gì`, `ngại gì`, `đâu có đáng`, `không quản` theo ý câu; trong thơ hay văn phong cổ có thể giữ `sá` để bảo toàn nhịp và giọng. Từ không mang sắc thái riêng Nam Bộ, nhưng người đọc Sài Gòn–Nam Bộ vẫn gặp nó trong thơ, ca dao và lời cố ý cổ kính. Phân biệt `sá` này với âm Hán–Việt `sá` của `沙` chỉ tiếng khàn/rè và với `xá` trong `xá chi`. Tab Hán–Nôm để trống vì chưa định vị được chữ trực tiếp cho đúng yếu tố Việt cổ này.
Sá gì 5 đồng xu mà gây-gổ gần móc họng với nhau hử?
`Sà` là động từ có ba nét liên quan đến chuyển động: (1) ngả/áp người vào gần một người hay chỗ nào đó (*lean or move in close*): `đứa bé sà vào lòng má`; (2) chim, máy bay hoặc vật đang bay hạ/liệng xuống thấp (*swoop, fly low, descend*); (3) nghĩa đánh giá, dấn hoặc ghé vào một nơi/cuộc vui bị người nói xem là không hay (*drift into, get drawn into*): `sà vào đám bạc`. Từ không tự cho biết cú hạ thấp có nguy hiểm, đã chạm đất, người ôm có đồng thuận, hay người ghé vào đã làm điều sai; phải đọc bổ ngữ và hoàn cảnh. Phân biệt `sà` với `sa` là rơi/mắc, `xà` trong xà nhà và `sả` là cây/chim/động từ chém. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `sà vô lòng má`, `chim sà xuống`, `sà vô quán` tự nhiên; `vô` là dạng khẩu ngữ của `vào`. Tab Nôm ghi `沙` đúng chứng tích `sà xuống`, không kéo chữ này sang các cụm đồng âm.
Một chiếc máy bay, lượn sà sà gần ngọn cây, tiếng máy nổ rền vang dội một góc trời, khiến Hiếu sợ hãi cứ dượm chui đầu trốn đâu đó.
`Sả` gồm ba đồng tự: (1) danh từ phổ biến nhất, tên các cây cỏ thơm thuộc chi *Cymbopogon*, đặc biệt sả chanh *Cymbopogon citratus* dùng trong nấu ăn (*lemongrass*); tên trần không tự xác định loài/giống, và `sả Java`/`sả citronella` có thể thuộc loài khác; (2) tên chim dân gian cho các loài chim sả/bói cá trong nhóm kingfisher (*kingfisher*), cần tên loài hoặc định danh chuyên môn khi độ chính xác quan trọng; (3) động từ văn chương/cũ, chém hoặc bổ mạnh bằng vật sắc (*slash, cleave*). Không lẫn `sả` với `xả` trong `xả nước, xả stress`, `sạ` là gieo lúa, hay `sà` là hạ thấp/áp gần. Trong ẩm thực Sài Gòn–Nam Bộ có `sả bằm`, `sả cây`, `gà xào sả ớt`, `nước sả`; tên món không tự nói lượng, loài cây hay tác dụng sức khỏe. Tab Nôm ghi `𦵘` cho cây, `𪀎` cho chim và `𨦁` cho nét chém/bổ, đúng các chứng tích tách biệt.
Mấy đứa nhỏ chen đũa mà gắp cá, còn ba người lớn thì húp nước, hoặc quẹt muối sả, mà người nào ăn coi cũng ngon lắm.
Sài-Tấn nhảy lại chém Cao-Phi một đao, sả từ trên vai xuống tới bụng, rồi rút đao chạy lại đỡ Kiên-Trinh mà dắt chạy ra ngoài.
Hai người đánh với nhau một hồi, Thể-Hùng bị một lưỡi mác, nhờ trớ lẹ nên khỏi đứt đầu, song còn bị sả một đường đứt tuốt cái tai bên tai mặt, lại cái vai cũng bị vít luôn nữa.
`Sạ` là gieo hạt giống lúa trực tiếp xuống ruộng đã chuẩn bị để cây mọc tại chỗ, không qua công đoạn nhổ mạ rồi cấy (*direct-seed rice*). Cách sạ có thể là `sạ lan`/gieo vãi, `sạ hàng`, `sạ cụm`, và tùy quy trình có `sạ khô`, `sạ ướt`; vì vậy không nên khóa nghĩa vào một trạng thái nước, một dụng cụ hay hạt đã/ngưa ngâm ủ. Từ đặc biệt quen trong sản xuất lúa ở Đồng bằng sông Cửu Long và lời Nam Bộ, nhưng không phải từ riêng của miền. `Sạ` chỉ phương thức gieo, không tự cho biết giống, lượng hạt, mật độ, lịch nước, thuốc, năng suất hay tính bền vững; các thông số phải theo quy trình và điều kiện ruộng. Phân biệt `sạ` với `cấy` là chuyển cây mạ, `gieo mạ` là làm cây con để cấy, `sả` là cây/chim/chém và `xả` là cho thoát ra. Tab Hán–Nôm để trống: nguồn có dạng Nôm lịch sử `ruộng sã (ruộng sạ)` nhưng chưa đủ để chọn một chữ chuẩn duy nhất cho cách viết hiện nay.
`Sa bàn` là mô hình ba chiều biểu diễn địa hình, một khu đất, cụm công trình hoặc cách bố trí trong không gian, thường theo tỉ lệ thu nhỏ (*terrain model; scale model; site model*). Từ điển cũ từng giải hẹp là hộc cát dùng huấn luyện binh lính; nghĩa hiện nay rộng hơn, gặp trong quân sự, quy hoạch, kiến trúc, bảo tàng, giáo dục và diễn tập. Sa bàn có thể thiên về minh họa hoặc mô phỏng; tên gọi không tự bảo đảm đúng tỉ lệ tuyệt đối, đúng hiện trạng, đã được phê duyệt, an toàn xây dựng hay có giá trị pháp lý về ranh đất. Phân biệt `sa bàn` ba chiều với `bản đồ` phẳng, `sơ đồ` lược giản và `mô hình` là từ rộng hơn. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `coi sa bàn dự án` tự nhiên nhưng phải xem chú giải để biết đây là phương án, hiện trạng hay hình dung quảng bá. Tab Hán–Nôm để trống vì chưa có chứng tích trực tiếp đủ chắc cho toàn cụm.
Gió chiều thổi lộng hơn và lạnh hơn, nhưng An còn cho dừng xe vào một khoảng sườn núi khá cheo leo nhìn xuống chiếc vịnh nhỏ San Francisco, giữa vịnh cả kiến trúc ngục thất Alcatraz xây trên hòn đảo nhỏ trông chỉ bé gọn như một kiến trúc mẫu đặt trên sa bàn, nhưng khi có mây khói xà xuống thì lại đượm màu huyền ảo của một hải đảo thần tiên.
Còn bọn tướng Tây, Cung Đình Quyền cũng đưa Bạch, Hàn hai nữ tặc vào khu phòng tham mưu, vừa uống sâm banh vừa luận địa hình, kế hoạch trước một tấm bản đồ hành quân lớn đầy hình nổi, coi gần như một bức sa bàn.
Giờ lại phải chuẩn bị chiến dịch, học tập sa bàn, chỉnh huấn, động viên hạ quyết tâm thư thì thực là đáng ái ngại.
Đóng tại làng Phú Trung được một tháng, Lê Hoạt và đồng đội chỉ có mỗi hai việc: tu sửa hầm hố và thực tập tấn công trên sa bàn một thành phố vuông vắn như ô cờ.
Sa-bô-chê là tên quen thuộc ở Nam Bộ của cây hoặc trái hồng xiêm, tức loài cây ăn quả có danh pháp được chấp nhận Manilkara zapota. Từ vay qua tiếng Pháp sapotier và được ghi với nhiều dạng có hoặc không có gạch nối như sa bô chê, sa-pô-chê, xa-bô-chê và xa pô chê; các dạng ấy cần cùng tra về một mục. Tùy câu, sa-bô-chê có thể chỉ cả cây, một trái hoặc loại trái cây nói chung. Tên gọi không tự cho biết trái đã chín, ngọt, an toàn để ăn, thuộc giống nào, trồng ở đâu hay được canh tác theo cách nào. Danh pháp khoa học chỉ dùng ở lớp định danh thực vật, không thay thế cách gọi tự nhiên trong lời Nam Bộ.
Đất tuy không rộng lớn cho lắm, song cũng đủ đào mương xẻ liếp mà trồng những xoài, mít, sầu riêng, sa-bô-chê chen lộn với nhau, có nhiều cây cao khỏi nóc nhà, bủa nhành lá sum sê che đất làm cho mặt đất mát rượi.
Phía trước có sân lớn trồng quít, mận, sa-bô-chê và bông hoa kiểng vật dẫy đầy, phía sau vườn cau, chuối, dừa, rất thạnh mậu.
`Sa bồi` là cát, bùn hoặc đất phù sa do dòng nước mang tới rồi bồi tụ dần, cũng có thể chỉ phần bồi tích hình thành từ quá trình ấy (*alluvial deposit; accreted sediment*). Đây là từ địa lý–thủy văn ít gặp trong lời hằng ngày; `đất bồi`, `bãi bồi`, `phù sa bồi tụ` thường dễ hiểu hơn ở Sài Gòn–Nam Bộ. `Phù sa` có thể nói vật liệu do nước mang nói rộng, còn `sa bồi` nhấn phần được bồi đắp tại một chỗ; ranh khoa học phải theo tài liệu chuyên ngành. Tên gọi không tự xác định thành phần hạt, tốc độ bồi, độ ổn định, độ phì, ranh giới, quyền sở hữu, khả năng xây dựng hay mức an toàn. Không lẫn `sa bồi` với `xói lở`, quá trình làm mất đất. Tab Hán–Nôm để trống vì chưa có chứng tích trực tiếp đủ chắc cho toàn cụm.
- Cửa sông có sa bồi, nếu quân Thục lén vượt qua chỗ ấy thì lợi hại lắm, nên cho quân ra đó canh giữ.
88. Vượt Lô-thủy, hai lần bắt Man-vương, Biết trá hàng, ba phen trói Mạnh-Hoạch
`Sà cạp` là dạng chữ cũ/biến thể của `xà cạp`: dải hoặc miếng vải quấn, bó phần ống quần dưới hay cẳng chân cho gọn (*puttee; cloth leg wrap*). Từ điển hiện nay đặt mục chuẩn ở `xà cạp`; trong văn bản mới nên ưu tiên dạng ấy, còn `sà cạp` hữu ích khi đọc tài liệu cũ, ghi lời địa phương hoặc bảo toàn nhan đề. Vật này không tự đồng nhất với `quần xà lỏn`, tất, ủng, bó gối y tế hay legging thời trang; *puttee* hợp với dải quấn truyền thống, còn *cloth leg wrap* an toàn hơn khi cấu tạo chưa rõ. Tên gọi không cho biết chất liệu, kích thước, cộng đồng sử dụng, niên đại, công dụng quân sự hay khả năng bảo hộ. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ hiện nay từ ít gặp; nếu trưng bày hiện vật nên ghi `xà cạp (dạng cũ: sà cạp)`. Tab Hán–Nôm để trống vì chưa có chứng tích trực tiếp đủ chắc cho toàn cụm biến thể.
Bít tất dài của tôi được thầy tôi dùng dây quấn chéo ở ngoài như chiếc sà cạp.
`Sách` thường nhất là danh từ Hán–Việt `冊`, chỉ tác phẩm/vật phẩm gồm chữ hoặc hình được tổ chức thành các trang để đọc, học hay tra cứu (*book*), ngày nay có cả sách in và sách điện tử theo bổ ngữ. Ngoài ra còn bốn lớp ít phổ biến hơn: (2) quân `sách` trong bài tổ tôm/bài bất; (3) Hán–Việt `策` nghĩa kế, đường lối, phương pháp, hiện rõ trong `kế sách`, `phương sách`, `thượng sách`, `sách lược`, `chính sách`; (4) cách gọi tắt `dạ lá sách`, một ngăn dạ dày động vật nhai lại và phần nội tạng dùng làm thực phẩm, như `sách bò`; (5) nét động từ Hán–Việt cổ `索` là tìm, đòi hoặc thúc ép, hiện chủ yếu nhận ra trong `yêu sách`, `sách nhiễu`, `sách thủ`. Không gộp `sách` dấu sắc với `sạch` dấu nặng; `sạch hết` thuộc mục `sạch`. Trong Sài Gòn–Nam Bộ, `đọc sách`, `tiệm sách`, `sách bò` đều tự nhiên, còn nét động từ trần nghe cổ. Chữ `冊`, `策`, `索` chỉ gắn đúng từng lớp có chứng tích.
Bà Phủ thấy Khiếu Nhàn đi khỏi đến năm ba tháng mới về, nhắm dịp nầy là dịp tốt cho mình thi hành kế sách đã tính xưa nay, nên ban đêm vắng vẻ bà làm thuốc phiện cho ông, bà mới thỏ thẻ tỏ ý bà muốn gả Bạch Tuyết cho cháu bà.
Ông lại bàn viết thấy có một miếng giấy đút dưới cuốn sách.
Cậu Minh đọc sách để coi kiểu nuôi ong lấy mật ở bên Tây!
Hổm rày cậu chịu khó đọc qua một quyển sách khảo cứu in tại Ba Lê.
`Sạch` có hai nét hiện hành cần tách: (1) không có bụi bẩn, vết nhơ hoặc thứ tạp/hại đang được xét (*clean, clear, free from*); (2) hết hoàn toàn, không còn sót phần đang nói tới, thường đứng sau động từ trong `ăn sạch`, `dọn sạch`, `bán sạch`, `mất sạch`, `trả sạch nợ` (*completely, all gone, clear off*). Nét thứ nhất phụ thuộc đối tượng và tiêu chí: vật nhìn sạch không tự đồng nghĩa đã khử khuẩn hay vô trùng; `nước sạch` cũng không tự xác nhận nước uống trực tiếp được nếu câu không nêu chuẩn sử dụng. Trong `trong sạch`, `sạch tay`, nghĩa được mở sang không vấy điều xấu hoặc không dính líu, nhưng phải hiểu theo cả cụm. Từ điển cũ còn ghi nét `sành, rành, có kinh nghiệm` trong `sạch đời`, `sạch nước`; nét này nay hiếm và không dùng như nghĩa mặc định của từ đơn. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `sạch trơn`, `hết trơn`, `hết ráo` là các cách nhấn quen tùy câu. Phân biệt `sạch` dấu nặng với `sách` dấu sắc, `sạch bong` với `sạch bóng`, và `sạch` với `vô trùng`. Các chữ `沚`, `滌`, `瀝` được ghi là những dạng Nôm song song có nguồn, không phải một chính tả Hán–Nôm duy nhất cho mọi thời kỳ.
`Sa chân` có hai nét: (1) bước hụt hoặc đặt chân vào chỗ thấp, mềm, trơn hay nguy hiểm rồi bị sụt/mắc/ngã (*misstep, lose one's footing*); (2) nghĩa chuyển, lâm vào hoàn cảnh hoặc đường đi không hay, khó thoát (*fall into an undesirable situation*). Cụm từ không tự cho biết người ấy bị thương, mắc kẹt, có lỗi, phạm pháp hay không thể sửa sai. Nghĩa chuyển thường mang sắc thái cảnh báo hoặc tiếc nuối; cần tránh dùng để kỳ thị người đang gặp khó khăn. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `sa chân xuống sình`, `sa chân vô chỗ lầy`, `lỡ sa chân` tự nhiên; văn viết chung thường dùng `sa chân vào`. Phân biệt `sa chân` với `trượt chân` là chân trượt, `sẩy chân` là bước hụt và `lỡ bước` thường thiên về nghĩa chuyển. Tab Hán–Nôm để trống vì chưa có chứng tích trực tiếp đủ chắc cho toàn cụm.
Tôi ở đây biết đâu không sa chân vào tội lỗi.
Em không ngờ một đứa như em mà lại có ngày sa chân vào biển tình.
Cũng có những người con gái con nhà lành sa chân lỡ bước.
Còn cách đỉnh đồi 50 mét, chàng sa chân xuống cái hố khá sâu.
`Sạch bong` là tính từ nhấn mạnh một vật, bề mặt hoặc không gian đã rất sạch, không còn thấy bụi hay vết bẩn (*spotlessly clean, completely clean*). `Bong` trong toàn cụm làm yếu tố tăng mức; không nên tách ra để giải theo động từ `bong` là rời lớp. Từ mô tả kết quả sạch nhìn thấy được, không tự chứng minh đã khử khuẩn, vô trùng hoặc an toàn thực phẩm. Phân biệt `sạch bong` với `sạch bóng`: hai cách có thể cùng khen rất sạch, nhưng `sạch bóng` dễ gợi thêm bề mặt sáng/bóng; `sạch sành sanh` lại thường nhấn hết không còn gì. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `sạch bong`, `sạch trơn`, `sạch boong` có thể được nghe như các cách nhấn, nhưng chỉ `sạch bong` được chọn làm dạng chính ở mục này; không tự sửa lời người nói khi chưa rõ ý. Tab Hán–Nôm để trống vì chưa có chứng tích trực tiếp đủ chắc cho toàn cụm.
Còn ruột non ruột già của nó thì sạch bong ăn luôn cũng không dơ.
Tôi đưa mắt nhìn ngôi trường sừng sững trước mặt: tường vôi mới quét, thềm gạch sạch bong, như hớn hở chào mừng chúng tôi, những người bạn cũ đã trở về.
`Sạch nước cản` là lối nói cũ/khẩu ngữ, vốn từ thuật đánh cờ: người đã biết các nước đi và cách tránh chỗ bị cản ở mức căn bản, `đánh tạm được`, chưa phải cao thủ. Sau đó cụm được cố định hóa để nhận xét rộng hơn rằng trình độ, sự hiểu biết hoặc tay nghề ở mức `coi được, tạm được`; một nét cũ khác dùng nhận xét diện mạo `khá coi, không đến nỗi`, thường nhằm vào phụ nữ trong tư liệu xưa. Nét ngoại hình dễ mang giọng soi xét và định kiến giới, nên từ điển chỉ ghi để người học nhận diện, không khuyến nghị dùng làm lời đánh giá người thật. Cụm không cho biết một thang điểm, chứng chỉ, năng lực toàn diện hay sự thành thạo; với diện mạo càng không phải thước đo phẩm giá. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ hiện nay, nói `biết đánh cờ căn bản`, `tay nghề coi được`, `làm tạm được`, `trông tươm tất` thường rõ và lịch sự hơn. Không phân tích máy móc thành nước sạch và vật cản. Tab Hán–Nôm để trống vì chưa có chứng tích trực tiếp cho toàn thành ngữ.
`Sạch sành sanh` là dạng láy ba âm tiết của `sạch`, nhấn mạnh `hết hoàn toàn, không còn sót chút gì` trong phạm vi đang nói (*completely gone, cleaned out, not a thing left*). Cụm thường đi sau `hết`, `mất`, `ăn`, `vét`, `cuốn`, `bán`; sắc thái mạnh, giàu hình ảnh và có thể diễn tả mất mát, dùng hết hoặc bán hết tùy câu. Từ không tự cho biết ai lấy, vì sao hết, giá trị bao nhiêu, người nào có lỗi hay tình trạng có lâu dài. Khác `sạch bong`/`sạch sẽ` là rất sạch về bụi bẩn, `sạch sành sanh` thường nhấn không còn vật hay phần nào. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `hết trơn`, `hết ráo`, `không còn miếng nào` thường tự nhiên hơn ở hội thoại nhẹ; `sạch sành sanh` tạo nhịp nhấn mạnh hoặc văn chương. Tab Hán–Nôm để trống vì chưa có chứng tích trực tiếp đủ chắc cho toàn cụm láy.
Vốn liếng chả mấy chốc hết sạch sành sanh.
`Sạch sẽ` là tính từ nói khái quát một người, quần áo, nhà cửa, đồ dùng hoặc nếp sinh hoạt không bụi bẩn, không nhếch nhác và được giữ vệ sinh (*clean, neat and clean, well-kept*). So với `sạch`, dạng láy này thường nhận xét trạng thái chung hay nếp giữ gìn hơn là chỉ một chất/vết cụ thể; so với `sạch bong`, nó không bắt buộc mức sạch tuyệt đối không còn một vết. `Ăn ở sạch sẽ` thường nói nếp sống biết giữ vệ sinh, nhưng văn cảnh có thể mở sang ý đứng đắn; không nên từ một căn phòng bừa bộn mà gán cả con người `ở dơ` hay thiếu phẩm chất. `Sạch sẽ` không tự đồng nghĩa đã khử khuẩn, vô trùng, đạt chuẩn y tế hoặc hoàn toàn ngăn bệnh. Trong Sài Gòn–Nam Bộ, `gọn gàng sạch sẽ`, `tươm tất`, `sạch thơm` là các kết hợp tự nhiên tùy đối tượng. Tab Hán–Nôm để trống vì chưa có chứng tích trực tiếp đủ chắc cho toàn cụm láy.
- Bẩm, ở đây các phòng đều sạch sẽ mát mẽ lắm.
Cháu phải lo tắm rửa hai đứa nhỏ sạch sẽ kẻo người ta gớm.
Phải ăn nói cho có lễ phép, phải giữ áo quần cho sạch sẽ.
`Sa cơ` là lâm vào cảnh khó khăn, thất thế hoặc gặp vận rủi (*fall on hard times; fall into adversity*), thường gặp trong `lúc sa cơ`, `người sa cơ`, `sa cơ lỡ vận`. Cụm mang sắc thái văn chương hoặc lời nói có hơi cũ; nó thường chỉ một hoàn cảnh bất lợi đáng kể hơn một trục trặc nhỏ thoáng qua, nhưng không tự khẳng định cảnh ấy kéo dài, người ấy nghèo, mất hết địa vị hay không thể hồi phục. Không suy từ `sa cơ` rằng người gặp nạn có lỗi, thiếu năng lực, phạm pháp hoặc cần được quyết định thay. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, có thể diễn tự nhiên là `lâm cảnh khó`, `gặp lúc thất thế`, `gặp cơn hoạn nạn`; `sa cơ lỡ vận` vẫn dễ hiểu trong cải lương, truyện và lời có nhịp xưa. Phân biệt `sa cơ` với `sa chân` thiên về bước lầm vào tình thế, `thất cơ` hiếm/cũ và `sa sút` là giảm dần về mức độ. Tab Hán–Nôm để trống vì chưa có chứng tích trực tiếp đủ chắc cho toàn cụm.
Ví như nó có sa cơ bị giết đi rồi, thì cái họa càng to, bao nhiêu sự vui vẻ của bà thuở nay, trong giây phút hóa ra sầu thảm hết thảy.
`Sa đà` là bị cuốn quá sâu hoặc dành quá nhiều thời gian, tiền bạc hay tâm trí cho một việc đến mức khó tự dừng hoặc xao lãng việc cần thiết (*become carried away; get excessively absorbed*): `sa đà vào trò chơi`, `chơi bời sa đà`. Từ thường mang ý chê hoặc cảnh báo, nhưng mức `quá` phải dựa vào hoàn cảnh và hệ quả chứ không chỉ vào sở thích của người nói. `Sa đà` không tự chứng minh nghiện, bệnh, yếu ý chí, vô trách nhiệm, vi phạm pháp luật hay thất bại; các kết luận ấy cần bằng chứng riêng. Phân biệt `mê mải` có thể tích cực/trung tính, `đắm chìm` nhấn trạng thái chìm sâu, `sa đắm` văn chương và thường nặng sắc thái hưởng thụ, còn `sa lầy` nhấn sự mắc kẹt khó thoát. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `ham quá rồi sa đà`, `sa đà vô chuyện ăn chơi` tự nhiên; văn viết dùng `sa đà vào`. Tab Hán–Nôm để trống vì chưa có chứng tích trực tiếp đủ chắc cho toàn cụm.
Em ham chơi sa đà thế nào mà bị ông cụ bà cụ trừng phát nặng dữ vậy?
Văn ông giàu tình tiết, hết sức lôi cuốn mà không sa đà.
Nếu anh y tá không trở lại, chắc nàng còn sa đà nói mãi nói mãi.
Sau mỗi lần sa đà ở một chỗ chơi bời, lúc quay về, bước qua khỏi cửa, ngồi vào nhà, thầy câu trông thấy thái độ kính cẩn của đứa con mang đôi guốc tới cho mình, pha trà cho mình, nghe những lời thưa gởi nhỏ nhẹ trọng vọng, bất giác thầy câu cũng cảm thấy rụt rè trong sự ham mê tội lỗi.
`Sa đắm` là say mê quá độ, thường nghiêng về thú vui, ham muốn hoặc một mối cuốn hút khiến người ta khó giữ chừng mực (*be deeply or excessively absorbed; overindulge*). Từ có sắc thái văn chương, cũ và phê bình; tổ hợp cũ `sa đắm tửu sắc` không có nghĩa rằng mọi lần dùng đều liên quan rượu hay tình dục. Cần nêu rõ đối tượng `sa đắm trong/vào điều gì` và tránh dùng từ như nhãn đạo đức cho sở thích, quan hệ hoặc đời sống riêng của người khác. `Sa đắm` không tự chứng minh nghiện, bị thao túng, mất năng lực quyết định, phạm pháp hay không thể thay đổi. Phân biệt `say mê` có thể tích cực, `đắm say` thiên về cảm xúc mãnh liệt, `sa đà` thông dụng hơn cho việc đi quá mức và `sa ngã` là phán xét về đường hành vi. Trong lời Sài Gòn hôm nay, từ nghe cổ; nên diễn `mê quá mức`, `ham quá`, `chìm trong thú vui` tùy câu. Tab Hán–Nôm để trống vì chưa có chứng tích trực tiếp đủ chắc cho toàn cụm.
Làm sao mà người ta khỏi sa đắm cho được!
Lần lần thấy chồng đi thường quá, sợ mê hoa nguyệt mà đánh đổ cang thường, hoặc sa đắm bạc bài mà bại suy gia sản, nên mới nhỏ to than thở dứt bẩn chồng.
Nói về ông Diệu Lạc thiên tôn ở trên mây thấy Ngọc Đế làm vua nước Kỳ Xà, e sa đắm hồng trần khoái lạc không tu hành trở lại cảnh tiên.
Nếu để Chung Ly thắng trận, về triều phong thêm quan tước, thì sa đắm không tu, chi bằng khiến bại trận làm cho ngã lòng thì mới dễ độ".
`Sa di` (cũng viết `sa-di`) là người xuất gia trong Phật giáo đã thọ giới tập sự/giới sa di nhưng chưa thọ giới Cụ túc (*Buddhist novice monastic; sāmaṇera*). Thuật ngữ đi qua dạng Hán `沙彌`, vốn phiên âm từ ngôn ngữ Ấn Độ; hai chữ trong toàn cụm làm nhiệm vụ ghi âm, không được tách máy móc thành nghĩa `cát` và `đầy`. Trong nhiều cách gọi tiếng Việt, `sa di` thường chỉ vị nam và `sa di ni` chỉ vị nữ; cách phân hạng, tuổi, số giới và lộ trình thọ giới có thể khác theo truyền thống, nên không đóng đinh một mô hình cho mọi cộng đồng. Không giải là `hạng tu thấp nhất`, `chú tiểu` hay `trẻ tu` cho mọi trường hợp: người sa di có thể là người trưởng thành, và `chú tiểu` là cách gọi rộng/thân mật hơn. Dùng danh xưng tôn trọng như `vị sa di`; không suy tuổi, học lực, thâm niên, thẩm quyền hay phẩm hạnh từ danh xưng. Đây là thuật ngữ Phật giáo toàn dân, không riêng Nam Bộ; tại Sài Gòn có thể gặp trong chùa thuộc nhiều truyền thống. Tab Hán–Nôm ghi trọn `沙彌` theo chứng tích trực tiếp.
Lúc đó, hoà thượng còn là một tiểu sa di.
Một chú Sa di chạy ra mở cổng và lễ phép hỏi :
Chàng thanh niên tuyệt vọng được nhận làm sa di.
Lúc mới quy y là sa di hay tiểu sa môn gọi là chú tiểu, hay diệu.
`Sai` có ba lớp nghĩa phải đọc theo cú pháp: (1) không đúng với sự thật, đáp án, quy tắc, yêu cầu hoặc vị trí cần khớp (*wrong, incorrect, mistaken, off*); (2) bảo, ra lệnh hoặc phái người dưới quyền làm việc (*order, direct, send*); (3) nói cây có nhiều trái/củ, và trong lời cũ còn nói người hay vật sinh nhiều con (*bear abundantly, prolific*). Nét thứ nhất không tự chứng minh người nói dối, cố ý, kém năng lực hay gây hậu quả; nét thứ hai không tự xác lập quyền hợp pháp, sự đồng ý hoặc cưỡng ép; nét thứ ba không cho biết chất lượng, độ chín hay sản lượng chính xác. Với người, `sai con` là cách cũ dễ tạo cảm giác khách thể hóa, nên hiện thường nói `sinh nhiều con`. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `làm trật`, `tính trật`, `biểu/bảo làm` là các cách gần nghĩa tùy câu, nhưng không thay máy móc mọi chỗ. Phân biệt `sai` không dấu với `sái`, `sài`, và với danh từ `sai số`. Chữ Hán `差` có lớp nghĩa lầm/sai, khác biệt và phái đi; chữ Nôm `𡗂` được ghi trực tiếp cho nét `sai quả`, nên không áp một mặt chữ xuyên cả ba lớp.
Tiếng đồn không sai: nanh dài trên một tấc, con heo Khịt như con bò nhỏ, mớ lông gáy dựng lên vàng hực, lấp lánh.
`Sái` có ba lớp không được nhập: (1) khẩu ngữ nói khớp hoặc vùng gần khớp bị vặn/trệch (*twisted, sprained, put out*); (2) theo quan niệm cũ, điều bị xem là gở hoặc phạm kiêng (*inauspicious, taboo*); (3) âm Hán–Việt của `灑`, nghĩa rảy, rưới, vung, và mở sang vẻ tự nhiên không gò bó trong `sái lạc`, `sái lệ`, `sái tảo`, `sái thoát`. Nét chấn thương không xác định bong gân, trật khớp, gãy xương hay cách chữa; nét kiêng kỵ không chứng minh điềm báo hoặc quan hệ nhân quả; chữ `灑` chỉ áp dụng đúng lớp Hán–Việt, không phải mặt chữ chung cho hai nét Việt. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `trẹo tay/chân`, `nói xui`, `rưới/rảy nước` thường tự nhiên hơn. Phân biệt `sái` với `sai`, `sài`, `sãi`, và đặc biệt `sái lạc 灑落` nghĩa thảnh thơi với `sai lạc` không dấu nghĩa không đúng. Revision này bổ sung lớp `灑` có chứng tích mà vẫn giữ nguyên hai lớp đã xuất bản ở batch 286.
Người tù Colombia bị sái một bên đầu gối.
Ông bà Nguyễn Đăng không đi được vì chiều qua Đăng bị ngã sái chân trong cuộc trèo núi.
Nhưng chẳng may mấy ngày trước khi đến đây, cô bị sái tay nên không thể chơi dương cầm cho bọn học trò thưởng thức, cô cũng không dùng được bàn tay mặt để viết thư nên phải đánh máy thư bằng chiếc máy chữ xách tay mà cô mang theo trong hành lí: Cảnh tượng này làm Loan và Quang phải say mê.
Chú biết là tuần rồi con Jerry bị sái chân chứ?
`Sài` là tên gọi dân gian cũ dùng chung cho một số tình trạng bệnh nặng hoặc kéo dài ở trẻ em (*an old folk umbrella term for childhood illness*). Các tổ hợp trong tư liệu như `sài đẹn`, `sài uốn ván`, `sài chạm cữ` phản ánh cách phân loại trước đây, không tương ứng chắc chắn một–một với chẩn đoán y khoa hiện đại. Vì vậy không được nhìn một triệu chứng rồi kết luận trẻ `bị sài`, không dùng tên này thay cho khám bệnh, xét nghiệm hoặc chẩn đoán chuyên môn, và không suy nguyên nhân siêu nhiên hay lỗi chăm sóc. Mục từ chỉ giúp đọc sách cũ, lời kể dân gian và hồ sơ lịch sử; khi nói về trẻ đang bệnh, nên mô tả triệu chứng, thời điểm và đưa trẻ tới cơ sở y tế phù hợp thay vì tự gắn nhãn. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ hiện nay có thể còn nghe `bệnh sài`, `trẻ bị sài` trong lời người lớn tuổi, nhưng cần hỏi người nói đang chỉ biểu hiện nào. Phân biệt `sài` dấu huyền với `sai` không dấu, `sái` dấu sắc và `sãi` dấu ngã. Tab Hán–Nôm để trống: các bảng âm liệt kê nhiều chữ đồng âm nhưng chưa định vị được một chữ bao trùm đúng nhãn bệnh dân gian này.
mô tả triệu chứng và dùng chẩn đoán cụ thể
Chúng nó nheo nhóc, đứa nào cũng đầy ghẻ, đầy sài.
`Sãi` có hai danh từ cũ: (1) người chở đò (*ferryman*); (2) người đàn ông giữ chùa hoặc làm việc phục dịch ở chùa (*male temple keeper or lay attendant*). Nét thứ hai đôi khi xuất hiện trong `ông sãi`, `sãi vãi`, tục ngữ `nhiều sãi không ai đóng cửa chùa`; không nên tự đồng nhất `sãi` với mọi nhà sư, tu sĩ đã thọ giới, chức sắc hoặc người làm công hiện đại. Nét chở đò cũng không tự cho biết sở hữu đò, giấy phép, tuyến, giá vé hay an toàn chuyến đi. Nay cả hai nghĩa đều cũ/hiếm; trong lời Sài Gòn–Nam Bộ hiện nay nên nói `người chèo/chở đò`, `người trông chùa`, `người phụ việc chùa`, hoặc gọi đúng phẩm vị tôn giáo nếu biết. Chữ Nôm `士` có chứng tích `sãi vãi`, chỉ là một dạng ghi lịch sử, không biến `sãi` thành từ Hán–Việt `sĩ`. Phân biệt `sãi` dấu ngã với `sải` dấu hỏi và `sái` dấu sắc.
Cũng năm ấy, để tiếp sức với phong trào đánh đổ thực dân Pháp, ông hoàng Pucombo nổi lên, vì ông đã từng xuất gia ở chùa nên nhiều vị sư sãi và nông dân hưởng ứng theo, suốt hai năm liên tiếp gây khó khăn cho thực dân, nhiều phen quân khởi nghĩa tiến sát thành Oudong và kinh đô Nam Vang.
`Sải` có ba lớp: (1) độ dài từ đầu bàn tay này đến đầu bàn tay kia khi dang ngang, hoặc bề ngang hai cánh mở rộng (*fathom, arm-span, wingspan*); (2) động từ bước/chạy bằng bước dài, hoặc dang thẳng tay/cánh (*stride, stretch, spread*); (3) danh từ cũ chỉ đồ tre nứa đan, ngoài ken/sơn kín để đựng nước, dầu hoặc mật. `Một sải` là đơn vị dân gian phụ thuộc người và cách đo, không tự là số mét chuẩn; `sải cánh` có thể là kích thước danh từ hoặc hành động bay/dang cánh theo cú pháp. Động từ không tự cho biết tốc độ, khoảng cách, sức khỏe hay nguy hiểm; đồ đựng cổ không tự xác nhận dung tích, kín, sạch hoặc an toàn thực phẩm. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `dang tay`, `bước dài`, `chạy bước dài`, `sải cánh` vẫn tự nhiên; nghĩa đồ đựng chủ yếu cần để đọc tư liệu. Chữ Nôm `𢲮` được ghi trực tiếp ở `sải tay`, chỉ áp dụng lớp động tác/độ dang có chứng tích.
Lục cụ rút sào lên, xăm lần thứ nhì cách đó chừng vài sải.
`Sai biệt` là từ Hán–Việt `差別`, chỉ sự khác nhau, chỗ khác nhau hoặc tình trạng được phân biệt (*difference, distinction, differentiation*). Đây là từ trang trọng, thường gặp trong văn học thuật, triết học, Phật học hoặc bản dịch; trong hội thoại Sài Gòn–Nam Bộ hiện nay, `khác nhau`, `chỗ khác`, `khác biệt` thường tự nhiên hơn. `Sai` trong toàn từ mang nghĩa chênh khác, không phải cứ `sai biệt` là một điều sai trái. Mức độ khác lớn hay nhỏ phải được câu nêu; từ cũng không tự mang nghĩa phân biệt đối xử, bất bình đẳng hoặc kỳ thị nếu văn cảnh không nói tới cách đối xử. Có thể dùng như danh từ trong `có sự sai biệt giữa A và B` hoặc làm phần vị ngữ trong lối văn trang trọng `hai cách hiểu sai biệt`. Phân biệt `sai biệt` với `sai bét` khẩu ngữ nghĩa sai hoàn toàn, và với `sai lệch` thiên về chệch khỏi một chuẩn hay mốc.
Như vậy có sự sai biệt, thật ra, hai mẫu ta là 125 ares tức là to hơn một mẫu tây.
Tuổi trẻ không dám soi mình và tấm gương lương tâm lúc đã nghiêng về phía bất công, trong khi tuổi già đã soi thấy mình rồi: đó là cả cái sai biệt của hai giai đoạn đời người.
Hai người vẫn cứ chênh lệch nhau ba mươi tuổi, nhưng ba mươi năm cách biệt ngày nay, xa bằng mười ba mươi năm cách biệt ngày xưa, người chồng năm mươi không già hơn người vợ hai mươi cho bằng người chồng bảy mươi đối với người vợ bốn mươi mặc dầu con số sai biệt trong hai trường hợp, vẫn cứ là ba mươi năm.
Sự sai biệt rõ rệt quá, và chi phí về trị bịnh nếu như lúc trước, không thắm vào đâu cả, thế mà bây giờ chi phí ấy bắt nàng tính tới tính lui.
Tên lịch sử và tên gọi văn hóa, khẩu ngữ vẫn được dùng cho Thành phố Hồ Chí Minh; trong văn cảnh lịch sử, Sài Gòn có thể chỉ thành phố ở một thời kỳ và địa giới cụ thể trước tên gọi hiện nay.
`Sài hồ nam` là tên cây/dược liệu trong tư liệu Việt cũ, được mô tả như một loại cỏ bụi nhỏ có lá cứng và hoa nhỏ; phần `nam` dùng để phân biệt với vị `sài hồ` trong thuốc Bắc. Các nguồn phổ thông hiện nay gán tên này cho hơn một cách định danh, nên VietLayers không chốt loài, họ thực vật hay tên khoa học khi chưa có mẫu vật và nguồn thực vật học/dược điển định vị trực tiếp. Tên gọi cũng không tự xác nhận đúng dược liệu, thành phần hóa học, liều dùng, hiệu quả, độ an toàn hoặc phù hợp để tự chữa bệnh. Khi đọc đơn thuốc/tài liệu cũ phải giữ nguyên `sài hồ nam`, ghi nguồn, vùng và đặc điểm mẫu; khi mua bán hoặc sử dụng cần dựa trên định danh chuyên môn và nhãn sản phẩm cụ thể. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, đây không phải từ thông dụng hằng ngày. Phân biệt `sài hồ nam` với `sài hồ` Hán–Việt `柴胡`, với tên địa lý `Sài Gòn`, và với nhãn bệnh trẻ em `sài`. Tab Hán–Nôm để trống vì chưa có chứng tích trực tiếp cho toàn tên Việt này; không tự ghép `柴胡南`.
tên khoa học kèm tác giả và mẫu đối chứng
`Sai khiến` có hai nét liên hệ: (1) ra lệnh, bảo hoặc điều động người khác làm việc (*order, command, direct*), thường gợi quan hệ trên–dưới rõ hơn `nhờ` hay `giao việc`; (2) nghĩa chuyển, nói cảm xúc, ham muốn, hoàn cảnh hoặc thế lực chi phối khiến người ta hành động (*drive, control, compel*). Từ không tự chứng minh mệnh lệnh hợp pháp, người nghe đồng ý, có cưỡng ép hay bóc lột; nghĩa chuyển cũng không xóa trách nhiệm của con người và không phải chẩn đoán tâm lý. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `biểu làm`, `bảo làm`, `xúi làm`, `bị lòng tham dẫn dắt` có thể gần nghĩa, nhưng mức quyền lực và chủ ý khác nhau. Dạng `sai khiến` tương ứng `差遣`, trong đó cách đọc Hán–Việt quy phạm của 遣 là `khiển`, còn `khiến` là lối đọc Việt trong chính từ này; vì vậy không gắn nhãn toàn từ như một tổ hợp Hán–Việt thuần âm. Phân biệt `sai khiến` với `sai bảo` gần nghĩa, `xúi khiến` thường thiên về thúc làm điều không hay, và `khiến` đơn nghĩa làm cho.
Nhưng mà em nghĩ nếu mình có tiền ở không mà ăn, thì thân mình mới khỏi ai giằn thúc; chớ mình nghèo đi kiếm chỗ làm ăn, làm chỗ nào lại khỏi bị người ta sai khiến.
Tôi nào có quyền hạn gì mà sai khiến bọn hộ vệ.
`Sai lạc` là không đúng hoặc chệch khỏi sự thật, lẽ phải, đường hướng hay mạch nhận thức đang xét (*incorrect, misguided, distorted*). Từ thường đi với `thông tin`, `nhận thức`, `quan điểm`, `lập luận`, `đường hướng`; khi có động từ `làm`, cụm `làm sai lạc` nghĩa là làm cho nội dung hoặc nhận thức bị chệch. Một điều sai lạc có thể chỉ sai một phần hoặc do hiểu nhầm; bản thân từ không chứng minh người tạo ra nó cố ý lừa dối, có ác ý, gây hại hay toàn bộ nội dung đều giả. Trong lời nói Sài Gòn–Nam Bộ, có thể nói `hiểu trật`, `nói trật`, `lạc hướng`, `bị méo đi` tùy đối tượng. Phân biệt `sai lạc` với `sai lệch` thường dùng khi chênh khỏi mốc/chuẩn hay số liệu, `lầm lạc` dễ gợi đi vào đường sai về tư tưởng/đạo lý, và `thất lạc` là mất dấu. Tab Hán–Nôm để trống vì nguồn hiện có xác nhận nghĩa toàn cụm nhưng chưa đủ để gắn một mặt chữ lịch sử trực tiếp cho đúng đơn vị tiếng Việt này.
Lại còn sự kê khai sai lạc về đất ruộng và dân số của hương chức làng.
Tại sao người ta cứ quan niệm sai lạc về hai chữ khách sạn nhỉ.
Không nhớ điều đó tức là phản bội cuộc đấu tranh nầy và làm sai lạc lịch sử.
`Sái lạc` là từ Hán–Việt văn chương `灑落`, tả dáng vẻ hoặc phong thái thảnh thơi, khoáng đạt, tự nhiên, không bị gò bó (*free and easy, unrestrained, open in manner*). Từ nay hiếm, chủ yếu gặp trong văn cổ, khảo cứu hoặc lời dịch có chủ ý giữ màu Hán–Việt; trong lời Sài Gòn–Nam Bộ hiện nay, `thảnh thơi`, `thoải mái`, `phóng khoáng`, `tự nhiên` thường rõ hơn. Từ không tự chứng minh người đó vô lo, giàu có, không có trách nhiệm, bất chấp quy tắc hay có tính cách tốt. Phân biệt tuyệt đối `sái lạc` dấu sắc `灑落` với `sai lạc` không dấu nghĩa không đúng/chệch khỏi thực tế, và với `sa lạc` là rơi/lạc vào cảnh nào đó. Hai mặt chữ `灑`, `落` chỉ áp dụng toàn từ Hán–Việt này.
`Sai lầm` vừa là danh từ chỉ một điều phán đoán, tin, quyết định hoặc làm không đúng (*mistake, error*), vừa có thể làm tính chất trong `nhận định sai lầm`, `quyết định sai lầm` (*mistaken, erroneous, wrong*). Có thể nói `một sai lầm`, `phạm/mắc sai lầm`, `thừa nhận/sửa sai lầm`. Từ không tự cho biết hành vi cố ý, mức lỗi pháp lý hay đạo đức, mức thiệt hại, tính không thể sửa, hoặc phẩm chất của người mắc lỗi. `Sai sót` thường chỉ lỗi hoặc phần bỏ sót, đôi khi nhẹ hơn; `nhầm lẫn` nhấn sự lẫn cái này với cái kia; `lầm lỗi` thường nặng sắc thái đạo đức; `lỗi` có thể là trách nhiệm, hỏng kỹ thuật hay lỗi hệ thống tùy câu. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `làm trật`, `tính trật`, `lỡ làm sai`, `nhận sai` thường tự nhiên trong hội thoại. Bảng chữ Nôm chuẩn ghi tổ hợp `差𡍚` cho `sai lầm`: `差` giữ âm Hán–Việt `sai`, còn `𡍚` là chữ Nôm ghi `lầm`; hồ sơ này không biến toàn cụm thành một thành ngữ cổ hay xác định nguyên nhân của lỗi.
Chớ em xét mình em, thì em không có mấy tánh xấu ấy, mà ông chê là chê bề ngoài, thì em tức cười cho cái lý tưởng sai lầm của ông mà thôi, nào em có mắc cỡ đâu.
Còn nếu sự nhận định của cô có sai lầm, thì cô sẽ hổ thẹn với Giao, nó là em út, trước kia nó biết tội nghiệp về số phận của mình, sau nầy nó còn biết lo lắng về đời sống tương lai của mẹ con mình, sợ mình thiếu hụt phải vất vả cực khổ.
`Sài lang` là từ Hán–Việt `豺狼`, nghĩa đen lịch sử chỉ các thú dữ họ chó như sài và sói, nhưng trong tiếng Việt chủ yếu gặp ở nghĩa chuyển văn chương: kẻ bị lên án là độc ác, tàn bạo (*a cruel, wolfish person; fiend*). Đây là lời quy kết rất nặng và có tính phi nhân hóa; không dùng làm tên trung tính của người thật, không suy tội phạm, chẩn đoán tâm lý, bản chất bẩm sinh hay sự thật pháp lý chỉ từ lời gọi. Khi trích văn cũ nên giữ `sài lang` và giải sắc thái; trong văn hiện nay thường mô tả hành vi cụ thể như `đối xử tàn nhẫn`, `ra lệnh giết hại` thay vì dán nhãn con người. Nghĩa đen không nên ép vào một loài hiện đại duy nhất vì `豺` và `狼` là hai danh tố thú khác nhau trong truyền thống Hán văn. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, từ này hiếm ngoài văn chương, tuồng tích hoặc lời mắng cường điệu. Phân biệt `sài lang` với `lang sói` không phải dạng chuẩn hiện hành và với `sài hồ` là tên dược liệu. Ghi chú cách dùng (không dùng làm bí danh): Sài Gòn–Nam Bộ: hiếm ngoài văn chương, tuồng tích hoặc lời mắng cường điệu. Not an ordinary neutral person label.
Trong bóng đêm người mặc y phục màu vàng tro tung hoành thân pháp, nhanh như sài lang, như mèo núi, dùng đủ mọi pháp câu móc chụp vò, bạt, phất, giật, đẩy.
Nghĩa là từ khi tôi học thuộc lòng Đằng Ma Bảo Lục rồi, tất cả kỳ nhân dị sĩ trong võ lâm ai cũng muốn cướp cho được tôi, nên bây giờ tôi dù có khôn ngoan, cẩn thận đến đâu cũng chỉ có thể tránh được sài lang mà không sao tránh được hổ!
Chờ giây lát, chàng lại kêu gọi một lần như trước nữa, bỗng trong lớp nhà thứ ba có mười mấy con chó lớn, dữ tợn như sài lang nhảy xổ ra, nhe răng múa nanh, lớn tiếng sủa, trông ghê sơ.
Nay Tần là nước sài lang, có cái ý thôn tính Chu, sai Xư Lý Tật đem trăm cổ xe vô Chu, vua Chu sợ, coi cái gương Thái và Cừu Do mà phòng bị, cho nên dàn binh mạnh ở phía trước, nỏ cứng ở phía sau, nói là để hộ vệ Tật mà thực là giam lỏng hắn.
`Sái lệ` là từ Hán–Việt văn chương `灑淚`, nghĩa rơi/chảy nước mắt vì đau lòng, thương tiếc hoặc xúc động mạnh (*shed tears, weep*). Từ không cho biết người khóc thành tiếng, mức đau buồn, nguyên nhân, bệnh lý hay sự chân thành; các điều ấy phải theo văn cảnh. Nay từ rất hiếm, thường chỉ gặp trong văn tế, thơ văn cổ hoặc chú giải; lời Sài Gòn–Nam Bộ hiện nay dùng `rơi nước mắt`, `chảy nước mắt`, `khóc`, `khóc thương` tự nhiên hơn. Phân biệt `sái lệ` với `lệ` là nước mắt, `sám lệ` không phải từ này, và với `sái` nghĩa trẹo khớp. Mặt chữ `灑淚` chỉ áp dụng đúng toàn từ.
`Sai lời` là không giữ đúng lời đã hứa, đã nhận hoặc đã nói sẽ làm (*break one's word, fail to keep a promise*). Đối tượng thường là một lời hứa, lời giao ước hoặc cam kết trong quan hệ đời thường; nội dung, thời hạn và điều kiện phải được xác định từ văn cảnh. Chỉ việc kết quả khác dự kiến chưa đủ gọi là `sai lời` nếu người nói không hứa; ngược lại, một lần trễ hẹn cũng chưa tự chứng minh cố ý lừa dối, phản bội, vi phạm pháp luật hay mất tư cách. Có thể nói `không muốn sai lời`, `đã sai lời với ai`, `mang tiếng sai lời`. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ hiện nay, `thất hứa`, `không giữ lời`, `hứa rồi không làm`, `nói mà không làm` thường tự nhiên và rõ hơn. Phân biệt `sai lời` với `nói sai` là nói điều không đúng, `lỡ lời` là buột miệng nói điều không nên, và `sai hẹn` là không đúng cuộc hẹn hoặc thời điểm đã hẹn. Tab Hán–Nôm để trống vì chưa có chứng tích trực tiếp đủ chắc cho toàn cụm.
Vì nghĩ thế mà em đã sai lời hứa với Thúy Ái.
27. Đi ngàn dặm, Mỹ-nhiệm-Công theo anh, Qua năm ải, Hán-Thọ-Hầu chém tướng.
`Sai phái` là từ Hán–Việt `差派`, nay mang sắc thái cũ hoặc lịch sử, nghĩa là ra lệnh hay cử người dưới quyền đi lo một công việc (*dispatch, send on assignment, order to undertake a task*). Từ thường gặp trong văn kể về quan lại, người hầu, phu phen hoặc cơ cấu có thứ bậc; hiện nay `cử đi`, `phái đi`, `điều động`, `giao nhiệm vụ` thường phù hợp hơn trong hành chính và nơi làm việc. Từ không tự chứng minh mệnh lệnh hợp pháp, người được cử có chuyên môn, đã đồng ý, được trả công, bị cưỡng bức hay nhiệm vụ đã hoàn thành. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, có thể nói `biểu đi lo việc`, `bảo đi làm`, `cử đi công tác` tùy quan hệ, nhưng không nên dùng `sai phái` như màu mè cho mọi lần nhờ giúp. Phân biệt `sai phái` với danh từ `phái` là phe/nhóm, `sai khiến` có phạm vi rộng hơn và có nghĩa chuyển chi phối, còn `công phái` là một đơn vị khác. Mặt chữ `差派` chỉ áp dụng đúng từ này.
"Nhưng trong xứ Trấn Tây, giặc Thổ chưa yên mà những tên tù phạm khi trước can án phát quân hiện đương sai phái ở đó, phải đợi khi yên giặc rồi sẽ nghỉ".
- Kẻ đáng cho ta giết, chính là kẻ sai phái ngươi đến đây.
Đó là đã đến lúc tha hồ cho tên phù thủy sai phái, bảo sống thì sống, bảo chết thì chết.
Sáng sớm mai ngươi ra phía Bắc thành điều tra cẩn thận coi, bây giờ ngươi hãy ở ngoài chờ lát nữa ta có việc sai phái.
`Sái quấy` là dạng cũ/hiếm tương ứng `sai quấy`, dùng chê lời nói, cách làm hoặc chuyện là không đúng, không phải lẽ, bậy bạ (*wrong, improper, unreasonable*). Từ thường xuất hiện trong tư liệu cũ ở `chuyện sái quấy`, `lời nói sái quấy`; hiện nay nên chuẩn hóa đầu mục về `sai quấy` trong văn thông thường nhưng giữ nguyên `sái quấy` khi trích dẫn hoặc nghiên cứu phương ngữ/lịch sử chữ viết. Đây là lời đánh giá và mức nặng tùy hành vi: không tự chứng minh vi phạm pháp luật, cố ý gây hại, nói dối, mất năng lực hay phẩm chất xấu lâu dài. Cần nêu rõ điều gì sai và căn cứ nào, tránh dán nhãn người bằng một từ chung. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ hiện nay, `làm bậy`, `nói bậy`, `làm trật`, `không phải lẽ` có thể gần nghĩa theo câu; `bậy` đôi khi còn mang nghĩa tục nên phải xét văn cảnh. Phân biệt `sái quấy` với `sái` chỉ khớp trệch/điều gở và với `say quấy` là lỗi chính tả không được chuẩn hóa. Tab Hán–Nôm để trống vì chưa có chứng tích trực tiếp cho toàn cụm.
Một mình ở giữa chỗ vắng vẻ, ni cô tự biết mình khó thoát khỏi tay bọn chúng, nên đem lời phải trái khuyên lơn chúng không nên làm điều sái quấy.
Lúc tản cư, ông thấy bọn Việt Minh đã chủ trương nhiều điều sái quấy khiến ông không phục.
Khi gặp chuyện thắc mắc, y viết giấy đòi dân tới văn phòng mà khoát nạt, tự xưng là "ông quan ba", ai làm sái quấy cứ phạt tiền và phạt vài chục roi, như quan thời đàng cựu.
- Tuy ngươi biết là mình làm một việc sái quấy, song thực ra, cái sái quấy đó không do ngươi !
`Sai số` là danh từ kỹ thuật chỉ độ chênh giữa giá trị đo, ước lượng hay tính được với giá trị tham chiếu tương ứng (*error*); trong thống kê, từ còn gọi các đại lượng sai khác được định nghĩa theo phương pháp như `sai số chọn mẫu`, `sai số chuẩn`. Công thức, dấu và đơn vị phụ thuộc ngành: trong đo lường, sai số đo được định nghĩa bằng giá trị đo trừ giá trị tham chiếu, không phải lúc nào cũng biết được một `giá trị đúng` tuyệt đối. `Sai số` không đồng nghĩa `độ không đảm bảo đo`: một đại lượng mô tả chênh lệch, đại lượng kia mô tả độ phân tán/hoài nghi gắn với kết quả theo mô hình đo. Từ cũng không tự nói thiết bị hỏng, người làm cẩu thả, dữ liệu gian lận, kết quả vô dụng hay nằm trong giới hạn cho phép. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `lệch bao nhiêu`, `chênh mấy đơn vị`, `đo dư/thiếu` thường dễ hiểu trong hội thoại, nhưng báo cáo kỹ thuật phải nêu định nghĩa. Phân biệt `sai số` với `sai sót` là lỗi thao tác/nội dung, và với `độ chính xác` là khái niệm khác. Mặt chữ Hán–Việt `差數` được ghi cho toàn từ.
`Sai sót` là lỗi, điểm chưa đúng hoặc chi tiết bị bỏ lọt trong công việc, văn bản, quy trình hay hành động (*mistake, error, oversight, omission*). Từ thường gợi lỗi trong lúc thực hiện hoặc kiểm soát và đôi khi được dùng giảm nhẹ hơn `sai lầm`, nhưng bản thân nó không bảo đảm lỗi nhỏ, vô ý, không gây hậu quả hoặc dễ sửa. Có thể nói `có một vài sai sót`, `phát hiện/khắc phục sai sót`, `sai sót trong khâu nhập liệu`; muốn xác định ai chịu trách nhiệm, vi phạm gì hay thiệt hại bao nhiêu phải có điều tra và tiêu chuẩn riêng. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `bị sót`, `làm thiếu`, `ghi trật`, `có chỗ chưa đúng` thường tự nhiên theo từng lỗi. Phân biệt `sai sót` với `sai số` là đại lượng kỹ thuật, `sơ suất` nhấn thiếu chú ý, `nhầm lẫn` nhấn lẫn cái này với cái kia, và `sai lầm` rộng hơn ở phán đoán/quyết định. Không nên gọi lỗi nghiêm trọng là `chỉ có chút sai sót` để giảm nhẹ khi chưa đánh giá. Tab Hán–Nôm để trống vì chưa có chứng tích trực tiếp đủ chắc cho toàn cụm.
Tuy con Quyên chưa đủ trí khôn, song nó thấy bà Hương quản thương yêu nó, cho nó mặc quần lãnh áo lụa, cho nó đeo vòng vàng, cho nó bánh nó ăn, cho nó mền nó ngủ, thì nó cảm ân nghĩa của bà, nó quyết ráng sức làm cho vừa lòng bà, bà dặn việc gì thì nó làm y lời, chẳng hề dám để sai sót.
Nương-nương mời ngồi rồi đọc y mấy câu nàng nghe trong giấc mộng không sai sót một tiếng, lại nói quả-quyết nghe giọng nói của Đỗ Tướng-Công rõ-ràng.
Con là đứa có học, tự nhiên con phải noi theo đạo thánh hiền, chớ có lẽ nào con dám để sai sót.
Tôi lanh lợi lắm mà, Nguyên nhung dạy sao tôi nói y như vậy, không sai sót đâu mà sợ.
`Sái tảo` là từ Hán–Việt cũ `灑掃`: rảy nước rồi quét để bụi khỏi bay, rộng ra là việc quét dọn trong nhà (*sprinkle and sweep; household cleaning*). Nguồn cũ còn gắn việc này với phụ nữ; đó là dấu vết phân công giới trong xã hội xưa, không phải quy tắc tự nhiên hay khuyến nghị hiện nay. Từ không tự nói mặt sàn đã sạch, đã khử khuẩn, ai có nghĩa vụ, người làm thuộc giới nào hoặc công việc chỉ có quét. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ hiện nay dùng `rảy nước quét nhà`, `quét dọn`, `dọn dẹp` rõ hơn. Phân biệt `sái tảo` với `tảo` là sớm hoặc rong/tảo trong các chữ khác, và không đọc thành `sai tạo`. Hai chữ `灑掃` chỉ áp dụng đúng mục lịch sử này.
`Sái thoát` là từ Hán–Việt văn chương `灑脫`, tả người, phong thái hoặc cách biểu đạt tự do, tự nhiên, thảnh thơi, không gò bó (*free and easy, unrestrained, natural*). Một số nguồn Hán văn còn có nét khéo gọn, nhanh nhẹn hoặc thoát khỏi sự ràng buộc; trong tiếng Việt nên dịch theo câu, không tự nhập mọi nét. Từ không đồng nghĩa cẩu thả, vô trách nhiệm, bất chấp phép tắc, đã thoát nợ/pháp lý hay giác ngộ tâm linh. Nay hiếm ngoài văn chương và khảo cứu; lời Sài Gòn–Nam Bộ thường dùng `phóng khoáng`, `thoải mái`, `tự nhiên`, `không gò bó`. Phân biệt `sái thoát` với `giải thoát` là làm/được thoát khỏi ràng buộc cụ thể, `thoát tục` là vượt vẻ trần tục, và `sái lạc` gần nghĩa nhưng là một mục riêng `灑落`.
`Sai vặt` là sai một người làm hết việc nhỏ này đến việc lặt vặt khác, thường không quan trọng hoặc ngoài vai trò chính (*send on errands, order about, boss around*). Từ thường mang sắc thái chê cách đối xử trên–dưới, nhất là khi người bị sai không được tôn trọng; nhưng bản thân cụm chưa đủ chứng minh bóc lột, vi phạm hợp đồng, cưỡng ép, bạo hành hay người kia không đồng ý. Việc phân chia việc nhà công bằng, giao nhiệm vụ rõ ràng hoặc nhờ một việc nhỏ không tự là `sai vặt`; tần suất, thái độ, quyền từ chối và hoàn cảnh quyết định. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ có thể nói `biểu làm hết chuyện này tới chuyện kia`, `bị kêu chạy tới chạy lui`, `sai tới sai lui`. Phân biệt `sai vặt` với `việc vặt` là bản thân công việc nhỏ, `chạy vặt` là đi làm các việc lặt vặt, và `sai khiến` không bắt buộc nhiều việc nhỏ. Tab Hán–Nôm để trống vì chưa có chứng tích trực tiếp đủ chắc cho toàn cụm.
Thầy mướn một đứa nhỏ để sai vặt, chớ chưa mướn người đi chợ để nấu ăn, nên mỗi ngày thầy vẫn còn ăn cơm nơi nhà thầy ký Huế làm trong Tòa bố.
Cậu lại nói với Hương hộ Huy cho thằng con út, 12 tuổi, tên thằng Lạc, ở với cậu đặng cậu sai vặt như quét nhà, lau ghế, chế nước, đốt đèn, cậu hứa mỗi tháng cậu sẽ thưởng công cho nó ba đồng bạc.
Ba người không có vợ, chỉ có mướn một đứa nhỏ ở đặng coi nhà và sai vặt mà thôi.
- Thấy hai đứa nó lanh lợi, muốn đem về nuôi để sai vặt trong nhà, và buồn để chúng nó nói chuyện bậy bạ nghe chơi vậy mà.
`Sà lách` là dạng chữ cũ/biến thể của `xà lách`, tên rau diếp trồng thuộc loài *Lactuca sativa* với nhiều giống và dạng lá (*lettuce*). Từ tiếng Việt vay qua tiếng Pháp *salade*; dạng chuẩn trong từ điển hiện nay là `xà lách`, còn `sà lách` nên được giữ khi dẫn văn bản cũ hoặc ghi đúng biến thể của nguồn. Không định nghĩa bằng đặc điểm `lá nhỏ và quăn hơn rau diếp` cho mọi loại, vì xà lách có nhiều nhóm hình thái; tên đầu mục cũng không tự cho biết giống, nguồn trồng, cách canh tác, độ tươi hay an toàn ăn sống. Phân biệt `xà lách` là cây/rau với `salad` là món trộn có thể dùng nhiều nguyên liệu; không dịch mọi món `gỏi` thành salad. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ hiện nay dùng `xà lách`; `sà lách` nghe cũ. Tab Hán–Nôm để trống vì đây là biến thể của từ vay Pháp và chưa có chứng tích toàn cụm phù hợp.
Đầu nhà có một giếng nước, và trước sân là năm bẩy luống rau sà lách.
Mấy người lính ngốn ngấu ăn sống hết cả rổ rau má thay cho sà lách.
Những búp sà lách mơn mởn và trong lò nướng, mấy con tôm hùm cứng vỏ đỏ hồng.
Rau ăn sống như rau diếp, cải xoong, cải quăn, cà chua, sà lách, húng láng, v.
`Sà lan` là phương tiện thủy đáy tương đối bằng, mạn thường thấp, chủ yếu dùng chở hàng trên sông, kênh rạch, cảng và vùng nước tương đối kín (*barge*). Từ vay tiếng Pháp *chaland*. Một sà lan có thể tự hành hoặc không tự hành, được kéo/đẩy; đầu mục không tự cho biết loại động cơ, tải trọng, vật liệu vỏ, vùng hoạt động, đăng ký, đăng kiểm, độ an toàn hoặc hàng đang chở. Trong Nam Bộ sông nước, đây là từ rất thông dụng: `sà lan chở cát`, `đoàn sà lan`, `lai dắt sà lan`; `ghe` và `xuồng` là nhóm phương tiện khác, còn `tàu kéo` có thể làm nhiệm vụ kéo/đẩy nhưng không đồng nghĩa với sà lan. Khi dịch thông thường dùng *barge*; hồ sơ kỹ thuật phải theo phân loại chính thức của phương tiện cụ thể. Tab Hán–Nôm để trống vì đây là toàn cụm vay Pháp.
Chính quyền thực dân lấy giây thép xâu bàn tay hàng ngàn người cách mạng đó cho lên sà lan chở ra khơi.
Tuy nhiên khi thực dân đánh đắm những sà lan, những giây người xâu tay đó còn kịp nhận thấy rằng họ trở về trong lòng nước mát dịu của hải phận quê nhà.
Sau mấy giờ đồng hồ trên sà lan nhỏ, đáy phẳng của nhà binh, vượt qua những khoảng đồng lau sậy ngập nước rộng mênh mông, không bóng một người hay một chiếc thuyền, bọn này mới đổ bộ lên làng.
Tối hôm đó, khoảng mười một giờ, Rosemary cùng với Dick và hai vợ chồng North ngồi tại một quán cà-phê sà lan neo trên sông Seine.
`Sa lầy` có hai nét: (1) sa vào chỗ lầy, khiến chân, xe hoặc vật di chuyển bị lún và khó thoát (*get stuck/bogged down in mud*); (2) nghĩa chuyển, mắc sâu trong tình thế, công việc, tranh luận hoặc xung đột khó tháo gỡ (*become bogged down; become mired*). Nghĩa đen không tự cho biết độ sâu, mức hư hại, nguy cơ hay cách cứu kéo; nghĩa chuyển không tự chứng minh thất bại, lỗi, tham nhũng, bế tắc vĩnh viễn hoặc không còn giải pháp. `Sa lầy` thường nhấn trạng thái mắc kẹt đã hình thành, trong khi `lầy lội` tả mặt đất, `sa chân` nhấn bước hụt và `trì trệ` nhấn tiến triển chậm. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `xe sa lầy`, `sa lầy giữa đường sình`, `chuyện làm ăn bị sa lầy` đều tự nhiên; `sình` là từ vùng gần với bùn nhão. Tab Hán–Nôm để trống vì chưa có chứng tích trực tiếp đủ chắc cho toàn cụm.
Con phải quảng đại, phải rộng dung người thất thế, phải thương sót kẻ sa lầy, đừng cố chấp thói điên cuồng, nên lấy đức mà báo oán.
Công việc cứ sa lầy mãi thế này , chán chết !
Ngựa lội mới được vài bước, bỗng hai chân trước sa lầy!
34. Thái Phu-Nhân nép rèm nghe chuyện kín Lưu Hoàng-thúc vọt ngựa qua Đàn-khê
Sa lông là dạng vay từ French salon, cũng viết xa lông, sa-lông và xa-lông. Từ có hai nét nghĩa gần nhau trong văn liệu: phòng dùng để tiếp khách hoặc sinh hoạt chung; và theo hoán dụ, bộ ghế tiếp khách gồm ghế dài cùng ghế đơn hay các món đồng bộ: a reception/living room or a salon suite. Cần dựa vào cấu trúc câu: ngồi trong sa lông thường nói về căn phòng, còn mua bộ sa lông hoặc ngồi trên ghế sa lông nói về đồ nội thất. Không nhập mục này với salon tóc, salon nghệ thuật, cuộc triển lãm hay mọi cơ sở mang tên salon trong cách dùng hiện đại.
Tôi ngồi nán lại một mình trong xa lông.
`Sam` là mục đa nghĩa. (1) Trong `rau sam`, thường chỉ cây thân mọng bò thấp dùng làm rau, điển hình *Portulaca oleracea* (*purslane*), nhưng tên dân gian không thay giám định loài. (2) Nguồn cũ gọi `sam` một giống cây thuộc nhóm thông, lá thơm, dùng nấu dầu (`dầu sam`, `gỗ sam`); dữ liệu này chưa đủ khóa taxon hiện đại. (3) `Sam` là con sam biển mai tròn dẹt, đuôi dài; tiếng Anh *horseshoe crab*, song không phải cua thật mà thuộc nhóm chân kìm. (4) Tính từ cũ/hiếm `sam` nghĩa rám, khô, như `cây sam vỏ` (*dry, parched, weathered*); không tự chỉ cháy, chết hay bệnh cây. Không nhập các nghĩa vì cùng mặt chữ, không suy mọi rau sam ăn được, mọi dầu/gỗ cùng loài hoặc mọi sam biển cùng một loài. Revision này bổ sung nét tính từ bị sót ở batch 294; tab Hán–Nôm vẫn để trống vì chưa có chứng tích phân đủ các lớp.
Những bông huệ, bông lan trồng chỗ nầy, vì mất chủ xem, nên điêu tàn, nhường chỗ cho cỏ cú, cỏ cầm chầu tranh tươi, những rau râm, rau vấp trồng chỗ nầy, vì không ai tưới nên rụi hết, nhường chỗ cho rau đắng, rau sam đua mạnh nên rụi hết, không còn được một cây; mấy bụi chuối tiêu trồng phía sau tuy còn sống đủ, song lá rách, đọt còi, nhìn xem càng thê thảm.
Vị xã trưởng cũng không rõ con cua ra sao, thấy con sam có cái đuôi dài, nên bảo là cá đuối, xử hai đàng đều thất.
- Họ nói trứng sam chậm tiêu, phải có chút ít rượu không thôi nó phá bụng.
`Sám` là yếu tố Hán–Việt `懺`, chủ yếu dùng trong ngôn ngữ tôn giáo. (1) Động từ cũ: bộc lộ lỗi, ăn năn và hướng tới sửa đổi (*repent, confess with resolve to reform*), thường gặp trong `sám hối`, `bái sám`, `lễ sám`. (2) Danh từ Phật giáo: bài kinh, văn hoặc thời lễ sám hối (*repentance text or rite*). Không đồng nhất sám với một lời xin lỗi xã giao; nghi thức không tự xóa hậu quả, miễn trách nhiệm hay chứng minh người đã thay đổi. Không gọi phép Rửa tội, Xức dầu bệnh nhân hoặc mọi nghi lễ Công giáo là sám. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ hiện nay, thường nói rõ `ăn năn sửa lỗi`, `tụng bài sám`, `lạy sám` theo ngữ cảnh. Ghi `懺`.
Ổng chắp tay sau lưng, đi tới đi lui cứ nhìn bức tranh và tấm bản đồ, đôi mắt mơ mơ màng màng như sám hối trong giây phút những sự hiểu lầm chồng chất trong tâm ông từ mấy chục năm qua.
`Sàm` là từ Hán–Việt `讒`, nghĩa gièm pha, nói xấu hoặc thêu dệt lời bất lợi về người khác, thường nhằm làm hại uy tín hay quan hệ của họ (*slander, calumniate, maliciously disparage*). Từ nay hiếm khi đứng một mình, chủ yếu gặp trong văn cũ và các tổ hợp `sàm báng`, `sàm ngôn`, `sàm nịnh`, `sàm vu`. Không gọi mọi lời chê, phản biện, tố cáo hoặc đánh giá bất lợi là sàm: cần xét nội dung sai lệch/thêu dệt, dụng ý và bối cảnh. Từ cũng không tự kết luận hành vi cấu thành tội phỉ báng hay gây thiệt hại thực tế. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ hiện nay, `gièm pha`, `nói xấu`, `đặt điều` rõ hơn. Phân biệt `sàm` với `xàm` nghĩa nói nhảm và `sam` không dấu.
Giữa lúc Định-Vương nghe lời sàm-tấu không phân chơn giả được, nên lo-ngại đêm ngày, thì Thanh-Nhân không dè miệng lằn lưỡi mối bày chuyện làm cho ly-gián quân thần, nên cứ hăng-hái tập tướng mộ binh, để gây cho được một lực lượng hùng cường đủ sức phá giặc.
`Sạm` tả da, sắc mặt hoặc bề mặt trở nên tối, xỉn, xám hay kém tươi hơn trạng thái được lấy làm mốc (*darkened, dull, ashen-looking*). Từ thường gặp ở `da sạm`, `mặt sạm`, `sạm nắng`, `sạm màu`. Nó mô tả vẻ nhìn, không tự là chẩn đoán `tăng sắc tố`, không cho biết nguyên nhân là nắng, viêm, bệnh, thuốc, khói bụi hay tuổi tác; cũng không đồng nghĩa da bẩn, cháy nắng, nám hoặc màu da tự nhiên. Khi nói về người, nên nêu thay đổi quan sát được thay vì dùng sạm làm lời chê ngoại hình. Lời Sài Gòn–Nam Bộ có thể nói `da bị sạm`, `mặt sạm đi`, `coi xỉn màu`; `đen thui` mạnh và khẩu ngữ hơn, không thay được trong mọi câu.
Khi người trong xóm, bà lang Bảy và Mỹ Lan hay tin kéo nhau về cứu chữa thì ngôi nhà chỉ còn là một đống tro tàn đen sạm.
`Sàm báng` là từ Hán–Việt `讒謗`, nghĩa gièm pha, chê bai hoặc nói xấu có tính bôi nhọ (*slander, calumniate, disparage*). Từ mang màu văn chương/cũ; nay `gièm pha`, `phỉ báng`, `bôi nhọ`, `nói xấu` thường rõ hơn, nhưng các từ gần này không hoàn toàn đồng nghĩa trong mọi câu. Không gọi mọi phê bình, tranh luận, phản biện hoặc nêu sai phạm có chứng cứ là sàm báng; cũng không tự suy lời ấy sai, có ác ý, gây thiệt hại hay đủ yếu tố pháp lý chỉ từ nhãn. Cần nêu phát ngôn, người bị nhắm đến và chứng cứ. Phân biệt `sàm báng` với `báng bổ` xúc phạm điều thiêng và với `xàm` nói nhảm. Ghi đúng `讒謗`.
Người ta phải nhường quyền lực của thiên tài, người ta thù ghét nó, người ta cố sàm báng nó, vì nó đoạt hết mà không chia; nhưng người ta phải nhượng bộ, nếu nó bền chí; tóm lại người ta tôn sùng nó vì không vùi dập nó xuống bùn được.
Lúc De Nucingen phu nhân và Rastignac vào lô xem hát, bà ta có một vè thoả thích làm bà kiều diễm đến nỗi mọi người đều thốt ra những lời sàm báng mà phụ nữ không sao tránh được những lời nói xấu làm người ta thường ngờ chỉ là những chuyện bê bối tha hồ bịa đặt.
Cơ quan thông tin tuyên truyền Liên khu đến đóng đầu làng Liệt (trước cơ quan quân y trung đoàn của Tân chứng một tháng) Trước đây, nghe những lời sàm báng của Liệt, người dân hiền lành địa phương chỉ cho đó là lời bông phèng của một kẻ say vô hại, còn những chi tiết về Hoàng Phố, về Liễu Châu, về tự vệ Khu 7 Hải Phòng thời tiền kháng chiến thì đối với họ cũng xa lạ như những tên ngoại quốc.
`Sam cặp` có hai lớp liên quan. (1) Hình ảnh một cặp sam biển đi dính nhau trong mùa sinh sản, thường sam đực bám vào mai sam cái (*an attached horseshoe-crab pair*); tên gọi không cho phép suy loài, giai đoạn sinh sản hay đúng một đực–một cái nếu chưa quan sát. (2) Nghĩa ví von chỉ hai người thường xuyên đi đâu cũng có nhau, có thể là vợ chồng, người yêu, bạn thân hoặc bạn đồng hành tùy câu (*inseparable pair, joined at the hip*). Cụm không tự xác nhận quan hệ tình cảm, hôn nhân, đồng thuận, sự lệ thuộc hay đánh giá tốt/xấu; giọng có thể thân mật, trêu hoặc chê. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `dính nhau như sam`, `đi đâu cũng có đôi`, `cặp kè suốt` là các cách gần nhưng sắc thái khác. Tab Hán–Nôm để trống.
`Sàm gián` là từ Hán–Việt cũ `讒間`: dùng lời gièm pha, đặt điều hoặc nói xuyên tạc nhằm gây nghi kỵ và chia rẽ giữa người với người hoặc trong một tập thể (*slander to alienate, sow discord by calumny*). Nét cốt lõi gồm lời gièm và tác dụng/mục đích ly gián; một tin sai vô tình, lời góp ý riêng hoặc bất đồng công khai không tự là sàm gián. Từ không tự chứng minh âm mưu thành công, người nghe đã tin, quan hệ đã tan vỡ, động cơ pháp lý hay tội danh. Lời hiện đại dùng `gièm pha để chia rẽ`, `đặt điều ly gián`, `xúi cho mất lòng nhau`; ở Nam Bộ có thể nói `nói ra nói vô cho hai bên mất lòng`. Phân biệt `sàm gián` với `ly gián`, rộng hơn và không nhất thiết dùng lời bôi nhọ. Ghi `讒間`.
`Sàm hãm` là từ Hán–Việt cũ `讒陷`, nghĩa dùng lời gièm pha, đặt điều hoặc cáo buộc bất lợi để hãm hại, đẩy người khác vào cảnh bị nghi ngờ, trách phạt hay mắc oan (*frame or harm through slander*). Không đồng nhất với mọi hành vi hãm hại vì nét `sàm` đòi phương tiện là lời gièm/cáo buộc; cũng không mặc định lời hoàn toàn bịa, nạn nhân đã bị xử phạt, người nói có quyền lực, kế hoạch thành công hay cấu thành vu khống theo luật. Cần mô tả phát ngôn, bối cảnh, chứng cứ và hậu quả thật. Lời hiện đại dùng `gièm pha để hại`, `đặt điều hãm hại`, `vu cho mắc oan`; Nam Bộ có thể nói `đặt chuyện hại người ta`. Ghi đúng `讒陷`.
`Sám hối` là từ Hán–Việt `懺悔`: nhìn nhận điều sai, thật lòng ăn năn và hướng tới sửa đổi (*repent; repentance*). Trong Phật giáo, từ có thể chỉ cả tiến trình tu sửa lẫn pháp/lễ sám hối; trong Công giáo, xuất hiện trong tên `Bí tích Sám hối` bên cạnh `Bí tích Hòa giải`. Hai truyền thống không có nghi thức đồng nhất. Sám hối không chỉ là áy náy, không phải lời xin lỗi lấy lệ, và không tự xóa hậu quả, trách nhiệm hay nhu cầu bồi hoàn. Không suy người đã được tha thứ hoặc chắc chắn không tái phạm nếu ngữ cảnh không nói. Lời Nam Bộ tự nhiên có `biết lỗi thì sửa`, `ăn năn thiệt lòng`, `nhận lỗi rồi làm lại cho đàng hoàng`.
`Sàm hủy` là từ Hán–Việt cũ `讒毁`, nghĩa gièm pha, nói xấu, bôi nhọ để hủy hoại danh tiếng hay sự tín nhiệm đối với một người (*defame, vilify, ruin by slander*). `Hủy` ở đây góp nét hủy danh/gièm chê, không phải phá hủy vật thể. Không gọi mọi nhận xét tiêu cực, đánh giá chuyên môn hoặc tố cáo có căn cứ là sàm hủy; không tự suy phát ngôn sai hoàn toàn, có ý đồ, đã lan rộng, gây thiệt hại đo được hay cấu thành vi phạm pháp luật. Nên mô tả lời nói và hậu quả có chứng cứ. Hiện nay dùng `bôi nhọ`, `gièm pha`, `nói xấu để hạ uy tín`; Nam Bộ có thể nói `nói xấu cho người ta mất mặt` theo văn cảnh. Ghi `讒毁`, giữ dạng `毁` theo nguồn trực tiếp.
`Sàm khẩu` là từ Hán–Việt cũ `讒口`, nghĩa đen `miệng gièm`, dùng hoán dụ cho lời lẽ hoặc người hay nói vô nói ra, gièm pha, đặt điều gây hại (*a slanderous tongue, malicious gossip*). Đây là nhãn phê phán mạnh; trong văn hiện đại nên ưu tiên mô tả phát ngôn/hành vi cụ thể thay vì đóng đinh bản chất con người. Cụm không tự chứng minh mọi lời người ấy nói đều sai, họ có bệnh, cố ý, phạm pháp hay đã gây thiệt hại. Không dịch máy móc thành một đặc điểm giải phẫu của miệng. Lời Sài Gòn–Nam Bộ có `miệng hay nói ra nói vô`, `hay đặt điều`, `hay gièm pha`; `miệng xấu` dễ mơ hồ và miệt thị nên cần tránh nếu không giải thích. Phân biệt với `khẩu nghiệp`, khái niệm rộng hơn trong lời Phật giáo/đời thường. Ghi đúng `讒口`.
`Sám lễ` là từ Hán–Việt cũ `懺禮`, dùng trong Phật giáo để chỉ lễ sám hối hoặc việc hành lễ sám hối (*Buddhist repentance rite; perform a repentance rite*). Tùy văn cảnh, có thể hiểu gần `lễ sám`, `lạy sám`, `tụng sám`; nên nêu tên pháp sám cụ thể nếu biết. Không giải là `lễ rửa tội trước khi chết`: phép Rửa tội, Bí tích Hòa giải và nghi thức dành cho bệnh nhân trong Công giáo là những khái niệm khác. Sám lễ cũng không tự bảo đảm tiêu trừ hậu quả, được tha thứ, người bệnh qua đời an yên hoặc người sống đã thay đổi. Từ nay hiếm; trong lời Sài Gòn–Nam Bộ nên dùng `lễ sám hối ở chùa`, `lạy sám`, `tụng sám` cho rõ.
`Sạm màu` nghĩa là trở nên tối, xỉn, xám hoặc kém tươi màu hơn trước (*darken, become dull-colored*), dùng cho da và nhiều vật liệu/bề mặt. Cụm nhấn sự thay đổi màu chứ không mặc định chuyển thành màu đen. Với da, sạm màu có thể tương ứng một biểu hiện tăng sắc tố nhưng không tự là chẩn đoán, không xác định nguyên nhân hay cách điều trị. Với vải, gỗ, kim loại, tường…, từ cũng không tự cho biết bẩn, mốc, cháy, ôxy hóa, hư hỏng hoặc phai màu; phải xét vật thật. Lời Nam Bộ tự nhiên có `bị xuống màu`, `coi tối màu hơn`, `xỉn màu`, nhưng `xuống màu` đôi khi bao gồm phai nên không hoàn toàn đồng nghĩa.
(cô quắc mắt nhìn kỹ lại gương mặt sạm màu của hắn ta và liên tưởng đến những vẻ mặt đen bóng mồ hôi trên nhà sàn ở bên kia biên giới và có gằn giọng xuống) Tía má tui chết hết trơn rồi!
Gã tới nơi, ghé xe vào vỉa hè văn phòng Hợp tác xã Ngư nghiệp, hớn hở lên tiếng trước một đám đông lam lũ chừng mười người, phần lớn là đàn ông, chân tay đen sạm màu muối biển ăn nắng.
`Sạm nắng` chỉ da trở nên tối hoặc rám hơn sau khi tiếp xúc ánh nắng (*tanned, sun-darkened*). Cụm nói quan hệ với nắng nhưng không cho biết thời lượng, cường độ tia cực tím, mức tổn thương hay màu da ban đầu. Sạm nắng khác `bỏng nắng`: bỏng nắng là phản ứng viêm cấp có thể đỏ, rát, đau, phồng rộp; hai tình trạng có thể cùng xuất hiện nhưng không đồng nghĩa. Từ cũng không tự chẩn đoán nám, tăng sắc tố bệnh lý, ung thư da hoặc xác định cách điều trị. Lời Sài Gòn–Nam Bộ thường nói `da bị ăn nắng`, `đi nắng riết da sạm`, `rám nắng`; `đen nắng` là khẩu ngữ và có thể mang sắc thái thiếu tế nhị nếu dùng chê người.
Một gã to lớn, mặt sạm nắng, trên đầu đội chiếc nón lát rộng vành, vừa từ trên một con lừa nhỏ nhảy xuống.
Anh người cao lớn, vạm vỡ, da sạm nắng như những người dân ở đây.
"Nữ thần săn bắn với cây cung bạc, làn da sạm nắng và can trường -- cô uống gì đây?
Người trung sĩ tuổi chỉ trên dưới mười chín là cùng, nhưng những ngày lăn lộn ở mặt trận, dưới hỏa lực đạn thù, nét mặt trẻ trung của người trung sĩ đã sạm mầu sớm trưởng thành trước tuổi, chẳng khác nào như vết sạm nắng phong sương.
`Sàm ngôn` có hai tổ hợp Hán–Việt đồng âm phải tách. (1) `讒言`: lời gièm pha, đặt điều hoặc nói xấu nhằm hại người (*slanderous words, calumny*). (2) `儳言`: nói xen khi người trên/chủ thể khác chưa dứt lời, mở sang nói nhiều hoặc lời thiếu đứng đắn trong nguồn cũ (*interrupt, speak out of turn*). Không lấy nét gièm của `讒言` áp vào mọi lần ngắt lời, cũng không gọi mọi phê bình/tin bất lợi là lời gièm. Hai lớp đều cũ; lời hiện đại dùng `lời gièm pha`, `nói xen`, `nói leo`, `nói không đúng lúc`; ở Nam Bộ có `nói chen vô`, `nói ra nói vô` tùy lớp. Không suy ý định, lời sai, thiệt hại, phép lịch sự hay chẩn đoán từ tên gọi. Ghi cả `讒言` và `儳言` theo đúng từng nghĩa.
"Vọng thính sàm ngôn, khuynh nguy xã tắc".
`Sám nguyện` là cách nói trong Phật giáo, kết hợp `sám` với `nguyện`: nhìn lại lỗi lầm, thành tâm sám hối rồi phát nguyện không lặp lại và nuôi dưỡng việc lành (*repent and make a vow to reform; repentance-and-vow practice*). Từ cũng có thể đặt tên một bài đọc, bài hát hoặc thời thực tập sám hối–phát nguyện. Không rút gọn thành `kính sám hối` thiếu nghĩa; lớp `nguyện` phải được giữ. Sám nguyện không tự chứng minh lời nguyện đã được thực hiện, lỗi đã được tha, nghiệp quả đã hết hoặc mọi quan hệ đã hàn gắn. Trong lời Nam Bộ có thể giải `nhận lỗi rồi nguyện sửa`, `ăn năn và hứa với lòng sẽ làm khác`; không biến thành lời cầu xin đạt điều mong muốn.
`Sàm nịnh` là từ Hán–Việt cũ `讒佞`, chỉ cách hoặc người vừa gièm pha người khác vừa khéo nịnh hót người có quyền để cầu lợi, gây ảnh hưởng (*slanderous sycophancy; a calumniating flatterer*). Không phải mọi lời khen, giao tiếp lễ phép, vận động chính sách hay quan hệ với cấp trên đều là sàm nịnh; phải có dấu hiệu nịnh bợ và lời gièm hại. Từ không tự chứng minh thông tin sai, động cơ tiền bạc, âm mưu thành công, lạm quyền, tội phạm hay bản chất vĩnh viễn. Nay hiếm, chủ yếu trong văn sử; lời hiện đại dùng `gièm người rồi nịnh trên`, `nịnh bợ và nói xấu`, `kẻ xu nịnh đặt điều`. Ở Nam Bộ có thể nói `nịnh trên, nói xấu người khác` khi hành vi rõ. Ghi `讒佞`. Ghi chú cách dùng (không dùng làm bí danh): Sài Gòn–Nam Bộ; lời rõ nghĩa: nịnh trên, nói xấu người khác. Natural current explanation when both behaviors are evidenced.
Viên Thiệu hay nghe gièm pha, ngờ vực người; ông thì không tin những đứa sàm nịnh, thế là được về sự sáng suốt;
18. Giả Văn Hòa liệu kế đánh thắng giặc; Hạ Hầu Đôn rút tên nuốt con ngươi
Họ sẽ triệt hết những người mà họ cho là bất tiếu, bổ nhiệm những kẻ họ cho là hiền năng, triệt hết những người họ ghét mà bổ nhiệm những kẻ họ yêu; họ lại sai con gái và hạng tì thiếp sàm nịnh, làm phi tần các vua chư hầu, vô ở trong cung nước Lương thì vua Lương làm sao mà ở yên được?
Trong xã hội, kẻ gián cách đó là bọn gian tà, sàm nịnh bưng bít kẻ trên người dưới mà trên không thông tới dưới, dưới không đạt tới trên.
Giáo đầu chớ nghe lời sàm nịnh gây hấn cùng bổn bang.
16. Quyền Đả Quảng Đông Toàn Tỉnh, Gây Phẫn Nộ Anh Hùng Tứ Xứ
`Sàm siểm` là từ Hán–Việt cũ `讒諂`, chỉ hành vi hoặc lời lẽ vừa gièm pha người khác vừa siểm nịnh, xu phụ người có quyền (*slander and fawn; calumnious flattery*). Gần `sàm nịnh` nhưng `siểm` nhấn vẻ khom mình, lời ngọt giả dối để lấy lòng. Không gọi mọi lời khen, thuyết phục, ngoại giao hoặc cư xử mềm mỏng là sàm siểm; phải có dấu hiệu gièm hại và nịnh bợ. Từ không tự chứng minh lời sai, động cơ, lợi ích nhận được, kế hoạch thành công, lạm quyền hay tội phạm. Lời hiện đại dùng `gièm pha rồi xu nịnh`, `nịnh bợ hại người`; Nam Bộ có `nói xấu người ta rồi khúm núm nịnh trên`. Ghi `讒諂`.
`Sàm sỡ` chỉ cách nói năng, cử chỉ hoặc đụng chạm suồng sã quá mức, có tính gợi dục/xâm phạm và làm người khác khó chịu, đặc biệt khi không được đồng ý (*sexually intrusive, offensively overfamiliar, make unwanted advances*). Nghĩa hiện đại không giới hạn ở giao tiếp nam–nữ: người thuộc bất kỳ giới nào cũng có thể thực hiện hoặc chịu hành vi. Không suy đồng thuận từ quan hệ yêu đương, hôn nhân, trang phục, im lặng, cười gượng hay việc từng đồng ý trước đó; đồng thuận phải tự nguyện, cụ thể và có thể rút lại. Cũng không dùng riêng nhãn `sàm sỡ` để thay kết luận pháp lý: cần mô tả hành vi, hoàn cảnh và chứng cứ. Phân biệt với `suồng sã` chỉ thân mật thiếu giữ ý nhưng chưa chắc mang tính tình dục, và `xàm xỡ` là biến thể khẩu ngữ/chính tả cần gắn nhãn. Ở Sài Gòn–Nam Bộ thường nói `giở trò sàm sỡ`, `đụng chạm bậy`, `ăn nói sỗ sàng` tùy hành vi. Tab Hán–Nôm để trống vì chưa có chứng tích trực tiếp đủ chắc cho toàn cụm.
Cụ có nhiều cử chỉ lố lăng nhiều khi sàm sỡ.
Gã đưa tay sờ vào lưng nàng , vẻ mặt sàm sỡ rất khả ố.
Bọn côn đồ dám giở giọng sàm sỡ với nàng.
Nghe câu hò sàm sỡ, không hiểu câu cô lái đò miền Nam có trả lời chăng.
`Sàm tạp` là từ Hán–Việt cũ `儳雜`, chỉ trạng thái hỗn tạp, lộn xộn, không chỉnh tề hoặc lời lẽ pha trộn bậy bạ (*mixed, disorderly, jumbled, improper*). Bản in mờ/OCR có thể làm mất dấu thành `sam tạp`; VietLayers chuẩn hóa theo tổ hợp Hán–Nôm có chứng tích. Từ không tự cho biết hỗn hợp nguy hiểm, dữ liệu sai, người nói thiếu năng lực hay hành vi trái pháp luật; phải nêu vật, trật tự hoặc lời nào đang bị chê. Nay rất hiếm; lời Sài Gòn–Nam Bộ dùng `lộn xộn`, `tùm lum`, `lộn xộn lang bang` hoặc `ăn nói bậy bạ` tùy câu. Phân biệt với `pha tạp` trung tính hơn về nhiều thành phần, `tạp nham` có sắc thái hỗn độn và `xàm` là nhảm. Ghi đúng hai chữ `儳雜` ở lớp Hán–Việt này.
`Sàm tấu` là thuật ngữ triều đình cũ `讒奏`: dâng hoặc trình lời gièm, cáo buộc bất lợi lên vua/người đứng đầu nhằm hại người khác (*submit a slanderous memorial, denounce calumniously to the sovereign*). `Tấu` khóa bối cảnh trình lên bậc quân chủ/chủ quyền trong thể chế lịch sử; không dùng cho mọi báo cáo lên cấp trên hiện đại. Từ không tự chứng minh nội dung bịa, người dâng có ác ý, vua đã tin, người bị nhắm đến bị phạt hay hành vi cấu thành tội. Khi viết hiện đại nên nói `dâng lời gièm lên vua`, `tâu vu cáo để hại`, và nêu tài liệu. Không nhập với `sàm ngôn` là bản thân lời gièm hoặc `tấu` biểu diễn nhạc. Ghi `讒奏` dựa trên bản in cùng chứng tích liên ngữ; đánh dấu lịch sử.
Bọn này ở gần vua suốt ngày đêm, nên hay nịnh hót, sàm tấu, xúi xiểm.
1. Ba hào-kiệt Vườn-Đào kết nghĩa, Một chiến-công: yêu-tặc tan tành...
Vua tin lời sàm tấu, bắt chúng tôi lên khảo từ ngày.
Đối với các công thần, vì hay nghe lời sàm tấu Gia Long đã có khí quá bạc bẽo và tàn nhẫn, vì vậy Đỗ Thành Nhân, Lê Văn Cầu, Nguyễn Văn Thanh, Đặng Trấn Thường là những kẻ đã theo phò Nguyễn chúa từ lúc gian nan đều bị bất đắt kỳ tử.
Chẳng dè Tôn Tẩn xuống giúp Ngụy bị người bạn bất lương là Bàng Quyên sàm tấu đến nỗi bị chặt hết mười ngón chân, nay còn đương bị giam ở Ngụy.
`Sám tội` là từ Hán–Việt cũ `懺罪`: nhận và bộc lộ tội/lỗi của mình, ăn năn rồi nguyện sửa (*repent of one's wrongdoing, confess and resolve to reform*). Từ thường thuộc văn tôn giáo hoặc văn cũ; trong tiếng hiện đại, `sám hối về tội lỗi`, `nhận lỗi và sửa đổi` rõ hơn. Không đồng nhất sám tội với `nhận tội` theo thủ tục pháp lý, không xem đây là chứng cứ kết tội, và không tự suy người được tha, hết trách nhiệm, đã bồi thường hoặc chắc chắn không tái phạm. Trong lời Nam Bộ có thể nói `nhận lỗi rồi sửa`, `biết mình sai thì làm lại cho đàng hoàng`; không dùng từ để ép ai tự buộc tội.
biết mình sai thì làm lại cho đàng hoàng
Chàng bị bắt buộc phải chịu khổ hạnh sám tội như sau: sống tiết dục và trong sạch trong một tháng trước khi rước mình thánh, dự thánh lễ mỗi sáng, và cầu kinh Lạy Cha ba lần và một lần kinh "Kính mừng Maria Đức Mẹ Chúa Trời" mỗi chiều.
Tu viện trưởng rất bằng lòng thấy Đan Thanh vẫn tiếp tục khổ ta mỗi ngày, nhiều tuần và nhiều tháng sau khi thời kỳ sám tội đã chấm dứt, sau khi chàng đã nhận các phép bí tích.
`Sàm vu` là từ Hán–Việt cũ `讒誣`, nghĩa gièm pha bằng điều bịa đặt, gán sai lỗi hoặc hành vi cho người khác để họ mắc oan (*slander falsely, frame by fabricated accusation*). So với `sàm` rộng, `vu` nhấn sự bịa/gán điều không thật; so với `sàm hãm`, `sàm vu` nhấn nội dung vu oan hơn hậu quả hãm hại. Không dùng cho mọi cáo buộc chưa chứng minh, nhầm lẫn thiện chí hoặc lời khai bất nhất; cần chứng cứ về nội dung sai và việc gán cho người. Từ không tự xác định ý định, hậu quả, tội danh hay mức bồi thường. Lời hiện đại dùng `vu oan`, `đặt điều`, `bịa chuyện nói xấu`; Nam Bộ có `đặt chuyện vu cho người ta`. Ghi `讒誣`.
`San` có bốn lớp phải tách theo đối tượng. (1) Dàn/bạt/rải cho bề mặt phẳng hoặc đều (*level, spread*). (2) Chuyển bớt từ chỗ nhiều sang chỗ ít (*redistribute*). (3) Hán–Việt cũ `刪`: lược phần thừa/sai để chỉnh lý văn bản (*prune, abridge*). (4) Hán–Việt `刊`: danh từ chỉ ấn phẩm, thường thấy trong `tuần san`, `nguyệt san`, `nội san`, `đặc san`, và động từ cũ khắc in/in/xuất bản. Không suy san nền đạt chuẩn kỹ thuật, san phần là công bằng, san văn bản cho phép đổi ý tác giả, hay một san có kỳ hạn–hình thức–giấy phép–độ tin cậy cố định. Lời Sài Gòn–Nam Bộ có `san đất cho bằng`, `san bớt qua bên này`; lớp xuất bản dùng tự nhiên trong `đặc san`, `nội san`, `tuần san`.
Tôi không muốn gặp thẩy trước mặt cô, bởi vì tôi sợ cô nghe câu chuyện của vợ chồng tôi nói với nhau, rồi cô không vui, thà là tôi tự gánh sự buồn một mình chớ san sớt cho cô làm chi.
Ba cần phải nói ngay ra, không nên giấu giếm, mặc dầu nói ngay ra ba đau đớn, nói ngay ra ba phải san sớt tình yêu của con giành cho người khác.
Vừa đến tiệm, ông khách cũ đi xăm xăm vào kệ phía trong, lật tới lật lui từng quyển sách mới phát hành và xem qua tất cả các loại tập san, như người đời lâu ngày gặp miếng ăn ngon.
`Sán` là tên gọi chung trong tiếng Việt cho nhiều nhóm giun dẹp ký sinh (*parasitic flatworm*), nổi bật là sán lá và sán dây. Loài hoặc nhóm cụ thể thường nằm trong tổ hợp như `sán lá gan`, `sán máng`, `sán dây bò`, `sán dây lợn`; vì vậy không nên dịch mọi `sán` thành một loài duy nhất. Sán không đồng nghĩa toàn bộ `giun`, không phải mọi ký sinh trùng, và một dấu hiệu tiêu hóa đơn lẻ không xác nhận nhiễm sán. Trong cách nói `giun sán`, hai tiếng phối hợp để chỉ rộng ký sinh trùng dạng giun. Lời Nam Bộ có `bị sán`, `nhiễm sán`, `đốt sán`; tên dân gian phải được nối với tên chuyên môn khi định danh được. Không tự hướng dẫn dùng thuốc chỉ từ mục từ.
`Sàn` trước hết là mặt phẳng chịu lực để người, hàng hóa hoặc thiết bị đứng, đi hay làm việc (*floor, deck, platform*): `sàn nhà`, `sàn gác`, `sàn diễn`. Từ hình ảnh nơi diễn ra hoạt động, `sàn` còn chỉ hệ thống hoặc địa điểm tổ chức giao dịch: `sàn chứng khoán`, `sàn giao dịch`, `sàn thương mại điện tử`; tên gọi không tự bảo đảm sàn hợp pháp, hàng thật hay giao dịch an toàn. Một lớp Hán–Việt cũ `孱` là tính từ chỉ yếu, kém hoặc hèn, chủ yếu còn gặp trong `sàn nhược`; không dùng lớp cổ này để hạ phẩm giá người. Lời Sài Gòn–Nam Bộ có `lau sàn`, `lót sàn`, `lên sàn`, `bán trên sàn`.
Kia kìa, lấy cây chổi dưới sàn kia, lên mà quét đi”.
Sơn tái mặt đi, thả rơi mình xuống sàn gỗ.
`Sắn` hiện chủ yếu là cây bụi *Manihot esculenta* và củ giàu tinh bột của cây ấy (*cassava*). Ở Sài Gòn–Nam Bộ, tên quen dùng là `khoai mì`, `củ mì`; không nhập với `củ sắn` theo một số vùng nghĩa là `củ đậu/sắn nước` (*jicama*). Sắn sống hoặc chế biến không đúng cách có thể còn hợp chất sinh cyanide, nên mục từ không thay hướng dẫn an toàn thực phẩm. Một đồng âm cũ/vùng của `sắn` là `lãi`, tức giun ký sinh đường ruột, gặp trong `đau sắn`, `sắn kim`; nghĩa này không phải tên khoa học của một loài và không đủ để tự chẩn đoán hay chọn thuốc.
Mục này giải `sân` (`瞋`, cũng gặp `嗔`) với nghĩa giận, bực tức, oán ghét trong Phật học và lời khuyên đạo đức chịu ảnh hưởng Phật giáo. Từ thường đi trong `tâm sân`, `nổi sân`, `sân hận`; không cần có hành vi la mắng hay đánh người mới gọi là sân. Không đồng nhất việc phản đối một hành vi sai với sân hận và không dùng nhãn này để buộc người chịu tổn hại phải im lặng. `Sân` trong `sân nhà`, `sân banh` là đồng âm khác nghĩa, nằm ngoài phạm vi mục này. Trong cách phân loại thập sử của Phật học, tham, sân, si, mạn, nghi hợp thành ngũ độn sử. Đây là tên các trạng thái/chướng ngại của tâm trong giáo lý, không phải năm loại người hay chẩn đoán sức khỏe tâm thần.
- Tam-chướng là ba tánh: tham, sân và si.
`Sản` (`產`) là yếu tố Hán–Việt có ba lớp chính. (1) Sinh, đẻ hoặc liên quan trước–sau sinh: `sản khoa`, `sản phụ`, `sản hậu`. (2) Tạo/làm ra và vật thu được từ sản xuất hay tự nhiên: `sản xuất`, `sản phẩm`, `nông sản`, `hải sản`, `khoáng sản`. (3) Của cải hoặc quyền lợi có giá trị: `tài sản`, `gia sản`, `bất động sản`. Nghĩa phải theo toàn từ; không dịch mọi `sản` bằng birth, product hay property, và không dùng riêng thành tố để suy quyền sở hữu, nguồn gốc hay chất lượng.
Bao nhiêu xà bông sản xuất ở ngọn Xẽo Bần được tung ra khắp thị trường miền Hậu Giang.
`Sạn` có ba lớp chính. (1) Sỏi hoặc đá nhỏ, thường tròn/láng do nước hay ma sát (*gravel, small pebbles*). (2) Hạt đá hay tạp chất cứng lẫn trong gạo, thức ăn hoặc vật liệu, gây cảm giác lạo xạo (*grit*). (3) Trong cách nói cũ và Nam Bộ, khối cứng do khoáng chất kết tụ trong thận, niệu quản hay bàng quang (*urinary stone, calculus*), hiện thường gọi `sỏi`. Nghĩa bóng cũ `có sạn` chỉ người có điều khuất tất hoặc lỗi phải e dè, không phải kết luận pháp lý. Không chẩn đoán hoặc tự trị sạn đường tiết niệu chỉ từ một triệu chứng.
Cơm hôm nay sao mà như cát sạn, đồ ăn lại giống dăm bào.
`Sản bà` (`產婆`) là từ cũ chỉ người phụ nữ làm nghề đỡ đẻ (*midwife, traditional birth attendant*), gần `bà đỡ`, `bà mụ`. Đây là tên nghề lịch sử, không nên dùng làm chức danh y tế hiện hành; `hộ sinh` ngày nay là chức danh chuyên môn có đào tạo và phạm vi hành nghề theo quy định. Từ không tự cho biết người ấy được cấp phép, có kỹ năng nào, hay cuộc sinh an toàn; không dùng mục từ để khuyên sinh không có hỗ trợ chuyên môn.
`San bản` là thuật ngữ xuất bản cũ gắn với `刊本`. Theo cấu trúc câu, từ có thể chỉ việc khắc bản để in (*engrave printing blocks*) hoặc bản sách/ấn bản được in từ bản khắc (*woodblock edition, block-printed edition*). Không đồng nhất san bản với bản thảo, bản sao chụp, tái bản hiện đại hay mọi bản in; cũng không suy chất liệu gỗ, niên đại, nơi khắc, số lượng hoặc tính nguyên bản nếu câu không nêu. Tiếng hiện đại dùng `khắc bản in`, `bản in khắc`, `ấn bản in mộc bản`; nói nôm na ở Nam Bộ là `khắc ván để in sách`.
`San bằng` có ba nét liên quan đến việc đưa về một mặt/mức. (1) Làm bề mặt phẳng hơn bằng cách bạt chỗ cao, lấp chỗ thấp (*level, grade*). (2) Phá làm cho công trình/khu vực gần như phẳng với mặt đất (*raze, flatten*); nét này mạnh và phải nói rõ đối tượng. (3) Nghĩa chuyển: giảm hoặc xóa một chênh lệch có thể xác định, đưa các mức gần ngang nhau (*equalize, level out*). Không dùng san bằng như khẩu hiệu mơ hồ “dẹp hết mọi khó khăn”; không suy công trình bị phá hoàn toàn, việc làm hợp pháp, mặt đất đạt chuẩn hoặc mọi người được đối xử công bằng. Nam Bộ thường nói `ủi cho bằng`, `lấp cho bằng mặt`, `kéo mức lại cho ngang` tùy nghĩa.
So với cõi Bắc kỳ và Trung kỳ, làng mạc miền Nam bị phá tán nhiều hơn, ngoài mục đích bình định, thực dân còn nhằm hủy hoại văn hóa ; thành lũy bị san bằng trăm phần trăm tại Sài Gòn cũng như ở các tỉnh, gia phả không còn, người có căn cư trở thành lưu dân, đất ruộng đổi chủ.
Theo ý tôi, tất cả những gì gia đình ta có thể làm cho xã hội chỉ là một đóng góp nhỏ nhoi giúp san bằng những chênh lệch quá đáng và có quá nhiều ở chung quanh ta mà thôi.
Đoàn xe vượt qua mấy cái ụ đất “chướng ngại vật” mà Tây đã san bằng, rồi lịch bịch “bò” qua một đoạn đường bị đào phá và được lấp sơ lại.
`San bố` là cách nói cũ/hiếm, nghĩa chia, phân bổ hoặc dàn một lượng, phần việc hay trách nhiệm cho tương đối đều (*distribute, apportion evenly*). Nét `bố` ở đây thuộc toàn cụm phân chia, không phải `bố` cha, `bố cáo` ban tin hoặc `bố trí` sắp đặt nhân sự. San bố không tự cho biết tiêu chí chia, lượng bằng nhau tuyệt đối, người nhận đồng ý, gánh nặng hợp lý hay kết quả công bằng. Tiếng hiện đại nên dùng `phân bổ`, `chia đều`, `dàn đều`; lời Nam Bộ có `chia ra cho đều`, `san bớt mỗi bên`, `chia việc lại`.
`San cải` là thuật ngữ Hán–Việt cũ/hiếm `刪改`, chỉ lược bỏ phần thừa, sai hoặc không phù hợp rồi sửa đổi văn bản (*prune and revise, edit by deletion and alteration*). `San` nhấn lược/cắt, `cải` nhấn đổi/sửa; vì vậy toàn từ không chỉ là sửa lỗi chính tả. San cải không tự cho phép đổi lập luận, xóa chứng cứ, làm sai nguyên tác hoặc xuất bản mà không ghi nhận can thiệp. Phạm vi, căn cứ bản gốc và trách nhiệm biên tập phải nêu riêng. Tiếng hiện đại dùng `chỉnh sửa`, `lược sửa`, `biên tập lại`; lời Nam Bộ có `bỏ chỗ rườm rồi sửa lại cho gọn`.
`Sản chủ` là từ cũ/hiếm chỉ người làm chủ một tài sản hoặc gia tài (*property owner, proprietor*), hiện thường nói `chủ tài sản`, `chủ sở hữu`. Bản in không cho mặt chữ; cấu tạo có khả năng là `產主`, nhưng VietLayers không trình bày toàn mặt chữ như đã xác lập khi chưa có chứng tích trực tiếp. Danh xưng sản chủ không tự chứng minh quyền sở hữu hợp pháp, sở hữu riêng, toàn quyền định đoạt, không có tranh chấp hay tài sản không bị hạn chế; phải xem hồ sơ và quy định áp dụng.
`San đính` là thuật ngữ Hán–Việt cũ `刪訂`: lược bỏ chỗ rườm rà/trùng lặp, sửa chữ hoặc câu sai để văn bản rõ và đúng hơn (*copyedit, prune and correct*). Nó gần `hiệu đính` nhưng nhấn cả việc cắt gọn; hẹp hơn `san định` khi từ sau bao gồm hệ thống hóa, sắp lại kết cấu hoặc xác lập bản văn rộng. San đính không tự chứng minh bản mới hoàn toàn chính xác, trung thành tuyệt đối, đã được tác giả duyệt hay có quyền thay nội dung. Cần ghi dấu những can thiệp đáng kể. Tiếng hiện đại dùng `lược sửa`, `hiệu chỉnh`, `biên tập cho gọn`; Nam Bộ có `bỏ đoạn trùng, sửa chữ sai cho dễ đọc`. Ghi chú cách dùng (không dùng làm bí danh): Sài Gòn–Nam Bộ; lời giải: bỏ đoạn trùng, sửa chữ sai cho dễ đọc. Plain explanatory wording.
`San định` là thuật ngữ Hán–Việt cũ `刪定`, chỉ việc chỉnh lý có hệ thống: xem xét, lược bỏ phần không phù hợp, sắp xếp lại và xác lập một văn bản hay tập tư liệu (*systematically edit, recense, establish a text*). Phạm vi thường rộng hơn `san đính`, vốn thiên về lược chỗ rườm/trùng và sửa chữ câu. San định không tự chứng minh bản mới là nguyên tác, hoàn toàn đúng, được mọi học giả đồng thuận hay người biên tập có quyền đổi nội dung tùy ý. Tiếng hiện đại dùng `chỉnh lý`, `biên tập có hệ thống`, `xác lập văn bản`; nói nôm na ở Nam Bộ là `soát lại, bỏ chỗ không ổn rồi sắp cho đâu ra đó`. Ghi chú cách dùng (không dùng làm bí danh): Sài Gòn–Nam Bộ; lời giải: soát lại, bỏ chỗ không ổn rồi sắp cho đâu ra đó. Plain explanatory wording, not a technical synonym.
Rồi san định bao nhiêu cuốn kinh, ghi chép cái ngấn tích phiêu bồng đã trôi tuột từ bao…
Và tôi tiếc không muốn bỏ phế cái sở học khi thấy mình đủ sức san định lại bộ luật cho dân nhờ khi tất cả đã thu về một mối.
Sự thật thì không phải là bãi bỏ bách gia chi hết mà chỉ là kế hoạch chính phủ dùng để vừa lấy lòng dân vẫn sùng Nho giáo, vừa chiếm độc quyền kiểm soát việc chú sớ kinh sách và cả đến "san định" lại các kinh truyện đã bị thất lạc sau vụ đốt sách chôn nho của Tần Hoàng.
II. Vào Đời Hay Là í“c Chuyên Chế Trong Nho Giáo
Những lý lẽ đưa ra rất mạnh khiến người đời nay không thể chấp nhận ý kiến thông thường tin là Khổng đã san định Kinh Lễ ít ra như người ta thấy ngày nay.
`Sản dục` (`產育`) là từ trang trọng/cũ chỉ việc sinh đẻ và nuôi dưỡng con cái (*bearing and rearing children*). Tùy câu có thể nhấn riêng sự sinh nở, nhưng không đồng nhất với khả năng sinh sản, mang thai, thiên chức hay nghĩa vụ phải có con. Từ không cho phép đánh giá giá trị, giới hay sức khỏe của một người qua việc họ có sản dục hay không. Tiếng hiện nay thường dùng `sinh con`, `sinh và nuôi con`.
`Sạn đúc` là cách gọi cũ, thường gặp trong lời Nam Bộ, chỉ bê tông được trộn từ sạn/sỏi làm cốt liệu thô, cát, xi măng và nước rồi đổ vào khuôn (*cast concrete*). Nếu trong cấu kiện có cốt thép thì gọi rõ `bê tông cốt thép`; không phải mọi sạn đúc đều mặc nhiên có thép. Từ này không cho biết cấp phối, mác/cấp độ bền, kích cỡ cốt liệu, độ sụt, cách đầm, bảo dưỡng, tải trọng, chất lượng hoặc độ an toàn của cấu kiện.
`Sa ngã` là rơi vào đường hành vi hoặc lối sống bị cộng đồng/người nói xem là sai trái, có hại hay suy đồi (*go astray; fall into wrongdoing*). Đây là từ đánh giá đạo đức mạnh, thường gặp trong văn kể, giáo huấn hoặc lời tiếc nuối; định nghĩa phải nói rõ hành vi thay vì dùng `sa ngã` làm nhãn bản chất con người. Từ không tự chứng minh người ấy phạm tội, nghiện, mất hết phẩm chất, tự nguyện hoàn toàn, không bị ép buộc hay không thể sửa đổi. Trong ngữ cảnh pháp lý, tâm lý hoặc bảo vệ nạn nhân phải dùng thuật ngữ chính xác và bằng chứng riêng. Phân biệt `lầm lỡ` có thể chỉ một sai lầm, `sa chân` nhấn bước vào tình thế xấu, `sa đà` là đi quá mức và `sa sút` là kém dần. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `lỡ đi sai đường`, `dính vô chuyện xấu` có thể là cách diễn khẩu ngữ nhẹ hơn; không phải mọi lần đều thay đúng sắc thái. Tab Hán–Nôm để trống vì chưa có chứng tích trực tiếp đủ chắc cho toàn cụm.
Tôi sa ngã thì cái đời của tôi còn quí gì nữa !
Trí ý ta ngày nay sa ngã vào những chỗ chơi đê tiện, ấy là tại thiếu gia đình giáo dục.
Em chỉ biết anh là người có lòng thương xót con nhà nghèo, anh cứu vớt em trong lúc em vì nhà nghèo, cha bịnh mà phải sa ngã dưới bùn dưới vũng…
Vì vậy nên từ bữa hay cháu thi đậu ký lục thầy giựt mình, thầy lo cho cháu sẽ bị tiền bạc nhem thèm, rồi còn bị bợ đỡ lôi cuốn mà cháu cũng phải sa ngã vào đường bất công, bất chánh với họ.
Săng đá là dạng Việt hóa cũ của French `soldat`, nghĩa gốc là người lính. Trong tiếng Việt, từ còn đứng sau danh từ theo lối định danh: `giày săng đá` là giày/bốt của lính hoặc kiểu giày nặng gợi giày lính; `thành Săng đá`, `trại Săng đá` là thành/trại lính trong địa danh lịch sử. Văn Hồ Biểu Chánh có cả người `săng đá` giữa đám đông và `thành Săng đá`; văn thế kỷ XX lưu nhiều `giày săng đá`. Tên không tự cho biết quốc tịch, binh chủng, cấp bậc, cảnh sát hay quân đội, và không phải mọi đôi bốt nặng đều là cùng một mẫu. Các dạng `sơn đá`, `sang đá`, `xăng đá` có trong nghiên cứu lịch sử nhưng chỉ nối khi đúng nghĩa French soldat, không gom chuỗi gần âm khác.
Trong thành Săng đá mấy có đàn bà, mà lính cũng có cơm ăn vậy.
Thương gia Pháp và Đức kiều tha hồ làm mưa làm gió, nào là đấu giá xây cất đồn bót, dinh thự ở Quy Nhơn, ở Bắc kỳ, Hải Phòng, cung cấp mùng mền cho bọn lính sơn đá, đèn thắp ngoài đường, thức ăn cho lính, cho tù, cho bệnh viện, nhứt là cung cấp vôi, xi măng, cây, ván, gạch.
Không cần phải có tài thẩm âm sành sỏi cũng nhận thấy ngay tiếng giày đó là tiếng giầy “săng đá” của lính Tây, tiếng cười nọ là tiếng cười sặc sụa hơi men của những người say, và tiếng ồm ồm kia, với âm hưởng khá lạ tai, nhất định là tiếng nói của người ngoại quốc, nhưng không phải tiếng Pháp.
Hà Nội văn nghệ, những ngày báo hiệu loạn ly
Họ mặc quần áo như lính Pháp xông trận, chân đi giầy xăng đá, đầu đội mũ cao bồi, bẻ một nửa vành làm duyên.
Mười mấy năm cũng bằng thời gian mang giày săng đá, giày botte de saut, bao nhiêu đôi giày đã qua trên đó đôi chân gồm những ngón thô cứng cong méo trắng nhợt, không phải màu trắng tự nhiên của loài da nhàn hạ nhưng vì bị để lâu bóp chặt trong một thể tích hầm hơi kín mít mùi bùn non và mồ hôi…
Chẳng bao lâu « Lâm Trung trại » đã có gần 300 đảng viên với 300 khẩu súng mua của lính « săng đá » – (lính Pháp) – hay do đảng viên mua từ Xiêm tải về bằng đường rừng.
`Sanh` là dạng cũ và dạng vùng của `sinh`, gắn với `生`: đẻ ra, làm nảy sinh, hình thành, sống hoặc sự sống. Từ còn tự nhiên trong nhiều lời Nam Bộ như `sanh con`, `sanh ra`, `sanh thành`; các tổ hợp `sanh nhựt`, `sanh mạng`, `sanh hoạt`, `sanh viên` xuất hiện trong văn cũ với mức độ khác nhau. Văn bản hành chính và học thuật hiện nay thường dùng `sinh`, `sinh nhật`, `sinh mạng`, `sinh hoạt`, `sinh viên`. Không thay máy móc mọi `sinh` bằng `sanh`: các thuật ngữ `sinh học`, `vệ sinh`, `học sinh` cần theo quy ước hiện hành trừ khi đang chép nguyên văn tư liệu. `Sanh` cũng đồng âm với tên nhạc cụ gõ cổ, nhưng nét ấy là một đầu từ khác và không được nhập vào nghĩa sinh nở/sự sống.
`San hành` là thuật ngữ Hán–Việt cũ `刊行`, nghĩa in/xuất bản rồi đưa ấn phẩm ra lưu hành (*publish and issue*). Trang từ điển in thành `san hàng`, nhưng mặt chữ và các chứng tích tiếng Việt xác nhận `san hành`; VietLayers sửa đầu mục, không giữ lỗi OCR/ấn loát làm biến thể. San hành không tự cho biết bán hay phát miễn phí, số bản, phạm vi phát hành, giấy phép, bản quyền, chất lượng hoặc sự đồng ý của tác giả. Tiếng hiện đại dùng `ấn hành`, `xuất bản`, `phát hành`; lời Nam Bộ có `in ra rồi phát hành`.
`Sản hậu` (`產後`) nghĩa là sau khi sinh hoặc thời kỳ sau sinh (*postpartum, postnatal period*), thường nói về phục hồi và chăm sóc người mẹ; WHO tập trung sáu tuần đầu. `Hậu sản` hiện thông dụng hơn trong nhiều cụm. Sản hậu không tự là một bệnh; phải gọi đúng biến chứng như băng huyết sau sinh, nhiễm trùng hay trầm cảm sau sinh. Không gọi mọi mệt, gầy hay đau sau sinh là `bệnh sản hậu`.
Nào là những sản phụ bị sót nhao, cái bụng sình chương to lên như cái trống chầu, vài ngày là tắt thở ; nào là máu sản hậu chận ngang cuống họng người đàn bà đẻ nếu bị xúc động mạnh, và họ phải chết tức tóc vì nghẹt thở, toàn là những cái chết rùng rợn mà không danh y nào, không bà đỡ giỏi nào cứu vớt được cả.
" Chàng nghẹn ngào, cơn tức trồi lên, khiến chàng suýt ngộp thở như đàn bà đẻ bị máu sản hậu chận.
Tôi không nỡ nghe lời mẹ bắt chàng ngồi xa, tôi nghĩ mẹ cẩn thận vô lý, chứ có làm chi đâu mà đau ốm nọ kia dễ thế được, chút chút sản hậu được sao.
`Sanh bịnh` là dạng cũ và Nam Bộ của `sinh bệnh` 生病, nghĩa là bắt đầu đau ốm, trở nên có bệnh hoặc phát bệnh: `buồn rầu rồi sanh bịnh`, `ăn uống không kỹ sợ sanh bịnh`, `sanh bịnh tương tư`. Thành tố `sanh` ở đây mang nghĩa phát sinh/trở thành, không phải sinh đẻ; vì vậy không chiết cụm thành “sinh ra một căn bệnh”. Câu thường đặt một hoàn cảnh, hành động hay cảm xúc trước `sanh bịnh`, nhưng quan hệ ấy có thể chỉ là cách kể, điều lo sợ hoặc lời quy nguyên nhân của nhân vật; riêng cụm không xác nhận nguyên nhân y khoa. Dạng hiện hành là `sinh bệnh`; theo cảnh có thể dịch `become ill`, `fall sick`, `develop an illness` hoặc `come down with an illness`. Không tự suy căn bệnh nào, thời điểm chính xác, độ nặng, lây nhiễm, lỗi của ai, tiên lượng hoặc cách xử trí. `Sanh bịnh tương tư` là nhãn văn chương cũ, không phải tên chẩn đoán hiện đại.
Má tôi thấy vậy ăn ngủ không được, nên trong mình sanh bịnh.
bà lìa Bạch Tuyết bà thương nhớ, chắc không khỏi sanh bịnh.
Cậu trai đành chịu thua không đáp được, về nhà sanh bịnh tương tư.
Đầu mùa mưa, thời tiết thay đổi bất thường, nên tôi sanh bịnh.
`Sanh chuyện` là dạng cũ và Nam Bộ của `sinh chuyện`, có hai cách đọc gần nhau nhưng cần tách theo câu. Khi chủ thể là người và có khung `sanh chuyện với ai`, `hay sanh chuyện`, từ thường chỉ gây chuyện, gây sự hoặc làm nảy ra rắc rối. Khi đi với `sợ`, `khỏi`, `để lâu`, `rồi`, `dễ`, `sanh chuyện lôi thôi/rắc rối`, cụm thường nói một biến cố hay điều phiền phức phát ra, không nhất thiết do ai cố ý. `Sanh` ở đây là dạng vùng/cũ của `sinh` gắn với `生`; toàn cụm là kết hợp tiếng Việt, không nên trình bày như một khoản vay Hán văn nguyên khối. Không lấy riêng cụm này để kết luận người nào có ý gây hấn, có lỗi, phạm pháp, đã đánh nhau, hoặc hậu quả chắc chắn nghiêm trọng. Phải phân biệt `sinh chuyện` với `phát sinh chuyện`: trong `phát sinh chuyện mới`, đơn vị động từ có thể là `phát sinh`, còn `chuyện` là danh từ theo sau.
Bởi bà lo lắng, không biết liệu thế nào cho kế thành mà khỏi sanh chuyện, nên ông Sen qua bà quạu quọ không cho vô thăm Bạch Tuyết.
- Cám ơn chị Hai. Tôi có ham gây gổ với ai đâu. Tại hôm đó giống gì ám cho tôi, nên tôi dằn không được, mới sanh chuyện đó chớ.
Rồi như sợ sanh chuyện lôi thôi nữa, Tư Cầu quay qua hối Phấn:
Em sợ anh lên đụng đầu ba má rồi sinh chuyện lôi thôi cho chúng mình nữa.
`San hô` (`珊瑚`) là động vật không xương sống ở biển thuộc ngành Ruột khoang, thường gồm nhiều cá thể nhỏ gọi là polyp hợp thành tập đoàn (*coral*). San hô cứng tiết bộ xương calci cacbonat; qua nhiều thế hệ, phần xương tích tụ của các loài tạo rạn góp phần hình thành `rạn san hô`. San hô mềm cũng là san hô nhưng không tạo bộ xương calci cacbonat cứng như nhóm tạo rạn. Vì vậy không được định nghĩa san hô chỉ là “bộ xương”, không gọi nó là cây hay thú, và không đồng nhất một khối san hô với cả rạn. Việc khai thác, mua bán hay mang san hô về phải theo quy định bảo tồn; lời Nam Bộ ven biển có `bãi san hô`, `rạn san hô`, `san hô còn sống`.
Hải thuyền qua vùng san hô, chạy mãi về hướng Nam chếch.
Một Thời Ngang Dọc (Thập Vạn Đại Sơn Vương)
Và có đến đáy biển mới được mục kích tận mắt sự diệu xảo của san hô.
Những rừng san hô ở đó gồm đủ màu sắc và hình thù gợi cảm.
`Sanh ra` là dạng cũ và Nam Bộ của `sinh ra`, có ba khung chính. Không có tân ngữ, người hoặc sinh vật `sanh ra` là chào đời, bắt đầu có mặt: `em sanh ra chưa đầy tháng`, `mới sanh ra`. Có chủ thể và tân ngữ, cụm có thể chỉ sinh đẻ hoặc tạo nên: `má sanh ra con`, `đất sanh ra huê lợi`. Với danh từ sự việc làm chủ ngữ hay đứng sau hoàn cảnh, cụm chỉ điều gì nảy sinh hoặc thành kết quả: `bất đồng sanh ra`, `để lâu sanh ra nhiều điều bất lợi`. Dạng `sanh` nối với `sinh` 生; `ra` là thành tố Việt biểu thị hướng/kết quả, nên không dựng một tổ hợp chữ Hán cho toàn cụm. Không đếm máy móc `phát sanh ra`, `khai sanh ra`, `nảy sanh ra`, `sản sanh ra` khi động từ chính là tổ hợp dài hơn. Riêng cụm không đủ xác nhận định mệnh, cha mẹ duy nhất, quan hệ pháp lý, nguyên nhân duy nhất, ý định, lỗi hoặc trách nhiệm.
Em sanh ra chưa đầy tháng thì ba em mất.
sợ ngày sau mấy sự bất đồng ấy sanh ra, thì ăn năn đã muộn.
rượu do nếp sinh ra, nếp do đất sanh ra.
Sanh ý là dạng cũ và Nam Bộ của sinh ý 生意 trong lớp nghĩa làm ăn, buôn bán hoặc nghề sinh sống. Văn Nam Kỳ thế kỷ XIX–đầu XX còn dùng coi sanh ý, bộ sanh ý và đặc biệt bài sanh ý, thuế sanh ý, đóng/lãnh sanh ý để nói giấy phép hay khoản thuế gắn với hoạt động buôn bán, hành nghề trong chế độ đương thời. Không đồng nhất máy móc bài sanh ý với mọi loại giấy phép kinh doanh hiện nay, cũng không lấy tên thuế cũ để kết luận nghĩa vụ pháp lý hiện tại. Các nghĩa Hán văn khác của 生意 như sức sống hoặc thần thái không tự nhập vào đầu mục lịch sử này.
Thầy nghĩ phận mình cũng là thông ngôn chách ngạch như người ta, mà sao người ta được làm bộ trâu bò, được phát sách ghe, được coi sanh ý , được thâu đơn khẩn, được giữ bộ điền, còn mình thì mỗi buổi hầu cứ chép thơ mỏi tay, tổng làng dân sự không ai thèm ngó tới, bởi vậy thầy không vui mà lại càng thêm buồn phiền, nên thầy mướn một căn phố nhỏ ở, rồi hễ đi hầu về rồi nằm co mà thở dài, không muốn đi chơi như chúng bạn.
Khu vực dành cho người biểu diễn trước khán giả; đồng thời chỉ nghệ thuật biểu diễn kịch và đời sống nghề nghiệp gắn với hoạt động ấy.
Người ta mượn đồng ruộng làm sân khấu, mượn sân khấu để nói chuyện trai gái.
Một số người am hiểu Tây học hợp tác với các nhân sĩ đã cho ra mắt sân khấu cải lương.
Vũ viên có hạng là Thà mà còn bị mờ đi trên sân khấu thì còn nói chi những người bạn khác, những mối quen biết thường của Thu, họ chỉ là những tay « chạy hiệu », có cũng được mà không có cũng xong.
Nhưng khi may áo cho con, em sẽ để tấm lòng thương yêu con vào đó, em sẽ cố gắng và sẽ mến được cái qui phạm may áo và ngày kia em được đưa vào nếp nội trợ, em làm nội trợ một cách vui thích, nhớ công việc nội trợ như các cô đào nhớ đèn sân khấu mỗi đêm.
Sân khấu truyền thống là các loại hình nghệ thuật biểu diễn có hệ thống quy ước nghệ thuật riêng về lối diễn, âm nhạc, động tác, trang phục và cách dàn dựng, như chèo, tuồng, cải lương và múa rối nước.
`Sán khí` (`疝氣`) là tên bệnh học cổ, thường chỉ chứng khối phồng/sa và đau ở bẹn hoặc bìu, gần với `thoát vị bẹn` trong nhiều văn cảnh (*inguinal hernia*). Phạm vi cổ có thể rộng và không khớp hoàn toàn một chẩn đoán hiện đại; vì vậy không nên giữ lời giải cũ quy nguyên nhân cho “thận suy, khí huyết kém”. Chẩn đoán phải dựa bệnh sử và thăm khám. Khối đau dữ dội, mắc kẹt, đổi màu, kèm nôn hoặc bí trung–đại tiện có thể là cấp cứu; mục từ không hướng dẫn tự nắn, đắp hay dùng thuốc.
`Sản khoa` (`產科`) là chuyên ngành y học chăm sóc thai kỳ, chuyển dạ, sinh nở và thời kỳ sau sinh (*obstetrics*). Trong lời thường, `khoa sản` có thể chỉ đơn vị bệnh viện cung cấp dịch vụ ấy. Sản khoa không đồng nghĩa toàn bộ phụ khoa, nhi khoa hay riêng phòng sinh; tên khoa không tự nói bệnh viện có dịch vụ, cấp chuyên môn hoặc lịch trực nào.
Giải thoát là danh từ chuyên môn trong sản khoa, nó có nghĩa là giúp cho cái nhau ra ngoài.
– Thưa thầy tôi thích làm Bác sĩ chuyên về sản khoa.
Hài nhi được sinh ra với phương pháp sản khoa mất vệ sinh, phần lớn bị chết vì vi trùng và vì lạnh trong những ngày đầu mở mắt chào đời.
Cô đỡ bồng đứa nhỏ lại trước bác sĩ sản khoa; bác sĩ lồng tay vào nắm sờ lưng đứa nhỏ rồi nói:
`Sản lượng` (`產量`) là lượng sản phẩm hoặc đầu ra tạo được trong một thời kỳ và phạm vi xác định (*output, production volume, yield*). Đơn vị có thể là tấn, chiếc, kWh hay đơn vị phù hợp. Không đồng nhất sản lượng với năng suất (trên một đơn vị đầu vào/diện tích), doanh thu, lợi nhuận, tồn kho hay chất lượng; muốn so sánh phải cùng sản phẩm, kỳ, phạm vi và cách đo.
Tuy nhiên, có nhiều việc ghi trên giấy tờ, trên nghị định nhưng không áp dụng đúng mức hoặc bị méo mó (trường hợp những nghị định cho khẩn đất, trường hợp Nhà Băng Canh nông cho vay), hoặc những báo cáo chánh thức căn cứ vào tài liệu do hương chức thời xưa sưu tầm về dân số, sản lượng.
Nhưng ta có thể nắm lấy nguyên tắc : chủ điền đã tính toán thật kỹ để đến khi lúa chín, bằng mọi cách, họ thâu 80 % sản lượng mà tá điền gặt hái được.
Một điều cốt yếu trong thuế nông nghiệp là phải đi tới cố định sản lượng, và công bố cho nhân dân để nhân dân yên tâm sản xuất, ra sức tăng năng xuất.
Đối với điều thứ nhất, vì ruộng bị bỏ hoang nhiều nên kém sinh sản lượng.
`Sản môn` (`產門`) là thuật ngữ sản khoa cũ chỉ đường hoặc cửa thai đi qua khi sinh, tùy văn cảnh gần `đường sinh`, `ống sinh`, `ngả âm đạo` hay `cửa mình` (*birth canal, vaginal outlet*). Lời giải cũ `lỗ đẻ` thô và quá hẹp; đường sinh còn liên quan khung chậu và mô mềm. Không dùng từ này cho mọi cơ quan sinh dục, không suy hình dạng, khả năng sinh thường hay tình trạng bệnh từ tên gọi.
`Sản nan` (`產難`) là từ y học cũ chỉ cuộc sinh gặp trở ngại hoặc khó khăn (*difficult labour, dystocia*), hiện thường nói `khó sinh`, `đẻ khó`, `chuyển dạ kéo dài` hay `chuyển dạ tắc nghẽn` theo chẩn đoán cụ thể. Từ không nêu nguyên nhân, mức độ hay cách xử trí; không dùng các thuyết khí huyết cổ để tự chẩn đoán hoặc tự chữa. Chuyển dạ kéo dài hay tắc nghẽn cần được nhân viên y tế đánh giá kịp thời.
`Sản nghiệp` (`產業`) có hai lớp nghĩa: (1) của cải hay cơ sở có khả năng tạo lợi tức, như ruộng đất hoặc nhà cho thuê (*income-producing property, estate*); (2) ngành hoạt động tạo ra sản phẩm hoặc giá trị (*industry, productive sector*), hiện phổ biến trong các tổ hợp như `công nghiệp`, `ngành`, `lĩnh vực` hơn. Không nhập sản nghiệp với toàn bộ tài sản, doanh nghiệp riêng lẻ, nghề nghiệp cá nhân, sản lượng hay lợi nhuận; phải dựa vào văn cảnh để chọn `property/estate` hoặc `industry`.
Còn ông Lê Vỹ, ông ta “dám” đánh đổi cả sản nghiệp để lấy Uyển.
`Sản nghiệp bảo hộ chế độ` là cách đặt từ cũ, nay không tự nhiên, chỉ chế độ hoặc chính sách bảo hộ mậu dịch nhằm che chở ngành sản xuất trong nước trước cạnh tranh hàng nhập (*industrial protection regime, protectionism*). Tiếng hiện nay dùng `chế độ bảo hộ sản nghiệp`, `chính sách bảo hộ ngành sản xuất` hoặc `chủ nghĩa bảo hộ`. Không đồng nhất khái niệm rộng này với mọi thuế quan, tiêu chuẩn kỹ thuật, trợ cấp, chống bán phá giá hay biện pháp tự vệ; tính hợp pháp, mục tiêu và điều kiện phải xét theo biện pháp cụ thể.
`Sản nghiệp công nhân` (`產業工人`) là cách gọi cũ, theo trật tự Hán–Việt, chỉ công nhân làm trong ngành sản xuất công nghiệp (*industrial worker*). Tiếng Việt hiện nay thường nói `công nhân công nghiệp`, hoặc gọi cụ thể `công nhân nhà máy`, `công nhân mỏ`, `công nhân xây dựng` tùy hệ phân loại. Từ không tự cho biết nghề cụ thể, trình độ, loại hợp đồng, thành viên công đoàn, thu nhập, điều kiện lao động hay quan điểm chính trị; phạm vi `công nghiệp` còn tùy nguồn thống kê.
`Sản nghiệp dân chủ chủ nghĩa` là thuật ngữ kinh tế–lao động cũ chỉ quan niệm `dân chủ công nghiệp`: người lao động được tham gia vào quyết định quản trị doanh nghiệp và, trong lời giải lịch sử, chia lợi nhuận (*industrial democracy, worker participation*). Tiếng hiện nay nên dùng `dân chủ tại nơi làm việc`, `người lao động tham gia quản trị`, `đồng quản trị` hoặc `chia lợi nhuận` đúng cơ chế. Từ không tự khẳng định người lao động sở hữu, kiểm soát toàn bộ, có quyền biểu quyết ngang nhau, được chia mức lợi ích nào hay doanh nghiệp là hợp tác xã.
`Sản nghiệp hạn chế` là thuật ngữ kinh tế cũ chỉ sự liên kết giữa các xí nghiệp cùng ngành để điều chỉnh hoặc hạn chế lượng sản xuất theo nhu cầu thị trường, nhằm tránh tồn đọng và giảm giá; gần một dạng `cartel hạn chế sản lượng` (*output-restriction cartel*). Không dùng nghĩa tính từ chung `sản nghiệp bị hạn chế`. Thỏa thuận giữa đối thủ về sản lượng, giá hay chia thị trường có thể vi phạm pháp luật cạnh tranh; từ này không tự cho biết thỏa thuận có thật, hợp pháp, hiệu quả hay mọi thành viên đều tuân theo.
`Sản nghiệp quốc hữu` là cách gọi kinh tế cũ cho ngành hoặc xí nghiệp được đưa vào sở hữu hay quyền kiểm soát của Nhà nước qua `quốc hữu hóa` (*nationalized industry, state-owned enterprise/sector*). Tùy câu, phải phân biệt quá trình quốc hữu hóa với kết quả là doanh nghiệp nhà nước. Từ không tự cho biết Nhà nước nắm bao nhiêu vốn, có bồi thường hay không, tài sản nào chuyển giao, doanh nghiệp còn tồn tại, hiệu quả quản trị hay tính hợp pháp của vụ việc.
`Sản nghiệp tổ hợp` là thuật ngữ kinh tế cũ chỉ sự liên kết của nhiều xí nghiệp nhỏ để phối hợp nguồn lực và cạnh tranh với xí nghiệp lớn, nhiều vốn (*association or consortium of small enterprises*). Tùy cấu trúc thực tế, hiện có thể nói `liên minh doanh nghiệp nhỏ`, `hiệp hội`, `tổ hợp tác`, `hợp tác xã` hoặc `liên danh`; các tên này không đồng nghĩa. Cụm cũ không tự cho biết tư cách pháp nhân, sở hữu chung, quản trị dân chủ, chia lợi ích, trách nhiệm nợ hay thỏa thuận có hạn chế cạnh tranh hay không.
`Sản nghiệp tự do` là thuật ngữ kinh tế cũ chỉ quyền tự chủ kinh doanh và sản xuất, hạn chế sự chỉ huy trực tiếp của Nhà nước (*free enterprise, freedom of enterprise; historically laissez-faire industry*). Lời giải cũ nói `không phải chịu sự chỉ huy hay hạn chế của chính phủ` là tuyệt đối hóa: tự do kinh doanh hiện vẫn nằm trong Hiến pháp, pháp luật về ngành nghề, thuế, lao động, môi trường, cạnh tranh và quyền người khác. Từ không đồng nghĩa kinh doanh không đăng ký, không chịu trách nhiệm hay thị trường hoàn toàn không có Nhà nước.
`San ngộ` là cách nói cũ/hiếm được từ điển lịch sử giải là sửa cho đúng những chỗ còn nghi ngờ hoặc lầm lạc (*correct doubtful or mistaken points*). Vì chứng tích hiện có chỉ đủ cho mục từ và lời giải, VietLayers không tự gán mặt chữ Hán hay dựng một quy trình văn bản học cụ thể. San ngộ không đồng nghĩa xóa mọi điều gây tranh luận, không chứng minh cách sửa là đúng, cũng không cho phép đổi nguồn mà không ghi dấu. Tiếng hiện đại nên dùng `sửa chỗ sai`, `làm rõ chỗ còn ngờ`, `hiệu chỉnh điểm nhầm`; lời Nam Bộ có `coi lại chỗ còn cấn rồi sửa cho đúng`.
`San nhuận` là thuật ngữ Hán–Việt cũ `刪潤`, chỉ việc xem xét lại, thêm bớt và trau chuốt văn bản để lời văn đúng, gọn, sáng và hay hơn (*revise and polish*). `San` nhấn lược/cắt, còn `nhuận` trong ngữ cảnh này là sửa sang, gọt giũa lời văn; không phải làm ẩm hay lợi nhuận. San nhuận không cho phép tô vẽ dữ kiện, đổi lập luận, che can thiệp hoặc bảo đảm bản mới hoàn hảo. Tiếng hiện đại dùng `nhuận sắc`, `trau chuốt`, `biên tập lại`; lời Nam Bộ có `bớt chỗ rườm, thêm chỗ thiếu rồi sửa câu cho xuôi`. Ghi chú cách dùng (không dùng làm bí danh): Sài Gòn–Nam Bộ; lời giải: bớt chỗ rườm, thêm chỗ thiếu rồi sửa câu cho xuôi. Plain explanatory wording.
`Sản noãn loại` là cách phân loại cũ chỉ nhóm động vật đẻ trứng (*oviparous animals*), như nhiều loài chim, cá, bò sát, lưỡng cư và động vật không xương sống. Tiếng hiện nay thường dùng `động vật đẻ trứng` hoặc `loài đẻ trứng`. Đây là nhóm theo kiểu sinh sản, không phải một nhánh tiến hóa duy nhất; không suy mọi loài trong một lớp đều đẻ trứng, mọi trứng đều có vỏ cứng, được thụ tinh hay phát triển ngoài cơ thể theo cùng một cách.
`Sạn non` là từ cũ/hiếm chỉ loại sạn tương đối mềm nằm dưới đất, được kinh nghiệm dân gian xưa xem là chưa đủ độ cứng hay chưa thích hợp để dùng (*soft or unsuitable gravel*). Chữ `non` ở đây là cách đánh giá vật liệu, không phải tuổi địa chất được xác định khoa học. Đây không phải một cấp phân loại cốt liệu hiện hành; muốn biết vật liệu dùng được hay không phải thử các chỉ tiêu phù hợp như thành phần hạt, độ bền, độ mài mòn, hút nước và tạp chất theo mục đích công trình.
`Sản phẩm` (`產品`) là kết quả được tạo ra từ một quá trình sản xuất, lao động, thiết kế hoặc sáng tạo (*product, output, work*). Tùy lĩnh vực, đó có thể là hàng hóa hữu hình, phần mềm, dịch vụ được đóng gói, tác phẩm hay kết quả nghiên cứu. Không đồng nhất sản phẩm với hàng đã bán, thành phẩm, hàng đạt chuẩn, thương hiệu, doanh thu hoặc sản lượng; chất lượng, nguồn gốc, sở hữu và quyền sử dụng phải có căn cứ riêng.
Về trồng tỉa, tuyển chọn lọai cây thích hợp với chất đất ở địa phương để rồi trở thành sản phẩm độc đáo: cam Cái Bè, chôm chôm Cái mơn, vú sữ Lò rèn Vĩnh Kim, quít Sa Đéc, quít và cam ở Bình Thủy, Phong điền (Cần Thơ).
Người Phước Kiến thường tới Chợ Lớn, về Tàu rồi trở ra giả danh mua bán, mang theo nào là sản phẩm ; mỹ nghệ bằng đá, bằng sứ, sơn mài, tơ lụa, đến những nhà khá giả mà bán rồi lợi dụng cơ hội tuyên truyền vận động ; "Họ sẽ gởi đại diện ra Bắc Kỳ để gặp bọn Cờ Đen" .
Tủi ôi là tủi cho sản phẩm của tinh thần khi chúng lạc vào thế giới tiền bạc.
Hòn vọng phu ở Kỳ Lừa, hòn vọng phu ở Bình Định đều là sản phẩm của sức tưởng tượng của những kẻ chưa biết lòng người là thế nào cả.
`San phẳng` là làm cho một bề mặt hết hoặc bớt lồi lõm, trở nên phẳng hơn (*level, flatten*); trong ngữ cảnh phá hủy, từ này có thể chỉ làm công trình hoặc khu vực gần phẳng với mặt đất (*raze*). Khác nghĩa chuyển rộng của `san bằng`, san phẳng chủ yếu nhấn kết quả hình thể nhìn thấy. Từ không tự cho biết cao độ, độ chặt, độ nhẵn, an toàn, mức phá hủy hoàn toàn hay tính hợp pháp. Tiếng Sài Gòn–Nam Bộ thường nói `ủi cho bằng`, `cào cho phẳng`, `lấp chỗ trũng cho bằng mặt`.
- Xưa kia Hoàng đế - và sau đó là Thái hậu, phải sai người đi san phẳng mặt băng, bằng bàn ủi.
Bốn chục năm sau, Jérusalem bị Titus phá, rồi tới năm 131 lại bị Hadrien san phẳng.
Chính quyền Israel đã tận lực khai phá: nghiên cứu từng khoảng xem lớp dưới có tốt không, có đáng công khai phá không, rồi dùng máy, dùng thuốc nổ bứng đá trên mặt đi, tới một lớp sâu đủ cho cây cối mọc được, sau cùng, dùng máy ủi san phẳng thành như một khoảng sân, xây tường thấp ở chung quanh để giữ nước mưa, lại, không cho xối xuống chân núi, tường không xây bằng xi-măng, chỉ chất đá lên thôi.
Vua Yên phải nhẫn tâm giết thái tử là Đan, dâng thủ cấp cho Tần Thuỷ Hoàng mà Tần Thuỷ Hoàng cũng không tha, san phẳng kinh đô Yên để kết thúc thời Chiến Quốc, mà hoàn thành công việc thống nhất Trung Quốc.
`San phát` là cách nói cũ/hiếm, được từ điển lịch sử giải là `hớt tóc`, tức cắt hoặc tỉa tóc (*cut or trim the hair*). Đây không phải cách gọi thông dụng hiện nay; toàn dân nói `cắt tóc`, còn `hớt tóc` rất quen trong lời Sài Gòn–Nam Bộ. Mục từ không tự cho biết kiểu tóc, độ ngắn, dụng cụ, người thực hiện, lý do nghi lễ hay sự đồng thuận. Vì chưa có chứng tích trực tiếp đủ chắc cho toàn mặt chữ, VietLayers để trống tab Hán–Nôm thay vì suy từ âm `phát`.
`Sản phụ` (`產婦`) là người phụ nữ đang sinh hoặc vừa sinh con (*woman in labour, woman who has recently given birth; parturient*). Phạm vi cụ thể tùy bệnh án và quy trình chăm sóc. Không đồng nhất sản phụ với mọi `thai phụ` trong suốt thai kỳ, với trẻ sơ sinh, hay với `bà đỡ/hộ sinh`; tên gọi không cho biết cách sinh, biến chứng, tuổi, số con hoặc tình trạng sức khỏe. Trong giao tiếp chăm sóc nên ưu tiên cách gọi tôn trọng theo mong muốn của người được nói đến.
Nàng chỉ là một con bịnh mổ vừa khỏi thôi, chớ không phải là một sản phụ, bởi nàng không có đẻ.
Mấy sản phụ khác cũng đang trần truồng nằm trơ ra đấy chờ sanh.
- Sản phụ bị ngất trong khi sanh phải không?
`Sản quyền` (`產權`) là thuật ngữ pháp lý cũ trong tiếng Việt chỉ quyền riêng được pháp luật bảo hộ đối với thành quả sáng tạo hay chế tạo, lời giải cũ gần `tác quyền`, quyền đối với sáng chế và kiểu dáng. Hiện phải gọi đúng `quyền tác giả`, `quyền sở hữu công nghiệp`, `quyền đối với sáng chế`, `quyền đối với kiểu dáng công nghiệp`… theo đối tượng và căn cứ xác lập. Không dùng sản quyền như bằng chứng tự động về chủ sở hữu, phạm vi, lãnh thổ, thời hạn, đăng ký, tính mới, quyền ngăn cấm hay hành vi xâm phạm.
`San san` có hai lớp cổ đồng âm phải tách. (1) Trong ca dao và lời Nam Bộ xưa, `lụy san san` là nước mắt tuôn nhiều, rơi liên tiếp (*tears streaming, profusely*); tiếng hiện nay nói `nước mắt tuôn`, `khóc chan chứa`. (2) Hán–Việt `珊珊` gợi tiếng ngọc hoặc vật trang sức cứng chạm nhau thanh, trong (*tinkling, chiming*), đôi khi mở sang tiếng mưa gió trong văn cổ. Không dùng mục này thay cho `sàn sàn` gần ngang nhau, `san sát` liền nhau hay `sàn sạt` tiếng khô. Nghĩa dáng đi uyển chuyển trong một số thư tịch Hán không phải cách dùng tiếng Việt hiện hành và không được dùng để đóng khung giới.
`Sàn sàn` hiện chủ yếu chỉ hai hay nhiều người/vật `gần ngang bằng, suýt soát` nhau về một phương diện đã nêu (*about equal, on a par*): tuổi sàn sàn, sức sàn sàn, trình độ sàn sàn. Từ không có nghĩa bằng tuyệt đối và không tự nói hơn kém ở mặt khác. Một nét cũ, nay hiếm, là `xoàng xoàng, tầm thường, không nổi trội` (*middling, ordinary*); khi dùng phải neo vào kết quả, chất lượng hay mức độ cụ thể, không dán nhãn hạ phẩm giá con người. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ tự nhiên hơn có `cỡ cỡ nhau`, `xêm xêm`, `một chín một mười` tùy mức.
bạn em nhà nó còn có saú chị em gái sàn sàn nhau mới khổ chứ.
Nguyên bốn lão già trong hắc thất, tuổi tác sàn sàn ngang nhau, quần áo cũng tương tự như nhau.
Mặt mũi, thân hình, eo, ngực mông, tất cả đều đẹp sàn sàn, không bộ phận nào quá kém cũng như quá trội.
Nó sàn sàn ở mức trung bình, thực khách thưa thớt nên hai người kiếm bàn trống dễ dàng.
`Sàn sạt` là từ tượng thanh gợi chuỗi tiếng khô, nhỏ đến vừa, nối nhau khi lá, giấy, vải thô, áo tơi, sợi hay vật mảnh cọ xát hoặc chuyển động (*rustling, swishing, scraping*). Bản dịch phải theo nguồn âm: lá khô thường `rustle`, tà áo hoặc lưỡi cắt có thể `swish`, vật cọ mặt khô có thể `scrape`. Từ chỉ ấn tượng âm thanh, không tự xác định vật gì, có chuột, mức nguy hiểm hay hư hỏng. Không nhập với `sát sàn sạt` là rất gần, `san sát` là liền nhau, hoặc `sột soạt/soàn soạt` có sắc âm khác. Lời Nam Bộ dùng tự nhiên trong `lá khô kêu sàn sạt`, `áo tơi quẹt sàn sạt`.
Chồn tức giận lấy gậy đánh sàn sạt vào bụi cây cho hả giận và mắng cháu :
Tiếng bánh nghiến trên mặt đường sàn sạt, nghe như có một vật gì lăn lộn trên cát.
Bỗng nghe tiếng thét vang âm, lẫn tiếng cồng khua trống giục sàn sạt.
Tiếng quạt giấy quạt phành phạch, sàn sạt như một điệu nhạc thô sơ của dân miền Thượng.
`Sản sinh` (`產生`) nghĩa là sinh ra, tạo ra hoặc làm phát sinh một người, vật, kết quả hay hiện tượng (*give rise to, generate, produce*). Chủ thể có thể là sinh vật, quá trình, vùng đất, nền văn hóa hoặc hệ thống. Từ nhấn nguồn phát sinh, không tự cho biết nguyên nhân duy nhất, chủ ý, quyền sở hữu, chất lượng, số lượng hay quan hệ nhân quả đã được chứng minh; khi nói người nên tránh cách dùng vật hóa nếu `sinh ra`, `nuôi dưỡng`, `đào tạo` tự nhiên hơn.
`San thạch` là thuật ngữ Hán–Việt cũ `刊石`, nghĩa khắc chữ hoặc hình vào đá (*engrave on stone*), thường để lập bia hay lưu văn bản. Định nghĩa trên trang in bị hỏng thành “đá láng dùng in”; đó không phải nghĩa chuẩn. San thạch không phải in thạch bản (*lithography*), không tự nói loại đá, nội dung, niên đại, người khắc, độ nguyên vẹn hay tính xác thực. Tiếng hiện đại dùng `khắc đá`, `khắc chữ lên bia đá`; lời Nam Bộ có `khắc chữ vô đá`.
`Sản tiền` (`產前`) là cách gọi cũ nghĩa là trước khi sinh (*antenatal, prenatal, antepartum*), hiện thường nói `trước sinh`, `trước khi sinh` hoặc dùng `tiền sản` trong một số thuật ngữ. Từ có thể chỉ thời kỳ, chăm sóc hay tình trạng trước cuộc sinh, không phải tên một bệnh. Tuyệt đối không nhập `sản tiền` với `tiền sản giật`, một rối loạn tăng huyết áp thường xuất hiện sau 20 tuần thai; triệu chứng khi mang thai cần được đánh giá theo chuyên môn.
`San vật` là từ Hán–Việt cũ `刊物`, chỉ vật/ấn phẩm được in hoặc xuất bản (*publication, printed matter*), gần `ấn loát phẩm`, `ấn phẩm`. Tùy ngữ cảnh nó có thể là báo, tạp chí, tập san, sách mỏng hoặc tài liệu in; không phải mọi đồ vật có chữ in. San vật không tự cho biết định kỳ, hình thức giấy/số, công chúng, giá bán, giấy phép, bản quyền hay độ đáng tin. Tiếng hiện đại dùng `ấn phẩm`, `tài liệu in`, `xuất bản phẩm`; lời Nam Bộ có `đồ in ra`, nhưng trong văn chuẩn nên dùng `ấn phẩm`.
`Sản vật` (`產物`) là vật hoặc kết quả do tự nhiên, một vùng đất, lao động hay một quá trình tạo ra (*produce, product, yield*). Từ thường gợi rõ nguồn sinh ra, như `sản vật địa phương`, `sản vật của rừng`, và có thể dùng nghĩa rộng cho kết quả của một thời đại hay hoàn cảnh. Không đồng nhất sản vật với mọi sản phẩm chế tạo, đặc sản, tài nguyên còn nằm nguyên tại chỗ, hàng đã bán hoặc hàng đạt chuẩn; nguồn gốc, quyền khai thác, chất lượng và tính bền vững cần căn cứ riêng.
Ngô Tam Quế đến cống nhà vua ngoài kim ngân châu báu, còn những thứ sản vật trân quý như ngà voi, tê giác cùng những thổ sản chẳng thiếu thứ gì.
40. Tấm dung nhan nguyệt thẹn hoa nhường
- Hoàng kim, châu ngọc, sừng tê, ngà voi đều là sản vật ở Sở, quả nhân không cần món gì ở Tấn cả.
“ Phương Nam như các nước Sở, Ngô, Việt khí hậu ấm áp, cây cỏ xanh tươi, phong cảnh tốt đẹp, sản vật phong phú.
Như đã thấy, thương nhân Hoa cung cấp vật dụng cho người Việt, xuất cảng những sản vật trong nước, là một nhân tố quan trọng cho sự phát triển kinh tế ở đây.
`Sán xơ mít` là tên dân gian của sán dây thuộc giống *Taenia*, nhất là các sán trưởng thành ký sinh ở ruột người như sán dây bò (*T. saginata*), sán dây lợn (*T. solium*) và sán dây châu Á (*T. asiatica*) (*Taenia tapeworm*). Dạng `sán sơ mít` xuất hiện trong một số từ điển/tài liệu cũ; hiện nên ưu tiên `sán xơ mít` và nối sang tên chuyên môn `sán dây`. Tên gợi thân dài, dẹp, gồm nhiều đốt; không khóa vào riêng sán bò và không dùng chiều dài 9–10 m hay hình ảnh đốt sán làm tiêu chuẩn duy nhất. Phải phân biệt nhiễm sán trưởng thành ở ruột với bệnh ấu trùng sán dây lợn ở mô; đường lây, nguy cơ và xử trí khác nhau. Lời Nam Bộ có `đi cầu ra đốt sán`, nhưng dấu hiệu nghi ngờ vẫn cần xét nghiệm và định danh; mục từ không hướng dẫn tự xổ sán.
Mặc các tai ương và trăm ngàn thứ khổ ải: ung thư, thủy thũng, ăn trộm, gian xảo, tê liệt, sán xơ mít, nghễnh ngãng, thổ tả, đau màng óc, kinh phong, đau gan.
`Sản xuất` (`生產`) là tổ chức lao động, tri thức, thiết bị, nguyên liệu và các nguồn lực khác để tạo ra hàng hóa, năng lượng, nội dung, dịch vụ hoặc đầu ra (*produce; production*). Trong văn cũ và một số ngành, từ còn bao quát trồng trọt, khai thác hay thu lấy sản vật; khi cần chính xác nên gọi rõ `chế tạo`, `canh tác`, `khai thác`, `sản xuất điện`, `sản xuất phim`… Sản xuất không đồng nghĩa kinh doanh, bán hàng, sản lượng, năng suất hay lợi nhuận; tên hoạt động không tự chứng minh chất lượng, an toàn, xuất xứ hoặc tính hợp pháp.
Anh ta nhớ tới vùng đất gần Ðông Hồ mà từ xưa đến giờ, không ai sản xuất ra lúa gạo nổi.
Mức sản xuất lúa gạo gia tăng, đồng bạc Đông Dương vững giá; người tiểu điền chủ có thể cho con du học bên Pháp, nếu cố gắng.
Đây là một cây cột rổng lòng, làm bằng những ống dẫn nước bằng đất nung, do lò gốm địa phương nầy sản xuất.
Đây là phương thức làm ra hàng hóa hoặc nông sản theo cách giảm tác hại đến môi trường, sử dụng tài nguyên lâu dài và vẫn bảo đảm sinh kế, hiệu quả kinh tế.
`Sa sẩy` là động từ ít dùng có hai nét: (1) đồ vật, hạt hoặc một phần hàng bị rơi rụng, thất lạc hay hao hụt trong lúc chứa, mang, vận chuyển (*be lost, fall away, be shed*); (2) nghĩa chuyển cũ/hiếm, mắc sai sót hoặc lầm lỡ (*make a mistake, lapse*). Từ không tự cho biết lượng mất, nguyên nhân, người chịu trách nhiệm, mức thiệt hại hay lỗi có nghiêm trọng; các dữ kiện ấy phải được kiểm đếm hoặc nêu riêng. Trong lời hiện nay, kể cả Sài Gòn–Nam Bộ, `rơi vãi`, `hao hụt`, `thất lạc`, `sai sót`, `sơ suất` thường rõ và tự nhiên hơn. Phân biệt `sa sẩy` với `sơ sẩy` là thiếu cẩn thận, `sẩy` là tuột/rơi khỏi chỗ, và `sa sút` là trở nên kém dần. Tab Hán–Nôm để trống vì chưa có chứng tích trực tiếp đủ chắc cho toàn cụm.
`Sa sút` chỉ sự giảm sút hoặc trở nên kém dần so với chính tình trạng trước đó (*decline, deteriorate, fall off*). Từ dùng cho hoàn cảnh kinh tế/gia thế, sức khỏe, tinh thần, năng lực, kết quả học tập–làm việc, chất lượng hoặc uy tín; nó mô tả chiều đi xuống chứ không tự xác định nguyên nhân, tốc độ, mức độ, tính lâu dài hay khả năng hồi phục. `Sa sút` không đồng nghĩa phá sản, bệnh nặng, thất bại hoàn toàn hoặc kém phẩm chất. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, tùy câu có thể nói `làm ăn sa sút`, `học hành xuống`, `sức khỏe yếu đi`, `phong độ xuống`; `xuống dốc` thường mạnh và giàu đánh giá hơn. Phân biệt với `sút` là giảm đơn lẻ, `giảm sút` có thể nói mức giảm, `sa cơ` là lâm cảnh khó và `sa ngã` là đánh giá đường hành vi. Tab Hán–Nôm để trống vì chưa có chứng tích toàn cụm đủ trực tiếp.
Gia đình tôi bắt đầu sa sút từ năm 1942.
Tín thấy uy tín của mình đang sa sút rõ rệt và cảm thấy hơi bực mình.
Thiếu ngủ, sức lực của võ sĩ kiai sa sút trông thấy.
`Sát nhơn` là dạng Nam Bộ/văn cũ của `sát nhân` (`殺人`). Trong `tội/việc/chuyện/kế hoạch sát nhơn`, cụm nói tới hành vi hoặc việc giết một người; trong `kẻ/tay/tên/đồ sát nhơn`, nó gọi một người là kẻ giết người. Tùy câu, tiếng Anh có thể là `killing`, `homicide`, `murder`, `murderous` hoặc `killer`, nhưng không được chọn thuật ngữ pháp lý chỉ dựa vào hai tiếng này. Văn liệu còn có ranh giả như `quan sát | nhơn sanh` và `đi sát | nhơn`; bộ trích phải kiểm toàn câu. Một lời gọi ai là `sát nhơn` có thể là lời buộc tội, lời kể hoặc lời mắng của nhân vật; nó không tự chứng minh người ấy thực hiện hành vi, có chủ ý, phạm đúng một tội danh hiện hành, đã bị kết án hoặc mang một bản chất cố định. Khi trích văn cũ giữ `nhơn`; trong văn bản hiện hành thường dùng `sát nhân`.
Vậy chớ kẻ sát nhơn ông đành để cho an hưởng phú quí hoài sao?
Mỏa lân la đất Sài Gòn, sợ chẳng khỏi tội sát nhơn.
Việc sát nhơn của khách lạ còn nóng hổi, dân chúng bàn tán xôn xao.
Không, cô ta vẫn hiền từ, không có vẻ gì là một tay buôn lậu, một tay cách mạng hay một tay sát nhơn cả.
Cây nhiệt đới cho quả lớn có vỏ cứng nhiều gai, cơm mềm béo và mùi đậm; từ này cũng dùng để gọi chính quả của cây ấy.
Trường với Phúc thủng thẳng đi ra chỗ cây sầu riêng lớn, Trường liệu đã xa nhà rồi, mới đứng lại mà hỏi Phúc:
Lại còn Tư Cần, đối thủ lợi hại của Bảy Vĩnh, Chính Tư Cần đã ăn bốn chục viên bánh xôi nước và một con vịt luộc, Bảy Vĩnh đáp lại, sẵn sàng ăn tám kí lô sầu riêng.
Có điều lạ là sau đó anh trợn trắng, mửa ra toàn sầu riêng, khiến cho cử toạ phải một phen khó xử vì cái mùi "thơm béo" không đến nỗi khó chịu.
`Say` có hai lớp rộng: (1) trạng thái choáng váng, giảm tỉnh táo hoặc khó chịu do rượu, chất/thuốc, chuyển động hay môi trường trong các cụm `say rượu`, `say thuốc`, `say xe`, `say sóng`, `say nắng` (*drunk, intoxicated, motion-sick, affected*); (2) mê, ham thích hoặc bị cuốn hút mạnh trong `say mê`, `say việc`, `say nhau` (*absorbed, fascinated, infatuated*). Mỗi tổ hợp phải dịch riêng: `say xe` không phải drunk, `say nắng` có thể là tình trạng do nóng/nắng hoặc tiếng lóng cảm nắng tùy câu. Dấu hiệu say không tự cho biết nồng độ cồn, chất đã dùng, chẩn đoán, mức nguy hiểm, khả năng đồng thuận hoặc trách nhiệm pháp lý; người không tỉnh táo không được mặc định là đồng ý. Nghĩa mê say cũng không tự chứng minh tình yêu đôi bên, quan hệ, ám ảnh bệnh lý hay chất lượng việc làm. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `xỉn` là cách khẩu ngữ cho say rượu; `mê`, `khoái`, `ghiền` có thể gần nghĩa thích mạnh nhưng sắc thái khác. Chữ Nôm `醝` có chứng tích trực tiếp ở `say sưa, say rượu`, chỉ áp lớp say có chất.
`Sấy` có hai lớp nghĩa cần tách. (1) Động từ thông dụng: làm giảm hoặc loại ẩm bằng nhiệt, không khí nóng, luồng gió hay thiết bị thích hợp (*dry, dehydrate, blow-dry*), như `sấy tóc`, `sấy lúa`, `sấy khô`; không đồng nhất với `phơi` ngoài trời và không tự bảo đảm vật đã khô hoàn toàn, an toàn hoặc đạt chuẩn. (2) Phó từ cũ/hiếm mang nghĩa `sục, trục, chợt, bất thình lình`, còn thấy trong chứng tích `sấy nhớ`; không nhập nét này với hành động làm khô. `Sấy thức` là tổ hợp cũ về giấc ngủ dễ thức và có trang riêng. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, nghĩa hiện đại dùng tự nhiên ở `sấy tóc`, `máy sấy`, `sấy lúa`; nét phó từ cần chú thích lịch sử. Tab Hán–Nôm để trống vì chưa có chứng tích trực tiếp đủ để phân nghĩa.
- Lo nấu nước cho ông uống trà, rồi sấy ba mớ cau chớ mần gì nữa!
`Sảy` là một đồng hình có hai lớp nghĩa xa nhau. (1) Danh từ cũ/khẩu ngữ chỉ `rôm sảy` hoặc những mụt nhỏ ngoài da thường xuất hiện khi nóng bức, đổ nhiều mồ hôi (*heat rash; prickly heat bumps*); không phải mọi nốt đỏ, ngứa hay ban da. (2) Động từ chỉ động tác dùng nia/mẹt hất và nghiêng hạt để gió hoặc chuyển động tách rác rến, vỏ trấu, hạt lép (*winnow grain*), thường gặp trong `sàng sảy`, `sảy thóc`, `sảy mè`. Không nhập nghĩa này với `sẩy` do sơ ý, `sảy thai` hoặc `sấy` bằng nhiệt. Ở Nam Bộ hiện nay, lớp da thường nói đủ `rôm sảy`; lớp nông nghiệp có thể nói `sàng sảy`, `sảy lúa`, `làm sạch lúa bằng nia`. Tên gọi da không tự chẩn đoán nguyên nhân, mức nặng hay cách điều trị; động tác nông nghiệp không tự cho biết dụng cụ, giống hạt, độ sạch hoặc mức hao hụt. Tab Hán–Nôm để trống vì chưa có chứng tích trực tiếp phân nghĩa cho đầu mục.
Thụy, người con gái xinh xinh ở ngay phía sau nhà chú, đêm đêm xay lúa sảy gạo, khuya nghe tiếng đàn bầu của chú mà thổn thức cõi lòng.
Ngày nay, những ngày nắng làm sảy nổi trên lưng bọn con nít.
Bởi hắn nên chuyện Thiên linh chuỗi từ cái sảy nảy thành cái ung .
Khi lúa phơi khô giê sảy sạch sẽ, nhà rẽ chở lúa đến nạp.
`Say bét nhè` là cách nói khẩu ngữ, thường có sắc thái chê, chỉ say rượu nặng đến mức nói lè nhè hoặc hành vi mất vẻ tỉnh táo (*very drunk; drunkenly slurring or rambling*). Từ điển Lạc Việt giải trực tiếp bằng việc uống rượu say rồi nói lè nhè; vì vậy không nên tự đổi thành bất tỉnh, không biết gì hoặc gây rối khi câu không nói. Cụm không cho biết lượng rượu, BAC, mức ý thức, khả năng nhớ, đồng thuận, trách nhiệm hay chẩn đoán dài hạn. `Bét nhè` có thể đứng sau `say` hoặc tự làm vị ngữ trong khẩu ngữ, nhưng VietLayers giữ đầu mục đủ cụm để người học thấy rõ trường rượu. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `xỉn bét nhè`, `xỉn tới nói lè nhè`, `xỉn quắc cần câu` gần nghĩa tùy biểu hiện. Nếu người uống khó đánh thức, nôn, co giật hoặc thở bất thường thì phải xử trí dấu hiệu nguy hiểm, không chỉ gọi vui là say bét nhè. Tab Hán–Nôm để trống vì chưa có chứng tích trực tiếp cho toàn cụm.
Gã Tư Thung đã say bét nhè, gã bắt đầu nói huyên thuyên hết chuyện nọ sang chuyện kia.
`Say bí tỉ` là cách nói khẩu ngữ nhấn trạng thái say rượu cực nặng (*dead drunk, blind drunk, extremely intoxicated*). Các từ điển Việt–Anh ghi những đối ứng mạnh như `dead drunk`, `blind drunk`, nhưng đó vẫn là dịch theo sắc thái, không phải kết luận y khoa rằng người thật đã bất tỉnh. Cụm không cho biết lượng, BAC, mức ý thức, ký ức, khả năng đồng thuận, trách nhiệm hoặc rối loạn sử dụng rượu. `Bí tỉ` còn có cách dùng cũ/khẩu ngữ khác là bí không trả lời được; đầu mục `say bí tỉ` ở đây chỉ lớp rượu. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `xỉn bí tỉ`, `xỉn hết biết`, `xỉn quắc cần câu` gần mức nhấn. Dấu hiệu khó đánh thức, co giật, nôn hoặc thở bất thường cần xử trí riêng. Tab Hán–Nôm để trống: không được gắn chữ Hán chỉ vì một từ điển Trung–Việt dùng `酩` để dịch sang tiếng Việt là say bí tỉ.
`Sảy căng` là tên dân gian cũ chỉ thứ rôm sảy có mụt tương đối lớn; nguồn lịch sử còn ghi nhận quan niệm rằng loại này phần nhiều sinh khi ở gần lửa (*large-bumped heat rash; an old folk label*). Đây là phân loại theo quan sát và cách giải thích cũ, không được tự đồng nhất với một phân nhóm `miliaria` hiện đại, bỏng nhiệt, nhiễm trùng, mề đay hay mọi mụt nước. Không suy tác nhân chắc chắn là lửa, mức độ, khả năng lây, biến chứng hoặc thuốc cần dùng từ tên gọi. `Căng` trong toàn cụm không có nghĩa da đang căng hoặc tình hình căng thẳng. Trong lời hiện đại, nên mô tả rõ `rôm sảy có nốt lớn` và tình trạng da thật; ở Sài Gòn–Nam Bộ, `nổi rôm cục lớn`, `nổi rôm nhiều` có thể dễ hiểu hơn nhưng không phải thuật ngữ y khoa. Tab Hán–Nôm để trống vì chưa có chứng tích trực tiếp cho toàn cụm.
`Say chúi` là cách nói giàu hình ảnh, đặc biệt có chứng tích trong lớp từ về rượu Nam Bộ, tả người say rượu nặng đến mức thân chúi xuống, nằm gục hoặc ngã chúi về trước (*so drunk as to slump or pitch forward*). Từ khóa nằm ở tư thế `chúi`, không phải hành vi chửi bới; OCR của bản scan có thể đọc sai thành `say chửi`. Cụm mô tả biểu hiện nhìn thấy, không cho biết lượng rượu, BAC, mức ý thức, nguyên nhân duy nhất của cú ngã, đồng thuận, trách nhiệm hay chẩn đoán dài hạn. Người ngã chúi có thể bị thương hoặc có nguyên nhân khác; cần đánh giá tình trạng thật. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `say chúi nhủi`, `xỉn chúi xuống`, `xỉn gục` gần nghĩa; không dùng lời vui để bỏ qua dấu hiệu nguy hiểm. Phân biệt `say chúi` với `chúi` do vấp/ngất và `say chúi mũi chúi lái` có hình ảnh ngã tới–ngã lui. Tab Hán–Nôm để trống vì chưa có chứng tích trực tiếp cho toàn cụm.
`Say chúi mũi chúi lái` là thành ngữ Nam Bộ cũ/hiếm, mượn hình ảnh `mũi` và `lái` của ghe tàu để tả người say rượu nặng: ngã chúi về trước, gượng lên rồi ngã lui, lảo đảo tới lui (*pitching fore and aft from drunkenness*). OCR của scan đọc sai cả cụm thành `say chửi mỉ chửi lái`; nghĩa in và tư liệu ngôn ngữ về ẩn dụ rượu Nam Bộ xác nhận trường `chúi mũi/chúi lái`. Không hiểu đây là sự cố tàu, không suy người thật đã ngã bao nhiêu lần, BAC, mức ý thức, đồng thuận, trách nhiệm hay chẩn đoán. Tư thế lảo đảo có thể do nguyên nhân khác; dấu hiệu nguy hiểm cần xử trí riêng. Lời hiện đại dễ hiểu hơn là `xỉn lảo đảo`, `xỉn ngã tới ngã lui`, `xỉn quắc cần câu`. Phân biệt với `làm chúi mũi chúi lái` nghĩa làm lụng đầu tắt mặt tối trong phương ngữ khác. Tab Hán–Nôm để trống vì toàn cụm chưa có chứng tích mặt chữ trực tiếp.
`Say cúp` là cách nói vùng/cũ tả người say rượu nặng đến mức ngồi gục đầu, cúp lưng xuống (*drunk and doubled over; slumped forward drunk*). `Cúp` chỉ tư thế co/gập xuống trong ngữ cảnh này, không phải cái cúp giải thưởng, mất điện/nước hay bị loại khỏi cuộc thi. Cụm là mô tả cảm quan, không phải mức BAC và không tự cho biết người đó ngủ, bất tỉnh, còn nhớ, đồng thuận, chịu trách nhiệm hay mắc rối loạn sử dụng rượu. Gục đầu có thể do buồn ngủ, bệnh hoặc nguyên nhân khác; phải đọc rõ nguyên nhân và kiểm dấu hiệu nguy hiểm. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ hiện đại, `xỉn gục đầu`, `xỉn khòm lưng`, `xỉn gục tại bàn` rõ hơn. `Say cúp bình thiếc` có chứng tích như một biến thể vùng khác nhưng cần vòng riêng, không tự giải từ tên. Tab Hán–Nôm để trống.
Vì vậy mới uống với Tưởng Bình ít chén liền say cúp, nói nhụ nhựa với Tưởng Bình rằng: "Nè Trương đạo hữu, lát nữa có vị đương gia tới, đạo hữu đừng nói năng điều gì, cứ để cho người ra sao làm gì thời làm, mình không cần biết, rồi thời bày rượu cho người uống say ngủ cho ngon mà thôi".
`Say đắm` là bị cuốn hút hoặc có tình cảm rất mạnh, thường mang sắc thái giàu cảm xúc/văn chương: `tình yêu say đắm`, `ánh mắt say đắm`, `say đắm nghệ thuật` (*captivated, passionately absorbed, deeply in love*). Cách nói `như mất lý trí, quên xung quanh` trong một số từ điển là lối tăng mức, không tự chứng minh người ấy thật sự mất năng lực quyết định, mắc ám ảnh bệnh lý, bỏ bê trách nhiệm hay không còn nhận thức. Cụm không cho biết tình cảm được đáp lại, có quan hệ, đồng thuận hoặc đối tượng có phẩm chất tốt. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `mê đắm`, `mê dữ`, `mê mệt`, `khoái mê` có thể gần nghĩa nhưng sắc thái khác; không dùng `ghiền` cho mọi tình cảm. Phân biệt `say đắm` với `say mê` rộng hơn, `đắm say` đảo trật tự thiên văn chương và `say rượu` thuộc trạng thái do cồn. Tab Hán–Nôm để trống vì chưa có chứng tích toàn cụm.
Loài người chìm nổi lặn hụp trong biển khổ, mê mẩn say đắm những mùi trần, hễ ai làm cái nhân lành thì được cái quả tốt, ai làm cái nhân dữ ắt được cái quả xấu cũng như chú lập vườn, hễ trồng giống cam ngọt thì tự nhiên hưởng trái cam ngọt, còn trồng giống cam chua thì tự nhiên hưởng trải cam chua.
Gái như vầy Hải-Yến say đắm đến nỗi bỏ ăn bỏ ngủ, bỏ sách đèn, đến nỗi tốn của không phiền, bị nhục không tởn, nghĩ chẳng lạ gì.
quả là chiến trường, nơi đã làm cho anh hùng hào kiệt cổ kim say đắm.
`Say hoa` là lối nói cũ, uyển chuyển nhưng mang định kiến giới, dùng chê một người đàn ông quá mê đuổi theo phụ nữ hoặc chuyện quan hệ nam nữ (*womanizing, excessively infatuated with women*). `Hoa` là hình ảnh ẩn dụ cho phụ nữ trong cách nhìn văn chương cũ; không nên lấy cách gọi này làm tên trung tính cho phụ nữ hay lặp khuôn mẫu coi phụ nữ như đối tượng. Từ không tự chứng minh đã có quan hệ tình dục, ngoại tình, quấy rối, nghiện, phạm tội, thiếu đồng thuận hoặc khuynh hướng tình dục; muốn nói hành vi cụ thể phải nêu chứng cứ cụ thể. Nay rất hiếm ngoài văn học cũ và chú giải. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `mê gái` là cách gần nghĩa nhưng thô/chê và vẫn có định kiến; văn trung tính nên mô tả `thường theo đuổi nhiều phụ nữ`, `liên tục tán tỉnh` nếu dữ kiện cho phép. Phân biệt `say hoa` với `say hương hoa` là bị cuốn hút bởi mùi/cảnh hoa, một chuỗi tự do khác. Tab Hán–Nôm để trống vì chưa có chứng tích trực tiếp đủ chắc cho toàn cụm.
Dĩ nhiên Vệ Thiên Tường không phải là hạng người hiếu sắc, say hoa đắm nguyệt, nhưng đây là lần đầu tiên chàng thanh niên mới lớn đi ra chung đụng với người đời.
7. Đảo Chuyển Càn Khôn, Nghịch Thiên huyền công
Chớ như nhà khác nhiều nàng xuân sắc, lẽ nào bướm chẳng say hoa, nếu các người chẳng thuận tùng hì họ lột da làm hương đại, kho trông sự sống ở đời .
Hồng Tiêu lại nhiều bài ca xướng, làm cho Tuyên Vương tê mê tẩn mẩn, chẳng khác chi cá gặp nước, bướm say hoa, phút đà ác đã ngậm gương, thỏ vừa ló bóng, hai người đã dắt tay vào phòng, chung kề gối phụng, êm ấm xuân tình, đêm vắn vui dài, trời đã hừng sáng.
`Say ke` là cách nói Nam Bộ cũ/hiếm tả người mới thức dậy còn lừ đừ, ngái ngủ, chưa tỉnh hẳn (*groggy, bleary, not fully awake*). Bản scan ghi trạng thái khi ngủ mới dậy; Tự vị tiếng nói miền Nam nối với `bớ sớ`, `sặc sừ/sậc sừ` nghĩa chưa định hồn. `Ke` trong cụm lịch sử này không phải tiếng lóng hiện đại chỉ ketamine; không được nhập hai mục chỉ vì giống mặt chữ. Cụm không tự cho biết thiếu ngủ, thuốc, rượu, bệnh, năng lực hay tính lười. Lời Sài Gòn–Nam Bộ hiện đại thường dùng `còn ngái ngủ`, `mới dậy còn lơ mơ`, `mắt nhắm mắt mở`, `bớ sớ`. Phân biệt với `say thuốc`, `say rượu` và `phê ke` thuộc trường chất cấm hiện đại. Tab Hán–Nôm để trống vì chưa có chứng tích trực tiếp.
`Say khướt` là say rượu rất nặng, từ điển cũ diễn đạt tăng mức là `say lắm, hết biết chi cả` (*extremely drunk; dead drunk*). Chữ in đúng là `khướt`; dạng OCR `khuốt` phải loại. Lối `hết biết gì` không tự cho phép kết luận y khoa rằng người thật bất tỉnh, mất toàn bộ ký ức hoặc không còn đáp ứng; phải quan sát và đánh giá trực tiếp. Cụm không cho biết lượng rượu, BAC, khả năng đồng thuận, trách nhiệm hoặc chẩn đoán dài hạn. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `xỉn khướt`, `xỉn bí tỉ`, `xỉn hết biết`, `xỉn quắc cần câu` gần nghĩa. `Lướt khướt` trong Tự vị tiếng nói miền Nam vừa có nét say mềm nhũn vừa có nét ướt mèm, nên được tách thành trang riêng. Tab Hán–Nôm để trống vì chưa có chứng tích mặt chữ trực tiếp cho toàn cụm.
Chí Quân Tử xem rồi để trong một cái dĩa, đoạn cùng bạn uống rượu đến say khướt nằm ngủ quên.
Đêm đó, trước giờ nghĩa quân Lê Lợi tiến đánh thành Thăng Long, cô đào Huệ phục rượu cho quân Minh say khướt rồi bỏ vào bao cột miệng lại đem quăng xuống sông Nhị, khiến một số quân Minh phải chết ngộp.
Rượu là một người bạn tốt của những kẻ cô đơn, nó giúp họ quên mất rằng họ trơ trọi và những hôm tiếp tế như vầy là những hôm các anh gác hòn say khướt.
Thường thì khách có say khướt cũng chỉ dám cợt nhã với chiêu đãi viên thôi, thu ngân viên ở ngoài đám đất tung hoành của họ.
`Say lướt khướt` là cách nói Nam Bộ giàu tính gợi hình, chỉ say rượu rất nặng, trông như mềm nhũn ra (*very drunk, limp with drunkenness*). *Tự vị tiếng nói miền Nam* ghi `lướt khướt` có hai nét: `khướt, bí tỉ, như mềm nhũn` và `lướt mướt, không được khô ráo`; đầu mục đủ `say lướt khướt` chỉ lớp rượu, không nhập với áo quần ướt sũng. Cụm không cho biết lượng, BAC, người đó thật sự mất trương lực cơ, ý thức, ký ức, đồng thuận, trách nhiệm hay chẩn đoán. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ hiện đại, `xỉn mềm nhũn`, `xỉn quắc cần câu`, `xỉn bí tỉ` gần nghĩa. Cụm hiếm hơn `say khướt` và `say mềm`, nên cần gắn nhãn vùng thay vì giới thiệu như chuẩn toàn quốc. Tab Hán–Nôm để trống.
Quả nhiên Hùng Miêu Nhi và Thắng Huyền đã say lướt khướt.
`Say máu` có hai nét liên hệ về mất kiềm chế: (1) trở nên hung hăng hơn khi bạo lực hoặc máu đã xuất hiện, tiếp tục sát phạt (*blood-crazed, carried away by violence*); (2) nghĩa mở rộng, bị cuốn vào thế ăn thua, cay cú hoặc ham gỡ nên càng tăng mức cược/nỗ lực (*get carried away, chase losses, become overcompetitive*). Cụm không nhất thiết liên quan rượu và không phải chẩn đoán y khoa. Nó không tự chứng minh ý định giết người, tội danh, mất hoàn toàn năng lực kiểm soát, nghiện cờ bạc hay miễn trách nhiệm; đồng thời không được dùng để lãng mạn hóa bạo lực hoặc khuyến khích đặt cược tiếp. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ có thể nghe `hăng máu`, `hăng tiết`, `cay cú`, `ham gỡ`, `bị cuốn theo`; từng từ khác mức và phải theo câu. Phân biệt `say máu` với `say rượu`, `khát máu` thiên về ham bạo lực, và `máu` lóng nghĩa ham thích trong các tổ hợp khác. Tab Hán–Nôm để trống vì chưa có chứng tích trực tiếp cho toàn cụm.
không lãng mạn hóa bạo lực hoặc khuyến khích gỡ cược
Những kẻ mua hàng ở Lạc-son Tây, luôn luôn mua hớ vì họ say máu ngà trong việc tranh mua, sôi nổi vô cùng.
Say máu, hắn rút ngay bút sắt trong túi, nhằm vào mặt Tác mà đâm.
Gào thét bây giờ không ai nghe, khi máu đã chảy đỏ lan mặt đường người ta đã say máu, đã hết muốn nghe, đã hết tình người.
Tư Cầu núp sau một cái bồ đập lúa hươi kiếm liền tay và ánh lửa phừng phực cháy bên trong, tiếng ống tre nổ lốp bốp, tiếng súng đệm rầm rầm, tiếng người kêu thét lên từng chập càng làm cho anh ta như say máu.
`Say máu ngà` là cách nói cũ/hiếm chỉ trạng thái cay cú, hăng tiết, hết sợ và cứ lao tiếp vào cuộc ăn thua, đặc biệt khi đã thua và muốn gỡ (*carried away by competitive fury; pressing on to recoup a loss*). Trang từ điển giải trực tiếp bằng ví dụ người thua ít ván bài rồi càng đặt to hơn; vì vậy phải đặt ở trường cờ bạc/ăn thua và leo thang quyết định, không hiểu `ngà` là màu trắng ngà, ngà voi hay trạng thái hơi say. Cụm không tự chứng minh mất hoàn toàn kiểm soát, rối loạn cờ bạc, nợ, gian lận, bạo lực, ý định phạm tội hoặc miễn trách nhiệm. Không được dùng nghĩa từ chỉ từ nhan đề bài thơ cùng tên của Hàn Mặc Tử; đó là một tên tác phẩm cần phân tích riêng. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ hiện đại, `cay cú`, `hăng máu`, `ham gỡ`, `thua rồi càng xuống tay lớn` rõ hơn. Tab Hán–Nôm để trống vì chưa có chứng tích mặt chữ trực tiếp cho toàn cụm.
`Say mê` là ham thích, tập trung hoặc có tình cảm rất mạnh đến mức khó rời sự chú ý khỏi người hay việc đang nói (*be absorbed in, be fascinated by, be passionate about, be infatuated with*). Bản dịch phụ thuộc bổ ngữ: `say mê công việc` là deeply absorbed/passionate about work; `yêu say mê` là love passionately. Cụm không tự chứng minh nghiện, ám ảnh bệnh lý, bỏ bê mọi việc, chất lượng công việc, tài năng, tình yêu đôi bên, quan hệ hay sự đồng thuận. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `mê`, `mê dữ`, `khoái`, `ghiền` có thể gần nghĩa nhưng `ghiền` dễ gợi thói quen/lệ thuộc và không thay mọi trường hợp. Phân biệt `say mê` với `mê say` gần nghĩa nhưng khác nhịp câu, `đam mê` thường dùng như danh từ/động từ về hứng thú bền, và `say rượu` thuộc lớp mất tỉnh táo. Tab Hán–Nôm để trống vì chưa có chứng tích trực tiếp đủ chắc cho toàn cụm.
Tại cái kiếp tu của thầy còn kém lắm, nên thầy say mê danh dự đến nỗi hạnh phúc trước mặt mà thầy không thấy mà hưởng, để bôn ba đi tìm, rồi làm cho vợ buồn rầu, con cay đắng.
Nay cưới Thị Mùi mới thanh sanh là một tay bài cao, rồi sợ đây vợ chồng sẽ say mê bài bạc mà sạt nghiệp, hư nhà, uổng công phu của Thị Tánh tiện tặn trót 16 năm, tính làm ra của mà để lại cho con, sợ e con không được hưởng nhờ, vì sẽ bị tay người khác phá tiêu hết.
Đã vậy mà mười mấy năm nay cả nhà mình không đói khát bữa nào, không cực khổ chi hết, trái lại chú với con Diệp cũng như mấy mẹ con các con từ lớn chí nhỏ thảy đều an vui, ai cũng say mê cảnh thú thiên nhiên, ai cũng cho hạnh phúc của sư huynh An Viên bày cho bà con mình chung hưởng đây, quí báu hơn tất cả hạnh phúc nào khác, thế thì chú nhắc chuyện Khải Quang làm chi và gởi thơ cho người mà yêu cầu vật gì, để cho người yên lòng mà hưởng hạnh phúc giàu sang của đời, mình hưởng hạnh phúc thiên nhiên của trời cho thoả thích, cần gì phải bươi móc đống tro tàn cho nó bay bụi dơ dáy.
Ba cậu trai đứng câu dài theo mé rạch, vì mỗi cậu đều có bắt được vài con cá trê hoặc con cá úc, nên cậu nào cũng say mê, kiếm chỗ có bóng cây mà đứng, rồi cầm cần câu hoài mà không biết mỏi.
`Say mềm` là say rượu nặng đến mức thân thể mềm nhũn, khó đứng hoặc đi vững (*very drunk, dead drunk*). `Say mèm` là biến thể khẩu ngữ gần nghĩa và được gom vào cùng mục. Đây là mô tả cảm quan, không phải thang đo nồng độ cồn hoặc chẩn đoán; một người chưa ngã vẫn có thể bị ảnh hưởng nghiêm trọng, còn người đi không vững có thể do nguyên nhân khác. Cụm không tự cho biết lượng đã uống, mức cồn, ý thức, nguy cơ cấp cứu, khả năng đồng thuận hay trách nhiệm pháp lý. Nếu người sau uống rượu khó đánh thức, nôn nhiều, co giật, thở chậm/không đều hoặc có dấu hiệu nguy hiểm, cần xử trí cấp cứu phù hợp thay vì chỉ gọi là `say mềm`. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `xỉn quắc cần câu`, `xỉn mềm`, `say mèm` là cách nhấn gần nghĩa nhưng mức thực tế vẫn phải quan sát. Tab Hán–Nôm để trống vì chưa có chứng tích trực tiếp cho toàn cụm.
Một người lính thủy ngoại quốc say mềm từ ngoài cửa lắc lư bước vào.
Ông Lang uống đã say mềm nên sẵn sàng chiều con gái:
Chai rượu, hắn nốc hết ly này đến ly khác cho đến khi say mềm thì nằm vật xuống phản ngáy pho pho.
`Say ngà ngà` là mới hơi chếnh choáng hoặc bắt đầu cảm thấy tác động của rượu bia (*slightly drunk, mildly tipsy*). Đây là mức mô tả cảm nhận và biểu hiện, không tương ứng một nồng độ cồn cố định, không bảo đảm phản xạ, phán đoán hoặc khả năng lái xe vẫn an toàn; chữ `hơi` không phải giấy chứng nhận tỉnh táo. Cụm không tự cho biết đã uống bao nhiêu, có bệnh hay dùng thuốc khác, khả năng đồng thuận hoặc trách nhiệm. `Ngà ngà` còn có nghĩa màu hơi ngà ở trang riêng; khi đi sau `say`, nghĩa say nhẹ đã rõ. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `hơi xỉn`, `xỉn xỉn`, `có men`, `lâng lâng` có thể gần nghĩa nhưng `lâng lâng` còn dùng cho cảm xúc/choáng không do rượu. Phân biệt `say ngà ngà` với `say mềm` mức nhấn nặng hơn và `ngà ngà màu` không liên quan rượu. Tab Hán–Nôm để trống vì chưa có chứng tích trực tiếp cho toàn cụm.
Lúc đó ba ly Martini lại làm cho tôi say, nhưng cái say hôm nay là cái say ngà ngà, say dễ chịu.
`Say như điếu đổ` là lối ví nhấn mạnh mức mê đắm, say mê hoặc bị cuốn hút rất mạnh (*utterly infatuated, completely captivated*). Trong cách dùng từ điển, cụm thuộc lớp ham thích/tình cảm của `say`, không mặc định người đó say rượu; hình ảnh `điếu đổ` làm thành ngữ tăng mức và không nên phân tích thành một triệu chứng y khoa. Cụm thường có sắc thái khẩu ngữ, văn chương hoặc cường điệu. Nó không tự chứng minh tình yêu được đáp lại, quan hệ, sự đồng thuận, ám ảnh bệnh lý, bỏ bê trách nhiệm hay chất lượng đối tượng được mê. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `mê như điếu đổ`, `mê dữ`, `mê mệt`, `mê tít` gần nghĩa tùy giọng. Phân biệt với `say nghiêng ngả`, `say mềm` thuộc rượu và với `đổ` nghĩa ngã thật. Tab Hán–Nôm để trống vì chưa có chứng tích trực tiếp cho toàn thành ngữ.
`Say rượu` là bị ảnh hưởng bởi cồn trong đồ uống, có thể thay đổi phán đoán, phối hợp vận động, lời nói, nhận thức hoặc hành vi ở mức khác nhau (*be drunk, be intoxicated by alcohol*). Đây là tên trạng thái rộng, không cho biết lượng/nồng độ cồn, thời điểm uống, mức suy giảm, chẩn đoán, nguy cơ hay khả năng đồng thuận. Không thể nhìn một biểu hiện đơn lẻ rồi chắc chắn kết luận say rượu; ngược lại, người chưa loạng choạng vẫn có thể bị ảnh hưởng. Say rượu không tự miễn trách nhiệm pháp lý và không biến im lặng thành đồng ý. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `xỉn`, `xỉn rượu`, `có men`, `ngà ngà`, `xỉn quắc cần câu` biểu đạt các sắc thái, nhưng không phải thang đo chuẩn. Phân biệt `say rượu` với rối loạn sử dụng rượu/nghiện rượu là tình trạng dài hạn cần đánh giá riêng, và với ngộ độc/quá liều rượu có thể là cấp cứu. Tab Nôm ghi `醝` cho `say` và `𤄍` cho `rượu` theo chứng tích trực tiếp, không suy y khoa từ mặt chữ.
– Ổng say rượu, tôi không dám mời, ông tới mời dễ hơn.
Anh chồng nọ say rượu không kịp nghĩ suy bèn cho phép bạn bè tới ve vãn vợ mình.
`Say sặc sụ` là cách nói cũ/hiếm tả người lừ đừ, mê man, gục lên gục xuống hoặc khó giữ tỉnh táo vì tác động của thuốc hay chất (*heavily dazed, drugged, stupefied*). Bản scan minh họa bằng thuốc ngủ; đó là ngữ cảnh chứng tích, không phải toàn bộ định nghĩa và không cho phép suy tên thuốc, liều, ý định sử dụng, ngộ độc hay chẩn đoán. Cụm không đồng nghĩa với `sặc sụa`, không tả ho/nôn thành tiếng và cũng không phải `say rượu` nếu câu không nói đến rượu. Trong lời hiện đại Sài Gòn–Nam Bộ, thường nói rõ `uống thuốc vô lừ đừ`, `gục lên gục xuống`, `buồn ngủ díp mắt`; các cách này dễ hiểu hơn nhưng không phải biến thể chữ. Nếu người dùng thuốc khó đánh thức, thở bất thường hoặc có dấu hiệu nguy hiểm, cần đánh giá y tế khẩn cấp theo hoàn cảnh thay vì chỉ gắn nhãn `say sặc sụ`. Tab Hán–Nôm để trống vì chưa có chứng tích trực tiếp đủ chắc cho toàn cụm.
`Say sóng` là bị khó chịu do chuyển động lặp của tàu, ghe, thuyền trên mặt nước, thường có thể chóng mặt, buồn nôn, vã mồ hôi hoặc nôn (*be seasick, get motion sickness on a boat*). Không phải ai say sóng cũng nôn và tên gọi không tự cho biết mức độ, thời gian kéo dài, bệnh nền hay cần dùng thuốc nào. Cụm có thể dùng cả khi đi sông, hồ hoặc biển; không chứng minh sóng lớn, thời tiết xấu, tàu không an toàn hay người đi chưa quen nước. Trong tư liệu Nam Bộ, `bà thủy vật` là lối nói dân gian cũ về tình trạng đi ghe xuống bị say sóng; lời hiện đại thường dùng `say sóng`, `say tàu`, `đi ghe bị chóng mặt/buồn nôn`. Phân biệt `say sóng` với `say xe` cùng họ motion sickness nhưng khác phương tiện, và với chóng mặt/nôn do nguyên nhân khác. Tab Hán–Nôm để trống vì chưa có chứng tích trực tiếp đủ chắc cho toàn cụm.
Anh nhớ uống hai viên thuốc trừ say sóng đi.
Sau ba ngày say sóng, ói mửa tới mật xanh, nằm li bì bỏ cơm bỏ cháo ở giữa sàn tàu trống trơn, nắng đổ lửa.
`Say sưa` có hai lớp cần tách: (1) mê mải, hào hứng, dồn nhiều chú ý vào lời nói hay hoạt động (*absorbed, engrossed, enthusiastically*): `say sưa kể chuyện`, `say sưa làm việc`; (2) trong tổ hợp rượu chè, ăn uống, tả việc mải uống hoặc chìm trong cuộc nhậu (*drinking heavily, reveling*). Nghĩa thứ nhất không tự chứng minh công việc hay, đúng, hiệu quả, bỏ bê mọi thứ hoặc nghiện; giọng say sưa cũng không bảo đảm lời kể thật. Nghĩa rượu chè không tự cho biết lượng, BAC, mức suy giảm, đồng thuận, trách nhiệm hay chẩn đoán dài hạn. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `mê mải`, `mê dữ`, `kể hăng say`, `nhậu tới bến` có vùng gần nghĩa nhưng sắc thái và mức an toàn khác nhau; không dùng cách nói vui để cổ vũ ép uống. Phân biệt `say sưa` với `say sữa` là lối cũ về uống/say triền miên và `say rượu` là trạng thái bị cồn ảnh hưởng. Tab Nôm ghi `醝` vì nguồn Hán–Nôm định vị trực tiếp `say sưa`; chữ này không giải hết nghĩa hiện đại của toàn cụm.
Người ta say sưa trước cảnh cây sum sê chồi lá, non sông hớn hở vui cười.
Mấy bác đó lập hội đặng ăn uống say sưa làm việc tồi bại, chớ phải lập hội đặng lo công ích gì hay ho mà theo.
Vĩnh Xuân làm quan tiếp khách cầm thi càng thường hơn nữa, say sưa mùi âm nhạc, mê mẩn thú văn chương, đêm nào cũng uống trà ngon rồi hòa đờn hoặc họa thi vơi bạn.
Thình lình cha con vì tật say sưa mà chết bờ chết bụi.
`Say sữa` là cách nói cũ/hiếm tả việc cứ uống rượu rồi say mãi, trạng thái say đã thành thói quen (*habitually drunk, continually drinking and intoxicated*). `Sữa` ở đây không mang nghĩa milk; không được sửa máy móc thành `say sưa`, dù hai cụm đứng gần nhau trong dải từ điển. Lời gọi này mô tả một nếp uống theo đánh giá trong văn cảnh, không đủ để xác định tần suất, lượng rượu, nồng độ cồn, chẩn đoán rối loạn sử dụng rượu, nguyên nhân hay phẩm chất con người. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ hiện đại, `nhậu hoài`, `xỉn miết`, `uống rồi say hoài` gần ý và dễ hiểu hơn, nhưng mang sắc thái chê trách tùy câu. Khi trích tư liệu phải giữ nguyên `say sữa` và chú thích lối cũ, không hiện đại hóa âm thầm. Tab Hán–Nôm để trống vì chưa có chứng tích trực tiếp đủ chắc cho toàn cụm.
`Sấy thức` là cách nói cũ/hiếm, được nguồn dẫn sang biến thể `sẽ thức`, chỉ trạng thái đang ngủ nhưng rất dễ tỉnh, nghe tiếng động là thức dậy liền (*a light sleeper; easily awakened*). Cụm không có nghĩa sấy cho khô rồi thức, không tự chỉ mất ngủ, ngủ không đủ, lo âu, bệnh, tác dụng thuốc, thính lực đặc biệt hay mức tỉnh táo ban ngày. Một lần giật mình thức không đủ để gọi là một đặc điểm kéo dài; cần đọc văn cảnh. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ hiện đại, `ngủ dễ thức`, `ngủ thính`, `nghe động là dậy` rõ hơn; `ngủ thính` vẫn là khẩu ngữ, không phải chẩn đoán. Phân biệt `sấy thức` với `sấy` làm khô và `thức giấc` trung tính. Tab Hán–Nôm để trống.
`Say thuốc` là bị choáng, buồn nôn, lừ đừ hoặc giảm tỉnh táo do tác động của `thuốc`. Trong ngữ cảnh truyền thống, `thuốc` thường là thuốc hút, nhất là thuốc lào có nicotine mạnh (*feel sick or dizzy from tobacco; get a nicotine rush*); trong ngữ cảnh y dược, cụm có thể chỉ tác dụng làm buồn ngủ/choáng của thuốc chữa bệnh hoặc chất khác (*be drugged, feel dazed from medication*). Phải đọc bổ ngữ và hoàn cảnh, không mặc định mọi trường hợp là nicotine, thuốc ngủ, ma túy, quá liều hay dị ứng. Tên gọi không cho biết loại thuốc, liều, đường dùng, ý định, chẩn đoán hoặc mức nguy hiểm. Nếu có nôn dữ, co giật, khó thở, rối loạn ý thức hoặc dấu hiệu nặng, cần xử trí theo tình trạng thật. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `hút thuốc bị choáng`, `rít thuốc lào vô xây xẩm`, `uống thuốc vô lừ đừ` rõ nghĩa hơn. Phân biệt `say thuốc` với `say rượu`, `say xe` và `ngộ độc thuốc`. Tab Hán–Nôm để trống vì chưa có chứng tích trực tiếp đủ chắc cho toàn cụm.
Đưa qua đưa lại trên chiếc võng, hút hết điếu xì gà này đến điếu khác để cho say thuốc đồng thời để đuổi muỗi, tôi kiểm điểm mọi việc.
Đầu tôi choáng váng vì say thuốc và cũng vì sướng vô tả.
Và không biết có phải vì say thuốc hay vì quá hồi hộp, Tư Cầu bíu chặt mười đầu ngón tay xuống dưới mặt chiếu.
Nỗi buồn bây giờ, trong cơn say thuốc này không đọng lại lâu, nó thoáng qua, ở lại trong ý nghĩ của Thành một lát rồi từ từ mờ đi, bay biến, mòn mỏi dần để chỉ còn một cảm giác là mơ sung sướng.
`Say tít` là cách nói nhấn mạnh trạng thái say rượu rất nặng, gần `say khướt`, `say bí tỉ` (*extremely drunk, dead drunk*). Cụm thường mở rộng thành `say tít cung thang`, `say tít cung mây`; các đuôi này tăng sắc thái hình ảnh chứ không phải địa điểm hay thang đo. Tên gọi không tự xác định lượng rượu, BAC, mức ý thức, ký ức, chẩn đoán, đồng thuận hoặc trách nhiệm; người còn nói được vẫn có thể bị ảnh hưởng nặng, còn khó đánh thức/thở bất thường cần xử trí như dấu hiệu nguy hiểm. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `xỉn bí tỉ`, `xỉn quắc cần câu`, `xỉn hết biết` gần mức nhấn nhưng đều là khẩu ngữ, không phải đo lường. Phân biệt mục này với chuỗi `ngủ say tít`, trong đó `say` thuộc nghĩa ngủ sâu và `tít` làm mạnh mức ngủ chứ không nhất thiết nói rượu. Tab Hán–Nôm để trống cho toàn cụm; chứng tích `醝` của `say` chỉ được giải ở các mục có định vị trực tiếp.
Trong cuộc chia ly nào cũng lấy nước mắt làm rượu tiễn, mặc dù họ có nhiều rượu để uống, uống cho say tít cung thang, quên đi sự phân kỳ, đừng nhìn thấy kẻ ra đi, cũng như đừng thấy người ở lại.
Nay cầm cự với Trương-Cáp hơn 50 ngày, bỗng quay ra uống rượu say tít, say rồi ra ngồi ngay trước núi chửi bới, coi dưới mắt không ai như thế, ắt không phải tham chén rượu đâu.
70. Đã khỏe lại khôn, Trương-Phi chiếm Ngõa-khẩu ải. Càng già càng giỏi, Hoàng-Trung đoạt Thiên-đãng sơn.
Đây, rượu đấy, uống say tít rồi về đằng nhà Hải mà đập phá.
Ngày kia tôi cùng hòa thượng chén tạc chén thù, hòa thượng say tít, tôi bảo hòa thượng nên cho đồ đệ đi quyên giáo, kiếm chút ít dành dụm.
4. Trong chùa lượm đấu, khép tội Bì Hùng
`Say tít cung thang` là thành ngữ khẩu ngữ, giàu hình ảnh, chỉ say rượu cực nặng, gần `say khướt`, `say bí tỉ`, `say túy lúy` (*dead drunk, extremely intoxicated*). Toàn cụm là một đơn vị tăng mức; không tách `cung` thành cây cung hay cung điện, `thang` thành cái thang rồi dựng nghĩa đen. Một số tư liệu nêu biến thể `say tít cung mây`, `say tít cù lèo`; nên ghi như biến thể diễn đạt chứ không tự dựng nguồn gốc. Cụm không cho biết lượng rượu, BAC, mức ý thức, ký ức, khả năng đồng thuận, trách nhiệm hay chẩn đoán dài hạn. Khó đánh thức, nôn, co giật hoặc thở bất thường vẫn là dấu hiệu nguy hiểm cần xử trí. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `xỉn quắc cần câu`, `xỉn bí tỉ`, `xỉn hết biết` gần mức nhấn. Tab Hán–Nôm để trống vì chưa có chứng tích mặt chữ trực tiếp cho toàn thành ngữ.
Say tít cung thang, say bất tỉnh nhân sự.
`Say trầu` là bị choáng, nóng bừng, buồn nôn, lảo đảo hoặc khó chịu sau khi ăn/nhai miếng trầu, nhất là người chưa quen hoặc miếng trầu têm mạnh (*feel dizzy or sick from chewing betel quid*). `Trầu` trong văn hóa Việt thường là một tổ hợp có lá trầu, cau và vôi; có thể thêm thành phần khác, nên tên gọi không cho biết chính xác công thức, liều, chất gây phản ứng hay mức nguy hiểm. Không phải mọi người ăn trầu đều say trầu, và cụm không tự chứng minh dị ứng, ngộ độc, lệ thuộc hay bệnh. Giá trị nghi lễ–giao tiếp của trầu không làm thói quen nhai trầu trở thành vô hại; cau/trầu có nguy cơ sức khỏe dài hạn cần trình bày riêng, không dùng câu ví dụ để khuyến khích tập ăn. Trong lời Nam Bộ, `ăn trầu bị choáng`, `miếng trầu nồng quá làm xây xẩm` rõ nghĩa hơn. Phân biệt `say trầu` với `say thuốc`, `say rượu` và nghĩa bóng `say tình`. Tab Hán–Nôm để trống vì chưa có chứng tích trực tiếp đủ chắc cho toàn cụm.
`Say túy lúy` là say rượu cực nặng, gần `say bí tỉ`, `say khướt`, `say tít cung thang` (*dead drunk, extremely intoxicated*). `Túy lúy` thường được người nói cảm nhận như một tổ hợp láy; có cách giải thích từ nguyên liên hệ với Hán–Việt `túy lý càn khôn` (“trời đất trong cơn say”), nhưng đó là phân tích lịch sử cần dẫn nguồn, không nên trình bày như đồng thuận tuyệt đối. Chữ Hán `醉` đọc `túy` có nghĩa say rượu và được ghi trực tiếp trong nguồn Hán–Nôm; không tự ghép chữ cho tiếng `lúy`. Cụm không cho biết lượng, BAC, ý thức, ký ức, đồng thuận, trách nhiệm hoặc chẩn đoán dài hạn; dấu hiệu khó đánh thức, co giật hay thở bất thường vẫn cần xử trí khẩn cấp. Trong lời Sài Gòn–Nam Bộ, `xỉn bí tỉ`, `xỉn quắc cần câu`, `xỉn hết biết` gần nghĩa. Dạng OCR `tùy lũy` trong scan không được dùng làm đầu mục chuẩn khi đối chiếu các nguồn cho thấy `túy lúy`.
Tôi quay trở về quán rượu và lần này, say túy lúy.
`Say xoàng xoàng` là cách nói cũ/hiếm chỉ say nhẹ hoặc vừa vừa, được bản từ điển dẫn sang `say ngà ngà` (*mildly tipsy, slightly drunk*). `Xoàng xoàng` ở đây làm nhẹ mức độ, không mang nghĩa chất lượng tầm thường như trong `làm ăn xoàng xoàng` và không phải một nấc BAC chuẩn hóa. Cụm không cho biết lượng rượu, phản xạ, phán đoán, khả năng lái xe, đồng thuận, trách nhiệm hay bệnh/thuốc kèm. Lời hiện đại thường dùng `say ngà ngà`, `hơi say`; ở Sài Gòn–Nam Bộ có `hơi xỉn`, `xỉn xỉn`, `có men`. Dù có chữ chỉ mức nhẹ, người nói không thể tự dùng cụm này làm bằng chứng mình lái xe an toàn. Phân biệt `say xoàng xoàng` với `say tít`, `say túy lúy` và `xoàng xoàng` đánh giá chất lượng. Tab Hán–Nôm để trống vì chưa có chứng tích trực tiếp cho toàn cụm.
`Si` (`癡`, dạng khác `痴`) trong Phật học chỉ sự mê lầm, không thấy biết đúng về bản thân và sự vật, thường được giải qua khái niệm vô minh. Ngoài ngữ cảnh ấy, từ có nét mê đắm trong `si tình`, `tình si`, và nét chê thiếu sáng suốt trong `ngu si`. Không đồng nhất si với ít học, chỉ số thông minh thấp, khuyết tật hay bệnh tâm thần. `Cây si` và `nốt si` là những đồng âm khác nghĩa, không mang chữ nguồn này. Trong cách phân loại thập sử của Phật học, tham, sân, si, mạn, nghi hợp thành ngũ độn sử. Đây là tên các trạng thái/chướng ngại của tâm trong giáo lý, không phải năm loại người hay chẩn đoán sức khỏe tâm thần.
Quan hệ giữa các sinh vật với nhau và với môi trường tự nhiên; cũng dùng trong từ ghép để chỉ hoạt động được tổ chức theo đặc điểm và giới hạn của hệ tự nhiên.
Síp-lê là từ vay Pháp trong lời Nam Bộ cũ, dùng cho còi xe lửa, tiếng còi xe lửa hoặc hành động đầu máy phát còi: nghe tiếng síp-lê, xe lửa síp-lê. Dạng nguồn có thể liên hệ cả French sifflet ‘cái còi’ và siffler ‘huýt/thổi còi’; VietLayers giữ mức probable vì ngữ liệu tiếng Việt dùng được theo cả chức năng danh từ lẫn động từ. Từ không chỉ mọi tiếng rít, tiếng còi xe đường bộ, còi tàu thủy hay tiếng máy; cũng không tự cho biết đoàn tàu sắp đến, sắp chạy hay đang cảnh báo điều gì nếu văn cảnh không nói.
Gần bảy giờ rưỡi rồi, nghe có tiếng xe lửa síp-lê xa xa.
Đồng hồ vừa gõ sáu giờ, thì nghe tiếng síp-lê vang rân.
`Sở` có ba lớp cần tách. Với chữ `所`, nó có thể là danh từ chỉ nơi làm việc, cơ quan hoặc một đơn vị hành chính chuyên môn: `đến sở`, `ở sở`, `Sở Y tế`; trong cách nói cũ, `sở` đứng riêng thường gần `công sở` hoặc chỗ làm. Cũng từ `所`, tiếng này làm thành tố trong nhiều tổ hợp Hán–Việt như `sở thích`, `sở hữu`, `sở trường`, `sở dĩ`, `sở tại`, `sở kiến`, thường góp nét nơi, cái/điều mà hoặc đối tượng liên quan; không thể dịch rời mọi trường hợp thành `department` hay `possess`. Viết hoa trong `nước Sở`, `Hán–Sở`, nó là tên riêng từ chữ `楚`, chỉ một nước/vùng lịch sử Trung Hoa. Các tiếng giống âm trong `xứ sở`, `xoay sở` phải được xét theo toàn từ, không mặc định cùng cấu tạo.
Chu (cách đọc tiếng Anh/Quan thoại trong một số tài liệu)
Sở dĩ thầy biết như vậy vì hôm rồi thầy thấy dưới chiếc tam bản có một người Hải Nam trọng tuồi râu tóc bạc phếu.
Chàng đã xin tiền nhiều thằng rồi, trừ thằng nầy, vì nó dọn nhà đi đâu mất, mà chàng thì không dám đến ngay sở của nó, sợ nó xấu hổ với làng nước.
Trước kia, họ rất thân nhau, mặc dầu không làm chung sở và anh Mục ấy có tánh chung thủy lắm !
Sớm mơi chỉ buổi sáng sớm hoặc thời điểm sớm trong ngày theo lời Nam Bộ. Cụm dùng làm danh từ thời gian (`một buổi sớm mơi`, `buổi sớm mơi`) hoặc trạng ngữ (`từ sớm mơi`, `hồi sớm mơi`, `sớm mơi đi`). Dạng `sáng sớm mơi` có chứng tích và có tác dụng nhấn nhịp lời, không nhất thiết là lỗi thừa chữ. `Mơi` trong cụm này không mang nghĩa ngày mai; muốn biết đúng lúc rạng đông, sau mặt trời mọc hay mấy giờ phải xem thêm câu. Có thể đối chiếu `sớm mai`, `sáng sớm`, nhưng khi trích văn Nam Bộ nên giữ nguyên dạng.
Một buổi sớm mơi, thầy nhứt ở trong lớp đương cắt nghĩa bài cho học trò.
Một trong hai nhánh phân lưu lớn của sông Mê Kông ở Nam Bộ, dẫn nước và phù sa qua phần phía nam Đồng bằng sông Cửu Long để ra biển.
Bắt đầu tháng Chín tháng Mười, chúng bay từ Biển Hồ hoặc từ sông Hậu về rừng U Minh để làm ổ.
Cánh đồng hoang vu, chạy dài tới chân trời, lai láng như biển cả, rộng hàng năm, sáu chục cây số nối liền bờ sông Hậu ra vịnh Xiêm La.
Tuy là ở gần sông Tiền và sông Hậu những cánh đồng giữa Sa Đéc, Long Xuyên quá nhàm, thua xa vùng Tân An, Cần Giuộc là nơi có con sông kém quan trọng hơn chảy qua.
Một trong hai nhánh phân lưu lớn của sông Mê Kông ở Nam Bộ, dẫn nước và phù sa qua phần phía bắc Đồng bằng sông Cửu Long rồi tiếp tục chia thành các dòng ra biển.
Buổi sớm mai ánh nắng giọi đầu nhành, ngọn cỏ sáng lòa, ngoài sông Tiền-Giang thuyền buôn lại qua trương buồm trắng nõa.
Theo tài liệu trên, ở Gia Định, Biên Hòa phải cày; ở vài nơi thuộc Mỹ Tho, Cao Lãnh hoặc phía Vĩnh Long ngày nay thuộc hữu ngạn sông Tiền, nhờ phì nhiêu nên khỏi cày, cứ phát cỏ xong rồi cấy mạ xuống.
Nam Kỳ có dòng Cửu Long với sông Tiền và nhánh là sông Hậu khá to rộng,với mùa lụt mà vùng Rạch Giá-U Minh chịu ảnh hưởng không đáng kể .
Sốp-phơ là cách gọi cũ/vùng của người lái xe, vay tiếng Pháp chauffeur; dạng sớp-phơ cũng được ghi nhận. Trong lời hiện nay, tài xế hoặc người lái xe tự nhiên hơn. Từ không tự cho biết người ấy lái loại xe nào, sở hữu xe, được thuê riêng, có giấy phép, giỏi nghề, là nam hay kiêm thợ máy; các chi tiết đó phải do văn cảnh cho biết.
Xe ngừng rồi, người sốp-phơ ló đầu ra hỏi:
Khi gần tới Phú Lợi thì giàn máy chúng chứng, không muốn quay nữa, bởi vậy xe lúc chạy được, lúc rề rề, giục giặc một hồi rồi người sốp-phơ khó ép buộc giàn máy ráng nữa được, nên phải đành ngừng sát bên lề đường mở cửa leo xuống.
Sơ sịa là cách nói Nam Bộ, thường tương ứng với `sơ sài` nhưng có phạm vi dùng mềm hơn. Với việc ngó, kể, tính, làm hay khép, từ chỉ sự lướt qua, đại khái, chưa kỹ hoặc chưa đủ phần. Với ăn uống, đám tiệc, cơn đau hay một việc nhỏ, từ có thể chỉ mức giản dị, ít thôi, nhẹ hoặc không bày biện nhiều, chưa chắc là lời chê. Dạng hiếm `sơ xịa` cũng gặp trong văn liệu. Không nhập `sơ sài` làm bí danh vì đó là đầu mục toàn dân có lịch sử và kết hợp riêng; hai từ chỉ được nối ở quan hệ tương ứng gần nghĩa.
Cô khép cửa lại, vì sợ gió lọt vô lạnh con Yến, nhưng mà cô khép sơ sịa có ý để chờ cô Oanh chừng lại tới thì xô mà khỏi phải kêu mở cửa.
Tuy nói ăn sơ sịa, song cũng có cá thịt canh rau đủ thứ, mà ai cũng đói, lại cũng vui, nên chủ khách đều ăn no.
`Sử` thường là danh từ Hán–Việt từ chữ `史`, dùng như dạng rút gọn của `lịch sử` hoặc chỉ sách vở, việc ghi chép và ngành nghiên cứu quá khứ: `học sử`, `chép sử`, `đọc sử`, `sử Việt`, `sử sách`, `sử liệu`. Trong tiếng Việt hiện đại, từ đứng riêng tự nhiên nhất trong văn phong giáo dục, nghiên cứu và các tổ hợp văn–sử–địa; không phải mọi chuyện đã qua đều là chứng cứ lịch sử. Tiếng `sử` trong `sử dụng` lại thuộc chữ `使`, mang nét dùng, sai khiến hoặc khiến trong lớp Hán văn; ở tiếng Việt hiện đại nó chủ yếu sống trong từ ghép cố định, không nên tách `sử` ra dùng như động từ thay cho `dùng`. Cần phân biệt cả `sử` với `xử` trong `xử lý`, `xét xử`.
Từng vệt sao rơi, phải chăng đó là những niềm tin tưởng soi sáng quyển sử trường cửu của đất nước, một quyển sử không có số trương mà mỗi luống cày là một tờ giấy bao la, mỗi bụi lúa là một nét chữ không nhòa, muôn năm linh động?
Năm 1770, sử chép chuyện ông Tăng Ñn đánh cọp tại chợ Tân Kiểng (Tân Cảnh), năm 1774 chùa Giác Lâm dựng lên, trên gò đất cao ráo (do người Minh Hương là Lý Thụy Long quyên tiền), chùa Kim Chương lập năm 1775.
Đó là những tài ba ăn trợt, khó lòng sử dụng được.
Cái ông Quan Công ngày xưa, ông ấy đốt đuốc trước buồng vợ của Lưu Bị để đọc sách, sử nói rằng ông ấy làm thế để ngăn dư luận đàm tiếu xằng bậy, chớ biết đâu ông lại không ngăn chính ông ta nghĩ xằng khi cùng một người đàn bà đẹp ở chung dưới một mái nhà, giữa đêm tăm tối ?
Sua đũa là dạng gọi Nam Bộ của `so đũa`, tên cây *Sesbania grandiflora* thuộc họ Đậu, thường trồng gần nhà hoặc theo hàng rào, có bông lớn màu trắng đến đỏ tùy dạng và trái dài thòng xuống. `Cây sua đũa`, `bông sua đũa`, `trái sua đũa` lần lượt chỉ cây và các bộ phận, không nhập làm một. Bông có mặt trong món ăn Nam Bộ, nhưng tên cây không tự bảo đảm mọi bộ phận, mọi cây hoặc mọi cách chế biến đều ăn được hay dùng làm thuốc an toàn.
Dài theo rào đó thì trồng cây sua đũa, đến mùa nầy nó trổ bông trắng nõn xem cũng vui vui.
Tôi bước ra sàn nước, ngồi tựa lưng vào nhà tắm, dưới hàng cây sua đũa đơm đầy hoa trắng.
`Sum hiệp` là cách nói cũ, đặc biệt quen trong văn Nam Bộ, gần `sum họp`, `sum vầy` hoặc `đoàn tụ`: những người có quan hệ thân thuộc, tình cảm hay gắn bó được gặp lại hoặc tụ lại với nhau, thường sau một thời gian xa cách. Trong corpus, từ đi với vợ chồng, mẹ con, cha con, anh em, người thân và `một nhà`; vì vậy không nên thu hẹp vào riêng đôi lứa. Ngược lại, `sum hiệp` chỉ cho biết họ được ở cùng chỗ hay nối lại cảnh gần nhau trong phạm vi câu: từ không tự chứng minh mọi người đều có mặt, đã tha thứ, hết mâu thuẫn, sống chung một nhà, được pháp luật công nhận, hạnh phúc hoặc sẽ không còn chia xa. Nét `hiệp` ở đây là họp/hạp; nguồn Hán–Nôm xác nhận `合` có thể đọc `hiệp` và có nghĩa tụ hội, góp lại. Chưa có đủ chứng cứ trong hồ sơ này để gán chắc một chữ nguồn cho `sum` hoặc coi toàn cụm là khoản vay nguyên khối từ Hán văn.
Cháu về ở nhà với ông cho chồng cháu đi làm ăn một đôi năm, nếu may làm giàu được nó trở về vợ chồng sum hiệp an hưởng thanh nhàn vậy chẳng vui hay sao?
Ngó đồ ăn ngon dọn đầy bàn lại có mẹ với chị Đào chị Lý ngồi trước mặt, các người thân yêu đều sum hiệp một nhà, cậu Khánh vui mừng quá nên cậu cầm đũa gắp liền.
Em hẳn còn nhớ có một đêm trăng chúng ta từ biệt nhau và chúng ta đồng mong mỏi ngày sum hiệp vĩnh viễn?
Sương phụ là danh từ Hán–Việt cũ 孀婦, chỉ người phụ nữ có chồng đã mất. Trong văn Nam Bộ đầu thế kỷ XX, từ dùng trong lời kể, giấy tờ và tổ hợp như tiền cấp dưỡng sương phụ. Cách nói hiện nay thường là góa phụ hoặc người phụ nữ góa chồng; góa phụ là đồng nghĩa trực tiếp và được liên kết tra cứu, còn người góa chồng được giữ làm lời giải chứ không làm alias dài. Từ chỉ tình trạng hôn nhân theo cách gọi lịch sử, không tự cho biết tuổi, có con hay không, hoàn cảnh kinh tế, cách ăn mặc, thời gian để tang, việc tái hôn, đức hạnh hay nghĩa vụ phải sống một mình. Khi nói về người đương thời, nên dùng cách họ tự chọn và tránh biến tình trạng góa thành nhãn định danh duy nhất.
Cuộc nhà cửa vườn tược nầy thuộc của bà giáo Viễn là một bà sương phụ, năm nay mới 50 tuổi, ở đó mà an hưởng chớ không phải của một nông gia hay là của một dật sĩ nào hết.
Bà Xã Cầm là một bà sương phụ năm nay đã 60 tuổi, đầu tóc bạc hoa râm, răng rụng hết vài cái, nhưng sức khỏe bà vẫn còn đầy đủ.
`Sườn nhà` là hệ khung/bộ phận chính tạo dáng và đỡ các phần của căn nhà, thường tương ứng `khung nhà`, *house frame/structural framing*. Tùy kiểu xây dựng, sườn có thể gồm cột, kèo, vì, xà, dầm hoặc cấu kiện khác bằng gỗ, thép, bê tông; tên chung không tự cho biết vật liệu, cấu tạo hay bộ phận nào chịu lực. Không suy một sườn nhà an toàn chỉ vì đứng vững bằng mắt thường; thiết kế, lắp dựng, thay đổi hoặc tháo cấu kiện cần hồ sơ và người có chuyên môn, cùng biện pháp chống té/ngã vật.
Mai kia mốt lại, cuộc phá sơn lâm này mãn, chắc chắn thế nào mình cũng lời được một cái sườn nhà.
Năm 1908, chợ Cái Răng đã sung túc đến mức hương chức hội tề sở tại bán cái sườn nhà lồng chợ cho làng Thới Thạnh để mua cái sườn nhà chợ khác, to và chắc chắn hơn.
Sức nặng của hai cô gái đang lớn lên, làm cho cây gỗ của cả giàn sườn nhà kêu răng rắc và khi Hoàng đưa võng thì cả nếp nhà bị lung lay.
Mái tranh, sườn nhà tre, trâu, bò, heo, chó, gà, vịt, trôi lềnh bềnh.
Súp lê là từ vay Pháp trong lời Nam Bộ cũ, chỉ còi hoặc tiếng còi của phương tiện giao thông cơ giới và cũng dùng như động từ khi phương tiện phát còi; chứng liệu nổi bật nhất thuộc tàu thủy, tàu đò và tàu chạy hơi nước. Dạng xúp lê cùng các lối viết có gạch nối là biến thể chữ. Chú giải Hồ Biểu Chánh liên hệ French souffler ‘thổi’, nhưng mối âm–nghĩa giữa các từ French souffler, siffler, sifflet và cách dùng tiếng Việt từng dao động, nên VietLayers giữ nguồn souffler ở mức probable chứ không tuyên bố một đường vay duy nhất đã được chứng minh hoàn toàn. Síp-lê đã có mục riêng cho lớp còi xe lửa nổi bật trong văn liệu; không nhập hai mục tự động. Súp lê cũng không chỉ mọi còi cầm tay, không tự cho biết tàu sắp chạy hay đang cảnh báo điều gì nếu câu chưa nói.
Tàu gần mở dây nên súp lê kêu giục hành khách xuống đặng nó chạy.
Đột nhiên, tiếng "súp lê" nổi lên inh ỏi:
Sư sãi là danh từ gọi khái quát sư và sãi ở chùa, thường gặp trong lời nói thông thường, văn cũ hoặc khi kể về một tập thể không nêu từng người. Từ không phải lúc nào cũng khinh miệt, nhưng có thể nghe suồng sã hoặc thiếu trang trọng nếu dùng để gọi trực tiếp hay trong nghi lễ. Tùy đúng đối tượng, văn phong trang trọng có thể dùng nhà sư, tăng sĩ, chư tăng, quý thầy hoặc tăng ni nếu muốn nói cả tu sĩ nam và nữ. Không tự coi sư sãi là đồng nghĩa với ni cô, không suy phẩm cấp, tông phái, dòng truyền thừa, tình trạng thọ giới, giới tính, phẩm hạnh, quyền đại diện hay hành vi của từng người. Khi trích văn học, nên giữ nguyên từ và chú giải sắc thái thời đại; khi giao tiếp, dùng danh xưng mà người hoặc cơ sở tôn giáo ấy sử dụng.
– Sao ta chẳng thấy sư sãi nào đón tiếp?
Các chùa chiền, các sư sãi đang vận động xóa bỏ những bất công.
Ta-bi là cách phiên âm cũ trong lời Việt Nam Bộ của tiếng Pháp tapis, chỉ tấm thảm dùng để trải hoặc trang hoàng một gian phòng. Trong Nợ đời, ta-bi nằm giữa cảnh chỗ tiếp khách có bàn ghế, màn cửa, tranh và chậu kiểng, nên chú giải nguồn ghi gọn là thảm. Từ này không đồng nghĩa với mọi tấm chiếu, mền, màn, khăn bàn hoặc nệm; cũng không tự cho biết thảm trải dưới sàn hay phủ mặt nào nếu câu chưa nói rõ. Không suy chất liệu, kích thước, xuất xứ, giá tiền hoặc mức sang trọng chỉ từ tên gọi. Tiếng Việt hiện nay dùng thảm; ta-bi nên giữ nhãn lịch sử khi dẫn văn xưa.
Hai chị em vô nhà vặn đèn khí lên thì thấy đồ đạc hực-hở, bàn mặt đá, ghế xích đu, tủ cẩm lai, tranh sơn thuỷ, mấy cửa sổ có treo màn tụi, chỗ tiếp khách có trải ta-bi trên bàn có bình bông tươi, dựa cửa có chậu kiểng kiểu , có sắm ván đi-oăn để nằm hút thuốc á phiện, có sắm đủ thứ đờn cho khách hoà chơi.
Loại xuồng máy nhỏ, chạy nhanh trên sông rạch Nam Bộ, thường gắn động cơ và trục chân vịt dài phía sau.
Việc tạo lập, huy động, phân bổ, quản lý và sử dụng tiền, tín dụng, đầu tư cùng nguồn lực tiền tệ của cá nhân, tổ chức hoặc nhà nước; cũng chỉ tình trạng tiền bạc của một chủ thể.
Phải có tài chính dồi dào rồi muốn làm việc chi mới được, chớ kinh tế eo hẹp tự nhiên bị ngoại bang yểm chế.
Giới tiểu điền chủ, hương chức hội tề ở làng hoặc công chức đều dư khả năng tài chính để mua sách.
Nhu cầu tài chính cứ còn mà có giữ mình trong sạch được, tức là đã hy sinh, đã nổ lực.
Ông nhắc lại chuyện trung ương đang thiếu phương tiện tài chính và kêu gọi các đảng viên mới nên đi làm cán bộ chính phủ một thời gian như ông đã nói với Hạo ở tiệm cà phê khách trú.
Tài chính bền vững là hoạt động huy động, phân bổ và quản lý vốn có xét đồng thời hiệu quả tài chính lâu dài với tác động đối với môi trường, xã hội và quản trị.
Sự tăng lên theo thời gian về quy mô, số lượng, giá trị, sản lượng, năng lực hoặc chỉ tiêu đo lường khác; thường dùng trong kinh tế, doanh nghiệp và sinh học.
" Rồi cứ nói thêm rằng cây trứng cá một thời đã được mọi người ưa chuộng vì tăng trưởng nhanh ,nhiều lá để tạo bóng mát ,trái màu đỏ,trẻ con ưa thích nhưng coi chừng.
Mỗi năm, mỗi tuổi, nỗi khổ nhục chồng chất, tăng trưởng theo năm tháng.
Nhỏ Loan than thở vừa đúng lúc thầy giảng về sự tăng trưởng của xương.
Tăng trưởng bền vững là sự phát triển lâu dài về kinh tế và xã hội, tạo lợi ích hiện tại nhưng vẫn bảo vệ tài nguyên, môi trường và khả năng đáp ứng nhu cầu của các thế hệ sau.
`Tánh` trong lời Nam Bộ thường chỉ tính nết, tính tình, bản tính hoặc đặc điểm vốn có, tương ứng `tính` với chữ `性`: `tánh nết`, `tánh tình`, `bản tánh`, `tánh khí`. Dạng này vẫn sống trong khẩu ngữ, nhưng không dùng `tánh` thay cho mọi chữ `tính`: `tính toán`, `tính tiền`, `tính năng` thuộc các lớp nghĩa khác. Tự vị cũ còn ghi một từ đồng âm `tánh` với chữ `姓`, nghĩa là họ; nét này thuộc văn cũ và phải tách riêng, không nhập vào tính nết. Khi mô tả con người, một hành vi nhất thời không đủ để kết luận toàn bộ tánh tình hay phẩm giá của họ.
`Tánh nết` là dạng Nam Bộ của `tính nết`, nói khái quát những khuynh hướng và nếp cư xử thường thấy ở một người qua thời gian. So với `tánh tình`, cụm này thường nghiêng hơn về nết ăn ở và hành vi quen thuộc; tuy vậy hai cụm có phần nghĩa giao nhau và không phải lúc nào cũng tách rạch ròi. `Tánh` trong cụm ứng với `tính` (`性`), còn `nết` là thành tố Việt; không gán cả cụm cho một chữ hay tổ hợp Hán tự chưa được nguồn xác nhận. Một hành vi, một lời kể hoặc ấn tượng ban đầu chưa đủ kết luận toàn bộ tánh nết. Từ cũng không phải chẩn đoán tâm lý, bản án đạo đức bất biến hay bằng chứng về ý định trong một sự việc. Văn hiện hành thường dùng `tính nết`; giữ `tánh nết` trong lời Nam Bộ và trích dẫn cũ.
- Cậu cứ vậy hoài không biết tới chừng nào cậu mới chịu đổi tánh nết!
`Tánh tình` là dạng Nam Bộ của `tính tình` (`性情`), chỉ tổng thể khuynh hướng cảm xúc, phản ứng và cách cư xử tương đối thường thấy ở một người. Cụm có thể đi với tính từ như `hiền`, `nóng`, `cởi mở`, hoặc được bàn chung trong `biết tánh tình`, `hợp tánh tình`. Từ `tương đối` rất quan trọng: một hành vi nhất thời chưa đủ kết luận tánh tình; tánh tình có thể thay đổi theo tuổi, trải nghiệm và hoàn cảnh. Đầu mục không tự là lời khen/chê, chẩn đoán tâm lý, phán quyết đạo đức hay bằng chứng về ý định trong một việc cụ thể. Văn hiện hành thường viết `tính tình`; giữ `tánh tình` trong lời Nam Bộ, văn cũ và câu trích.
Làng thấy Cầm có cơm tiền, lại tánh tình thuần hậu, mới ép cử làm Xã trưởng.
`Tánh ý` là cách nói cũ/Nam Bộ, tương ứng `tính ý`, chỉ tổng thể tính nết, lòng dạ, khuynh hướng suy nghĩ–mong muốn và cách phản ứng thường thấy của một người. Cụm có phần giao với `tánh tình` và `tánh nết`, nhưng `ý` làm nổi thêm phía quan niệm, sở thích hoặc ý hướng: có thể nói `tánh ý thiệt hành`, `tánh ý thật thà`, `hai người tánh ý khác nhau`, `biết rõ tánh ý`. Không dùng một việc tức thời để kết luận toàn bộ tánh ý, không coi lời khen/chê là chẩn đoán, sự thật đạo đức bất biến hay bằng chứng hai người chắc chắn hợp/không hợp nhau. Khi dịch thường chọn `disposition`, `nature and outlook`, `temperament and inclinations` theo câu. Hai thành tố tương ứng `性` và `意`, nhưng VietLayers chỉ xác nhận nguồn ở cấp thành tố, không khẳng định toàn cụm là một từ Hán nguyên khối.
Thầy nghĩ đó mà coi, ông ngoại tôi tánh ý như vậy mà tôi muốn báo thù sao đặng.
Tàn lan là cách nói trong văn Nam Bộ cũ về cây cỏ, bụi rậm, đồ vật hoặc dấu vết mọc, lan hay nằm rộng ra nhiều phía mà không thành hàng lối, không được thu gọn hoặc khó kiểm soát trong cảnh đang tả. Từ có thể gần tràn lan khi nhấn sự lan rộng và gần tùm lum khi nhấn sự lộn xộn, nhưng không phải bí danh tự động của hai từ ấy. Tàn lan không tự khẳng định số lượng rất nhiều, một loài xâm lấn, tác hại, sự bỏ bê hay nguyên nhân của trạng thái; các ý đó cần câu riêng. Trong lời hiện nay, mọc lan, lan ra khắp chỗ hoặc bày ngổn ngang thường rõ hơn tùy chủ thể.
Trong sân thì kiểng vật ê-hề, nhưng mà mấy hàng cây tây trồng dài theo đường đi, không săn sóc, không tỉa nhánh sửa lá, nên bụi rặm-rịt tàn lan, bụi ngã xiên ngã xó.
Mấy đám rau đắng đóng mọc tàn lan sát cửa gốc ngập xấp-xấp, lá ướt loi-ngoi.
Tào khậu là cách gọi nghề nghiệp cũ ở Nam Bộ cho người quản lý hoặc cai việc trong một cơ sở buôn bán, nổi bật ở bến, kho hay nhà máy gạo có quyền sắp việc và định lúc cân hàng. Bản chú giải Con nhà nghèo đối chiếu `từng khạo` và giải `quản lý`; câu văn cho thấy tào khậu bảo chủ ghe để sáng hôm sau mới cân gạo. Từ không đồng nhất với chủ hãng, chủ ghe, người mua, người cân hoặc mọi quản lý hiện đại; quyền hạn phải lấy từ cơ sở và câu cụ thể. Đây có khả năng là từ tiếp xúc với một phương ngữ Hoa Nam trong môi trường Chợ Lớn, nhưng chưa đủ chứng cứ để chốt phương ngữ, chữ gốc hay một etymon duy nhất, nên không dựng Hán tự.
Có một lần nọ, lối giữa tháng ba, ghe gạo lên tới xóm củi mới ba giờ chiều, chủ ghe đi chịu giá xong rồi, song tào khậu biểu sáng bữa sau mới cân gạo.
Nhóm lớn gồm nhiều công ty hoặc tổ chức có pháp nhân riêng nhưng liên kết với nhau qua sở hữu, quyền kiểm soát, quản lý hoặc chiến lược chung.
Năm 1921, Pháp cho một tập đoàn tài phiệt (trong đó có Đông Dương Ngân Hàng) thử nghiên cứu việc nối liền đường xe lửa từ Sài Gòn lên Battambang (Batambang là tỉnh nhiều lúa gạo dư để xuất cảng) và đường xe lửa nối liền từ Mỹ Tho đến Bạc Liêu nhưng chỉ là kế hoạch dở dang trên giấy.
`Tập tánh` là cụm động từ Nam Bộ/văn cũ chỉ việc rèn, làm quen hoặc dần hình thành cho mình hay cho người khác một nét tính, thói quen, khuynh hướng hoặc cách phản ứng. Sau cụm thường có phần nêu nét được tập: `tập tánh cứng cỏi`, `tập tánh từ bi`, `tập tánh bình tĩnh`, `tập tánh dè dặt`, `tập tánh ham làm giàu`; cũng có thể dùng `tập tánh lại` khi muốn đổi cách phản ứng quen thuộc. Hồ Biểu Chánh có 41 đoạn/27 tác phẩm và VietMessenger có 8/8 dùng chuỗi; các câu bao gồm việc tự rèn, người khác dạy và sự hình thành thói quen ngoài ý thức. `Tập` là lớp Hán–Việt `習`, `tánh` là dạng Nam Bộ/văn cũ của `tính` `性`, nhưng tiếng Việt dùng hai thành tố thành động ngữ; không coi toàn cụm là một khoản vay nguyên khối. Phân biệt với danh từ `tập tính` chỉ đặc điểm hành vi tương đối ổn định, nhất là trong sinh học. Câu có `rèn tập | tánh tình` cũng phải tách đúng ranh, không lấy mọi khớp chữ làm chứng cứ cho cụm. Tên gọi không tự chứng minh đã tập thành công, nét ấy bẩm sinh hay bất biến, tốt/xấu tuyệt đối hoặc người dạy có quyền ép buộc.
Anh nói như vậy là tại anh chưa nuôi chí cương quyết, chưa tập tánh cứng cỏi.
Ở đời khổ lắm thầy ơi, mà nhứt là người cô thế như thầy lại cần phải tập tánh dè dặt cho lắm mới được.
Ở nhà quê mà nhát như thỏ đế vậy không được đâu, các con phải tập tánh lại.
Trong hoàn cảnh này, Thanh biết là Thanh cần tập tánh bình tĩnh, và chịu nhịn nhục.
`Tàu cao tốc` là phương tiện thủy chạy nhanh, thường chở khách trên sông, tuyến ven biển hoặc tuyến ra đảo; bản dịch tùy loại là `high-speed boat, high-speed ferry` hoặc `high-speed craft`. Trong đời thường, tên có thể dùng rộng, còn trong đăng kiểm/pháp lý `tàu biển cao tốc` và `phương tiện cao tốc` thuộc phạm vi, tiêu chí kỹ thuật cụ thể. Không gắn độc quyền Nam Bộ dù rất quen ở giao thông sông nước miền Nam. Tên gọi không tự cho biết sức chở, tốc độ số học, tuyến, tình trạng biển, giấy phép, đăng kiểm, độ an toàn, giờ chạy hay đã gồm vé; phải tra thông tin của chuyến và phương tiện thật. Phân biệt tàu cao tốc đường thủy với tàu hỏa cao tốc và đường cao tốc.
`Tay chơn` là dạng Nam Bộ/cũ của `tay chân`, phải tách ba lớp. Một, các chi trên và chi dưới của cơ thể, thường trong `tay chơn bủn rủn/lạnh/run`, `hơ tay chơn`; từ này không tự cho biết bệnh hay nguyên nhân. Hai, sức người hoặc phần công việc được san sẻ trong `đỡ tay chơn`, `đỡ đần tay chơn`; không nhất thiết chỉ người làm thuê. Ba, người giúp việc, người theo, thuộc hạ hoặc phe cánh của một người/tổ chức; lớp này có thể trung tính, dè bỉu hoặc buộc tội theo lời nói, nhưng từ tự nó không chứng minh phạm pháp, trung thành, lệ thuộc pháp lý hay tham gia mọi hành vi của người đứng đầu. `Chơn` ở đây là dạng vùng của `chân` chỉ chi dưới, không phải `chơn` 真 trong `chơn thật/chơn thành`. Nguồn gốc toàn tổ hợp chưa được VietLayers xác nhận đủ chắc nên không dựng chữ Hán–Nôm hoặc hồ sơ vay.
Mà khi bước nhè nhẹ vô gần tới cửa thì tay chơn tôi bủn rủn, tâm hồn tôi rối loạn, tôi không còn nghị lực mà xô cánh cửa đặng vô nhà.
Má nghe ông Bác sĩ ổng nói cũng phải, mà má thấy con nhỏ mồ côi bơ vơ cũng tội nghiệp, nên má chịu mướn để đỡ tay chơn cho má chút đỉnh.
Ngân có bổn phận tìm chỗ làm cho mấy thằng tay chơn bộ hạ của hắn mà còn thất nghiệp nên cố quảng cáo cho Rắc:
- Thưa ba, cho con đi theo đỡ đần tay chơn.
Thắc mắc có hai cách dùng gắn nhau. Ở vai động từ, từ chỉ trạng thái còn một điều chưa hiểu, thấy chưa thông hoặc muốn biết rõ hơn: to wonder, to be puzzled, to have a question. Ở vai danh từ, từ chỉ chính câu hỏi hay điểm chưa rõ cần được giải đáp: a question, a point of uncertainty, a query. Từ không tự đồng nghĩa với phản đối, khiếu nại, tố cáo, nghi ngờ ai gian dối hoặc tò mò về đời tư; một thắc mắc có thể trung tính và chính đáng, còn thái độ phải lấy từ cách hỏi. Có thắc mắc cũng không chứng minh thông tin đang sai. Trong văn trang trọng, có thể dùng câu hỏi, điểm cần làm rõ hoặc đề nghị giải đáp tùy cấu trúc. Théc méc là dạng viết biểu cảm/hài hước có trang riêng, không phải chính tả chuẩn để thay thắc mắc trong mọi văn bản.
Cha mẹ đôi bên có lắm dịp gặp mặt nhau khi giao thiệp, làm ăn, thường là cha mẹ đôi bên đã tạm ưng thuận, chỉ còn thắc mắc về sinh kế tương lai của đôi trẻ, về nhà cửa sau nầy, hộ khẩu .
- Hồi mới mua nhà má không có nghĩ tới chỗ thắc mắc đó.
`Tham` (`貪`) chỉ ham muốn lấy thêm, giữ lấy hoặc làm quá mức, thường có ý chê trong `tham tiền`, `tham phần`, `tham công tiếc việc`; mức chê tùy câu. Trong Phật học, `tham` là tâm ham muốn và bám víu vào điều mình ưa thích, không chỉ tiền của. Không lấy từ này để quy mọi nhu cầu hay ý muốn học hỏi thành lỗi. Tách khỏi `tham` (`參`) trong tham gia, tham khảo, tham thiền. Trong cách phân loại thập sử của Phật học, tham, sân, si, mạn, nghi hợp thành ngũ độn sử. Đây là tên các trạng thái/chướng ngại của tâm trong giáo lý, không phải năm loại người hay chẩn đoán sức khỏe tâm thần.
Thăng thỉ là động từ cũ nghĩa là năn nỉ, khẩn khoản hoặc dỗ dành xin một người làm hay kể một việc. Hồ Biểu Chánh viết `thăng-thỉ với cha ... đặng xin ổng tha lỗi`; bản chú giải ghi thẳng `năn nỉ`. Quách Tấn dùng `thăng thỉ bà xã kể` trong một truyện tích. Từ cho biết người nói đang tha thiết xin, có thể lặp lại hoặc lựa lời, nhưng không tự chứng minh người nghe đã đồng ý, lời xin là chính đáng, có đe dọa, gây áp lực trái ý hay hứa chắc kết quả. Nguồn gốc hai âm chưa được xác lập; không tách thành yếu tố Hán–Việt và không dựng Hán tự.
Má khuyên con hãy bỏ cái tánh chơi-bời bậy-bạ đó đi; con có thương con nào thì cũng dứt phứt cho rồi, con lo tu bỉ lại rồi lần lần má sẽ thăng-thỉ với cha con đặng xin ổng tha lỗi cho con, chớ con còn đeo-đuổi theo đồ đó, ổng giận chắc ổng bỏ luôn con đà, nói cho con biết”.
Chẳng dè một hôm, ông xã lại thăng thỉ bà xã kể cho mình nghe chuyện xuống thủy phủ của bà.
`Thạnh` là dạng cũ và dạng Nam Bộ của `thịnh` (`盛`), mang nghĩa hưng vượng, phát triển mạnh hoặc dồi dào. Tư liệu cũ có `thạnh trị`, `thạnh lợi`, `hưng thạnh`, `thạnh vượng`, `thạnh hành`; riêng `thạnh hành` nói một việc, phong trào hoặc học thuyết được lưu hành/phát triển mạnh, không đồng nghĩa đơn giản với nổi tiếng. Văn phổ thông hiện nay thường viết `thịnh trị`, `thịnh vượng`, `hưng thịnh`, `thịnh hành`. `Thạnh` còn rất phổ biến trong tên người và địa danh Nam Bộ như `Tân Thạnh`, `Phú Thạnh`, `Bình Thạnh`; tên chính thức phải giữ nguyên. Không suy một nơi giàu có chỉ vì tên có chữ Thạnh.
Thành Chung là tên lịch sử của một văn bằng trong hệ thống giáo dục Pháp–Việt thời thuộc địa, thường được người Việt gọi gọn là bằng Thành Chung hoặc bằng Diplôme. Từ cũng được dùng chuyển để nói trình độ hay chương trình dẫn đến văn bằng ấy: the Thành Chung diploma or course. Tên tiếng Pháp của văn bằng và cơ cấu năm học có thay đổi theo thời kỳ, địa phương và lần tổ chức hệ thống, nên không đồng nhất cứng với đúng một lớp hoặc một văn bằng trung học hiện nay. Trong văn học, thi Thành Chung, đậu Thành Chung và có bằng Thành Chung đều nói về dấu mốc học vấn lịch sử, không phải tên một kỳ thi đang dùng hiện nay.
Người đàn bà nầy là bà phán Lan, chồng chết đã năm năm rồi; còn cô thiếu nữ này là cô Cúc, con gái của bà phán, thi đậu bằng Thành chung, hồi chiều mới về tới nhà, nên ngồi ăn cơm tối với mẹ.
Quí rón rén thưa: “ Con muốn học đặng lấy bằng Thành chung”.
Thạnh mậu là dạng Hán–Việt cũ quen trong văn Nam Bộ, tương ứng thịnh mậu 盛茂. Nghĩa chính tả cây cỏ, vườn tược, mùa màng mọc tươi tốt, sum sê và phát triển mạnh. Trong một số câu, từ mở rộng sang xóm làng, nhà cửa hoặc cơ sở có vẻ đông đúc, sung túc, phát đạt. Không lấy thạnh mậu làm lời bảo đảm năng suất, lợi nhuận, sức khỏe cây trồng hay đời sống của mọi người; muốn kết luận những điều đó phải có dữ kiện riêng.
Trong dải đất đỏ chất đất hợp với vườn tược ; trồng cao su, dừa khô, bông vải, cà phê, trà, gai, bất luận cây gì cũng thạnh mậu cả.
`Thành thiệt` là dạng Nam Bộ và dạng văn cũ của `thành thật`, `thành thực`, thuộc lớp `誠實`: `誠` đọc `thành`, chỉ lòng ngay thật; `實` có các âm `thực`, `thật` và dạng Việt/Nam Bộ `thiệt`. Từ dùng cho người hay bổn tánh (`người thành thiệt`, `bổn tánh thành thiệt`), lòng và tình cảm (`lòng thành thiệt`, `tình yêu thành thiệt`), lời–giọng–ánh mắt–dáng vẻ (`nói thành thiệt`, `giọng thành thiệt`, `cặp mắt thành thiệt`, `bộ tướng thành thiệt`). Nghĩa lõi là thật lòng, không cố gian dối hoặc làm bộ trong phương diện đang nói; tùy danh từ có thể dịch *honest*, *sincere*, *truthful* hoặc *genuine*. Tuy nhiên, người thành thiệt vẫn có thể nhớ lầm; giọng hay ánh mắt được tả là thành thiệt vẫn chỉ là nhận xét của người quan sát. Từ không tự bảo đảm mọi lời đúng sự thật, người ấy hoàn hảo, tình cảm bền lâu hay hành động hợp pháp. Cũng phải tách cụm từ vựng này khỏi chuỗi tự do `giả thành thiệt`, trong đó `thành` là động từ “trở nên/biến thành” và `thiệt` là “thật”.
Quan Phủ bổn tánh thành thiệt, không rõ mưu sâu kế xảo của vợ, duy sợ tiếng xấu mà thôi.
Em nói giọng nghe rất thành thiệt, nhưng mà hai người không tin một chút nào hết.
Bây giờ tôi xin ông cũng lấy lòng thành thiệt mà nói cho tôi biết coi ông có hiểu cội rễ của ông hay chưa?
Thạnh tình là dạng Nam Bộ và cách dùng cũ của thịnh tình 盛情, chỉ tấm lòng chân thành, hậu hĩ và sự tiếp đãi hay quan tâm nồng hậu dành cho người khác. Thạnh là âm cũ/vùng tương ứng thịnh của 盛 trong tổ hợp này. Từ không mặc định tình yêu đôi lứa, không chứng minh người nhận đã đồng ý với một đề nghị và không tự tạo món nợ, nghĩa vụ đáp trả hoặc cam kết pháp lý. Trong văn hiện nay, có thể giữ thạnh tình để bảo toàn giọng Nam Bộ và chú thích thịnh tình.
Ðáp tạ thạnh tình ấy, ông bác vật dắt từng người vào phòng làm việc của mình.
Tôi cám ơn thạnh tình của ông và nói tôi còn tiền đủ dùng, hổm nay tôi làm hao tốn của ông nhiều rồi, tôi không dám thọ ơn thêm nữa.
`Thao lao` là tên cây vùng Nam Bộ, trong danh lục thực vật Cát Tiên được ghi trực tiếp là `bằng lăng ổi`, `Lagerstroemia calyculata` thuộc chi Bằng lăng (*Lagerstroemia*). Một số nguồn dân gian dùng tên gần như `bằng lăng` rộng hơn, nên không gán mọi cây được gọi thao lao vào cùng một loài nếu thiếu mẫu, địa điểm và đặc điểm định danh. Tên cây không tự chứng minh công dụng làm thuốc, độ an toàn, tình trạng bảo tồn, nguồn gốc trồng hay quyền khai thác.
Hắn leo lên ngọn cây thao lao, một tay vịn nhánh cây, một tya nắm quai chiếc va li.
Bền và bình binh dân nhất là tủ đóng với cây thao lao (bằng lăng), bền và chắc, chịu đựng ẩm ướt của thời tiết.
Ước mơ thầm kín của người miền quê vẫn là chờ khi làm ăn khá giả để mua sắm bức tranh thờ, với cái tủ bằng cây thao lao, cho rạng rỡ nhà cửa; dịp đám giỗ, cưới gả, cái tủ thờ đem lại thể diện cho người chí thú làm ăn, thành công trên đường đời, nhờ cần cù và tiết kiệm.
Thập phân chi nhứt 十分之一 nghĩa là một phần trong mười phần, tức `1/10` hay `10%` của một đại lượng đã nêu. Cú pháp Hán văn đặt mẫu số trước rồi dùng `chi` 之 nối tử số: thập phân (mười phần) + chi (của) + nhứt (một). Hồ Biểu Chánh dùng cụm này trong điều khoản tiền huê hồng tính trên phần lời; đó là ngữ cảnh áp dụng, không phải nghĩa cố định của cụm. Không cắt thành `chi nhứt`, không nhập `thập phân` nghĩa hệ số thập phân hiện nay và không tự tính số tiền khi chưa biết đại lượng nền.
Hai người bằng lòng cả hai, nên bữa sau hội lại mà lập tờ hiệp đồng, trong tờ có định người đi coi vớt ngọc điệp ăn tiền công mỗi tháng sáu mươi đồng, lại hễ buôn bán có lời thì còn được lãnh thêm tiền huê hồng, tính thập phân chi nhứt .
Thả rều là cách nói cũ Nam Bộ chỉ đi lang thang, đi dạo hoặc la cà ngoài đường, trong chợ mà không có công việc hay đích đến rõ. Sắc thái đổi theo cảnh: người thung dung có thể thả rều để chơi hoặc chờ gặp ai; người nhà cũng có thể rầy một thanh niên ở không mà thả rều. Vì vậy, không mặc định đây là lười biếng thường xuyên, bỏ nhà, vô gia cư, quậy phá hay phạm pháp. Chuỗi thả thâm chỉ gặp một lần đi sau thả rều trong bản Từ hôn và chú thích nguồn có dấu hiệu lẫn nghĩa; chưa đủ chứng cứ để coi là biến thể hay bí danh của mục này.
Ba chị em đùm đề xách đi, mới tới ngang bến đò thì gặp Đạt mặc sắc phục lính, hai tay áo có gắn lon vàng tươi, đầu đội nón gõ, đương thả rều đi chơi.
Trong châu thành Sài Gòn, nhứt là ở phía nhà thờ Chợ Đũi, thiên hạ qua lại dập dìu ngoài đường, kẻ làm việc mệt mỏi thì bươn bả đi về nhà mà nghỉ ngơi, người thung dung vô sự thì thả rều dặng tìm cách vui chơi cho thỏa ý.
Sơn đã có vóc trai thanh niên vạm vỡ, chẩm hẩm, nhưng ưa lên dốc xuống gành, hay đốn cây cuốc đất, nên nở vai vế, nở tay chưn, tướng mạo coi không kém trai mười chín đôi mươi, mơi chiều thả rều theo mé đường đông hoặc trong chợ nhóm mà ngó gái chơi cho vui.
Trông không được, tôi sợ cô không dám viết thơ, nên chiều bữa nào tôi cũng thả rều ngoài nầy, cố ý đón coi hoặc may có gặp cô hay không.
- Chị mới bị kỳ đà níu chưn nên chị không thả rều nữa được, chớ hồi trước chị giỏi gì hơn tôi.
Sáng hôm ấy, thả rều trên vỉa hè Nguyễn Huệ sau các hàng hoa, dì Chín thình lình nghe gọi:
Lời khuyên coi thất bại là cơ hội rút kinh nghiệm để sửa sai và tiến tới thành công, chứ không phải bảo đảm rằng thất bại tự nó sẽ đem lại kết quả tốt.
Bỗng dưng Hai Tỵ cảm thấy hãnh diện "thất bại là mẹ thành công".
Cách ngôn dạy chúng ta "thất bại là mẹ thành công".
Tôi không bàn đến lẽ thất bại là mẹ thành công.
Chị lại có thể nghĩ đến câu châm ngôn : thất bại là mẹ thành công để an ủi mình.
Thá ví là cặp tiếng hô của người cày để điều khiển trâu đổi hướng trên thửa ruộng: thá ra phía ngoài, ví vô phía trong. Trong câu la thá ví, hò thá ví hay thá ví inh ỏi, cả cặp gọi chung hoạt động phát lệnh khi cày bừa; mỗi tiếng vẫn giữ hướng riêng. Khi dùng bóng, thá ví phía nào gợi cảnh bị người khác điều khiển phải đi theo hướng họ muốn. Không hiểu đây là tên một giống trâu, một dụng cụ cày hay tiếng đuổi trâu đi thật xa.
Còn dưới ruộng thì phía tay mặt người ta nhổ mạ nói chuyện om sòm, phía tay trái một người đương đánh trục dọn đất cấy thá ví inh ỏi.
Thế thì quan Phó muốn thá ví phía nào thì thầy phải đi phía đó, chớ sao thầy cự nự, dầu đi qua sình lầy, thầy cũng phải rán mà bước, làm sao mà cãi được.
Thày lay là động từ/cách gọi chê người xen vào, nói vào, làm khôn hoặc tự gánh lấy chuyện không ai nhờ và không thuộc phận sự của mình. Từ còn dùng trong khẩu ngữ Nam Bộ và có chứng liệu tiếng Việt cũ rộng hơn; dạng thài lai thường là cách ghi theo phát âm và được liên kết có nhãn, còn thầy lay là lỗi/chính tả ít gặp trong kho và không được ưu tiên. Sắc thái chê nằm ở việc can dự thiếu lời mời, thiếu liên quan hoặc làm rối chuyện, chứ không phải mọi hành động giúp người, báo nguy, bảo vệ trẻ em, tố giác bạo lực hay thực hiện trách nhiệm nghề nghiệp đều là thày lay. Từ không tự chứng minh người can dự có ác ý, thích đồn chuyện hoặc đã gây thiệt hại; phải nêu hành động cụ thể và ranh trách nhiệm.
Cô Vân đã hứa kiếm phương thế gỡ mối sầu dùm cho bạn, nay gặp cơ hội nầy cô muốn tỏ tâm hồn của cô Hòa cho Thuần hiểu, rồi khuyên Thuần phải sửa đổi cách đối xử đặng cho gia đạo bình an, mà cô tư lự không biết phải mở đầu nói thế nào cho khỏi mang tiếng thày lay.
Théc méc là dạng ghi biểu cảm của thắc mắc, thường dùng trong lời thoại, tiêu đề hoặc văn phong vui để mô phỏng một cách phát âm hay tạo giọng thân mật. Nghĩa lõi vẫn là có điều chưa hiểu muốn hỏi cho rõ, hoặc chính điều chưa rõ ấy. Dạng này được ghi nhận trong văn học xuất bản ở miền Nam và trong mô tả một số giọng miền Trung, nhưng không nên gắn độc quyền cho một tỉnh hay suy quê quán, học vấn, năng lực hoặc phẩm chất của người nói chỉ từ hai tiếng. Trong văn bản chuẩn, hồ sơ, giáo trình và giao tiếp không có dụng ý tạo giọng, viết thắc mắc. Théc méc không phải lỗi OCR mặc định khi nguồn cố ý dùng lặp lại, nhưng người biên tập phải bảo toàn chính tả nguồn rồi chú giải; cũng không nhập méc nghĩa mách/báo với người khác.
- Lúc này công việc ngập đầu nên tôi không thể đưa rước em được (à, giải đáp được théc méc ở trên ), nhưng không phải vì vậy mà qua mặt được tôi .
- Thôi đừng théc méc, mai tao mang cho mi coi.
`Thép` trước hết là tên chung của một họ vật liệu hợp kim nền sắt; carbon là thành phần quan trọng và, theo cách phân loại thông dụng của ngành thép, thường dưới 2%, nhưng thành phần còn có thể gồm nhiều nguyên tố khác. Vì vậy chỉ gọi là `thép` chưa đủ biết mác, độ cứng, độ bền, khả năng chống gỉ, công dụng hay mức an toàn của một chi tiết. Từ nghĩa vật liệu phát triển cách nói ví von về sự đặc biệt cứng rắn, vững vàng hoặc mạnh: `ý chí thép`, `kỷ luật thép`, `lời lẽ đanh thép`; sắc thái ấy không tự chứng minh người hay chủ trương đang nói là đúng. Ngoài ra, `Đại Nam quấc âm tự vị` còn ghi một lớp đồng âm cổ bằng chữ 唼 trong các tổ hợp `ăn thép`, `bú thép`, `nói thép`, `hỏi thép`; phải giải theo từng tổ hợp, không nhập với kim loại. Cũng phải tách `thép` khỏi nghĩa điện tín–điện thoại lịch sử chỉ xuất hiện trong những cụm như `dây thép`, `đánh dây thép`, `nhà dây thép`.
Ai có sắt có thép thì đem lại lò đặng thợ rèn cho.
Ban ngày bà bồng thằng Đồ qua xin bú thép vài ba lần được.
Ông Hai Cháy xuất hiện như một vì cứu tinh, phóng vô yết hầu con Khịt một lưỡi mác, ghim vô thật sâu gần lút hết lưỡi thép.
Chàng đã viết tên Lan-Chi lên sách vở chàng, lên bàn viết chàng, lên gối chăn của chàng, nhứt là đã viết hai chữ dịu dàng có nghĩa là « cành lan » ấy vào trí óc, vào tim chàng, hơn thế đã dùng mũi nhọn của lưỡi dao con chó thép già, bén ngót, để khắc sâu nó vào nơi ấy.
`Thích hạp` là dạng văn cũ/Nam Bộ của `thích hợp` (`適合`), nói một vật, cách làm, môi trường, vai trò, thời điểm hay hai phía phù hợp với nhau hoặc vừa với mục đích–điều kiện đang xét. `Thích` ở đây thuộc 適 ‘vừa, hợp’, không phải động từ `thích` nghĩa ưa; vì vậy `không thích hạp` là không phù hợp, không nhất thiết là không ưa. Tên gọi không tự chứng minh phương án tốt nhất, an toàn, hợp pháp, đủ tư cách hay được mọi người đồng ý. Phân biệt `hạp lý` thiên về có lý, `hạp tình` thiên về tình/hoàn cảnh và `hạp ý` là vừa ý/ăn ý.
Tôi sanh trưởng nơi thôn quê, nên tâm tánh của tôi thật thà, cách ăn ở của tôi giản tiện, không thích hạp với đời mới.
Tuyết lại hiểu lầm Thăng, ngỡ chàng muốn tìm chỗ thích hạp để nói cái gì nên đáp:
Thiếm xẩm là cách gọi cũ trong tiếng Nam Bộ để gọi hoặc nhắc một phụ nữ người Hoa đã đứng tuổi, thường trong không gian Sài Gòn–Chợ Lớn. Thành tố `xẩm` phản ánh Cantonese 嬸 `sam2`, vốn chỉ thím và có thể dùng như auntie để gọi phụ nữ trung niên; `thiếm` là dạng Nam Bộ cũ gần `thím`, nên toàn cụm có sắc thái lặp nghĩa gọi thân tộc. Trong văn cũ, cụm có thể thân tình theo quan hệ xóm giềng, nhưng cũng gắn người được gọi với sắc tộc từ cái nhìn bên ngoài. Hiện nay nên ưu tiên tên, vai xưng hô mà người ấy chọn hoặc `người phụ nữ Hoa`; không dùng đầu mục này như nhãn gọi chung mặc định. Từ không cho biết quốc tịch, phương ngữ, nghề, tuổi chính xác, quan hệ ruột thịt hoặc tính nết.
- Chín Sung sửa xe của ông huyện Hội mới rồi nó đem ra chạy thử máy rủi cán một thiếm xẩm trên đường Hai mươi.
Vì phải đi riết vô nhà thương mà thăm bịnh tình thiếm xẩm thế nào, nên Thuần xin mấy người trong quán nếu cò bót có đòi, thì làm chứng giùm cho công bình, rồi leo lên xe đi Chợ Lớn.
- Thành ra con bé ngộ quá, lại giống thiếm xẩm già.
Định vừa trao bì thơ cho thiếm xẩm chủ tiệm sửa tủ sắt thì thiếm ta trao lại ngay cho chàng một mảnh giấy cứng khổ danh thiếp, màu xanh, không có viết chữ hay in chữ gì lên giấy hết.
Mấy lần anh dem truyện cái máy hát ra phàn nàn với anh Hai Xích lô kế bên, và thím Xẩm bán mỳ đầu xóm, cả cô Hai vợ tây và bà Trà Huế gần đây nữa, nhưng người nào cũng chỉ cười mà không tỏ thái độ gì.
Thím xẩm giở đồ cúng ra khỏi giỏ, một miếng thịt quay bằng ba ngón tay vàng ngậy, nữa trái dưa hấu, một nải chuối chín vàng, mụ Tư cùi thầm khen mụ xẩm này cúng bái hậu hỹ quá.
`Thiệt` có ít nhất hai lớp phải tách. (1) Trong lời Nam Bộ và văn cũ, thiệt thường tương ứng `thật`: `nói thiệt`, `thiệt tình`, `thiệt sự`, `sự thiệt`, `thiệt là`, dùng để xác nhận điều có thật hoặc tăng mức độ. (2) Trong `thiệt hại`, `thua thiệt`, `lợi thiệt`, từ nằm trong lớp nghĩa mất mát, bất lợi hay hơn–thiệt; không được hiểu `thiệt hại` là *thật hại*. Dạng `sự thiệt` có chứng tích rõ nhưng văn chuẩn hiện nay thường dùng `sự thật`. Không coi nhấn mạnh bằng thiệt là bằng chứng người nói chắc chắn đúng; độ thật vẫn phải được kiểm chứng theo nội dung.
Mà để đó hoài thì thiệt hại cho tôi nhiều lắm.
`Thiệt quả` là phó từ hoặc cụm diễn ngôn thường gặp trong văn Nam Bộ cũ, nghĩa là `quả thật`, `đúng là`, `thực vậy`: `thiệt quả là cô Oanh`, `thiệt quả thấy ghe tới`, `thiệt quả trong ít bữa có tin`. Cụm thường xác nhận người, việc hay kết quả đúng với điều vừa nghe, đoán, hẹn hoặc kể trước đó. Trong tiếng Việt hiện nay, `quả thật` thông dụng hơn; `quả thiệt` cũng gặp nhiều trong lời và văn Nam Bộ. `Thiệt` là dạng Nam Bộ/cũ của `thật`; `quả` ở đây là phó từ Hán–Việt `果` mang nghĩa quả nhiên, đúng là, không phải danh từ chỉ trái cây. Dù người kể dùng `thiệt quả`, từ ấy chỉ đánh dấu sự khẳng định của người nói hoặc người viết, không tự chứng minh thông tin đã được kiểm tra, khách quan hay chắc chắn tuyệt đối.
Người đàn bà ấy thiệt quả là Bạch Tuyết.
Trường đứng dậy dòm theo thiệt quả thấy Phúc cỡi chiếc xe máy sơn xanh mà cũ xì đương thủng thẳng quanh vô cửa ngõ.
Bài đó, thiệt quả là “lời lẽ thanh cao, ý tứ man mác”.
Danh xưng chỉ vợ của em trai cha, được gia đình gọi theo số thứ tự hay tên Chín; đây là quan hệ bên nội qua hôn nhân.
Phạm vi và hệ thống trong đó người mua, người bán trao đổi một loại hàng hóa, dịch vụ, lao động hoặc tài sản, chịu tác động của cung, cầu, giá cả, thông tin và quy tắc.
Năm 1914, đã thấy xuất hiện trên thị trường Gò Công Phong vịnh, thơ sáu Nhỏ, Văn Thánh Gẫm tử đạo, Hoàng Trừu, thơ Thập Điện, thơ Vân Tiên ghiền, thơ Vợ lớn bé đánh ghen, thơ Năm Tỵ .
Mỗi đầu hôm, họ đã để ra vài tiếng đồng hồ mà đàm đạo với vợ họ về những vấn đề thấp sát mặt đất : vấn đề giá thị trường, vấn đề may mặc, vấn đề thủ tục xã giao.
Thị trường nầy sụp, phải chạy đôn chạy đáo tìm thị trường khác thay thế ?
Thị trường bền vững là thị trường mà việc sản xuất, mua bán và tiêu dùng được tổ chức để duy trì hiệu quả kinh tế lâu dài, đồng thời hạn chế tác hại đối với môi trường và xã hội.
`Thợ chụp hình` là cách gọi Nam Bộ cho người làm nghề chụp ảnh, thường tương ứng `thợ ảnh`, *photographer*. Người ấy có thể chụp chân dung, sự kiện, ảnh thẻ, sản phẩm hoặc làm công việc khác tùy chuyên môn. `Nhiếp ảnh gia` thường trang trọng hơn và có thể nhấn hoạt động nghệ thuật/chuyên nghiệp, nhưng không phải mọi thợ chụp hình đều tự nhận danh xưng ấy. Tên nghề không tự cho biết tay nghề, thiết bị, giấy phép, quyền sử dụng ảnh hay chất lượng; việc chụp và công bố vẫn cần sự đồng thuận/quyền phù hợp.
Hơn nữa, anh Ba về kêu thợ chụp hình, chụp chơn đung của cô Cẩm Nhung mà gởi cho tôi một tấm.
`Thợ cối` là người làm nghề đóng mới, sửa và chỉnh cối xay/giã truyền thống, nhất là cối xay lúa; cách gọi cũ `phó cối` có thể gặp trong văn và ký ức nghề. Đây gần với *millwright* trong ngữ cảnh thủ công, không mặc định là người vận hành máy xay, người xay bột hay công nhân nhà máy hiện đại. Tên nghề không tự cho biết bậc thợ, tay nghề, địa phương, thu nhập hoặc loại cối người ấy làm; phải đọc theo thời kỳ và công việc cụ thể.
`Thợ hồ` là cách gọi rất quen ở Nam Bộ cho người làm công việc xây, tô/trát, trộn và sử dụng hồ/vữa, hoặc phụ các việc liên quan trên công trường. Tùy nhiệm vụ, tiếng Anh có thể là *mason*, *bricklayer*, *plasterer*, *mason's helper* hoặc rộng hơn *construction worker*; không dịch cố định mọi trường hợp. `Thợ nề`, `thợ xây` là đối ứng gần nhưng phạm vi nghề và cách gọi địa phương có thể khác. Tên nghề không tự cho biết tay nghề, chứng chỉ, quan hệ lao động, thu nhập hay trách nhiệm của một sự cố; cần dữ kiện riêng và dùng ngôn ngữ tôn trọng.
Phi Phụng thấy Tú Cẩm tới thì trong lòng bất bình lắm, muốn đuổi phứt về cho rồi, ngặt mẹ chết chưa liệm, không lẽ làm rầy rà trong nhà, nên cô dằn lòng lo việc tống táng cho toàn vẹn, Tú Cẩm tới lo đám tang rất trọng, xin phép quan để cúng tế năm ngày, rước thợ hồ xây kim tĩnh gần mồ ông Huyện đặng ngày sau làm mã cho dễ.
Một buỏi sớm mơi hai chị em thức dậy thấy một tốp thợ hồ thợ sơn xe đổ lại dậm sửa, sơn quét cái nhà bánh ếch ở bên phía tay mặt.
Chủ phố về một lát thì có thợ hồ, thợ mộc ra làm lăng xăng, người thay gạch bể, trám mấy lỗ đóng đinh, kẻ thì sửa khóa cửa, làm thông hồng đặng đóng cửa cho chắc.
CÁI MIỄU ĐÃ XÂY XONG, NGƯỜI thợ hồ quét một nước sơn trắng, mụ Tư cùi đứng cạnh gã ta đề nghị:
`Thợ hớt tóc` là cách gọi Nam Bộ cho người làm nghề cắt, tỉa hoặc tạo kiểu tóc, thường tương ứng `thợ cắt tóc`; tiếng Anh chọn *barber* khi thiên về tiệm cắt tóc nam/cạo tỉa, hoặc *hairdresser/hairstylist* theo dịch vụ. Dạng cũ `phó cạo` không hoàn toàn thay tự do và nay mang sắc thái lịch sử/hài hước. Tên nghề không tự cho biết giới tính, kỹ năng, chứng chỉ, vệ sinh dụng cụ hay dịch vụ hóa chất; phải dựa thông tin thực tế và yêu cầu khách trước khi làm.
`Thưa thiệt` là collocation thường gặp trong lời Nam Bộ và văn cũ, gồm `thưa` — nói với người đối diện bằng giọng kính nhường — và `thiệt` nghĩa là `thật`. Người nói dùng cụm này khi muốn trình bày điều mình cho là đúng sự thật, nói thẳng một chuyện đã giữ trong lòng hoặc báo rõ sự tình mà vẫn giữ lối thưa gửi. Các mẫu thường gặp là `thưa thiệt với + người`, `xin thưa thiệt`, `thưa thiệt rằng` và `thưa thiệt cho rồi`; tùy câu, tiếng Anh có thể là `tell someone the truth`, `speak frankly`, `be honest with someone` hoặc `respectfully admit`. Cụm không tự chứng minh lời sau là đúng, không mặc định người nói đang thú tội, xin lỗi hay xin phép, và cũng không đủ để xác định chính xác tuổi tác hoặc địa vị của hai bên. Dạng hiện hành gần nhất là `thưa thật`, nhưng khi trích lời nhân vật cần giữ `thiệt` để còn giọng văn và sắc thái vùng.
Con thưa thiệt, có lỗi với cha thì con chịu lỗi, chớ nếu cha gả bướng thì con tự vận con chết theo mẹ con.
Con phải thưa thiệt với dì phận hai con là gái mới lớn lên.
Thưa thiệt với ông chủ, xin ông đừng cười, từ đầu hôm tới giờ tôi đi rình, tôi quyết bắt tại trận.
Thì tại con muốn thưa thiệt với má, chớ đáng lẽ con mần thinh dấu luôn cũng được chớ phải không sao!
Thúi ình, cũng được ghi thúi-ình, là cách nói Nam Bộ nhấn mùi hôi rất mạnh, khó chịu. Thúi là dạng vùng gần thối trong nghĩa mùi; thành tố ình tăng sức gợi trong toàn cụm và không nên tách ra làm một từ tăng mức dùng tự do. Cụm chỉ phản ứng cảm quan, không tự cho biết mùi từ thức ăn, cống, xác hữu cơ, hóa chất hay nguồn nào; càng không đủ để kết luận độc tính, mức vệ sinh, bệnh tật hoặc độ an toàn. Thúi rình, thúi hoắc, thúi òm, thúi rùm là những cách nhấn gần nghĩa cần đối chiếu riêng, không tự nhập làm bí danh của thúi ình.
Con má đã thúi-ình , mà má không trừng trị nó, má lại còn binh nó nữa chớ!
Chị Hằng hát cho ông thầy nghe bài chùa Hương có thằng chết trôi, nổi lên thúi ình.
`Thứ nhứt` là dạng Nam Bộ/cũ của `thứ nhất`, chỉ vị trí số một trong một trật tự: ngày thứ nhứt, lần thứ nhứt, điều thứ nhứt, người đứng thứ nhứt. Cụm cũng có thể nói hạng đứng đầu khi tiêu chí xếp hạng đã được nêu. Nó không tự đồng nghĩa với tốt nhất, quan trọng nhất, đúng nhất, thắng cuộc hay duy nhất; muốn hiểu như vậy phải có thang đo và văn cảnh. `Nhứt` là dạng cũ/vùng của `nhất` (`一`), còn VietLayers không gán cả cụm cho một tổ hợp chữ Hán nguyên khối khi nguồn chỉ xác nhận thành tố. Văn hiện hành thường dùng `thứ nhất`; phải giữ `thứ nhứt` trong lời Nam Bộ, tên gọi và trích dẫn lịch sử, đồng thời không nhập với `nhựt` (`日`, ngày/mặt trời).
Thuở nay tôi mới đến Tiểu Cần lần thứ nhứt.
Thuốc điếu là thuốc lá đã được vấn hoặc cuốn thành từng điếu để đốt và hút, trong nhiều văn cảnh hiện nay tương ứng thuốc lá điếu hay cigarette. Văn Nam Bộ cũ thường nói hộp thuốc điếu, gói thuốc điếu, mâm thuốc điếu, lấy thuốc điếu mời khách và hãng thuốc điếu. Phải tách vật này khỏi thuốc xỉa, thuốc rê rời, xì gà, thuốc hút bằng ống điếu và thuốc lá điện tử. Tên gọi không cho biết nhãn hiệu, thuốc nội hay ngoại, có đầu lọc hay không, hàm lượng nicotine, tình trạng hợp pháp hoặc mức độ nguy hại của từng sản phẩm. Mọi thuốc lá đốt cháy đều có hại; câu từ điển chỉ mô tả nghĩa, tuyệt đối không cổ vũ hút thuốc hay biến tục mời thuốc trong văn xưa thành phép lịch sự nên làm hiện nay.
Nhà nước thực dân Pháp làm cách nầy cũng như họ đã cấm người mình không được mở thêm ruộng muối, để cho dân phải mua muối của hội Pháp ngoài Cà Ná, lại cũng như họ ép buộc người mình trồng thuốc phải bán cho mấy hãng Pháp vấn thuốc điếu mà bán, chớ không được xắt mà bán chỗ khác“.
Hai bà dì lấy làm lạ mà thấy trên một bàn nhò có để trầu cau, thuốc xỉa, thuốc điếu đủ hết, lại có hai ống nhổ bằng đồng bạch mới tinh, còn trên cái bàn lớn thì có bình trà, sáu cái tách với dĩa bánh tây và một dĩa trái cây là nho tươi, trái bôm, xá lỵ, cam xánh, quít đường, xoài voi, vú sữa.
Theo hiệp ước thì Dũng được hưởng những gì mà ba bỏ ra, chẳng hạn như hộp thuốc rời Prince Albert, hộp thuốc điếu 555, hộp đựng cà vạt, hộp xi gà v.
Tên thông ngôn chìa ra một nửa ổ bánh mì to tướng và ba gói thuốc điếu “Gaulois” cùng một cái hộp quẹt:
Thuốc sống là thuốc lá hoặc thuốc lào được dùng trực tiếp trong tục ăn trầu thay vì đốt hút. Người ăn có thể vo một nhúm nhỏ thành cục rồi xỉa, miết hoặc giữ ở răng–nướu để thêm vị; văn Hồ Biểu Chánh thường tả người ngồi ăn trầu, tay xỉa thuốc sống, có khi móc ra một cục thuốc sống. Sống ở đây đối lập với việc thuốc bị đốt để hút, không có nghĩa thuốc chữa bệnh còn tươi hay một phương thuốc dân gian. Cách dùng lịch sử không chứng minh an toàn: thuốc lá dùng bằng đường miệng vẫn đưa nicotine và các chất có hại vào cơ thể. Mục từ chỉ giải nghĩa và văn hóa, không hướng dẫn sử dụng.
Bà Tổng Hiền ngồi trên bộ ván dựa cửa sổ mà ăn trầu, tay bà xỉa thuốc sống, mắt bà ngó ra ngoài vườn.
Bà vợ ăn trầu, xỉa một cục thuốc sống to bằng trái cau tươi.
Thương mại là hoạt động mua bán, trao đổi hàng hóa hoặc dịch vụ, đồng thời chỉ những việc và quan hệ thuộc lĩnh vực kinh doanh này.
Thuần thấy vợ con mướn nhà ở ngoài Sài Gòn chật hẹp, nực nội, nên mới tạo cuộc nầy cho vợ con vui hưởng chút thanh nhàn hạnh phước, đặng mình an lòng mà tranh đấu trong trường thương mại kỹ nghệ với thiên hạ.
Tốt quá, ban ngày anh đi lo việc thương mại công nghệ, ban đêm về sum họp với vợ nơi cảnh nầy thì vui lắm, hạnh phúc như vầy còn hạnh phúc nào hơn.
Lập cuộc thương mại để hội trí đặng hết nhớ các việc nào khác.
Tôi phải bỏ cảnh gia đình, bỏ cuộc thương mại, mà đặt chốn phiêu lưu trong thế giới, ấy là vì tôi thống khổ về tâm hồn nhiều quá không thể chịu được nữa, nên tôi mới quyết định phân ly như vậy.
Thương mại bền vững là hoạt động mua bán hàng hóa hoặc dịch vụ bảo đảm hiệu quả kinh tế lâu dài, giảm tác hại đến môi trường và tạo điều kiện công bằng cho người sản xuất, người lao động và người mua.
Thường xuyên hiện nay chỉ sự việc diễn ra đều đặn, lặp lại nhiều lần hoặc duy trì qua thời gian. Trong một lớp văn Nam Bộ cũ, thường xuyên còn là danh từ chỉ người phục vụ, chực việc hoặc nhận sai phái tại nhà việc; *Con nhà nghèo* có câu hương quản ‘kêu thường xuyên’ và chú trực tiếp là người phục vụ trong nhà việc. Hai nét đồng hình phải tách bằng cú pháp: `kiểm tra thường xuyên` là trạng ngữ, còn `kêu thường xuyên đem...` có thường xuyên làm người được gọi. Không đồng nhất chức lịch sử này với mọi người ở, công chức, cảnh sát hay chức danh hiện nay; không tự suy biên chế, quyền hạn và nhiệm vụ ngoài câu.
Hương quản biểu Cai tuần Bưởi đứng xê ra ngoài, rồi kêu thường xuyên dạy mở trăng, dắt Thị Tố lên.
Động vật, thực vật và sinh vật sống trong nước được khai thác hoặc nuôi để làm thực phẩm, nguyên liệu, hàng hóa hay mục đích khác; cũng chỉ ngành sản xuất liên quan.
Yến, vây cá, bào ngư, tôm là những món bất hủ vì Thượng hải ở trên sông Dương tử, thủy sản ê hề.
Cũng như cá, tất cả các thủy sản này đều được dân Việt Nam hàng ngày dùng làm đồ ăn, nhất là dân quê.
Cụm từ này chỉ sản phẩm cùng hoạt động nuôi trồng, khai thác và quản lý sinh vật thủy sinh theo cách giảm tác hại đến môi trường, duy trì nguồn lợi lâu dài và hỗ trợ sinh kế ổn định.
Tía là từ gọi hoặc chỉ người cha trong gia đình, thường nghe trong khẩu ngữ ở Nam Bộ.
Tiếc hùi hụi là cụm khẩu ngữ nghĩa là tiếc lắm, tiếc nuối dữ dội vì một cơ hội bị lỡ, một vật đã mất, một cuộc vui chấm dứt hoặc điều mong muốn không thành. Hùi hụi làm tăng mức riêng trong kết hợp này, không phải phó từ có thể gắn tự do với mọi cảm xúc. Cụm diễn tả cảm giác của người nói chứ không tự chứng minh quyết định trước đó sai, người ấy có lỗi, thiệt hại lớn hay điều mất đi thật sự đáng giá. Dạng tiếc hụi hụi được ghi ở một số nguồn miền Trung.
Nhưng người ta nói cho mà biết: Anh cứ nhát như thỏ đế vậy rồi có ngày tiếc hùi hụi đa anh Tư!
Tiếng Tây ba rọi là cách nói cũ, thường gặp trong văn chương và khẩu ngữ miền Nam, chỉ tiếng Pháp nói không rành, tiếng được tiếng mất, sai hoặc pha tạp: halting or broken French. Tây trong cụm lịch sử này trỏ tiếng Pháp chứ không bao quát mọi ngôn ngữ phương Tây. Ba rọi mang lời đánh giá về cách nói, có thể vui, tự trào hoặc chê; khi viết trung tính nên mô tả cụ thể người nói biết ít tiếng Pháp, nói chưa lưu loát hay dùng câu pha trộn. Cụm không đo trí thông minh, học vấn chung hoặc căn cước của người nói.
Câu tiếng Tây ba rọi nầy, đáng lý phải là: "Les mauvais esprits de la jnngle jettent un sort à votre entreprise" (Thần rừng trù ếm phá hoại công việc của ông).
`Tiếp rước` là ra đón, chào nhận rồi tiếp đãi người mới tới, thường là khách, người quen, người có việc hoặc một đoàn. Trong văn Nam Bộ cũ, cụm dùng tự nhiên từ cảnh gia đình, tiệc vui và nhà hàng đến nhà việc hay nơi công quyền; mức thân mật, niềm nở, trọng thể hoặc nghi lễ phải do cả câu cho biết. Không tự suy có tiệc, quà, chỗ ở, phục vụ chu đáo, quan hệ thân thiết, địa vị cao, sự đồng thuận hay kết quả tốt. Khi dịch có thể dùng `welcome`, `receive`, `greet and attend to`, đôi lúc `host`; không ép thành `entertain` nếu câu không nói chuyện ăn uống hay tiêu khiển. `Tiếp` là thành tố Hán–Việt `接`; `rước` là tiếng Việt có chứng tích Nôm `逴`, nên không trình bày cả cụm như một khoản vay Hán văn nguyên khối.
Hiếu Liêm và Bá Kỳ lật đật chạy ra tiếp rước.
Việc cá nhân, hộ gia đình, tổ chức hoặc xã hội sử dụng hàng hóa và dịch vụ để đáp ứng nhu cầu; cũng chỉ lĩnh vực hành vi, lựa chọn và mức sử dụng ấy.
Mỗi tháng qua gởi cho em phân nửa số lương để tiêu dùng, còn vốn của em thì em để hậu thân, đừng có ham lời cho vay cho nợ mà khó lòng.
Trên đường đến lớp học,hằng ngày đi ngang tiệm bán baza (hàng tiêu dùng cao cấp)cũng là nơi bán sĩ các loại máy hát nổi danh Columbia,Pathé,nghe mấy đĩa hát Vọng Cổ đã kéo dài từ nhịp tư,lên 16,khá lãng mạn.
Ai nấy loan tin rằng tất cả các loại hàng tiêu dùng đều lên giá,nên mua để tích trử.
Trai gái ngày nay, đầu ở vùng kinh tế mới vẫn lanh lẹ, với kinh tế thị trường, những hàng tiêu dùng của giới bình dân thành thị lan tràn nhanh chóng đến miền quê, lắm khi, ở vùng kinh tế mới, lại tân tiến hơn, vì phần lớn là dân từng ở thành thị.
Tiêu dùng bền vững là cách lựa chọn, sử dụng và thải bỏ hàng hóa, dịch vụ nhằm đáp ứng nhu cầu hiện tại nhưng giảm tác động xấu lâu dài đến môi trường, xã hội và nguồn lực.
Tĩn là hũ hoặc bình bằng đất nung hay gốm, thường có miệng túm, thân phình và tiện cho việc nút, xách, gánh hoặc chở bằng ghe. Vật này gắn đậm với nghề làm và buôn nước mắm ở Phan Thiết cùng đời sống Nam Bộ, nhưng cũng có thể đựng nước hay chất lỏng khác. Văn miền Nam còn viết tỉn, như cái tỉn và thành ngữ so sánh mưa như cầm tỉn mà đổ. Không đồng nhất tĩn với mọi lu, khạp, hũ hay chai: hình dáng và công dụng gần nhau nhưng tên vật dụng có ranh riêng. Cũng không suy một dung tích, màu men, niên đại, nơi sản xuất hoặc thứ đựng bên trong chỉ từ tên gọi. Phải phân biệt tĩn/tỉn với tỉnh và tĩnh là những từ khác nghĩa.
Thằng Được đứng bơ vơ buồn nghiến, ngoài hè dông gió lá đập ồ ào, rồi một lát mưa tuôn như cầm tỉn mà đổ, trời gầm như súng nổ bên tai.
Ăn cơm rồi bà Sáu xách tĩn nước mưa ra lấy chén rót mà uống với nhau.
Vì thế mà ai cũng thấy rằng cái tĩn dơ bên trong, bẩn bên ngoài rất bất tiện chuyên chở, bưng xách, nhưng không thể nào tiêu diệt loại bình xấu xí đó.
Việc đầu tiên là nó quơ tỉn nước đua lên miệng ừng ực uống ừng ực một hơi, rồi lần lại góc chòi lấy chiếc nóp mở trãi ra nằm lăn ình trên đó.
Tính chẽ là lối nói Nam Bộ xưa, chỉ việc một người cân nhắc rồi thấy cuộc trao đổi hoặc nước đi quá bở: bỏ ra không bao nhiêu, ít khó nhọc mà tưởng sẽ được lợi nhiều. Trong Nợ đời, nhân vật chịu đưa tiền vì tin rằng mình vừa gần được người đẹp vừa có chỗ ăn ở, chơi bời về sau; chú giải nguồn giải chẽ là bở, được lợi nhiều mà không khó nhọc. Từ thường phảng phất giọng người kể nhìn ra sự vụ lợi hoặc cái tính khôn lỏi, nhưng không phải câu nào cũng đủ kết luận người ấy lừa đảo. Nó không có nghĩa tính toán chính xác, tính sổ, chia chẻ hoặc bảo đảm món lợi sẽ thành thật. Nguồn gốc cấu tạo của lối nói chưa được xác minh.
Nó nghĩ đưa 500 mà gần được một “hoa khôi sắc đẹp”, lại sau hễ lên Saigon thì có chỗ ăn, ngủ, chơi, khỏi tốn tiền nữa, nó tính chẽ nên nó mới lòi ra đó chớ.
Toa là một hình thức chữ Quốc ngữ có nhiều nghĩa cần tách. Thứ nhất, toa xe là một phương tiện đường sắt riêng được nối thành đoàn tàu, có thể dùng chở khách, hàng hoặc phục vụ kỹ thuật. Thứ hai, trong khẩu ngữ y tế, toa hay toa thuốc là đơn thuốc hoặc, theo phép hoán dụ trong các câu như uống hết toa, đợt thuốc được kê; người bệnh không nên tự dùng lại toa cũ. Thứ ba, trong lời Pháp hóa thời trước, toa là đại từ ngôi hai phỏng theo French toi, có thể tương ứng anh, chị, cậu, mầy tùy quan hệ và thường đi cặp với moa/mỏa từ moi. Đại từ này nay mang sắc thái lịch sử, đùa nhại hoặc kiểu cách, không phải cách gọi trung tính với người lạ hay bề trên. Toa không phải tòa có dấu huyền trong tòa án, tòa nhà hay tòa soạn. Chỉ nét đại từ có nguồn French toi được xác nhận ở đây; không lấy nguồn ấy gán cho hai danh từ còn lại.
Toa thay đồ Tây mà đi, moa cũng mặc đồ tây đây vậy.
Ông thầy thuốc mở hộp lấy ra tiêm cho Hiệp một ống thuốc, rồi ngồi lại bàn viết toa và nói rằng: “Để rồi bà sai ai đó đi xuống nhà thuốc mua ba thứ thuốc tôi biên đây.
Tơ nít, cũng viết tơ-nít, là dạng phiên âm cũ của tennis, tức môn quần vợt trong đó người chơi dùng vợt đánh banh qua lưới trên một sân chia hai. Văn Hồ Biểu Chánh và Bình Nguyên Lộc dùng đánh tơ nít, chơi tơ-nít; các tác phẩm khác còn có trái banh tơ-nít và áo mặc chơi tơ-nít. Tennis là từ tiếng Anh; dạng Việt đi vào văn liệu thời thuộc địa trong môi trường tiếng Pháp, nhưng không nên bịa một dạng Pháp khác vì tiếng Pháp cũng viết tennis. Từ riêng không cho biết người chơi giỏi hay dở, giàu hay nghèo, có giựt cúp không, loại vợt, mặt sân, thể thức thi đấu hoặc trang phục. Trong văn hiện nay, tennis và quần vợt là cách viết thông dụng; tơ nít nên mang nhãn lịch sử.
Đến bãi trường Tết, Khánh với Hoài tập đánh tơ-nít, lái xe hơi ban đêm.
Tôi nói ngay với bạn rằng tôi có một đứa em gái, năm nay mới hai mươi tuổi, thông thạo cách giao thiệp theo đời nay, biết nói tiếng Pháp, bíết đánh tơ nít; cha mẹ tôi khuất hết để gia tài lại, tôi chia ra phần nó mỗi năm hưởng huê lợi trên mười ngàn giạ lúa.
Chàng xấu trai nhưng đã cưới một cô gái đẹp, biết chơi tơ-nít, chơi dương cầm và lái xe hơi.
Hình thư con người, thằng nào cũng muốn nổi danh cả, không nổi danh trong ngành này thì trong ngành khác, không ca hay số dách thì phải đánh tơ nít giựt cúp mới được.
Hắn chuyên xử dụng môn đá, tuy nhiên môn ruột của hắn là ném bi thép, một loại bi tròn bằng sắt đặc, tuy gọi là bi nhưng lớn hơn trái banh tơ-nít.
Khi cần, lữ khách có thể tắm mát ngay trong hồ bơi hoặc chơi tơ-nít trong sân riêng.
Thân thể mập mạp của hắn đã vô tình hại hắn: vì cổ hắn hạnh ra, yết hầu to tuớng như trái banh tơ-nít.
Q uả lựu đạn rơi trúng đầu giường sắt, nhảy lên như quả bóng tơ-nít trước khi nổ tung.
`Tỏ thiệt` là nói rõ với người khác điều mình cho là thật, nhất là một việc, nỗi lòng, ý định hay tâm sự trước đó còn giấu hoặc ngại nói: `xin tỏ thiệt với má`, `tỏ thiệt việc nhà`, `tỏ thiệt lòng dạ cho nhau biết`. `Tỏ` nhấn việc bày ra cho rõ; `thiệt` là dạng Nam Bộ/cũ của `thật`. Dạng gần trong tiếng Việt hiện nay là `tỏ thật`; `nói thiệt/nói thật` rộng hơn và không nhất thiết hàm ý điều ấy từng được che giấu; `thú thiệt` thường nghiêng về thừa nhận một điều khó nói, thiếu sót hoặc việc đã làm. Tùy cảnh, `tỏ thiệt` có thể dịch là *be frank*, *tell the truth*, *reveal* hoặc *confide*. Cụm không tự cho biết người nói khai hết mọi điều, lời ấy đã được kiểm chứng, người nghe tin, hai bên đồng thuận, người nói nhận lỗi hay câu có giá trị pháp lý.
Tôi thấy ông ngoại tôi thương thầy, tôi chắc thầy là người biết điều, tôi không nghi ngại chi hết, nên tôi mới dám tỏ thiệt.
Em xin tỏ thiệt với anh, chiều hôm kia em có gặp chị Oanh.
Nay cô có lòng tốt để tâm tới gia đạo của vợ chồng em, em xin tỏ thiệt ước-mong của em là cô cho em mượn lối hăm-lăm ngàn để sắm xe.
Sanh viết thơ về mấy lần, tỏ thiệt nỗi khổ của mình cho cha mẹ nghe, yêu cầu ông bà lên coi mắt Chi cho cậu.
`Trà` trước hết chỉ cây trà/chè `Camellia sinensis` hoặc lá, búp đã chế biến thành trà xanh, trà đen, trà ô long và nhiều loại khác. Từ cũng chỉ nước uống pha hay hãm từ sản phẩm ấy: `pha trà`, `uống trà`, `chung trà`. Theo nghĩa mở rộng, nhiều tên như `trà gừng`, `trà atisô`, `trà thảo mộc`, `trà trái cây` chỉ đồ uống ngâm/hãm từ nguyên liệu khác và có thể không chứa lá Camellia sinensis; phải xem thành phần chớ không suy từ chữ trà. Ở miền Bắc, `chè` có thể chỉ cây, lá và nước chè; trong lời Nam Bộ, `trà` thường chỉ thức uống/lá pha còn `chè` rất thường chỉ món ngọt nấu ăn bằng chén. `Trà` không tự cho biết có caffein, đường, sữa, dược tính, độ an toàn, phẩm cấp hay xuất xứ. Chữ `茶` xác nhận quan hệ Hán–Việt của từ, nhưng các cách dùng sản phẩm hiện đại phải giải theo tiếng Việt và nhãn thực tế.
Uống vài chung trà rồi có một tên gia đinh bước ra thưa nho nhỏ, Khiếu Nhàn liền đứng dậy mời khách vào hậu đường dùng cơm.
Trên liếp dài theo mương thì trồng mỗi liếp một hàng cau thẳng băng, rồi trồng giậm với chỗ thì trầu vàng, chỗ thì thơm tàng ong, mà phần nhiều là trà, nhờ nước dưới mương tươm mát gốc, nên cây lên sởn sơ, lá đơm bùm sùm, tược đâm mạnh mẽ.
Chúng tôi ngồi trên hai khúc cây gòn mát rượi, uống trà "chẻo xụi".
Ông ấy giữ mãi thói quen uống trà Huế như ở thôn quê.
Trại đáy là căn trại hoặc điểm ở và làm việc gắn với nghề đóng đáy ở sông, vàm hay vùng nước có dòng chảy. `Đáy` trong cụm này là hệ ngư cụ cố định dùng cọc và lưới để đón tôm cá theo nước; người ở trại trông chừng, vận hành, thu và có thể bán sản vật. Văn Hồ Biểu Chánh kể người ta xuống trại đáy ở vàm mua tôm. Từ không đồng nghĩa mọi chòi đánh cá, trại nuôi cá, trại ven sông hoặc địa danh Trại Đáy; tên cũng không tự cho biết ai sở hữu, quy mô, mùa khai thác hay loài bắt được.
Năm nay có Chí Đại biết mùi thi chút đỉnh, ông càng hứng chí, nên mới tối ông biểu lính dọn ghe hầu, đem thịt rượu theo, mời Cai Tổng với ít người hương chức sở tại rồi đồng đi với Chí Đại, bà Phủ và con trai nhỏ tính xuống trại đáy ở vàm Rạch Mương Đào mua tôm làm gỏi ăn, uống rượu mà thưởng nguyệt, để có một mình Bạch Tuyết với ông già Sen và ba tên lính ở lại giữ dinh mà thôi.
Trạo phu là danh từ Hán–Việt cũ chỉ người chèo ghe, chèo thuyền hoặc làm phần việc trực tiếp giúp ghe thuyền di chuyển. Trạo có nghĩa lay động/chèo thuyền và 棹 là mái chèo; nguồn từ điển còn liệt kê trạo phu 掉夫. Trong văn Nam Bộ, trạo phu có thể chèo, gay chèo, nhổ sào, hạ/trương buồm hoặc khiêng đồ theo phần việc trên ghe. Từ không tự đồng nghĩa với chủ ghe, tài công, đà công, thủy thủ hay mọi người có mặt trên thuyền; vai cụ thể phải xem câu. Đây là tên nghề lịch sử, không nên suy giới, địa vị, lương công hoặc kỹ năng của một người hiện nay.
Cặp cu đất đậu trên ngọn tre đương hiệp nhau mà gáy, thuyền chở lúa đi ngàng qua dưới sông, trạo phu cất tiếng hát du dương.
Trạo phu nhổ sào xô ghe ra khỏi bến rồi gay chèo.
Trầu vàng là tên gọi trong nghề vườn Nam Bộ cho một giống hoặc dòng trầu không có sắc lá xanh ánh vàng, được trồng thành nọc để lấy lá. Văn Hồ Biểu Chánh dùng `nọc/đám trầu vàng`; tư liệu nhà vườn Hậu Giang hiện nay vẫn gọi `giống trầu vàng`. Tên dân gian này chưa đủ để VietLayers khóa một cấp giống thực vật học hay đồng nhất mọi cây bán dưới tên ấy về một dòng di truyền. Cũng không gọi lá trầu đang úa, thiếu dinh dưỡng hoặc mắc bệnh là trầu vàng chỉ vì nó đổi màu.
Miếng đất tuy không lớn, nhưng mà từ thềm nhà ra hàng rào xi măng dọc theo đường lộ cũng có một cái sân rộng được tám thước, hai bên hè cũng còn hai khoảng trống gần mười thước, phía bên tay mặt có trồng một đám trầu vàng với vài cây nhãn, còn bên tay trái thì bà Huyện để trồng rau mà vì cô Bạch Yến có tánh ái hoa, nên cô choán gần hết mà trồng những cây bông huệ, bông hường, bông móng tay, bông cẩm nhung trên có làm giàn mà cho dây nho bò lên, dưới giàn cô lại để một cái băng đúc đá sạn đặng ngồi xem bông cho mát mẻ.
Trên mặt chõng hàng, những mớ trầu vàng tươi, bày thứ tự bên mấy buồng cau vỏ xanh và mấy khúc vỏ ăn trầu sắc đỏ xẫm.
`Trà Vinh` là địa danh Nam Bộ có nguồn gốc Khmer, thường được nối với `Preah Trapeang` và dạng Việt hóa cũ `Trà Vang`; các tài liệu thống nhất mạnh ở thành tố `trapeang` liên quan ao/hồ/vùng trũng, nhưng cách dịch trọn tên như `ao thiêng`, `Ao Phật` hoặc một diễn giải lịch sử khác có dị bản nên VietLayers không chốt một bản duy nhất. Trong văn Hồ Biểu Chánh–Sơn Nam và văn bản trước tháng 7-2025, Trà Vinh có thể chỉ tỉnh Trà Vinh cũ, thành phố/tỉnh lỵ cũ hoặc rộng hơn là vùng đất ấy; phải đọc theo thời điểm. Sau sắp xếp hành chính năm 2025, tỉnh Trà Vinh cũ hợp nhất vào tỉnh Vĩnh Long; từ ngày 1-7-2025 có `phường Trà Vinh, tỉnh Vĩnh Long`, hình thành từ các Phường 1, 3 và 9 của thành phố Trà Vinh trước đó. Tên địa lý–văn hóa Trà Vinh vẫn dùng khi nói quê quán, lịch sử, vùng cũ và sản vật, nhưng không được biến thành tên một tỉnh hiện hành. Chỉ tên Trà Vinh không tự cho biết địa điểm chính xác trong địa giới cũ/mới, dân tộc, ngôn ngữ, tôn giáo hay nguồn gốc của một người/sản vật. Ghi chú cách dùng (không dùng làm bí danh): Hiện hành từ 1-7-2025: phường Trà Vinh, tỉnh Vĩnh Long. Đơn vị hành chính hiện nay; tỉnh Trà Vinh là đơn vị cũ.
- Mình đi Trà Vinh đây rồi chừng nào trở về nhà ông Phán vậy thầy?
- Em cũng vậy, thấy biển thì em vui lắm mà biển phải có núi như ở đây, hoặc bên Long Hải hoặc Phan Thiết, Nha Trang em mới chịu chớ bãi biển như bãi Long Thành ở Gò Công, bãi Ba Động ở Trà Vinh thì em không thích. Phải ý anh cũng vậy không?
Năm ngoái tôi đi Trà Vinh gặp ông nọ xưng là bác vật canh nông.
Tréo mảy chơn là cách nói Nam Bộ cũ tả tư thế ngồi gác chéo một đùi hoặc chân lên đùi/chân kia. Chú thích trong Ngọn cỏ gió đùa giải trực tiếp là `đùi nọ gát lên đùi kia`, và tác phẩm dùng hai lần với hai nhân vật đang ngồi. Cụm chỉ nhận diện tư thế, không tự mang lời khen chê: vẻ ung dung, kiêu căng, quyền thế, bất kính hay khó chịu phải do cảnh và giọng kể cho biết. Không lấy tuổi, giới, địa vị, sức khỏe hoặc phép lịch sự làm nghĩa. Các cách hiện nay như `tréo chân`, `bắt chéo chân` chỉ là lời đối chiếu gần nghĩa, chưa được nhập làm bí danh tự động của dạng cổ.
Khi nàng bước vô thơ phòng, thì nàng thấy quan Huyện, trạc chừng 45 tổi, trên mép dưới càm đều có râu le the vài chục sợi, đương ngồi tréo mảy chơn trên ghế mà hút thuốc.
Ánh-Nguyệt không nghe chồng biểu mình đi theo, nên không hiểu ý chồng liệu phận mình thế nào, bởi vậy đêm nọ mướn ghe xong rồi, Hải-Yến định sáng bữa sau dọn đồ xuống ghe mà đi, Hải-Yến đương ngồi tréo mảy chơn nhịp ván tay khảy đờn, Ánh-Nguyệt mới thỏ thẻ hỏi rằng:
Trêu hoa ghẹo nguyệt là thành ngữ văn chương cũ chỉ việc tán tỉnh, ve vãn hoặc buông lời đưa đẩy về tình cảm. Văn liệu đảo thành `ghẹo nguyệt trêu hoa`, rút thành `ghẹo nguyệt`, hoặc đổi một vế như `ghẹo nguyệt giỡn hoa`; các dạng ấy phải còn cùng hành vi tán tỉnh mới được nối. Cách nói thường mang góc nhìn đánh giá của người kể, nhất là trong xã hội cũ hay quy lời ve vãn vào khuôn phép nam nữ, nhưng cụm không tự cho biết người kia đáp lại, hai người có quan hệ, có ngoại tình, có tình dục hay có hành vi quấy rối. Nếu nhân vật đã từ chối hoặc bị làm phiền, phải gọi rõ việc không tôn trọng ranh giới thay vì dùng thành ngữ để làm nhẹ sự việc.
Nàng đọc rồi suy nghĩ theo lời nói trong thơ của Trọng Quí nghe thân phận mình vì chồng mà khổ não, nên chàng tức giận mới quyết cứu mình ra khỏi cái biển trầm luân chớ không phải chàng ghẹo nguyệt trêu hoa chi đó.
Nay em gặp ông, lại gặp như vầy, ông có đủ cách để mà trêu hoa ghẹo nguyệt song ông không thèm để ý đến em, không thèm tỏ một lời về ái tình, ông khác thiên hạ là khác chỗ đó.
Trí tuệ nhân tạo là lĩnh vực và công nghệ tạo ra các hệ thống máy tính có thể học từ dữ liệu, nhận biết, suy luận hoặc xử lý nhiệm vụ thường cần năng lực trí óc của con người.
Tríu là động từ cũ/Nam Bộ chỉ thương và gắn bó tới mức quấn quýt, muốn ở gần, khó rời người mình thương. Khung thường gặp là con tríu mẹ/cha/bà/vú, tríu ai, tríu mến. Từ nhấn sự gắn bó và xu hướng bám theo về tình cảm; không phải níu/kéo bằng tay, không đồng nhất với trìu mến chỉ vẻ thương yêu dịu dàng, và không tự chứng minh sự lệ thuộc bệnh lý, chiếm hữu, thiếu tự lập hay quan hệ hai chiều ngang nhau. Ở trẻ nhỏ, việc tríu người chăm sóc có thể là phản ứng quen thuộc theo hoàn cảnh; muốn đánh giá phát triển hoặc sức khỏe tâm lý phải có dữ kiện khác. Dạng tríu-mến có gạch nối chỉ là lối trình bày cũ. Hồ sơ Nôm cho thấy một tự dạng đọc trìu [tríu] trong trìu mến, nhưng đó là chứng cứ chữ viết/liên hệ âm, không đủ để xóa ranh dùng của tríu trong văn Nam Bộ.
Bỏi vậy nó tríu tôi với cha nó lăm, đi đâu nó cũng theo, không chịu rời xa”.
Nhưng giờ thì bé Hương càng tríu chị vú hơn trước nữa, khó mà gỡ ra lắm.
Trõm lơ, cũng chép trỏm lơ, có ít nhất hai cách dùng trong văn Nam Bộ cũ. Sau mắt hoặc cặp mắt, từ tả mắt hõm, trũng sâu và thường gợi vẻ mệt hay tiều tụy; màu đỏ, thâm quầng, buồn, bệnh hoặc nguyên nhân chỉ được tính khi câu nói rõ. Trong tổ hợp thức trỏm lơ, từ lại nhấn trạng thái còn thức, không ngủ được cho tới khuya hoặc suốt đêm. Hai nét có thể gặp gần nhau nhưng không được lấy một nét suy ngược nét kia: mắt trõm lơ không chứng minh người ấy mất ngủ, còn thức trỏm lơ không tự cho biết mắt hõm sâu. Đây là lời tả trạng thái, không phải chẩn đoán bệnh, mức thiếu ngủ hay nguyên nhân tâm lý.
- Mầy có bịnh hay sao mà bữa nay mắt mầy coi trỏm lơ vậy Chí?
Thiệt cô có tuổi rồi, đêm nào cũng vậy, cứ thức trỏm lơ đến hai ba giờ sáng chớ có ngủ nghê gì mấy đâu ?
Có lẽ thầy thức sáng đêm hay sao mà cặp mắt đỏ trõm lơ , gương mặt xát xơ, lại đi dọc đường thầy ngó dáo dác, dường như sợ người ta chặn đường vậy.
Cô Nhung đương nằm tại bộ ván dầu nhỏ lót phía sau cái bàn viết, cô thấy chồng về thì cô lồm cồm ngồi dậy, ngó chồng với cặp mắt trõm lơ, song cũng cười mà nói: anh đi nắng mệt nên đổ mồ hôi quá Thằng bé đi chợ chưa về, vậy anh cởi áo đi để em múc nước đặng anh rửa mặt cho mát”.
Trỏng là từ chỉ nơi chốn trong cách nói Nam Bộ, tương ứng với trong ấy, ở trong đó, vào phía trong hoặc về nơi ở phía trong đã được nhắc. Từ có thể chỉ bên trong một phòng, cái hộp, căn nhà, khu vực hoặc một nơi xa hơn trong hướng mà người nói đang quy chiếu. Nói ở trỏng không tự cho biết xa bao nhiêu, theo hướng nào hay địa chỉ cụ thể. Phải tách trỏng khỏi trọng trong quan trọng/trọng lượng và khỏi trong không dấu hỏi. Khi nói về vị trí riêng tư, phần giải nghĩa không được tự bổ sung địa chỉ mà người nói không nêu.
Như mướn may đồ, thì cô đi ngay vô phòng trong kia, có bà chủ ở trỏng“.
Ở trỏng không chừng thằng Cu nó ăn trước rồi.
Trộng cảy là lối nói Nam Bộ cũ tả một đứa trẻ hoặc người trẻ đã lớn đại, phổng lên thấy rõ so với lần gặp trước. Trong Đoạn tình, người lớn gặp lại sau hai năm rồi khen cháu trộng cảy, và ở một cảnh khác nói con mình đã trộng cảy; chú giải nguồn ghi gọn là lớn đại. Từ này nghiêng về sự phát triển vóc dáng được người nói nhận ra, nhưng không cung cấp tuổi, chiều cao, cân nặng hoặc tình trạng sức khỏe. Cũng không được suy người ấy đã trưởng thành pháp lý hay tâm lý, đẹp, giỏi, sẵn sàng kết hôn hoặc thuộc một giới nào. Không nhập trộng cảy với trộng tuổi: một từ nhấn sự phổng lớn, từ kia đặt tuổi trên một thang so sánh theo hoàn cảnh. Nguồn gốc cấu tạo chưa được xác minh.
- Hai năm nay tôi không gặp, bây giờ cháu trộng cảy .
Hoạt động và ngành sản xuất nông nghiệp gieo trồng, chăm sóc, bảo vệ và thu hoạch cây trồng để lấy lương thực, thực phẩm, nguyên liệu hoặc sản phẩm khác.
Trồng trọt gần xong thì thầu khoáng đã chở đồ lên xây dựng lò đường mới.
Năm đó, triều đình cử hai vị quan đến khu rừng nọ để phá đất hoang, hai vị quan ấy trốn tránh nhiệm vu, trở về tâu rằng: -Vùng rừng rậm nọ khí hậu ẩm thấp, gây bệnh hoạn, khó bề trồng trọt.
Từ khi trại cùi bị dẹp bỏ thì đồng bào ra đó ở rất đông ; họ không ở được chỗ ta đang đứng, vì đất thịt trồng trọt được nơi đây ít quá.
Trồng trọt bền vững là việc canh tác cây trồng theo cách duy trì độ phì của đất, sử dụng hợp lý nước và vật tư, hạn chế tác hại môi trường, đồng thời bảo đảm năng suất lâu dài.
Trộng tuổi là cách nói cũ trong văn Nam Bộ, nghĩa là lớn tuổi hơn, đã có tuổi hoặc đã đến độ tương đối trưởng thành so với người hay giai đoạn đang được bàn. Có câu gọi người gần năm mươi là trộng tuổi, nhưng cũng có câu gọi người hai mươi tuổi là đã trộng tuổi trong việc biết lo làm ăn; vì vậy không được đồng nhất từ với già hoặc elderly. Từ chỉ vị trí tương đối trên thang tuổi, không tự chứng minh sức khỏe, kinh nghiệm, khôn ngoan, khả năng chăm trẻ, sự sẵn sàng kết hôn hay địa vị. Khi dịch có thể dùng older, of mature age hoặc grown tùy chủ thể và cảnh.
- Người ta trộng tuổi rồi, nghe nói năm nay đã được 20 tuổi, tự-nhiên phải biết công ăn việc làm chớ.
- Ông trộng tuổi, chớ chưa phải là già thiệt.
Trộ trạo là từ Nam Bộ cũ tả mắt hoặc cách nhìn trừng trợn, lộ vẻ giận dữ. Từ tập trung vào biểu hiện quan sát được, không tự chứng minh người ấy sắp đánh ai, có ý đe dọa, vốn hung dữ hay mắc một tình trạng tâm lý. Có thể dịch glaring, glowering hoặc staring fiercely tùy câu. Không nên sửa thành trợn trạo chỉ vì gần âm; khi chưa có nguồn xác lập quan hệ, hai hình thức phải đứng ở tầng đối chiếu. Trong văn hiện nay, trừng trợn, trợn mắt hoặc nhìn giận dữ thường rõ hơn.
Thu Hà thấy người già yếu đói rách, cô động lòng, nhưng vì từ hồi sớm mai cho tới bây giờ cô cho người ta tiền hai lần, đều bị chồng trộ trạo , cô sợ cho nữa bị chồng rầy, nên cô day qua ngó Vĩnh Thái, có ý chờ coi Vĩnh Thái có vui lòng cứu giúp bà nhiều ít gì không.
Trường Pháp chánh là tên gọi lịch sử bằng tiếng Việt của trường đào tạo về luật và hành chính tại Hà Nội thời Pháp thuộc, thường đối chiếu với École de Droit et d’Administration. Văn liệu Nam Bộ nhắc người học ra Hà Nội học ba năm rồi vào ngạch hành chính. `Pháp chánh` ở đây là 法政, gồm pháp luật và chính sự/hành chính; chữ `chánh` là lối ghi phổ biến trong văn Nam Bộ cũ, không phải bằng chứng tên chính thức của mọi thời kỳ. Không đồng nhất máy móc trường này với một trường luật hiện nay, không suy người học chắc chắn tốt nghiệp, làm quan hay có bằng cử nhân. Khi viết lịch sử phải kèm thời điểm, chương trình hoặc văn bằng cụ thể nếu nguồn có.
Tôi không chịu, thế nào tôi cũng xin ra trường Pháp chánh mà học thêm ba năm nữa đặng về làm Còm mi chơi.
Bá Kỳ cũng được giấy quan trên cho học trường Pháp chánh.
Trường Tiền là tên gọi lịch sử ở Nam Bộ. Trong tổ hợp sở Trường Tiền, từ này chỉ cơ quan Công chánh thời thuộc địa; khi đi với ông, quan hoặc Bác vật, nó có thể chuyển sang gọi người làm chuyên môn hay giữ chức trong ngành ấy. Cần đọc theo bối cảnh hành chính từng thời kỳ, không quy đổi cứng thành một sở hiện đại. Tên này không phải Cầu Trường Tiền ở Huế, Tràng Tiền ở Hà Nội, trường học, nơi đúc tiền hay danh từ tiền thông thường. Nguồn gốc chính xác của tên gọi còn nhiều thuyết, nên VietLayers không dựng Hán tự hoặc khẳng định một thuyết duy nhất.
Năm tôi thi đậu bằng kỹ sư công chánh mà người mình gọi là quan Bác vật Trường Tiền đó, thì ông La-Co hay đau ốm.
Tốt nghiệp trường Cao-đẳng Công-chánh, nếu ông đi làm việc « nhà nước » thì cũng lên đến địa vị cao sang ở « sở Trường tiền » đâu có đến đỗi.
Nguyên Văn Sâm : chủ báo, khâm sai, lãnh tụ chánh trị, đi xe buýt, để bị ám sát
`Truyền lịnh` là dạng Nam Bộ/văn cũ của `truyền lệnh` `傳令`. Khi chủ thể là người có quyền quyết định và có cấu trúc `truyền lịnh cho ai phải/làm gì`, cụm nghĩa là ban, ra hoặc nói lịnh cho người khác thi hành. Khi đi với `truyền lịnh của mẹ/cấp chỉ huy/các chức lớn`, chủ thể có thể chỉ làm người chuyển lời lịnh từ nguồn khác đến người nhận. Hồ Biểu Chánh có 67 đoạn/11 tác phẩm và VietMessenger có 219 đoạn/46 tác phẩm dùng dạng `truyền lịnh`, bao gồm cả hai vai. `傳` là truyền, chuyển từ nơi/người này sang nơi/người khác; `令` có các âm Hán–Việt `linh, lệnh, lịnh`, trong nghĩa này là lệnh hoặc việc ra lệnh. Phải đọc chủ thể, nguồn lịnh và bổ ngữ để phân biệt người ban với người chuyển; tên gọi không tự chứng minh lịnh hợp pháp, hợp đạo lý, đã đến đúng người, được tuân theo, hoàn tất hay có cưỡng lực.
Cô Ba Mạnh không dám không vưng lời mẹ, nên cực chẳng đã cô phải trở vô buồng, song truyền lịnh mẹ cho chồng rồi thì cô ra liền và đi thẳng xuống nhà dưới.
Truyền lịnh xong rồi quan Biện Lý liền lên xe hơi mà về với quan Thẩm Án, quan Lục sự và thầy Thông ngôn.
Các chức nhỏ là người thi hành, đi gặp dân để truyền lịnh của các chức lớn.
Ông ủy viên cảnh sát truyền lịnh giải tán bọn hiếu kỳ, kể cả dân vệ nữa, vì ông muốn điều tra mật.
Phong tục, cách làm, giá trị hoặc nếp sống được một cộng đồng, gia đình hay tổ chức duy trì và truyền qua thời gian; cũng dùng để chỉ điều thuộc về nếp đã được lưu truyền ấy.
Nhiều kẻ sĩ tiếp tục truyền thống "chở đạo" ấy.
Nàng có biết đâu rằng Tuấn xem nàng là một người bạn tâm đầu ý hiệp, một nhơn tình lý tưởng, nhưng không thể là một người vợ đủ khả năng thực hiện ý chí ký thác truyền thống dân tộc lại cho con cái của chàng.
Cả một truyền thống Á Đông còn chảy trong huyết mạch cậu ấm Hiếu nên cậu ta không thể quan niệm một cuộc yêu đương ngoài hôn nhơn được.
Hồn muôn thế hệ qua như phảng phất hiện về đây đó, rồi truyền thống của gia đình, của dân tộc được hồn ma xưa bí mật thổi nó vào tâm hồn người đời nay đang có mặt bên đèn.
Câu nói dân gian ngắn gọn, có cấu trúc tương đối ổn định, đúc kết nhận xét, kinh nghiệm, phán đoán hoặc lời khuyên được cộng đồng lưu truyền.
Việc dùng máy móc, cảm biến, phần mềm và hệ thống điều khiển để thực hiện, theo dõi, điều chỉnh công việc hoặc quy trình với ít thao tác trực tiếp của con người hơn.
Muốn cho cái thao tác liên tục này có được tính chất hoàn toàn tự động hóa, phải tập cách cúi đầu, chắp hai tay sau lưng, đi sao cho vừa phải, đừng nhanh quá mà cũng đừng chậm quá, bước cho đều, bước nào cũng dài bằng nhau, đến cuối phòng thì quay lại một cách máy móc, đến cửa xà-lim thì quay chân trái, đến tường đối diện thì quay chân phải.
Máy móc, hành vi phái, phản ứng có điều kiện, chủ nghĩa Cộng Sản, truyền chủng nhân tạo, tự động hóa tổng quát, giải phẫu sinh thể, bom H - tất cả chúng, liên kết gần gũi nhất, làm thành những khoen hàn gắn chặt chẽ của một dây xích luận lý.
Từng khạo là tên nghề cũ trong môi trường giao tiếp Việt–Hoa ở Nam Bộ, chỉ người cai quản, sắp xếp công việc hoặc thay mặt chủ trông coi người và hàng. Trong tàu buôn, nhân vật từng khạo có thể được giao đi chuyến, quản bạn tàu và việc mua bán; trong nhà máy hoặc toán lao động, người này kiểm soát phu, vật liệu hay công việc. Vì phạm vi thay đổi theo cơ sở, không dịch cứng thành thuyền trưởng, thông ngôn, cai ruộng, cai thợ hoặc supercargo cho mọi câu. Một số nguồn giải nguồn âm Hoa và chức năng của từ khác nhau; chữ nguồn cụ thể chưa được chứng minh đủ chắc, nên ghi khoản vay tiếp xúc Hoa ở mức disputed và không dựng Hán tự. Tằng khạo là dạng được nguồn nghiên cứu ghi song song; các lời giải cai, quản lý, người thay mặt chủ chỉ là tương đương theo ngữ cảnh, không phải bí danh tuyệt đối.
Nay làm từng khạo mướn cho chệc, ngồi tàu đi qua Ấn Độ Dương mà vớt ngọc điệp, có để vốn liếng lại chút đỉnh, nên mình tính lên Sài Gòn ở mua bán làm ăn đỡ mà chờ chồng về.
Quan nghe tàu ngoại quốc vào có sai lính xuống hỏi, thì Trần Mừng nói rằng tàu buôn bán, song mình là từng khạo, ít ngày nữa Chúa tàu mới đến.
`Tướng mạo` là vẻ mặt cùng dáng người nhìn thấy bên ngoài của một người, tức ấn tượng tổng thể do khuôn mặt và hình thể tạo nên. Tùy câu, có thể dịch là `appearance`, `looks`, `facial features`, `physique` hoặc `physical bearing`; không có một từ Anh duy nhất đúng cho mọi ngữ cảnh. Những từ như `hiền`, `dữ`, `phúc hậu`, `oai nghiêm` đi kèm thường ghi cảm nhận hoặc lời đánh giá của người quan sát, không tự chứng minh tính nết hay đạo đức thật. Từ cũng không đủ để suy sức khỏe, khuyết tật, tuổi chính xác, giới, căn tính, nghề nghiệp, địa vị, nguồn gốc, vận số hoặc tương lai. `Tướng mạo` là từ Hán–Việt từ `相貌`; không đồng nhất máy móc với `diện mạo` vì diện mạo còn dùng rộng cho sự vật, nơi chốn và tình thế, cũng không nhập với thuật xem tướng hay kết luận nhân tướng học.
Bà hỏi tướng mạo thì biết là Trường Khanh, nên trong lòng không vui.
- Tôi thấy là thấy tướng mạo mà thôi chớ tôi có biết tánh tình thế nào đâu mà dám chê hay khen.
Tút xo là tên vải cũ, gặp trong văn Nam Bộ, vay French tussor: một loại vải nhẹ vốn gắn với tơ tằm hoang dã và về sau có thể dùng rộng cho hàng lụa nhẹ tương tự. Trong bộ đồ tút xo hoặc áo tút xo, thành tố này chỉ chất vải; cả cụm có thể được rút gọn theo ngữ cảnh để nói món đồ may bằng vải ấy. Dạng tút-xo cùng nghĩa, còn tuýt so là biến thể chữ cũ có ghi nhận nhưng cần giữ nguyên khi trích. Không được hiểu mọi lụa đều là tút xo, cũng không suy màu, kiểu cắt, giới người mặc, độ sang, hàng thật hay thành phần sợi của một món đồ cụ thể chỉ từ tên vải.
Rồi phải may một bộ “tút xo” với ít bộ đồ trắng nữa đặng sau đó làm rể mà bận, chớ bận một bộ đồ hoài, coi sao cho được.
Nhiều cậu ở tỉnh gần,thỉnh thoảng cha anh lái ô tô nhỏ lên thăm,sắm cho giày da,hoặc bộ Âu phục bằng tuýt so,hiểu là tơ đũi,loại tơ kéo từng sợi to.
Lời nhắc khi được hưởng một thành quả hay điều tốt đẹp, con người phải nhớ ơn người đã giúp đỡ, gây dựng hoặc hy sinh để tạo nên điều đó.
Giá Deibler *(*tên một đao phủ thủ ở Paris) là kẻ uống nước nhớ nguồn, cứ đến cuối năm hắn phải gửi cho mày một két sâm-banh thượng hạng mới phải.
Tiểu đệ thuộc hạng người uống nước nhớ nguồn mà !
Vách cặp là vách làm bằng những tấm lá được kết, kẹp hoặc cặp lại theo nếp dựng nhà Nam Bộ cũ. Chút phận linh đinh có câu `vách cặp bằng lá dừa`; chú thích nguồn phân biệt rõ: kết lá làm nóc nhà gọi là `lợp`, kết lá làm vách gọi là `cặp`. Vì vậy, trọng tâm của cụm nằm ở cách ghép lá thành mặt vách, không phải tên riêng của mọi căn nhà lá hay mọi bức vách làm từ vật liệu thực vật. Câu có thể nêu lá dừa, nhưng bản thân `vách cặp` không khóa một loài lá, kiểu buộc, số lớp, độ kín, độ bền, khả năng chịu lực hoặc tuổi của vách. Không nhập với `vách xông`, vốn chỉ vị trí/bộ phận bên chái nhà trong một lớp dùng khác.
Ấy là một túp nhà lá nhỏ và thấp, cửa bằng ván, vách cặp bằng lá dừa.
Vách xông là cách gọi trong lời Nam Bộ cũ cho tấm vách ở phía xông, tức phần bên hoặc chái nhà. Văn Hồ Biểu Chánh có `bộ ván dựa vách xông`, `ngồi bên vách xông`, `tấm vách xông hư` và `đầu xông`; chú thích nguồn giải `vách xông` là `chái`. Từ chỉ vị trí/bộ phận của căn nhà, nhưng không tự ấn định bên trái hay phải, hướng la bàn, vật liệu, chiều cao, độ kín hoặc khả năng chịu lực. Phải loại các chuỗi tự do như `khói bếp phía sau vách xông lên`, nơi động từ `xông lên` không thuộc tên vách. Cũng không nhập mọi vách ngăn, vách hậu, vách buồng hoặc tường hiện đại vào đầu mục này.
Bà chỉ cái giường lót gần cửa xuống nhà dưới, biểu Nên để gói đồ trên đó, định ban đêm Nên sẽ ngủ đó với Đồ, đặng Đồ có khóc thì đem xuống võng mà dỗ cho gần; bà ngủ trong buồng, còn Hai Thà với con Chỉ sẽ dời ngủ bộ ván dựa vách xông phía bên kia.
Tấm vách xông hư đổ xịt-xạt, nên nắng ở ngoài dọi vô nhà, vẽ mấy khóm vàng-vàng.
Vải nhuộm dà là vải được nhuộm bằng chất nhuộm nâu lấy từ vỏ cây dà trong nếp dùng Nam Bộ cũ. `Dà` là tên dân gian có thể quy chiếu hơn một loài cây ngập mặn thuộc chi Ceriops tùy địa phương và tài liệu; vì vậy cụm vải không đủ để định loài nguyên liệu. Văn Hồ Biểu Chánh thường tả áo, quần, khăn bằng vải hoặc lụa nhuộm dà, đôi khi trong cảnh chùa, nhưng tên vải không tự cho biết người mặc là tu sĩ. Cụm cũng không xác định loại sợi, công thức nhuộm, sắc nâu chuẩn, tuổi, độ sạch, độ bền màu hay giá trị món đồ.
Thủ Nghĩa ngó ra thấy một người đàn bà mình mẩy lấm lem, mặc một cái quần vải nhuộm dà cũ nên màu đã sậm rồi và một cái áo xanh rách, hai tay cụt vừa phủ tới cánh chỏ mà thôi, đầu thì không khăn khíu chi hết, tay bưng thúng cá, ở ngoài đi vô.
Vần công là thay phiên góp công giúp nhau: bữa nay nhiều người làm việc cho nhà này, bữa khác chủ nhà ấy đổi công sang giúp nhà khác. Cách dùng gốc rõ trong cảnh cấy, nhổ mạ và công việc nông thôn; văn cũ còn mở nghĩa sang sự giúp đỡ, đáp ơn, đối đãi hoặc tác động qua lại. Từ không tự nói có trả lương, hợp đồng, sự tự nguyện hay lượng công hai bên ngang bằng. Trong cảnh bảo lãnh hoặc trách nhiệm pháp lý cũ, phải giải theo toàn cấu trúc bảo kiết vần công chớ không đồng nhất tự động với cách đổi công nhà nông. Cần tách tuyệt đối vần công khỏi văn công là người làm nghệ thuật biểu diễn.
Một bữa chú Hợi dậy sớm nấu cơm ăn trước rồi hồi khuya, rồi trời mới đâm mây ngang thì chú đã đi ra đồng vần công nhổ mạ với người trong xóm.
Người Việt biết tổ chức cấy vần công (đổi công) cũng như gặt lúa, phát cỏ vần công; nhân công di chuyển từ xóm nầy qua xóm kia tùy theo ngày mưa nắng, người không tiền bạc trong túi nhưng siêng năng thì vẫn canh tác được bốn năm chục công ruộng.
“Vắng như chùa Bà Đanh” dùng để nhận xét một nơi quá ít người, im ắng và hiu quạnh.
Toàn đi ăn cơm luôn, ăn ở một hiệu ăn vắng như chùa Bà Đanh ở mút đầu dưới sông của đại lộ Hàm Nghi.
Buổi tối quán thường đông nghẹt khách nhưng vào giờ này thì vắng như chùa bà đanh.
Hệ thống giá trị, niềm tin, tri thức, phong tục, nghệ thuật, ngôn ngữ và cách sống được một cộng đồng cùng tạo ra, thực hành và truyền lại.
Hệ thống những giá trị, phong tục, tín ngưỡng, nghệ thuật và nếp sống được một cộng đồng lưu giữ, truyền lại qua nhiều thế hệ.
Tâm lý con người, tinh thần chiến đấu, văn hóa truyền thống.
Ra đến Huế rồi mới thấy Huế là nơi còn đọng lại nhiều nét đẹp của nền văn hóa truyền thống của dân tộc nhất là thuần phong mỹ tục và các sinh hoạt nghệ thuật cung đình.
Quốc vốn kỵ những luồng gió Âu Mỹ, chỉ sợ nó tràn qua xứ mình rồi bao phủ làm ngập lụt chìm đắm hết và cái giống người Việt Nam với cái văn hóa truyền thống bị mất đi để nhường cho một thứ lai căng phi Âu phi Á.
Các tác phẩm viết hoặc truyền miệng sử dụng ngôn ngữ có giá trị tưởng tượng, biểu đạt hay nghệ thuật; đồng thời chỉ lĩnh vực sáng tác và nghiên cứu những tác phẩm ấy.
Văn học hiện đại là bộ phận sáng tác từ thời hiện đại, thường được nhận ra qua những đổi mới về thể loại, ngôn ngữ, cách nhìn con người và đời sống xã hội.
Học hết Tự Lực Văn Đoàn, Đông DươngTạp Chí , cô đi ra ngoài chương trình giảng dạy cho chúng em biết về những khuynh hướng văn học hiện đại.
ta thấy văn học hiện đại của Trung Quốc kém phần đặc sắc.
Các tác phẩm phản ánh sự suy tưởng quy mô như thế đã được thể hiện bằng nhiều hình thức bài tựa, tuyên ngôn, bài nhận định, sách khảo cứu, chỉ cần nhìn lướt qua nền văn học hiện đại của Pháp, các anh đã thừa biết Sartre không phải chỉ đốt nóng sinh hoạt văn nghệ bằng La nausée , Le mur hay Les mains sales mà còn làm rung chuyển văn nghệ với những bài nhận định về văn chương tập trung trong bốn Situations .
3. Bầy tỏ về giàu khó và nghèo khó của văn học nghệ thuật ta
Kết quả là nền văn học hiện đại trở thành một nền văn học lạc lõng, buồn chán.
Văn học truyền thống là tổng thể các tác phẩm viết hoặc truyền miệng được lưu truyền, gìn giữ hoặc kế thừa từ các thời kỳ trước, gắn với di sản văn hóa và nghệ thuật của một cộng đồng.
Vận trù 運籌 là suy tính, sắp đặt và hoạch định cách làm hoặc kế sách. Gốc điển của từ gắn với việc tính kế trong trướng, nên văn sử thường có vận trù kế sách, vận trù mưu lược, vận trù quyết sách; nhưng Hồ Biểu Chánh còn viết một người mẹ vận trù về sự thằng con, cho thấy động từ có thể mở sang việc đời cần cân nhắc và liệu cách xử trí. Từ chỉ hoạt động suy tính–hoạch định, không tự chứng minh kế ấy hay, được đồng thuận, đúng luật, đã thi hành hoặc chắc thành công. Cũng không nhập đầu mục này với vận trù học, tên ngành hiện đại nghiên cứu tối ưu hóa và quyết định bằng mô hình.
Vợ chồng Cu bàn tính với nhau, nghĩ ở đây làm ăn khó khá được, lại thêm cô Ba Nhơn vận trù về sự thằng con hoài, bởi vậy nhứt định lên Sài Gòn mà hỏi dọ cho chắc rồi liệu nếu đi Bạc Liêu thì đi, bằng không nên đi thì ở Sài Gòn kiếm công việc mà làm.
Ngô-Quyền chong đèn ngồi mà vận trù kế sách, tính coi phải làm thế nào mà hạ thành đặng bắt Kiều-công-Tiện cho mau.
- Quảng Nam thì ông Trần Ngọc Dư (Tấn Sĩlàm Sơn Phòng Sứ), ông Nguyễn Hiệu, Phan Bá Phiến, Nguyễn Thành (tức Tán Hàm), Tú Dinh, Phan Văn Bình (thân sinh Cụ Tây Hồ), Lê Vinh Huy, sau việc hỏng đều chết với việc nghĩa, duy ông Nguyễn Thành nhà có mẹ già lại con một được khỏi chết, tiềm tám việc nước trên mười mấy năm, một nhà Cần Vương cựu đảng, kết giao bạn đồng chí sau làm một tay vận trù quyết sách trong cuộc "Đông Đô Nhật Bản" của Cụ Sào Nam chiếm một vị trí rất trọng yếu trong cả tân giới, cựu giới.
Cái học của tại hạ là ngồi trong trướng vận trù mưu lược để quyết thắng bên ngoài ngàn dặm.
76. Mai Quyên Đại So Gươm Với Thượng Quan Kỳ
Vạy vọ là sai quấy, không ngay thẳng về lẽ phải hoặc cách xử sự trong lời Việt cũ. Chứng liệu chắc hiện có nằm trong Ngọn cỏ gió đùa: `trí ngay thẳng không ưa điều vạy vọ`; thế đối lập trực tiếp với `ngay thẳng` khóa cụm vào bình diện đạo lý, hành vi và điều phải trái. Vì vậy, đầu mục chưa mở sang nghĩa cong vẹo của hình dáng hay đường nét dù hình ảnh `vạy` có thể gợi cái lệch. Từ cũng không phải `vây vo`, `vày vò` hay một lỗi chép của hai cụm ấy. Một lời chê điều vạy vọ chưa tự đủ để kết luận có hành vi phạm pháp, gian lận cụ thể hoặc bản chất xấu vĩnh viễn của một người.
Lý-Ánh-Nguyệt tuy nhà nghèo, nhưng mà nết-na dè dặt, ăn nói hẳn hòi, lòng sạch trơn không để đóng bợn nhơ, trí ngay thẳng không ưa điều vạy vọ .
Vẹt là một nhóm từ đồng âm cần tách theo cấu trúc câu. Danh từ thứ nhất chỉ chim vẹt, một nhóm chim thuộc bộ Psittaciformes; khả năng bắt chước âm thanh thay đổi theo loài và cá thể, nên không thể từ tên chim mà kết luận con nào cũng biết nói. Động từ vẹt là dùng tay, thân hoặc chuyển động để vạch, dạt vật cản sang bên hay làm nó tách ra: vẹt mùng, vẹt lá, vẹt lúa, đám đông vẹt ra. Danh từ thực vật chỉ các cây vẹt trong rừng ngập mặn, thường thuộc chi Bruguiera; vẹt tách và vẹt dù là những tên loài/nhóm cụ thể, còn vẹt trần chưa đủ xác định loài. Tính từ vẹt chỉ tình trạng mòn hoặc khuyết lệch về một phía, như giày vẹt gót, mòn vẹt; từ chưa tự cho biết nguyên nhân hay mức an toàn. Trong học vẹt, nói như vẹt, nghĩa bóng là lặp lại máy móc mà không hiểu hoặc không tự xử lý nội dung; chỉ dùng khi chính văn cảnh cho thấy sự lặp máy móc.
Trần Văn Sửu vẹt lúa mà đi, lúa vướng chưn muốn té nhủi, bước xẹt bùn văng tới đầu.
Cô Quý bước lại gần cái nôi, vẹt mùng lên mà dòm em nhỏ rồi nói:
Rạch thì quanh co khó đi, mà hai bên mé lại vẹt , cóc, bần mọc xen lộn với nhau, nhánh giao đu, lá rậm rợp, bởi vậy ghe chèo trong rạch mà cũng như chun trong hang.
Một bà ra chợ mua một con vẹt do một chủ chứa đem bán.
Học như con vẹt, nhồi vào đầu óc toàn lý thuyết chỉ làm mụ người đi và đảm óc phấn đấu.
Quốc gia ở Đông Nam Á, nằm về phía đông bán đảo Đông Dương, có thủ đô là Hà Nội và đường bờ biển dài hướng ra Biển Đông.
Xưa kia, thời ông Mạc Thiên Tứ - con của Mạc Cửu, một người Trung Hoa sang tị nạn ở Việt Nam vùng chợ Hà Tiên - thì sung túc nhưng rừng U Minh còn sầm uất, khỉ sống từng bầy đôi ba chục con.
Vi kiến là từ cũ trong văn Nam Bộ có hai lớp dùng gần nhau. Một là vây cánh, người ủng hộ hoặc mạng quan hệ làm chỗ dựa cho ai trong công việc, bầu cử hay tranh thế. Hai là những phương tiện và điều kiện gây dựng vị thế, có thể gồm tiền của, áo quần, học vấn, kỹ năng, danh dự và quan hệ tùy đúng danh sách của câu. Vì vậy vi kiến không dịch cố định bằng một từ trong mọi chỗ: có thể là backing, support network, connections, means hoặc resources. Từ không tự có nghĩa âm mưu, phe xấu, tham nhũng, giàu có, hợp pháp hay chắc chắn thành công. Chú giải cũ nối vi kiến với vi cánh/vây cánh, nhưng chữ Hán–Nôm của toàn từ chưa được xác minh nên mục này không dựng tự dạng.
Tú Cẩm muốn thừa cơ hội đặng lập thêm vi kiến (vây cánh), song lại nghĩ rằng quan Phủ tử tế với mình đây là ngài muốn cậy tay trả oán riêng dùm ngài, chớ không phải ngài động tâm vì nghĩa, người dường ấy dù thế lực bao lớn, dẫu trí thức bao nhiêu cũng chẳng nên tin cậy lắm.
Qua làm lơ để cho em ân ái với thầy Tư, là qua muốn trước cho em học đờn, học ca, học chữ, sau nữa cho em có vi kiến đủ mà cao bay xa chạy.
Vi mạch là linh kiện điện tử rất nhỏ, tích hợp nhiều bộ phận và đường mạch trên một chip để xử lý, lưu trữ hoặc điều khiển tín hiệu điện.
Vít đốc là cụm Nam Bộ cũ. Chú thích ngay trong văn Hồ Biểu Chánh giải `đốc` là phần cháy đóng ở đầu tim đèn và `vít đốc` là khêu bỏ phần ấy để ngọn đèn cháy lại cho tốt. Từ hình ảnh một người ngồi bên đèn làm việc lặt vặt, cụm `ngồi vít đốc` còn được dùng bóng để chê hoặc đùa là ngồi không, không làm gì đáng kể. Không phải mọi câu có `ngồi vít đốc` đều đang kể thao tác với đèn; phải coi quanh câu có đèn, tim đèn, khêu hay chỉ đối lập với làm việc. Không nhập với sửa đèn nói chung, hút thuốc phiện hay lười biếng như một tính nết lâu dài.
Không hiểu vì muốn khoe ngón đờn tươi, hay là vì cảm hứng gặp bạn đồng đạo, mà ông Kinh uống vài chung trà rồi ông lấy đờn kìm treo trên vách, đem lại ván ngồi vít đốc (khêu tim đèn) mà lên dây.
Tao hỏi mầy nếu kỳ rồi nó rõ chuyện tao với mầy trổ nóc khám ra, nó chạy đi mét với thầy chú thay vì xin đi và giúp đỡ tụi mình một tay trong việc vượt ngục thì giờ này tao với mầy ăn đòn bầm vập hết rồi chớ đâu có ngồi vít đốc ở đây mà cãi tới cãi lui như vầy đâu!
`Vô mùng` là cách nói Nam Bộ: đi/chui vào hoặc đưa người–vật vào khoảng được mùng che, thường là chỗ nằm để ngủ, nghỉ hay tránh muỗi: `vô mùng nằm`, `vô mùng ngủ`, `đem con vô mùng`, `rút vô mùng`. `Vô` tương ứng `vào`; nơi gọi màn thay mùng có thể nói `vào màn`. Cụm không tự đồng nhất với đi ngủ: người vào mùng có thể còn thức, nói chuyện, chăm trẻ hoặc làm việc khác. Trong những câu nhạy cảm, việc một người `vô mùng` của người khác chỉ nêu sự đi vào không gian ấy; không tự chứng minh quan hệ tình dục, sự đồng thuận, được phép, ý định hay hành vi hợp pháp. Tên gọi cũng không bảo đảm mùng được giăng kín hoặc chống muỗi hữu hiệu.
Tư Cầu cũng vô mùng nằm ở đầu ngoài chõng.
`Vọp bẻ` là tình trạng cơ co rút đột ngột, ngoài ý muốn và thường đau, hay gặp ở bắp chân, bàn chân hoặc đùi; tương ứng `chuột rút`, *muscle cramp/charley horse*. Tự vị cũ ghi `vọp bẻ chơn` nhưng không biết tích, nên không dựng chuyện con vọp cắn/bẻ chân làm từ nguyên. Vọp bẻ có nhiều khả năng liên quan vận động, mất nước, thuốc hoặc bệnh khác và đôi khi không rõ nguyên nhân; tên triệu chứng không tự chẩn đoán thiếu chất. Nếu nặng, kéo dài, tái diễn hoặc kèm sưng, đỏ, nóng, yếu cơ thì cần được đánh giá y tế.
Chàng nghe đau như chính chàng bị vọp bẻ, và không hiểu vì sao chàng lại táo tợn đến thế, dám ngồi xuống bên cạnh thiếu nữ rồi thoa bóp cho nàng ở bắp chơn.
Đang hơ chơn nầy thì chơn kia của Liên bị vọp bẻ.
Nhưng độ mười lăm phút sau, giờ thứ hai, chân của Cung bị vọp bẻ vì đuối quá, mỏi quá, không đạp nổi nữa, phải dừng lại để xoa bóp bằng dầu “con tượng” hết 15 phút.
- Nè Hạ, tắm gần bờ thôi nghe, coi chừng bị vọp bẻ đó…
Vùa là danh từ phương ngữ Nam Bộ. Nghĩa thường gặp trong văn liệu là một nửa sọ dừa được dùng làm đồ xúc, đong gạo hoặc múc nước; vì vùa thủ công không có dung tích chuẩn, một vùa chỉ lượng chứa trong chiếc vùa đang nói tới, không phải đơn vị đo cố định. Một số nguồn phương ngữ còn ghi vùa là đồ đựng bằng đất nung. Hai nghĩa phải phân biệt bằng vật liệu và hoàn cảnh. Có nơi nói dùa. Không nên tự động nhập vùa với mọi cái gáo, muỗng, chén hay vựa, và cũng không sửa thành vua hoặc vừa.
Lê-văn-Đó ngày nào cũng vậy, hễ sớm mai thức dậy thì đi từ xóm nầy qua xóm nọ, kiếm chỗ làm mướn đặng lấy gạo đem về cho mẹ với sắp cháu ăn, mà đi năm ba ngày mới có người ta ướn làm một ngày, lại ngày nào làm được thì họ huờn công ( trả công ) bằng một vùa gạo ( một nửa sọ dừa dùng đong gạo ), không đủ nấu cháo cho gia quyến húp mỗi người một chén, có đâu tới nấu cơm chia nhau ăn cho no được.
“Nay mai có hát bội tới, trước mua vui sau làm nghĩa, mỗi nhà nên tùy hỷ góp vài vùa gạo để nuôi họ.
Vun giồng là dạng cũ hoặc dạng vùng của vun trồng, chỉ việc chăm, bồi và gây cho cây cối phát triển; từ đó dùng bóng cho việc nuôi dưỡng tình nghĩa, tài năng, nghệ thuật hay một giá trị qua thời gian. Ngọn cỏ gió đùa viết xới đất trồng khoai, vun giồng tỉa bắp trong cảnh làm vườn quanh nhà; Doãn Quốc Sỹ viết vun giồng tình bằng hữu nhân loại rồi đối xứng với tưới bón nghệ thuật, xác nhận cả nét bóng. Tân ngữ cho biết đối tượng, còn câu văn mới cho biết cách làm, thời gian và kết quả. Không tự hiểu mọi vun giồng là đắp một giồng đất cao, mặc dù giồng riêng là một danh từ Nam Bộ về dải đất cao; cũng không suy có phân bón, tưới nước, kỹ thuật chuyên môn, mùa trúng hay mối quan hệ tốt đẹp chỉ từ động từ. Khi viết hiện đại, vun trồng là dạng quen dùng hơn.
Hồi đầu mùa mưa, Thị-Huyền xới đất trồng khoai, vun giồng tỉa bắp chung quanh nhà, còn Lê-văn-Đó thì đi cày mướn lấy tiền đổi gạo đem về nuôi mẹ và nuôi sắp cháu.
Đời phù du, nhưng còn sống thì còn thờ cha kính mẹ, còn vun giồng tình bằng hữu nhân loại, còn tưới bón nghệ thuật để tô điểm cho đời.
Vườn bách thú là danh từ chỉ sở thú, nơi được tổ chức để nuôi, chăm sóc và giới thiệu nhiều loài động vật, có thể phục vụ bảo tồn, nghiên cứu, giáo dục và tham quan tùy cơ sở. Bách thú là yếu tố Hán–Việt 百獸, nghĩa đen trăm loài thú và dùng rộng cho muôn thú; toàn cụm tiếng Việt ghép vườn với bách thú, nên tab chữ chỉ ghi phần 百獸 chớ không dựng chữ Hán cho toàn đầu mục. Trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh đặt tại Sài Gòn, vườn bách thú thường là nơi trẻ em đi coi chim, voi, cọp và cây cối, phù hợp với cơ sở nay mang tên Thảo Cầm Viên Sài Gòn. Tuy vậy, từ chung này có thể chỉ sở thú ở bất cứ nơi nào; muốn xác định địa điểm phải dựa vào tên riêng và bối cảnh. Không nhập vườn bách thú với vườn bách thảo chỉ chuyên về cây, sinh cảnh hoang dã hoặc khu bảo tồn. Tên gọi cũng không tự chứng minh tiêu chuẩn chăm sóc, phúc lợi động vật, số loài, giá vé hay chất lượng một cơ sở.
Con muốn đi vô vườn bách thú đặng coi chim chơi.
Khánh ở nhà một mình với mẹ cậu buồn, bởi vậy bữa nào cậu cũng rủ Tòng qua nhà chơi với cậu, hoặc sai bồi đi mua bánh ăn với nhau rồi đọc sách, hoặc có bữa dắt nhau đi dạo chợ, có bữa đi xem hát bóng, có bữa đi vô vườn bách thú xem thảo mộc và xem voi, cọp, chim cò.
Ở Sở Thú Sài Gòn, tôi gặp nhiều thứ lạ hơn.
Cây ăn trái nhiệt đới và quả của cây ấy; quả vú sữa tròn, vỏ xanh hoặc tím, phần thịt mềm, ngọt và có nhựa trắng như sữa.
`Xà-bông` là dạng cũ và cách gọi Nam Bộ của `xà phòng`, có gốc liên hệ tiếng Pháp *savon*, chỉ sản phẩm dùng để làm sạch cơ thể, quần áo hoặc đồ vật tùy loại: `xà-bông cục`, `xà-bông thơm`, `xà-bông giặt`. Trong cách gọi đời thường, nhiều sản phẩm tẩy rửa tổng hợp cũng có thể được gọi là xà-bông; vì vậy tên này không tự chứng minh thành phần là muối kiềm của acid béo, cũng không cho biết dùng cho da, giặt đồ hay bề mặt. Phải đọc nhãn, tránh mắt/nuốt và không biến lời quảng cáo diệt khuẩn hoặc trị bệnh thành dữ kiện nếu sản phẩm không có căn cứ phù hợp.
Ông không có vợ, không có con, nhưng có một người ở đậu tên là Ba Sang, làm nghề ăn bán dạo, mỗi ngày mang một giỏ mây, xuống tiệm nào ở ngang chợ Bến Thành đó không biết, lãnh xà-bông thơm, dầu thơm, phấn đánh răng, phấn giồi mặt, bàn chảỉ, vớ, dây nịt, mu-soa, mang đi các nẻo đường đến từ nhà mà bán.
Xà lỉa tả cách một chân khó co được kéo, lê hoặc vung theo khi người ta bước, thường gặp trong cụm `kéo chơn xà lỉa`. Chú thích Ái tình miếu giải đây là cách đi của người có một chân không co được và phải kéo lết; câu văn lại đặt dáng đi sau lúc nhân vật kiệt sức vì khiêu vũ. Vì vậy đầu mục chỉ mô tả chuyển động được thấy trong cảnh, không tự chẩn đoán bệnh, chấn thương, tình trạng vĩnh viễn hay mức đau. Không dùng từ như lời chế giễu người khuyết tật và phải phân biệt `xà lỉa` với `xa lìa` nghĩa rời xa.
Phúc liếc thấy thì biến sắc, bủn rủn tay chơn, nhảy không được nữa, cứ kéo chơn xà lỉa, không còn nhẹ nhàng gọn ghẽ như hồi nãy.
Xẩn bẩn là cứ ở, đi lại hoặc làm việc lặt vặt quanh quẩn bên một người hay một chỗ, không chịu hoặc chưa muốn rời xa. Trong lời gia đình, từ có thể gợi sự thương mến, săn sóc, chờ đợi; ở câu khác lại hơi chê người cứ loanh quanh, vướng chỗ hoặc chưa đi làm việc cần làm. Dạng `lẩn bẩn` được từ điển Nam Bộ dẫn là cách nói khác. Không nhập `xẩn vẩn`, vì từ ấy thường nghiêng sang hình ảnh lảng vảng, phảng phất hoặc ý nghĩ vương vấn. Xẩn bẩn không tự chứng minh người bị nói là thất nghiệp, quấy rầy, theo dõi, có tình ý hay ở trái phép.
Ban ngày cô cũng xẩn bẩn một bên con hoài, lo thêu vớ cho con mang, lo thêu nón cho con đội.
Ngặt vì trong nhà thấy đốt đèn leo lét mà không thấy dạng người vô ra, bởi vậy người ấy xẩn bẩn đi tới đi lui, cho đến hết nửa canh một rồi mới nhằm phía vàm rạch Cần-Đước mà đi.
Xán bịnh là cách nói Nam Bộ cũ nghĩa là ngã bịnh, phát bịnh rồi phải nằm bịnh. Trong `Người thất chí`, nhân vật kể `kế tôi xán bịnh`, tiếp theo là uống thuốc tốn tiền, bệnh không hết và không đi làm được; chú thích giải `ngã bịnh, nằm bịnh` và dẫn câu `Mắc cây mưa, xán bịnh nằm vùi`. Đầu mục chỉ sự bắt đầu mắc bệnh hoặc tình trạng phải nằm bệnh theo văn cảnh, không tự cho biết bệnh gì, do mưa hay nguyên nhân nào, mức nặng, thời gian, khả năng lây hoặc chẩn đoán y khoa. Giữ dạng `bịnh` của Nam Bộ; chưa nối `xán bệnh` làm biến thể vì kho hiện không có chứng liệu độc lập.
Chưa mãn tang vợ, kế tôi xán bịnh , uống htuốc tốn hao bạc trăm nữa.
`Xăng văng` là từ vùng/ít dùng tả dáng vội vã, tất tả, đi tới đi lui lo việc; trong văn liệu cũ còn chỉ trạng thái sốt ruột, đứng ngồi không yên vì mong chờ. Hai nét gặp nhau ở sự bồn chồn và chuyển động thiếu thư thả nhưng không phải câu nào cũng có cả hai. Không suy người xăng văng là cẩu thả, có lỗi, đang gặp nguy hay việc thật sự khẩn cấp; phải nêu hành động và hoàn cảnh. Phân biệt đầu mục `xăng văng` với tổ hợp tự do `xăng văng ra ngoài`, nơi `xăng` là nhiên liệu còn `văng` là bắn/tung ra.
Xăng văng xéo véo là cụm biểu cảm Nam Bộ, mở rộng từ xăng văng để tả dáng lo cuống, bồn chồn, đi tới đi lui hoặc đứng ngồi không yên. Cụm thường đi với lo, điệu bộ, vẻ mặt, có vẻ hay trực tiếp làm vị ngữ; xéo véo chủ yếu tăng nhịp và sắc thái chớ không nêu một động tác xéo cụ thể. Nguyên nhân có thể là sợ lộ chuyện, mong người, lo việc gấp hoặc một mối bận tâm khác và phải lấy từ ngữ cảnh. Không mặc định người ấy cẩu thả, có lỗi, nguy hiểm, bệnh lý hay việc thật sự khẩn cấp.
- Thiệt em làm cho anh lo xăng văng xéo véo chớ phải chơi đâu.
Ra tới mé sông, Thu Thủy thấy chồng còn đương xăng văng xéo véo, kiếm ghe mượn đưa ra tàu.
Xấp xải, cũng được ghi xấp-xải, có hai nét nghĩa trong văn Nam Bộ. Với tóc, từ tả những sợi tóc xõa, lòa xòa, rủ hoặc bay không gọn quanh đầu và mặt; có gió thì tóc có thể đưa qua lại, nhưng chuyển động không bắt buộc trong mọi câu. Với động từ đi, từ tả cách đi hối hả, vội vã, có khi nhanh đến mức người khác khó theo. Nét tóc không tự đồng nghĩa dơ hay người cẩu thả; nét đi không tự cho biết có nguy hiểm, trễ giờ hoặc mục đích gì. Có thể dịch loose/untidy hair, hair hanging about, hurry along hoặc rush off theo câu. Không mở từ sang mọi vật và mọi chuyển động khi chưa có chứng liệu.
Nàng để đầu trân, tóc vuốt mà bới chớ không cần lược, nhưng mà mái tóc nàng xấp-xải hai bên bàng tang , đầu tóc nàng xụ-xộp đàng sau ót, làm cho chiều lả lơi với vẻ hữu tình.
Lo dựng vợ gả chồng cho con cái thì ông cứ cà lơ xích xụi mà hễ đi kiếm vợ bé thì ông đi xấp xải mụ nội ai bây giờ theo cũng không kịp nữa hà!
Xà rông, cũng viết sà rông và có dạng quốc tế sarong, là tấm vải dài hoặc ống vải được quấn quanh eo hay thân người như một loại trang phục. Nguồn từ điển tiếng Anh và tiếng Mã Lai cho thấy từ gắn với Malay sarung/sarong và trang phục được dùng cho cả nam lẫn nữ; đường vay trực tiếp vào tiếng Việt chưa đủ chứng cứ để chốt là qua tiếng Pháp, Khmer hay một ngôn ngữ trung gian duy nhất. Văn miền Nam ghi xà rông của người Miên và xà rông tơ Nam Vang, nhưng không vì vậy mà thu hẹp từ cho riêng người Khmer. Tên chung không tự cho biết chất vải, hoa văn, độ dài, có may thành ống hay cách quấn cụ thể.
anh dìa xứ, Ba nó tặng anh chiếc vòng bạc đeo tay để anh dành cho chỉ sau này, còn phần tui, tui xin gởi anh em một chiếc xà rông tơ nầy (vừa nói Sáu Cẩu vừa nhét gói đồ vào tay Tư Cầu) để đem dìa cho bác trai ở dưới nhà.
Nhạn sau khi tắm rửa xong, đang phơi quần áo trên một cành tre gie ra sàn và có chỉ vận trên người một chiếc “xà rông” từ ngực xuống tới đầu gối.
Xã tri là dạng gọi cũ phỏng theo Chettiar/Chetty, từng dùng ở Sài Gòn và Nam Bộ để chỉ người thuộc các cộng đồng thương nhân, tài chính Nam Ấn, nhất là người Tamil. Trong tiểu thuyết và ký ức đô thị, cụm Chà Xã tri thường gắn với người cho vay tiền, nhưng đó là nghề nghiệp nổi bật trong một bối cảnh lịch sử, không phải nghĩa duy nhất hay bản chất của mọi người Chettiar. Chà là một ngoại danh cũ có thể gây xúc phạm ngày nay; khi viết hiện đại nên gọi đúng tên cộng đồng hoặc quốc tịch nếu biết. Không dùng Xã tri như nhãn miệt thị người Ấn hay người cho vay nói chung.
Cậu vay 2 ngàn của Xã tri , phần thì bị nó chận lời trước, phần thì bị thầy thông Hàng mượn hết ba trăm, phần thì cậu xài bậy bạ, bây giờ còn tám trăm mấy.
- Bởi vậy cho nên hổm nay đã có hai thằng Chà xã tri nó tới đòi và hăm kiện.
Xe kiếng là tên gọi cũ trong Nam Bộ của một loại xe ngựa có khoang che, gắn cửa hoặc ô kính để chở người. Kiếng là dạng Nam Bộ của kính. Tên gọi giúp nhận ra đặc điểm khoang kính nhưng không tự cho biết chính xác kiểu xe, số ghế, số ngựa kéo hay chủ nhân; những chi tiết ấy phải lấy từ văn cảnh hoặc chú thích nguồn.
Thầy Lơi ăn cơm rồi mới biểu đứa ở trong nhà chạy đi kêu một xe kiếng.
Cậu ba Giai mới nói tới đó, bỗng nghe tiếng xe kiếng ngừng trước nhà.
Xẻ liếp là chia và tạo mặt đất thành những liếp trồng, thường đi cùng việc đào mương, đưa đất lên cao và bố trí đường nước trong làm vườn Nam Bộ. Mục đích cụ thể có thể là tạo nền trồng cây, quản nước hoặc thích ứng chỗ đất thấp, nhưng từ không ấn định chiều rộng, chiều cao, độ sâu mương, loại cây hay phương án kỹ thuật. Xẻ liếp không chỉ là cắt một đường trên đất và không tự bảo đảm khu vườn hết ngập hoặc phù hợp mọi nơi.
Phía sau nhà bếp, đất dốc chỗ cao chỗ thấp thì xẻ liếp trồng cau lộn với thơm tàn-ong.
Xên bài là cụm từ Nam Bộ cũ chỉ việc kết thúc hoặc vãn một cuộc đánh bài để người chơi ngưng chơi, thu xếp rồi ra về: to end or break up a card session. Trong văn Hồ Biểu Chánh, xên bài thường đứng ở chỗ cuộc gặp sắp tan hoặc khách sửa soạn về. Từ không có nghĩa là xào bài, chia bài, bỏ lượt hay thắng ván. Bản thân cụm cũng không cho biết người chơi dùng bộ bài nào, có ăn tiền hay không, số tiền bao nhiêu hoặc cuộc chơi có hợp pháp không.
Mấy bà không muốn để cho anh ta chờ hoài nên xên bài, rồi anh ta mời bà Phán lên xe hơi về Sài Gòn.
Đến 11 giờ, bà Ba Lung nói buồn ngủ nên xên bài .
Xịch xạc là từ láy biểu cảm trong lời Nam Bộ cũ, thường tả nhà, chòi, cửa vách, ván giường, bàn ghế hoặc đồ dùng đã lỏng lẻo, cũ kỹ, xiêu lệch hay không còn ngay ngắn. Dạng xệch xạc có thể mở sang quần áo, hành lý hoặc cách sắp đặt lệch lạc; xịt-xật là dạng hiếm được chú giải đối chiếu với xịch xạc, xệch xạc và lôi thôi. Từ không tự chứng minh vật bẩn, nhà nghèo, sắp sập hoặc nguy hiểm; muốn đánh giá an toàn phải kiểm tra thực tế. Khi dùng cho vẻ ngoài con người, nên tả đúng quần áo hay đồ vật thay vì biến từ thành lời hạ phẩm giá.
Dưới chân đồi, dựa bên suối, có một cái chòi tranh xệch xạc nhưng sạch sẽ.
Cơm đã dọn xong, trên một chiếc bàn Tàu xịch xạc mà bà chủ nhà trước đã để lại biếu hai vợ chồng.
`Xiệc` là dạng vùng Nam Bộ hoặc cách ghi cũ của `xiếc`, chỉ loại hình biểu diễn các kỹ năng đặc biệt như nhào lộn, thăng bằng, tung hứng, hề và những tiết mục khác; có các tổ hợp `hát xiệc`, `rạp xiệc`, `gánh xiệc`, `xem xiệc`. Dạng chuẩn hiện nay là `xiếc`, có nguồn từ French *cirque*; `xiệc` không phải một bộ môn khác và `hát` trong `hát xiệc` không có nghĩa mọi tiết mục đều ca hát. Không suy chương trình có thú, nguy hiểm, dành riêng cho trẻ em hay đã bảo đảm phúc lợi/an toàn chỉ từ tên; phải xem nội dung và đơn vị tổ chức.
Bây giờ tôi thấy hắn tài tình hơn kẻ đi dây trong buổi hát xiệc.
Xì líp là danh từ khẩu ngữ Nam Bộ và cách nói cũ vay từ tiếng Pháp slip, chỉ quần lót hoặc quần lót ngắn của nam hay nữ tùy ngữ cảnh. Các dạng xi-líp, xi líp và xì-líp là biến thể chính tả. Không được thu hẹp từ này riêng cho phụ nữ, suy kiểu dáng, chất liệu, người đang mặc hoặc tình huống riêng tư; cũng không dịch máy móc theo tiếng Anh hiện nay, nơi slip có thể chỉ váy lót nữ. Trong lời trung tính hiện nay thường dùng quần lót; quần sịp là dạng khẩu ngữ có quan hệ gần nhưng sắc thái không hoàn toàn giống.
Người giữ máy là một lính Pháp trẻ tuổi, tóc vàng hoe và chỉ mặc độc một chiếc xì líp trên người.
Anh Lãng ủi áo quần cho vợ, áo lót đếm mấy cái để vào một góc ngăn nắp, xì líp mấy chiếc ủi, khăn mùi xoa xếp làm tư làm tám cất vào xắc tay vợ.
Xín xái là cách nói cũ của Sài Gòn–Chợ Lớn, có các dạng văn liệu `xính xái`, `xí xái` và dạng khảo cứu `xỉnh xái`, thường được xếp vào lớp từ do tiếp xúc Việt–Tiều. Trong thương lượng hay đối đáp, từ chỉ sự nhường một bước, chấp nhận phương án không cần đúng ý mình hoặc bỏ qua chuyện nhỏ. Khi tả người và nếp sống, từ chỉ sự xuề xòa, dễ tính, không câu nệ, có thể được khen là linh động hoặc bị chê là dễ dãi. Không được hiểu từ này thành sự đồng ý vô điều kiện, từ bỏ quyền lợi, cho phép gây hại, làm ẩu hay gian dối. Các nguồn xác nhận khá vững nghĩa dùng và đường tiếp xúc, nhưng chưa thống nhất chữ gốc, nên hồ sơ không dựng Hán tự.
Anh Tự Cao thì chí quyết ăn ở cho hạp với tên của cha mẹ đặt cho anh, đặng khỏi mang hư danh; còn tôi gốc gác ở Bạc Liêu, tôi quen cách ăn ở xính xái nên tôi lập chủ nghĩa "Vô khả vô bất khả" mà ở đời.
Xồn xồn là tính từ khẩu ngữ cũ tả người đã đứng tuổi hoặc không còn trẻ, trong văn Nam Bộ thường nhất đi với `bà, đàn bà, mụ` hoặc `tuổi`. Ranh tuổi không cố định: có câu chỉ đối lập một người mẹ với cô gái trẻ, có câu chỉ nhóm phụ nữ trung niên trong xóm; vì vậy không gắn cứng một khoảng tuổi. Văn liệu hiếm cũng dùng cho nam, nên không định nghĩa là từ chỉ riêng phụ nữ, nhưng cách dùng phổ biến mang cái nhìn đánh giá tuổi tác và có thể thiếu lịch sự. Từ không cho biết tình trạng hôn nhân, khả năng sinh sản, sức khỏe, vẻ đẹp, tính nết hay đời sống tình dục; tránh dùng trực tiếp để gọi một người.
Đi tới ngả ba đường vô gian hàng của cô Cẩm Hương, thình lình có một cô, trạc chừng 20 hoặc 22 tuổi, y phục thật đẹp, đeo hột xoàn thật nhiều, đi với một bà xồn xồn , tuy mặc đồ đen nhưng mà sắc sảo lắm, cô thấy Cẩm Hương thì kêu mà hỏi “Cô Đốc, cô Đốc, gian hàng của cô ở chỗ nào đâu, nãy giờ em dắt má em đi kiếm mỏi chưn quá, mà kiếm không được”
Một bà tuổi xồn xồn, bụng phệ, mặt mày sần sượng vì giấc ngủ trưa bị lủng đoạn.
Xơ xải là xơ xác, tơi bời, rách sờn hoặc không còn nguyên gọn ở áo quần, giáp phục, đồ mang trên người hay toàn dáng vẻ trong lời Nam Bộ cũ. Từ tập trung vào trạng thái bề ngoài nhìn thấy sau hao mòn, va chạm hoặc một cảnh xáo trộn; nguyên nhân chỉ được ghi khi câu có nói. Không nhập xơ xải với xấp xải: xấp xải thường gắn với tóc tai buông phủ hoặc dáng đi, chạy vội vã, trong khi xơ xải nhấn cái rách, sờn, tơi tả. Bề ngoài xơ xải không tự chứng minh người ấy dơ bẩn, nghèo, bị hành hung, đang nguy hiểm hay có tính nết xấu.
Mấy mẹ con bà Nhiêu đương ngóng trông tin tức, đứng ngồi không yên thình lình Thị Dần áo quần tèm lem xơ xải chạy a vô sân vừ khóc vừ kêu mà nói: „Mẹ ơi!
Lúc ấy Tôn Tẫn ngó thấy Tôn Yên rượt theo Vương Tiễn, còn Vương Tiền thì giáp rách xơ xải chạy riết về dinh Tần, lại ngó thấy trong dinh Tần xông ra một viên đại tướng ngựa đỏ giáp đỏ, tay cầm đại đao lướt ra ngăn đánh làm cho Vương Tiễn chạy thoát khỏi, rồi tướng ấy đánh với Tôn Yên chua được vài hiệp bị Tôn Yên đâm, tên tướng ấy té nhào xuống ngựa, rồi giục ngựa đến phá dinh Tần, lại thấy nơi trận xông ra một viên tướng nho?
Đưa và bán hàng hóa hoặc cung cấp dịch vụ từ một quốc gia cho người mua, người dùng ở quốc gia khác; cũng chỉ hoạt động và giá trị thương mại ấy.
Xuất khẩu bền vững là hoạt động đưa hàng hóa hoặc dịch vụ ra thị trường nước ngoài theo cách duy trì hiệu quả kinh tế lâu dài, giảm tác động xấu đến môi trường và bảo đảm trách nhiệm xã hội.
Xuôi xị có hai lớp nghĩa cần tách. Lớp thường gặp tả vẻ mệt mỏi, chán nản, rũ xuống hoặc thiếu sinh khí qua dáng, mặt, giọng hay chuyển động; có thể dịch tired, dejected, crestfallen, limp hoặc drooping. Lớp cũ trong văn Nam Bộ tả thái độ xuôi theo, ít phản kháng, thiếu quyết tâm hoặc để người khác sắp đặt; có thể dịch passive, acquiescent, compliant hoặc lacking resolve tùy giọng kể. Lớp sau thường có tính đánh giá nhưng không tự chứng minh một sự đồng ý có hiểu biết, tự nguyện hay ràng buộc pháp lý, cũng không nên biến trạng thái trong cảnh thành nhãn tính cách suốt đời. Cả hai lớp đều không phải chẩn đoán. Xuôi xuội là dạng hiếm được chú cùng nghĩa mệt; xụng xịu và xịu lơ là từ gần nghĩa khác. Xu-xị/xu xị là biến thể chữ có chứng tích trực tiếp: chính văn Hồ Biểu Chánh dùng `xu-xị` và chú `xuôi xị, xuôi xuội: có vẻ mệt mỏi`; biến thể chỉ nối vào nét vẻ mệt–rũ, không tự mở sang nét xuôi theo cũ nếu câu không cho phép.
Nếu trong gia đình nào mà vợ chồng thuận hoà êm ấm, ấy là tại ông chồng xuôi xị để cho vợ cầm lái nắm lèo, hoặc nhờ bà sợ rầy để cho chồng làm mưa làm gió.
Bướm rơi xuôi xị như một lá chết, hai cánh mong manh không thèm cựa quậy nữa.